سري لنڪا

جمهوري اشتراڪي جمهوريه سري لنڪا (سرڪاري ٻولين ۾) Sinhala ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය Śrī Laṅkā Prajātāntrika Samājavādī Janarajaya Tamil இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு Ilaṅkai Caṉanāyaka Cōcalicak Kuṭiyaracu
جھنڊو نشان
ترانو: "سري لنڪا ماتا" ශ්‍රී ලංකා මාතා (سنهالي) தாயே இலங்கை (تامل) (انگريزي: "ماءُ سري لنڪا")
گادي جو هنڌ	سري جيواردنيپورا ڪوٽي (قانون ساز) ڪولمبو (انتظامي ۽ عدالتي) 6°56′N 79°52′E 6°56′N 79°52′E
سڀ کان وڏو شهر	ڪولمبو
سرڪاري ٻوليون ۽ تسليم ٿيل قومي ٻوليون	سنهالي تامل
تسليم ٿيل ٻولي	انگريزي
نسلي گروھ (2024)	74.1% سنهالي 12.3% سري لنڪائي تامل 10.5% سري لنڪائي مور 2.8% هندستاني تامل 0.3% ٻيا
مذهب (2024)	69.8% ٻڌ ڌرم (سرڪاري) 12.6% هندو ڌرم 10.7% اسلام 6.9% عيسائيت 0.1% ٻيا/ڪوبه نه
مقامي آبادي	سري لنڪائي
حڪومت	وحداني نيم صدارتي جمهوريه
• صدر	انورا ڪمارا ديساناياڪي
• وزيراعظم	هريني امراسوريا
• پارليامينٽ جو اسپيڪر	جگٿ وڪرمارٿني
• چيف جسٽس	پدمان سوراسينا
مقننه	پارليامينٽ
تشڪيل
• سنهالي بادشاهت قائم ٿي	543 ق م
• انوراڌاپورا دور	377 ق م – 1017 عيسوي
• پولونارووا دور	1017–1232
• عبوري دور	1232–1592
• ڪينڊي دور	1592–1815
• برطانوي سيلون دور	1815–1948
• آزادي	4 فيبروري 1948
• جمهوريه	22 مئي 1972
• موجوده آئين	7 سيپٽمبر 1978
پکيڙ
• جملي	67,240 چورس ڪلوميٽر (25,960 چورس ميل) (120هون)
• پاڻي (%)	4.4
آبادي
• 2025 (وچ سال) اندازو	21,756,000 (60هون)
• 2024 مردم شماري	21,781,800
•  گھاٽائي	337.7/km2 (874.6/sq mi) (36هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2024 لڳ ڀڳ
• ڪل	$343 ارب (62هون)
• في سيڪڙو	$15,632 (111هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	$108.8 ارب (71هون)
• في سيڪڙو	$5,003 (N/A)
جِينِي (2023)	39.8 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.776 اعلیٰ · 89هون
ڪرنسي	سري لنڪائي رپيو (Rs) (LKR)
معياري وقت	SLST (متناسق عالمي وقت+5:30)
ڊرائيونگ جو پاسو	کاٻي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ	+94
آء ايس او 3166 ڪوڊ	LK
انٽرنيٽ ڊومين	.lk .ලංකා .இலங்கை
ویب سائيٽ gov.lk

سري لنڪا، سرڪاري طور جمهوري اشتراڪي جمهوريه سري لنڪا، اڳوڻي نالي سيلون سان مشهور، ٻيٽي ملڪ آهي جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. اهو هندي سمنڊ ۾، بنگال جي نار جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي، ۽ ڀارت کان منار جي نار ۽ پاڪ سامونڊي لنگهه ذريعي جدا ٿيل آهي. سري لنڪا ڏکڻ-اولهه ۾ مالديپ ۽ اتر-اولهه ۾ ڀارت سان سامونڊي سرحد رکي ٿو، جڏهن ته ان جي اتر-اوڀر ۾ بنگال جي نار جي پار بنگلاديش ۽ ميانمار، ۽ اوڀر ۾ ڀارت جا انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ واقع آهن. ان جي گاديءَ جو هنڌ سري جيواردنيپورا ڪوٽي آهي، جڏهن ته ڪولمبو ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ سياسي، مالي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. سري لنڪا جي آبادي 22 ملين آهي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ 74٪ سنهالي آهن، جيڪي سنهالي ٻولي ڳالهائين ٿا، ۽ لڳ ڀڳ 15٪ تامل آهن، جيڪي تامل ٻولي ڳالهائين ٿا. ٻين ڊگهي عرصي کان آباد نسلي گروهن ۾ مور، هندستاني تامل، برگر، ملئي، چيني ۽ ويدا شامل آهن.

