مواد ڏانھن هلو

اسلام آباد

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
اسلام آباد

اسلام آباد
گاديءَ جو هنڌ
کاٻي کان ساڄي پاسي: يادگار پاڪستان،شھر جو واپاري مرڪز بليو ايريا ، پاڪستان جي قومي اسيمبلي،فيصل مسجد، مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ
اسلام آباد is located in پاڪستان
اسلام آباد
اسلام آباد
اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون
اسلام آباد is located in South Asia
اسلام آباد
اسلام آباد
اسلام آباد (South Asia)
اسلام آباد is located in ايشيا
اسلام آباد
اسلام آباد
اسلام آباد (ايشيا)
Coordinates: 33°41′35″N 73°03′50″E / 33.69306°N 73.06389°E / 33.69306; 73.06389
ملڪ پاڪستان
انتظامي علائقواسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري
قيام1960
حڪومت
• طرزپارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ
• گورننگ باڊياسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ۽ ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي
• چيف ڪمشنرذوالفقار حيدر
• چيئرمين سي ڊي ايعثمان باجوا
• ڊپٽي ڪمشنرڪيٽن(ر) مشتاق احمد
• ميئرنواز ليگ جو شيخ انصار عزيز
ايراضي
• گاديءَ جو هنڌ906.5 چورس ڪلوميٽر (350.0 چورس ميل)
• زمين897.7 چورس ڪلوميٽر (346.6 چورس ميل)
• پاڻي8.8 چورس ڪلوميٽر (3.4 چورس ميل) 0.97%
• شھري
220.15 چورس ڪلوميٽر (85.00 چورس ميل)
• ٻھراڙي
466.20 چورس ڪلوميٽر (180.00 چورس ميل)
آبادي
 (2017 Census)[2]
• ڪل2,006,572
• ڪثافت2089 في چورس ڪلوميٽر
• شهري
1,014,825
• شهري ڪثافت4609
• ٻهراڙي
991,747
• ميٽرو
4 million
رهاڪو نالواسلام آبادي يا اسلام آباديز.
وقتي علائقوUTC+5 (پاڪ ٽائيم/YEKT)
پوسٽل ڪوڊ
44000
علائقائي ڪوڊ051
HDI0.87 Increase[3]
ايڇ ڊي آءتمام مٿاھين
نمايان راند جون ٽيموناسلام آباد يونائيٽيڊ اسلام آباد جينس
ويب سائيٽwww.islamabad.gov.pk

اسلام آباد (انگريزي ٻولي: Islamabad) پاڪستان، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.[4]

يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن.

گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن.

پاڪستان جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو راولپنڊي شھر ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ ڪراچي شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.[4]

نالو

[سنواريو]

نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري.

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد جي تاريخ

اوائلي تاريخ

[سنواريو]

اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري، جيڪو اتر پنجاب علائقي جي پوٺوهار پليٽو تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين پٿر واري دور جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. سوان ندي جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.[5] قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.[6]

ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو نو پٿر واري دور جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي سوان نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا[7] ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.[5][8]

واديءِ سنڌ جي تهذيب هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو آريائي برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا هند-آريائي لڏپلاڻ دوران وچ ايشيا مان هتي آئي هئي.[7] ظهيرالدين بابر، چنگيز خان، تيمور ۽ احمد شاهه دراني جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.[7][9]

2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ شاهه الله دتا غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.[10]

تعمير ۽ ترقي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم

جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر ڪراچي ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن راولپنڊي جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.[11][12]

1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي اڳڀرو گاديءَ جو شهر طور تعمير ڪيو ويو.[13] ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي عرب سمنڊ جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.[11][14] ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.[15] اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ فوجي هيڊڪوارٽر راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري ڪشمير جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.[7]

ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو گرڊ منصوبو تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو مارگلا ٽڪرين ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي چنڊي ڳڙهه جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي جديد طرزِ تعمير کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.[16]

گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.[17] 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ ايڊورڊ ڊوريل اسٽون ۽ جيو پونٽي پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.

تازي تاريخ

[سنواريو]
راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري راولپنڊي سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.

اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم جي سربراهي اجلاس.[18]

شهر کي 2005ع جي ڪشمير زلزلي سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.[19] اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو لال مسجد جو گهيرو، جون 2008ع جو ڊينش سفارتخاني تي بم حملو، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو شامل آهن.[20] 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر سلمان تاثير جو قتل پڻ شامل هو.[21]

علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.[22]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد جي جاگرافي

اسلام آباد اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ پوٺوهار پليٽو جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل 540 metres (1,770 ft) مٿي واقع آهي.[23][24] جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم گکڙ شهر گڏجي هڪ شهري ميلاپ ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.[25][15]

شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام مري واقع آهي، ۽ اتر ۾ خيبر پختونخوا جو هريپور ضلعو آهي. ڪهوٽا ڏکڻ اوڀر ۾، ٽيڪسيلا، واهه ڪينٽ، ۽ اٽڪ ضلعو اتر اولهه ۾، گوجر خان، روات، ۽ مندرہ ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ راولپنڊي جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد مظفرآباد کان 120 ڪلوميٽر (75 mi) ڏکڻ اولهه، پشاور کان 185 ڪلوميٽر (115 mi) اوڀر، ۽ لاهور کان 295 ڪلوميٽر (183 mi) اتر اولهه ۾ واقع آهي.

اسلام آباد 906 چورس ڪلوميٽر (350 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.[26] وڌيڪ 2,717 چورس ڪلوميٽر (1,049 چورس ميل) ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان ڪورنگ ندي وهندي آهي، جنهن تي راول ڊيم واقع آهي.

آبهوا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد جي آبهوا
اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.

اسلام آباد ۾ مرطوب نيم گرم آبهوا (ڪوپن: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب 38 °C (100.4 °F) کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا گجگوڙ وارا طوفان ٿيندا آهن، جن سان بادل ڦاٽڻ ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي.

اسلام آباد جي مقامي آبهوا کي ٽن مصنوعي ذخيرن: راول، سملي، ۽ خانپور ڊيم وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو هارو ندي تي خانپور شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل 40 ڪلوميٽر (25 mi) پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان 30 ڪلوميٽر (19 mi) اتر ۾ آهي. شهر جا 220 ايڪڙ (89 ha) حصا مارگلا هِلز نيشنل پارڪ تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو اسلام آباد هاءِ وي سان گڏ واقع آهي، جيڪو 1,087 ايڪڙ (440 ha) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.[27] سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات 743.3 mm (29.26 in) جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.[28] سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي مري ۽ نٿيا گلي تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ 13 °C (55 °F) کان جون ۾ 38 °C (100 °F) تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي 46.6 °C (115.9 °F) هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي −6.0 °C (21.2 °F) هو.[29][30] شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.[31] شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ 620 mm (24 in) برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.[32][33] پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن.