هن ٻيٽ جي دستاويزي تاريخ 3,000 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته قبل از تاريخ انساني آبادي جا ثبوت 125,000 سال اڳ تائين ملن ٿا. سري لنڪا کي پنهنجي ڊگهي تاريخ دوران مختلف نالا ڏنا ويا آهن، جن مان سيلون خاص طور 1948ع ۾ آزادي کان اڳ استعمال ٿيندو هو. ٻيٽ ۾ سڀ کان پراڻيون ڄاتل ٻڌ متي لکڻيون، جن کي گڏيل طور پالي ڪينن سڏيو وڃي ٿو، 29 ق م سان لاڳاپيل آهن.

سري لنڪا پنهنجي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ سبب هڪ اهم واپاري مرڪز طور ڪردار ادا ڪيو، ۽ انوراڌاپورا دور جي شروعاتي زماني کان ئي دنيا جي سياحن ۽ کوجنا ڪندڙن وٽ مشهور هو. پورچوگيزي سلطنت سورهين صديءَ ۾ هڪ نوآبادي قائم ڪئي، اهڙي دور ۾ جڏهن ڪوٽي جي بادشاهت سياسي بحران مان گذري رهي هئي ۽ ان کي پاڙيسري سنهالي بادشاهتن، يعني ڪينڊي ۽ ستاوڪا کان به حملا برداشت ڪرڻا پيا. سنهالي-پورچوگيزي جنگ کان پوءِ ڊچ نوآبادياتي سلطنت سامونڊي ڪناري وارن علائقن تي قبضو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين برطانوي سلطنت هن ٻيٽ تي نوآبادي قائم ڪئي، جيڪا 1948ع تائين برقرار رهي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ قومپرست تحريڪن جو اُڀار ٿيو ۽ آزاديءَ جا مطالبا وڌيا. 1948ع ۾ سري لنڪا ڊومينين آف سيلون طور آزادي حاصل ڪئي، ۽ آخرڪار 1972ع ۾ جمهوريه بڻيو. سري لنڪا جي تازِي تاريخ ڊگهي گهرو جنگ سبب متاثر رهي، جيڪا لبريشن ٽائيگرز آف تامل ايلام نالي تامل عليحدگي پسند ويڙهاڪ تنظيم ۽ سري لنڪائي هٿياربند فوجن وچ ۾ 1983ع کان 2009ع تائين جاري رهي، ۽ عليحدگي پسندن جي شڪست سان ختم ٿي.

ايڪويهين صديءَ ۾ سري لنڪا هڪ ترقي پذير ملڪ طور اُڀريو آهي. هندي سمنڊ ۾ ان جو حڪمت عمليءَ وارو جاگرافيائي هنڌ، ۽ ان جا گهرا بندرگاهه، ان کي قديم سامونڊي ريشم واري رستي کان هڪ اهم واپاري چوڪي طور نمايان جيوسياسي اهميت ڏين ٿا. ان وٽ ڏکڻ ايشيا ۾ انساني ترقيءَ جو سڀ کان بلند درجو ۽ علائقي ۾ في ماڻهو جي ڊي پي جو ٻيون بلند ترين درجو آهي. سري لنڪا وٽ بين الاقوامي لاڳاپن ۽ تعاون جي ڊگهي تاريخ آهي، ۽ اهو ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ سارڪ، جي 77، غير وابسته تحريڪ ۽ دولت مشترڪه شامل آهن.

سري لنڪا، جنهن کي ماضيءَ ۾ سيلون پڻ سڏيو ويندو هو، تاريخي ۽ ادبي حوالن ۾ لنڪا جي نالي سان به مشهور آهي. هندو مذهبي متنن، خاص طور رامائڻ، ۾ هن ٻيٽ جو ذڪر لنڪا جي نالي سان ملي ٿو. سنڌي ڪلاسيڪي شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائي پڻ سر سامونڊي ۾ لنڪا جو ذڪر ڪيو آهي:

کاري کيڙائو، مٿي مِٺي موٽيا
سودو ڪن سون جو وڏا وهائو
موتي جي مهراڻ جا، تن جا طاماعو
سامونڊي سائو، لنڪا لوپي آيا.

جاگرافيائي طور سري لنڪا هندي سمنڊ ۾ واقع هڪ ٻيٽي ملڪ آهي. نقشي ۾ هن ٻيٽ جي شڪل موتي يا مڻئي جهڙي محسوس ٿئي ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن هندي سمنڊ جو موتي پڻ سڏيو ويندو آهي. سري لنڪا اتر طرف هندستان جي ويجهو واقع آهي، جتي پاڪ سامونڊي لنگهه ۽ منار جي نار ان کي هندستان کان جدا ڪن ٿا. هندستان جو ڪورو منڊل سامونڊي ڪنارو سري لنڪا جي اترين حصي کان ٿوري مفاصلي تي واقع آهي، جڏهن ته ٻيٽ جي ڏکڻ طرف پري پري تائين کليل سمنڊ آهي.

سري لنڪا جو اهم بندري شهر ڪولمبو تاريخي طور سامونڊي واپار جو مرڪز رهيو آهي. ڪولمبو جي اولهه طرف آفريڪا جو اوڀر سامونڊي ڪنارو، خاص طور موگاديشو، ۽ اوڀر طرف سنگاپور واقع آهن. وچ واري سمنڊ ۾ مالديپ جا ننڍا ٻيٽ آهن. اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب سري لنڪا قديم دور کان سامونڊي واپار، جهاز راني ۽ بين الاقوامي رابطن لاءِ اهم تڙ ۽ بندرگاهه رهيو آهي.

سري لنڪا ٻن هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين مسالن، قيمتي پٿرن، هيرن، جواهرن، لعلن ۽ ياقوتن سبب مشهور رهيو آهي. قديم زماني ۾، جڏهن جهاز راني لاءِ جديد اوزار موجود نه هئا ۽ ملاح سج، چنڊ، تارن ۽ هوائن جي مدد سان سفر ڪندا هئا، تڏهن به يوناني، رومي، عرب، چيني، پورچوگيزي ۽ ڊچ واپاري هن ٻيٽ کان واقف هئا. سنڌباد جي روايتي سامونڊي سفرن ۾ پڻ سري لنڪا جو ذڪر ملي ٿو.

نالي جو بڻ بنياد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جا نالا

قديم زماني ۾ سري لنڪا سياحن وٽ ڪيترن ئي نالن سان مشهور هو. مهاونسا موجب ڏندڪٿائي شهزادي وجيا هن ٻيٽ جو نالو تمباپني رکيو، جنهن جي معنيٰ "ٽامي جهڙا ڳاڙها هٿ" يا "ٽامي جهڙي ڳاڙهي زمين" آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پوئلڳن جا هٿ ان علائقي جي ڳاڙهي مٽي سبب ڳاڙها ٿي ويا هئا، جتي هو لٿا هئا.

هندو ديو مالا ۾ لنڪا ("ٻيٽ") جو اصطلاح ملي ٿو، پر اهو يقيني طور معلوم ناهي ته اهو هن ئي ٻيٽ ڏانهن اشارو ڪري ٿو يا نه. تامل اصطلاح ايلام (Tamil: ஈழம், romanised: īḻam) سنگم ادب ۾ سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندو هو. چولا حڪمراني هيٺ هي ٻيٽ ممودي چولامندلم، يعني "ٽي تاج پهريل چولائن جي سلطنت"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.

قديم يوناني جاگرافيدانن هن کي تاپروبانā (Ancient Greek: Ταπροβανᾶ) يا تاپروبانē (Ταπροβανῆ) سڏيو، جيڪو تمباپني لفظ مان نڪتل هو. عربن ۽ فارسِين هن کي سرنديب سڏيو، جيڪو لفظ "سرينڊپٽي" جو بنياد بڻيو، ۽ اهو سنسڪرت سِنهلدوِيپَہ مان نڪتل هو.

1505ع ۾ جڏهن پورچوگيزي هتي پهتا ته انهن سري لنڪا کي سيلائو سڏيو. اهو نالو انگريزيءَ ۾ سيلون جي صورت ۾ منتقل ٿيو. برطانوي تاج نوآبادي جي حيثيت ۾ هي ٻيٽ سيلون جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ 1948ع ۾ هن ڊومينين آف سيلون جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.