موسمي رڪارڊ : اسلام آباد (1991-2020)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 30.1
(86.2)		 30.0
(86)		 37.0
(98.6)		 44.0
(111.2)		 45.6
(114.1)		 46.6
(115.9)		 45.0
(113)		 42.0
(107.6)		 38.1
(100.6)		 38.0
(100.4)		 32.2
(90)		 28.3
(82.9)		 46.6
(115.9)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 17.7
(63.9)		 20.0
(68)		 24.8
(76.6)		 30.6
(87.1)		 36.1
(97)		 38.3
(100.9)		 35.4
(95.7)		 33.9
(93)		 33.4
(92.1)		 30.9
(87.6)		 25.4
(77.7)		 20.4
(68.7)		 28.9
(84)
روزاني سراسري°C (°F) 10.7
(51.3)		 13.4
(56.1)		 18.1
(64.6)		 23.6
(74.5)		 28.7
(83.7)		 31.4
(88.5)		 30.1
(86.2)		 29.1
(84.4)		 27.6
(81.7)		 23.3
(73.9)		 17.3
(63.1)		 12.5
(54.5)		 22.2
(72)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 3.6
(38.5)		 6.8
(44.2)		 11.4
(52.5)		 16.6
(61.9)		 21.5
(70.7)		 24.5
(76.1)		 24.9
(76.8)		 24.2
(75.6)		 21.7
(71.1)		 15.6
(60.1)		 9.1
(48.4)		 4.7
(40.5)		 15.4
(59.7)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −6
(21)		 −5.0
(23)		 −3.8
(25.2)		 2.1
(35.8)		 5.5
(41.9)		 13.0
(55.4)		 15.2
(59.4)		 14.5
(58.1)		 13.3
(55.9)		 5.7
(42.3)		 −0.6
(30.9)		 −2.8
(27)		 −6.0
(21.2)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 55.2
(2.173)		 93.4
(3.677)		 95.2
(3.748)		 58.1
(2.287)		 39.9
(1.571)		 78.4
(3.087)		 310.6
(12.228)		 317.0
(12.48)		 135.4
(5.331)		 34.4
(1.354)		 17.7
(0.697)		 25.9
(1.02)		 1,261.2
(49.654)
سراسري مينھن 
(≥ 1.0 mm)
 4.7 6.3 7.3 6.1 5.2 6.0 12.3 11.9 6.4 2.9 2.0 2.0 73.1
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 67 63 62 52 42 44 68 76 67 62 63 66 61
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 195.7 187.1 202.3 252.4 319.0 300.1 264.4 250.7 262.2 275.5 247.9 195.6 2,952.9
اس جي وقت جي
روزاني سراسري		 6.3 6.6 6.5 8.4 10.1 10.0 8.5 8.1 8.7 8.9 8.3 6.3 8.06
Source #1: اين او اي اي (سج، 1961-1990)،[34][35] ڊيوئچر ويٽرڊينسٽ (نمي 1973-1990، روزاني سج 1961-1990)[36]

ذريعو #2: پي ايم ڊي (انتهايي انگ اکر)[37]

شھري منظرنامو

[سنواريو]
اسلام آباد جا زون

شهري انتظاميا

[سنواريو]

اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي.

شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.[38][39]

اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.[40]

اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.[41] زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2 km × 2 km (1+1⁄4 mi × 1+1⁄4 mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.[42]

اسلام آباد جا زون
زون ايراضيو
ايڪڙ ڪلوميٽر2
I 54,958.25222.4081
II 9,804.9239.6791
III 50,393.01203.9333
IV 69,814.35282.5287
V 39,029.45157.9466
ذريعو:لاهور ريئل اسٽيٽ[41]

سيڪٽر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد جا سيڪٽر
اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر

سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،[41] جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع آهي.[40] E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.[41] ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.[40]

شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ فاطمه جناح پارڪ جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ بحريا يونيورسٽي، ايئر يونيورسٽي، ۽ نيشنل ڊفينس يونيورسٽي جا ڪيمپس واقع آهن.[43][44][45]

F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.[41] F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر فاطمه جناح پارڪ سان ڍڪيل آهي. سينٽورس ڪمپليڪس F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.[40]

G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.[41] ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ جناح ڪنوينشن سينٽر ۽ سرينا هوٽل، G-6 ۾ لال مسجد، G-8 ۾ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،[40] ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن.

H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.[41] H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.[40]

I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ I-10 جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.[40]

زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ تي مشتمل آهي. راول ڍنڍ هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. سوان ندي زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.[41]

اسلام آباد جو افق

اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو

[سنواريو]

جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.[46][47]

بهرحال، اسلام آباد شهر اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي، راولپنڊي ضلعي جو حصو آهي، جيڪو پنجاب صوبي ۾ شامل آهي.[48]

شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، اسلام آباد هاءِ وي، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: ڪشمير هاءِ وي (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.[47] مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.[49]

اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.[46]

معماري

[سنواريو]
ديوان مسجد اسلام آباد
F-9 پارڪ ۾ يادگار

اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم اسلامي فنِ تعمير سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ پاڪستان يادگار ۽ فيصل مسجد پڻ شامل آهن.

ٻين نمايان عمارتن ۾ جيو پونٽي جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، مغل فنِ تعمير تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ ايڊورڊ ڊوريل اسٽون پاران تيار ڪيل قومي اسيمبلي شامل آهن.[12]

پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.[50]

شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار ويدات دالوقائي ڊزائن ڪيو ۽ سعودي عرب جي شاهه فيصل جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.[51]

فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.[52]

دي سينٽورس اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي ڊزائن ڪيو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.[53]

آبادي انگ اکر

[سنواريو]


Historical population
YearPop.±%
1972 77,000—    
1981 204,000+164.9%
1998 529,180+159.4%
2017 1,009,003+90.7%
20231,108,872+9.9%
Source: [54][55][56]


ٻولي

[سنواريو]

اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون (2023ع)[57]

  پنجابي (50.56%)
  پشتو (18.21%)
  اردو (15.71%)
  هندڪو (6.16%)
  ڪشميري (2.27%)
  سرائيڪي (2.02%)
  سنڌي (0.93%)
  بلتي (0.34%)
  شينا (0.31%)
  ڪوهستاني (0.21%)

2023ع پاڪستاني آدمشماري موجب، اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن.

خواندگي

[سنواريو]

2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.[58] اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.[59] 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.[60] اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي[61] ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.[62]

مذهب

[سنواريو]
اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع)
اسلام
  
 95.55%
عيسائيت
  
 4.26%
هندو ڌرم
  
 0.04%
ٻيا
  
 0.15%

اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ اسلام شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. عيسائيت ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. هندو ڌرم جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.[63][64]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد جي معيشت
يوفون ٽاور ۽ آءِ ايس اي ٽاور

اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.[65]

اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 ڪارپوريٽ ادارا ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.[66]

ورلڊ بئنڪ جي ڊوئنگ بزنس رپورٽ 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.[67] اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.[68]

2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.[69]

اسلام آباد ۾ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.[70]

اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.[71]

ثقافت

[سنواريو]

اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي.

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد ۾ سياحت
رمضان دوران فيصل مسجد

فيصل مسجد، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار ويدات دالوقائي تيار ڪئي هئي،[72] ۽ گڏوگڏ ان جي مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو فيصل بن عبدالعزيز آل سعود، جيڪو ان وقت سعودي عرب جو بادشاهه هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي[73] ۽ ان جي اندرين حصي کي اسلامي خطاطي سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ قرآن جون آيتون شامل آهن.

سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار پاڪستان يادگار آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ بادشاهي مسجد، مينار پاڪستان ۽ لاهور قلعو کي ظاهر ڪن ٿيون.

دامنِ ڪوھ پارڪ

اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج شڪرپڙيان پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ نيشنل آرٽ گيلري ۽ گيلري 6.

اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي گنڌارا دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني لوڪ ورثا ميوزيم ۽ شڪرپڙيان پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد پوٺوهار پليٽو تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال سعيدپور آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.[74]

مارگلا هِلز نيشنل پارڪ اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ هماليا جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ هماليائي گورال، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ چيتا شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.[حوالو گهربل]

تفريح

[سنواريو]
مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد

شهر ۾ واقع فيصل مسجد ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو سعودي عرب جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو.

ٽرئيل 3 اسلام آباد

اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، دي مونال ۽ لا مونٽانا موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.[75]

شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن.

شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو.

انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو شير شاهه سوري تعمير ڪرايو هو.[76]

آمدورفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام آباد ۾ آمدورفت
سرينگر هاءِ وي، اسلام آباد

هوائي آمدورفت

[سنواريو]

اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي) ذريعي ڳنڍيل آهي.[77] هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.[77]

عوامي آمدورفت

[سنواريو]
اسلام آباد ميٽروبس

راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس هڪ 83.6 ڪلوميٽر (51.9 mi) ڊگهو بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام آهي، جيڪو اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي پاڪ سيڪريٽريٽ کان راولپنڊي جي صدر تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو پشاور موڙ انٽرچينج کان نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.[78][79]

7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.[80]

هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ ذهين آمدورفت نظام استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي.