هاڻي هي ملڪ سنهالي ۾ Śrī Laṅkā (Sinhala: ශ්‍රී ලංකා) ۽ تامل ۾ Ilaṅkai (Tamil: இலங்கை, ta) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 1972ع ۾ ان جو رسمي نالو بدلائي "سري لنڪا جي آزاد، خودمختيار ۽ خود اختيار جمهوريه" رکيو ويو. بعد ۾ 7 سيپٽمبر 1978ع تي اهو نالو بدلائي "جمهوري اشتراڪي جمهوريه سري لنڪا" رکيو ويو.

ڇاڪاڻ⁠تہ سيلون نالو اڃا به ڪيترين تنظيمن جي نالن ۾ موجود آهي، تنهنڪري سري لنڪا جي حڪومت 2011ع ۾ اعلان ڪيو ته جن تنظيمن تي حڪومت کي اختيار حاصل آهي، انهن سڀني جا نالا تبديل ڪيا ويندا.

جاگرافي

پليني (جيڪو رومن هو) تنهن سلون جو پهريون نقشو، پهرين صديءَ عيسويءَ ۾ تيار ڪيو. تيرهينءَ صدي عيسويءَ ۾ مارڪوپولو دنيا (يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا) جو چڱو سفر ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب ۾ سريلنڪا جو گھيرو ٻہ هزار چار سؤ ميل لکيو آهي. انگريزيءَ جي مشهور شاعر ملٽن پڻ جنهن جو (Paradise lost) نالي ڪتاب تمام گھڻو مشهور آهي، ان ڪتاب ۾ سريلنڪا جو ذڪر ڪيو آهي ۽ سلون جو يوناني نالو تئپروبين (Taparobane) استعمال ڪيو آهي.

نالو

برٽش عالم ايمرسن ٽينٽ سريلنڪا بابت ٻن جلدن تي ڪتاب لکيو آهي جيڪو 1859ع ۾ ڇپيو. ان ۾ ڄاڻايل آهي تہ ٽئپروبين سنسڪرت جو بگڙيل لفظ آهي، جنهن جي معنا ’وڏو حوض‘ يا ’ڳاڙهن ڪنول جي گُلن سان ڍڪيل تلاءُ‘ آهي. سريلنڪا بابت ڪيترائي ڪتاب لکيل آهن. هڪ ٻيو ڪتاب (Ceylon- Pearl of the East) نالي هئري وليمس جو لکيل آهي. ان ۾ هن ڄاڻايو آهي تي اهو ٽپروبين نالي پالي زبان (جيڪا آرين ويدن جي ٻولي هُئي ۽ اڳتي هلي ٻڌُ ڌرم جي پوتر زبان ٿي) مطابق تامباوانا (معنا ٽامي جي رنگ جهڙو) آهي. اهو نالو شايد سريلنڪا جي ڳاڙهسري ڌرتيءَ ڏي اشارو آهي، جتي راجا وجيہ سان گڏ ٻيا بہ آريا عيسوي سن کان پنج سؤ سال اڳ پهتا هُئا. سندن پهريون گاديءَ جو هنڌُ تمبا پاني نالي شهر هو ــ جنهن پُٺيان ٻيٽ جو نالو مشهور ٿيو.

پٽولمي ٻي صديءَ جو مشهور جاگرافر ٿي گُذريو آهي. تنهن سريلنڪا کي سموندو (پاڪ قانون جو مک) سڏيو آهي. ان کان سواءِ سلون لاءِ ٻيو نالو ’سلائيق‘ سڏيو آهي. جو ”سنهالا“ لفظ جي بگڙيل صورت ٿو ڏسجي، هونءَ سنهالا لفظ کي (جنهن جي معنا ’شينهن جي رهڻ جي جڳھ‘ آهي) اتر هندستان کان لڏي آيل وڌيڪ اوليت ڏني آهي.