ريلوي

[سنواريو]

اسلام آباد ريلوي اسٽيشن اسلام آباد جي ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. پاڪستان ريلويز جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن مارگلا جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.[81]

خانگي آمدورفت

[سنواريو]

ماڻهو مقامي سفرن لاءِ ٽيڪسي، ڪريم، بائيڪيا، اِن ڊرائيو ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا.

سڙڪون

[سنواريو]

M-2 موٽر وي 367 ڪلوميٽر (228 mi) ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي لاهور سان ڳنڍي ٿي.[82]

M-1 موٽر وي اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه 155 ڪلوميٽر (96 mi) آهي.[82]

اسلام آباد فيض آباد انٽرچينج ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.[83]

تعليم

[سنواريو]
نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي

2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،[59] ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.[84]

هتي سرڪاري ۽ خانگي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاران تسليم ٿيل آهن.

هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سان لاڳاپيل آهن يا برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن، O/A ليولز، يا آءِ جي سي ايس اي سان لاڳاپيل آهن.

اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 مذهبي، 367 پرائمري، 162 مڊل، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 ڊگري ڪاليج).[85]

اسلام آباد ۾ ست استادن جي تربيت جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.[85]

اسلام آباد ۾ جنسن جي برابري جو اشاريي 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 گڏيل تعليم وارا ادارا آهن.[85] سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.[85]

اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.[85] سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.[86]

داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي.

ٻين يونيورسٽين ۾ ايئر يونيورسٽي، بحريا يونيورسٽي، سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ، وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، همدرد يونيورسٽي، نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز، ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي، نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز، اقرا يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان، محمد علي جناح يونيورسٽي، دي يونيورسٽي آف لاهور، اباسين يونيورسٽي، ۽ دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج شامل آهن.

صحت جي سار سنڀال

[سنواريو]
پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز

2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.[87]

اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.[88]

PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.[89]

PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.[90]

ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.[91]

مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.[92]

پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.[93]

پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن سان لاڳاپيل آهي.[94]

اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت[94] ۽ 10 اهم شعبا آهن: زچگي ۽ گائنيڪالاجي، پيڊياٽرڪ، عام طب، عام جراحي، انٽينسو ڪيئر يونٽ/ڪورونري ڪيئر يونٽ، آرٿوپيڊڪس، آپٿامولوجي، پيتھالاجي، ريڊيولاجي، ۽ ڏندن وارو شعبو.[95]

شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 آء پي ڊي بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ او پي ڊي سهولتون موجود آهن.[96]

پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 ڊسپينسريون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.[97]

رانديون

[سنواريو]
جناح اسپورٽس اسٽيڊيم
اسلام آباد گولف ڪلب

اسلام آباد ۾ آبپاره جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ جناح اسپورٽس اسٽيڊيم شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. 2004ع جون سيف رانديون پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون.

اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن.

ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ فٽسال جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي.

شهر جون اهم رانديون ڪرڪيٽ، فٽبال، اسڪواش، هاڪي، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ باڪسنگ آهن.[98]

هي شهر اسلام آباد يونائيٽيڊ جو گهر آهي،[99] جنهن 2016ع ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر 2018ع ۾ به لقب حاصل ڪيو.[100][101]

اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا سپر ڪباڊي ليگ ۾ حصو وٺندي آهي.

اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.[102]

پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.[103]

جوڙ وارا شهر

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "CDA Facts & Figures".
  2. ↑ "PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017". pbs.gov.pk. 24 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15" (PDF). SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE. 2016. 26 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2016-03-05 تي محفوظ ڪيل, 2019-12-17 تي حاصل ڪيل
  5. 1 2 Pakistan Defence Ministry. "Potohar". اصل نسخو مان 6 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Sacred rocks of Islamabad". Dawn. 2 August 2009. 27 June 2010 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  7. 1 2 3 4 "Islamabad history". Pakistan.net. اصل نسخو مان 30 June 2008 تي محفوظ ڪيل.
  8. ↑ LEAD. "Background on the Potohar Plateau". اصل نسخو مان 20 July 2011 تي محفوظ ڪيل.
  9. ↑ "Saidpur Village – a witness to history". The Express Tribune (انگريزي ۾). 2016-03-27. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 2023-05-21 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Amjid, Iqbal (29 February 2016). "Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran". ڊان.
  11. 1 2 "New Orient". Czechoslovak Society for Eastern Studies (Prague) 4–6: 565. 1965. ISSN 0548-6408. OCLC 2264893.
  12. 1 2 Jonathan M. Bloom; Sheila Blair, مرتب (23 March 2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture. USA: Oxford University Press. ص. 309. ISBN 978-0195309911.
  13. ↑ "City of Islamabad". Capital Development Authority, Govt. of Pakistan. اصل نسخو مان 12 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Barbara A. Weightman (15 March 2011). Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia (3rd ڇاپو). Wiley. ص. 146. ISBN 978-0470876282.
  15. 1 2 Wolfgang Saxon (11 April 1988). "New Capital City With an Industrial Twin". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Daechsel, Markus (2015). Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 221–223. ISBN 9781107298033.
  17. ↑ Maneesha Tikekar (1 January 2004). Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan. Promilla. ص. 23–62. ISBN 978-8185002347.
  18. ↑ DAWN News (4 January 2004). "Islamabad making history". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2008 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Quake's terrible toll is revealed". BBC News. 9 October 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 February 2007 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ OhmyNews. "Timeline of Suicide Blasts in Islamabad". اصل نسخو مان 19 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Munawer Azeem (5 January 2012). "Islamabad saw four terror attacks last year". Dawn. Islamabad. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28". Dawn. 28 January 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Stanley D. Brunn; Jack F. Williams; Donald J. Zeigler (2003). "Cities of South Asia". Cities of the World: World Regional Urban Development (3rd ڇاپو). Rowman & Littlefield Publishers. ص. 368–369. ISBN 978-0847698981.
  24. ↑ "Islamabad Airport". Climate Charts. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Yasmeen Niaz Mohiuddin (27 November 2006). Pakistan: A Global Studies Handbook (1st ڇاپو). ABC-CLIO. ص. 299. ISBN 978-1851098019. 1 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." Arabian Journal For Science and Engineering. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.
  27. ↑ "Urban growth monitoring along Islamabad Highway". GIS Development. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Climate Records: Islamabad". اصل نسخو مان 12 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022". 13 June 2010. اصل نسخو مان 13 June 2010 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Average Conditions, Islamabad, Pakistan". اصل نسخو مان 13 February 2006 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Margalla hills receive snowfall after decade". 11 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan" (PDF). Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2009 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Weather Log – July 21–31, 2001". National Climatic Data Center. 6 August 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2009 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Islamabad Climate Normals 1961-1990". نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن. January 16, 2012 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Islamabad Climate Normals 1991–2020". World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020). نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن. 17 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Klimatafel von Islamabad (Flughafen) / Pakistan" (PDF). وفاقي وزارت ٽرانسپورٽ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر. September 17, 2016 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Extremes of Islamabad". پاڪستان موسميات کاتو. February 1, 2015 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Anis, Muhammad (2 March 2016). "70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation". The Nation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ CDA Official site. "CDA". اصل نسخو مان 5 September 2009 تي محفوظ ڪيل.