سريلنڪا بابت هڪ ڪتاب Ceylon- the Resplendent Land جنهن جو ليکڪ آرگس نالي هڪ آمريڪن آهي. ان ۾ آهي سنهالا جو شينهن وجيہ گھراڻي (سلون جو پهريون حاڪم) جو نشان آهي ۽ اها ڪٿا مشهور آهي تہ وجيہ جي ڏاڏيءَ بنگال جي هڪ شينهن سان شادي ڪئي، جنهن مان وجيہ جو پيءُ ڄائو. اڄُ بہ سلون جي جھنڊي تي سلون جو شينهن اسٽائيل ۾ بيٺل نظر اچي ٿو. سندس مٿي ڪيل اڳئين پير ۾ خنجر جھليل آهي.

رچرڊ برٽن جي خيال موجب سلون جو لفظ سيهالا سنسڪرت مان نہ پر پالي زبان مان ورتل آهي، جنهن جي معنى ’جواهرن جي جڳھ‘ آهي. ’سنهالا‘ يا ’سيهالا‘ اڳتي هلي ’سينديوا‘ ۽ ’سلانديوا‘ ٿيندو عربن جي زبان مطابق ’سرنديپ‘ سڏجڻ لڳو ۽ ان کي ڪرونڍڙو ڪري پورچوگيزن ’سيلائو‘ سڏيو. زيئلان (Zeilan) يا (Ceilan) ڊچن سڏيو ۽ ان کانپوءِ انگريزن سيلان (Ceylon) نالو رکيو، جيڪو اڃا تائين هلندو اچي ۽ اسان وٽ سنڌ ۽ هند ۾ سلون ٿو سڏجي. سندس پراڻو سنسڪرتي نالو ’لنڪا‘ (معنى چمڪندڙ) وري ويجھڙائيءَ ۾ رکيو ويو آهي. ڇو ته سيلان انگريزن جو نالو رکيل آهي. ان مان شايد غلاميءَ جو تاثر ملي ٿو، ان ڪري ان جو جھونو نالو سريلنڪا رکيو ويو آهي.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي تاريخ

قبل از تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي قبل از تاريخ

سري لنڪا جي قبل از تاريخ لڳ ڀڳ 125,000 سال پراڻي آهي، ۽ ممڪن آهي ته اها 500,000 سال اڳ تائين پهچي ٿي. هي دور قديم پٿر وارو دور، وچ پٿر وارو دور ۽ ابتدائي لوهي دور تي مشتمل آهي.

سري لنڪا ۾ دريافت ٿيل قديم پٿر واري دور جي انساني رهائشن مان پاهيانگالا (37,000 سال اڳ)، جنهن جو نالو چيني بدھ راهب فا شيان جي نالي تي رکيو ويو؛ بٽادومبالينا (28,500 سال اڳ)، ۽ بيليلينا (12,000 سال اڳ) سڀ کان اهم آهن. انهن غارن مان آثار قديمه جي ماهرن جديد جسماني بناوت رکندڙ انسانن جا ڍانچا دريافت ڪيا آهن، جن کي هنن بالانگوڊا انسان جو نالو ڏنو آهي. ٻين ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ماڻهو شايد زراعت ڪندا هئا ۽ شڪار لاءِ پالتو ڪتن کي به استعمال ڪندا هئا. سري لنڪا جا ابتدائي رهواسي غالباً ويدا ماڻهون جا ابن ڏاڏا هئا، جيڪي مقامي اصليت رکندڙ ماڻهو آهن ۽ اڄ به لڳ ڀڳ 2,500 جي تعداد ۾ سري لنڪا ۾ رهن ٿا. پروٽو تاريخي دور (1000–500 ق م) دوران سري لنڪا ثقافتي طور ڏکڻ هندستان سان ڳنڍيل هو ۽ ٻنهي علائقن ۾ هڪ جهڙيون وڏن پٿرن واريون قبرون، ٺڪر جون روايتون، لوهه جي ٽيڪنالاجي، زرعي طريقا ۽ ميگالٿڪ علامتون موجود هيون.

هي ثقافتي مجموعو ڏکڻ هندستان مان ويلير جهڙن دراوڙي قبيلن سان گڏ ڦهليو، جيڪو پراڪرت ڳالهائيندڙ ماڻهن جي لڏپلاڻ کان اڳ جو زمانو هو.

ٻيٽ بابت سڀ کان ابتدائي لکيل حوالن مان هڪ هندستاني رزميي رامائڻ ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ لنڪا نالي هڪ بادشاهت جو ذڪر آهي. روايت موجب اها بادشاهت ديوتائي معمار وشوڪرما دولت جي ديوتا ڪبيرا لاءِ تعمير ڪئي هئي.