  40. 1 2 3 4 5 6 7 "The Idea of Islamabad". TheIslamabad.com. اصل نسخو مان 10 September 2009 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  41. 1 2 3 4 5 6 7 8 DHA Lahore. "Map of Islamabad". اصل نسخو مان 14 February 2010 تي محفوظ ڪيل.
  42. ↑ Matthew S. Hull (5 June 2012). Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan (1st ڇاپو). University of California Press. ص. 50. ISBN 978-0520272156. 4 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ Bahria University. "Official website". اصل نسخو مان 1 March 2010 تي محفوظ ڪيل.
  44. ↑ Air University. "Official website". اصل نسخو مان 8 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ National Defence University. "Official website". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 Dulyapak Preecharushh (6 April 2011). "Myanmar's New Capital City of Naypyidaw". ۾ Stanley D. Brunn (مرتب). Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects (1st ڇاپو). Springer. ص. 1041. ISBN 978-9048199198.
  47. 1 2 Muhammad. "Planning of Islamabad and Rawalpindi" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Sheikh, Iqbal M.; Van S. Williams; S. Qamer Raza; Kanwar S.A. Khan. "Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan". Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan (U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey). https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf. Retrieved 28 August 2009.
  49. ↑ "Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway". OnePakistan. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ National Monument — a symbol of unity آرڪائيو ڪيا ويا 15 January 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008
  51. ↑ Allison Lee Palmer (12 October 2009). The A to Z of Architecture. Scarecrow Press. ص. 149. ISBN 978-0810868953. 1 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Archnet. "Faisal Mosque". اصل نسخو مان 3 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  53. ↑ Islamabad Stock Exchange-Official Website. "Islamabad Stock Exchange Towers". اصل نسخو مان 4 February 2005 تي محفوظ ڪيل.
  54. ↑ Elahi, Asad (2006). "2: Population". Pakistan Statistical Pocket Book 2006. Statistics Division. Islamabad, Pakistan: Government of Pakistan. ص. 28. اصل نسخو (PDF) مان 30 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 29 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 (PDF) (Report). Pakistan Bureau of Statistics. 2017. ص. 13. اصل نسخو (PDF) مان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. 20 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. "POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 27 August 2010 تي محفوظ ڪيل.
  59. 1 2 "Literacy Rate" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. "Population by Level of Education". اصل نسخو مان 20 July 2009 تي محفوظ ڪيل.
  61. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. "LABOR FORCE PARTICIPATION RATES" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 27 August 2010 تي محفوظ ڪيل.
  62. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. "UN-EMPLOYMENT RATES" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 27 August 2010 تي محفوظ ڪيل.
  63. ↑ "Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023" (PDF). pbs.gov.pk. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.
  64. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. "POPULATION BY RELIGION" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 17 June 2006 تي محفوظ ڪيل.
  65. ↑ "Pakistan | Economics and extremism". Dawn. 5 January 2010. اصل نسخو مان 8 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ ISE-Official website. "About ISE". اصل نسخو مان 17 June 2011 تي محفوظ ڪيل.
  67. ↑ "Faisalabad best place to do business in Pakistan". دي ايڪسپريس ٽربيون. 30 June 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2017 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Doing Business in Islamabad". Doing Business. Doing Business (World Bank). 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2017 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance". Business Recorder. 5 July 2012. 9 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Pakistan Software Export Board. "Islamabad". اصل نسخو مان 5 May 2010 تي محفوظ ڪيل.
  71. ↑ "Islamabad to get IT Park by 2020". The Express Tribune. 9 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2017 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Marian Rengel (2003). Pakistan. Internet Archive. Rosen Pub. Group. ISBN 978-0-8239-4001-1.
  73. ↑ "Archnet: Faisal Mosque". Archnet. اصل نسخو مان 4 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "Archived copy". اصل نسخو مان 28 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2020 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (ڳنڍڻو)
  75. ↑ "Hiking Trail 3". اصل نسخو مان 11 July 2018 تي محفوظ ڪيل.
  76. ↑ "Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism". The Express Tribune (انگريزي ۾). 2022-06-09. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 2023-02-24 تي حاصل ڪيل.
  77. 1 2 Islamabad Airport. "Islamabad Airport". Islamabad Airport. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service". INCPAK (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-04-16. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-18 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan". GEO News (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-04-18. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-18 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services". دي نيوز انٽرنيشنل (انگريزي ۾). 7 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-07-21 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Pakistan Railways". پاڪستان ريلويز. اصل نسخو مان 1 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  82. 1 2 National Highway Authority Pakistan. "Motorway's of Pakistan". اصل نسخو مان 6 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ NESPAK. "Faizabad Interchange". اصل نسخو مان 10 August 2011 تي محفوظ ڪيل.
  84. ↑ Charles S. Benson (1972). "New Cities and Educational Planning". ۾ Dennis L. Roberts (مرتب). Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City. Educational Technology Publications. ص. 111. ISBN 978-0877780243. 3 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  85. 1 2 3 4 5 AEPAM. "Pakistan Education Statistics 2008–09" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل.
  86. ↑ HEC, Pakistan. "HEC University Rankings by Category". اصل نسخو مان 27 February 2012 تي محفوظ ڪيل.
  87. ↑ TheNews website. "Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality". اصل نسخو مان 6 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ PIMS-Official website. "About PIMS". اصل نسخو مان 27 December 2005 تي محفوظ ڪيل.
  89. ↑ PIMS-Official website. "Departments at PIMS". اصل نسخو مان 28 February 2014 تي محفوظ ڪيل.
  90. ↑ PIMS-Official website. "Islamabad Hospital". اصل نسخو مان 27 December 2005 تي محفوظ ڪيل.
  91. ↑ PIMS-Official website. "Children Hospital". اصل نسخو مان 15 September 2009 تي محفوظ ڪيل.
  92. ↑ PIMS-Official website. "Maternal & Child Health Care Center". اصل نسخو مان 1 November 2005 تي محفوظ ڪيل.
  93. ↑ PIMS-Official website. "Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College". اصل نسخو مان 15 July 2005 تي محفوظ ڪيل.
  94. 1 2 PAEC General Hospital-Official website. "About PAEC Hospital". اصل نسخو مان 6 January 2009 تي محفوظ ڪيل.
  95. ↑ PAEC General Hospital-Official website. "Functions of Major Departments". اصل نسخو مان 6 January 2009 تي محفوظ ڪيل.
  96. ↑ SHIFA International Hospital-Official website. "SHIFA History". اصل نسخو مان 23 April 2009 تي محفوظ ڪيل.
  97. ↑ Federal Bureau of Statistics. "Hospitals/Dispensaries and Beds by Province" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 13 November 2010 تي محفوظ ڪيل.
  98. ↑ M. Hanif Raza (1985). Islamabad and environs. Colorpix. ص. 83. ASIN B0006ENJ0I.
  99. ↑ Shafique, Adnan. "Islamabad United" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-02-24 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL". ARY News. 24 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ "Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title" (انگريزي ۾). ESPNcricinfo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 2019-03-25 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Arran, John (2012). "A Guide to Climbing in Margalla" (PDF). Rock Climbing Islamabad. Pakistan Alpine Institute. اصل نسخو (PDF) مان 22 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ "Sports facilities at Pakistan Sports Complex". اصل نسخو مان 8 May 2016 تي محفوظ ڪيل.
  104. ↑ "Twin towns of Minsk". Computer Centre of Minsk City Executive Committee. 2008. اصل نسخو مان 30 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 8 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Greater Amman Municipality-Official website. "Twin city agreements". اصل نسخو مان 14 December 2020 تي محفوظ ڪيل.
  106. 1 2 3 "The making of a slum city". The Express Tribune (انگريزي ۾). 9 December 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  107. 1 2 3 "Islamabad to get new sister city". ڊان. 5 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Greater Municipality of Ankara. "Sister Cities of Ankara". اصل نسخو مان 5 July 2010 تي محفوظ ڪيل.
  109. ↑ Beijing International-Official website. "Sister cities". اصل نسخو مان 26 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ "Daily Times". Daily Times. 14 August 2018 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  111. ↑ Tambun, Lenny Tristia (2014-06-26). "KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia". BeritaSatu (انڊونيشي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-02-01 تي محفوظ ڪيل. 2025-11-17 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ Abbas, Zaffar, مرتب (5 January 2016). "Islamabad to get new sister city". ڊان. Karachi, Pakistan: Pakistan Herald Publications.
  113. ↑ "Islamabad declared sister city of Minsk". The Nation (انگريزي ۾). 5 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Fazal Sher. "Islamabad, Seoul to be made sister cities". Daily Times. 16 May 2015 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)

ڪتابيات

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
اسلام آباد
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان
وڪي ڊيٽا ۾ ڳوليو ڊيٽا وڪي ڊيٽا تان
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اسلام_آباد&oldid=381083" تان ورتل