چيو وڃي ٿو ته ڪبيرا کي سندس راڪشس سوتيلو ڀاءُ راون تخت تان لاٿو هو.

قديم تاريخ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو انوراڌاپورا کان اڳ وارو دور ۽ انوراڌاپورا دور

بطليموس جو عالمي نقشو ۾ سيلون (پهرين صدي عيسوي)، 1535ع جي اشاعت

مهاونسا موجب، جيڪو پنجين صدي عيسويءَ ۾ لکيل هڪ پالي تواريخي ڪتاب آهي، سري لنڪا جا اصل رهواسي يڪشا ۽ ناگا هئا. سنهالي تاريخ روايتي طور 543 ق م ۾ شهزادو وجيا جي آمد سان شروع ٿئي ٿي. وجيا هڪ نيم-افسانوي شهزادو هو، جيڪو ونگا بادشاهت (موجوده بنگال) مان جلاوطن ٿيڻ بعد 700 ساٿين سان ٻيڙيءَ ذريعي سري لنڪا پهتو.

هن موجوده مانار جي ويجهو تمباپني جي بادشاهت قائم ڪئي. وجيا (سنگهه) سري لنڪا جي لڳ ڀڳ 189 بادشاهن مان پهريون شمار ڪيو وڃي ٿو، جن جو ذڪر ديپونسا، مهاونسا، چولاونسا ۽ راجاوليا جهڙين تواريخي تصنيفن ۾ ملي ٿو.

جڏهن پراڪرت ڳالهائيندڙن ٻيٽ تي غلبو حاصل ڪيو ته مهاونسا وڌيڪ بيان ڪري ٿو ته ان کان پوءِ تامل پانڊيا بادشاهت مان شاهي ڪنواريون ۽ خدمتي ذاتين جا ماڻهو ابتدائي تاريخي دور ۾ انوراڌاپورا بادشاهت ڏانهن لڏي آيا.

اووڪانا ٻڌ مجسمو، پنجين صديءَ جو 12 ميٽر اوچو بيٺل ٻڌ جو مجسمو، جيڪو ڌاتوسينا جي دور ۾ تعمير ٿيو

انوراڌاپورا دور (377 ق م – 1017 عيسوي) جي شروعات 380 ق م ۾ پانڊوڪابهايا جي دور ۾ انوراڌاپورا بادشاهت جي قيام سان ٿي. ان کان پوءِ تقريباً 1,400 سالن تائين انوراڌاپورا ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ رهيو.

قديم سري لنڪائي ماڻهو مخصوص تعميرات جهڙوڪ آبپاشيءَ جا ذخيرا، ڏاگوبا ۽ محل تعمير ڪرڻ ۾ وڏي مهارت رکندا هئا.

ديوانمپيا تيسا جي حڪومت دوران سماج ۾ وڏي تبديلي آئي، جڏهن هندستان مان ٻڌ ڌرم سري لنڪا پهتو. 250 ق م ۾ مهندا، جيڪو موريه شهنشاهه اشوڪ جو پٽ ۽ هڪ ڀڪشو هو، مهنتلي پهتو ۽ ٻڌ ڌرم جو پيغام آندو.

سندس تبليغي مهم بادشاهه کي متاثر ڪيو، جنهن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو ۽ ان کي سڄي سنهالي آبادي ۾ ڦهلايو.

سري لنڪا جون بعد واريون بادشاهتون ڪيترن ئي ٻڌ ڌرمي مڪتبن ۽ خانقاهن جي سرپرستي ڪنديون رهيون ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ جي حمايت ڪنديون رهيون. سري لنڪائي ڀڪشو هندستان جي مشهور قديم ٻڌ يونيورسٽي نالندا ۾ تعليم حاصل ڪندا هئا، جيڪا بعد ۾ محمد بختيار خلجي تباهه ڪئي.

امڪان آهي ته نالندا جا ڪيترائي صحيفا سري لنڪا جي خانقاهن ۾ محفوظ ٿي ويا هجن، ۽ ٽرپٽڪ جي لکيل صورت، جنهن ۾ سنهالي ٻڌ ادب به شامل هو، نالندا يونيورسٽي جي علمي ورثي جو حصو هئي.

245 ق م ۾ ڀڪشڻي سنگهمتا جيا سري مها بودهي وڻ جو قلم کڻي سري لنڪا پهتي، جيڪو ان تاريخي بودهي وڻ جو قلم سمجهيو وڃي ٿو، جنهن هيٺ گوتم ٻڌ کي روشن ضميري حاصل ٿي هئي. هن وڻ کي دنيا جو سڀ کان پراڻو انسان جي هٿان پوکيل وڻ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مسلسل تاريخي رڪارڊ موجود آهي. (بودهيونسا)

سري لنڪا پنهنجي تاريخ جي ڪيترين ئي غير ملڪي حملي آورين مان پهريون حملو سوراتيسا جي دور ۾ ڏٺو، جيڪو ڏکڻ هندستان جي ٻن گهوڙن جي واپارين سينا ۽ گٽيڪا هٿان شڪست کاڌي.

ان کان پوءِ 205 ق م ۾ هڪ ٻي حملي آور فوج چولا حڪمران ايلارا جي اڳواڻي ۾ آئي، جنهن اسيلا کي معزول ڪري 44 سال حڪومت ڪئي. دُتُوگيمونو، جيڪو ڏاکڻي علائقي جي ماتحت بادشاهه ڪاون تيسا جو وڏو پٽ هو، وجيته پورا جي جنگ ۾ ايلارا کي شڪست ڏني.

پنهنجي اڍائي هزار ساله تاريخ دوران سنهالي بادشاهت تي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڀيرا پاڙيسري ڏکڻ هندستاني خاندانن جهڙوڪ چولا خاندان، پانڊيا خاندان ۽ پلووا خاندان حملا ڪيا. ان کان علاوه ڪلنگا (موجوده اوڊيشا) ۽ ملايا ٻيٽ نما جي بادشاهتن پاران پڻ حملا ڪيا ويا.

سگيريا ("شينهن پهاڙ")، هڪ پهاڙي قلعو ۽ شهر، جيڪو بادشاهه ڪاشيپا پهريون (477–495ع) هڪ وڌيڪ محفوظ گاديءَ واري هنڌ طور تعمير ڪرايو. بعد ۾ گاديءَ جي هنڌ جي واپسيءَ کان پوءِ اهو ٻڌ خانقاهه طور به استعمال ٿيو.

چوٿين ٿيراوادا ڪائونسل 25 ق م ۾ انوراڌاپورا مها وهارا ۾ بادشاهه والاگمبا جي سرپرستيءَ هيٺ منعقد ٿي. اها ڪائونسل ان سال کان پوءِ سڏائي وئي جڏهن سري لنڪا ۾ فصل تمام خراب ٿيا هئا ۽ ڪيترائي ٻڌ راهب بک سبب فوت ٿي ويا هئا.

ڇاڪاڻ⁠تہ پالي ڪينن ان وقت تائين زباني روايت جي صورت ۾ محفوظ هو ۽ مختلف ڌم ڀاڻڪن (ڌرم پڙهندڙن) وسيلي ياد رکيو ويندو هو، تنهنڪري بچيل راهبن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن ان کي تحرير ۾ نه آندو ويو ته ايندڙ نسلن لاءِ ان جا حصا ياد رکندڙ راهب فوت ٿيڻ سان تعليمات ضايع ٿي سگهن ٿيون.

ڪائونسل کان پوءِ مڪمل ڪينن تي مشتمل کجيءَ جي پنن جا مخطوطا برما، ٿائيلينڊ، ڪمبوڊيا ۽ لاوس سميت ٻين ملڪن ڏانهن موڪليا ويا.

سري لنڪا ايشيا جو پهريون معلوم ملڪ هو جنهن تي هڪ عورت حڪمران حڪومت ڪئي. انولا (47–42 ق م) سري لنڪا جي پهرين ڄاتل راڻي هئي.

سري لنڪا جي بادشاهن ڪيترائي شاندار تعميري منصوبا مڪمل ڪرايا، جن مان سگيريا، جنهن کي "آسمان ۾ قلعو" به چيو وڃي ٿو، سڀ کان مشهور آهي. اهو ڪاشيپا پهريون جي دور ۾ تعمير ٿيو، جنهن 477ع کان 495ع تائين حڪومت ڪئي.

سگيريا جو پهاڙي قلعو وڏي پيماني جي ديوارن ۽ کاهين جي جال سان گهيريل هو. هن حفاظتي دائري جي اندر باغ، تلاءَ، ڇپرا، محل ۽ ٻيون تعميرات موجود هيون.

993ع ۾ چولا شهنشاهه راجاراجا پهريون جي حملي سبب ان وقت جو سنهالي حڪمران مهندا پنجون سري لنڪا جي ڏاکڻي حصي ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو. هن صورتحال مان فائدو وٺندي راجيندرا پهريون، جيڪو راجاراجا جو پٽ هو، 1017ع ۾ وڏي پيماني تي حملو ڪيو.

مهندا پنجون گرفتار ٿي هندستان وٺي وڃڻ ۾ آيو، ۽ چولائن انوراڌاپورا شهر کي لُٽي تباهه ڪيو، جنهن سان انوراڌاپورا بادشاهت جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ هنن گاديءَ جو هنڌ پولونارووا منتقل ڪيو.

پوسٽ-ڪلاسيڪي دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو پولونارووا دور ۽ سري لنڪا جو عبوري دور

17 سالن جي ڊگهي مهم کان پوءِ وجياباهو پهرئين 1070ع ۾ چولائن کي ڪاميابيءَ سان سري لنڪا مان ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ پهريون ڀيرو ملڪ کي ٻيهر متحد ڪيو. سندس درخواست تي برما مان باقاعده ريت مقرر ٿيل راهب سري لنڪا موڪليا ويا، ته جيئن ٻڌ ڌرم کي ٻيهر قائم ڪيو وڃي، جيڪو چولا حڪومت دوران ملڪ مان تقريباً ختم ٿي چڪو هو. وچئين دور ۾ سري لنڪا ٽن ذيلي علائقن ۾ ورهايل هو، يعني روهونو، پيهٽي ۽ مايا.

پولونارووا ۾ گال وهارا جو ويٺل مجسمو، 12هين صدي، جيڪو ڌيانا مدرا کي ظاهر ڪري ٿو ۽ مهايانا جي اثر جا نشان ڏيکاري ٿو.

سري لنڪا جو آبپاشي نظام پراڪرماباهو عظيم (1153–1186ع) جي دور حڪومت ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. هي دور سري لنڪا جي طاقت جي عروج جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو.

هن 1,470 پاڻيءَ جا ذخيرا تعمير ڪرايا، جيڪو سري لنڪا جي تاريخ ۾ ڪنهن به حڪمران طرفان سڀ کان وڏو انگ هو؛ ان کان علاوه 165 بند، 3,910 واهه، 163 وڏا ذخيرا ۽ 2,376 ننڍا ذخيرا مرمت ڪرايا. سندس سڀ کان مشهور تعمير پراڪرما سمودرا آهي، جيڪو وچئين دور جي سري لنڪا جو سڀ کان وڏو آبپاشي منصوبو هو. پراڪرماباهو جي حڪومت ٻن وڏين مهمن سبب يادگار آهي: ڏکڻ هندستان ۾ پانڊيا جانشيني جنگ جو حصو بڻجڻ، ۽ رامنا (برما) جي بادشاهن خلاف سري لنڪا جي توهين سمجهي ويل مختلف عملن جي جواب ۾ سزا واري مهم هلائڻ.

سندس وفات کان پوءِ سري لنڪا جي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي. 1215ع ۾ ڪلنگا ماگها، جيڪو اڻڄاتل اصل وارو حملي آور هو ۽ جافنا بادشاهت جو باني سمجهيو وڃي ٿو، سري لنڪا تي حملو ڪري پولونارووا بادشاهت تي قبضو ڪيو. هو ڪلنگا کان 690 سامونڊي ميل سفر ڪري 100 وڏين ٻيڙين ۽ 24,000 سپاهين واري فوج سان آيو. اڳوڻن حملي آورن جي ابتڙ، هن قديم انوراڌاپورا ۽ پولونارووا بادشاهتن ۾ هر شيءِ کي لُٽي، تباهه ۽ اهڙي طرح برباد ڪيو جو ان جي بحالي ممڪن نه رهي.

حڪمرانيءَ ۾ سندس ترجيح زمين مان جيترو ٿي سگهي اوترو مال ڪڍڻ ۽ راجاراتا جي روايتن کي جيترو ٿي سگهي اوترو ختم ڪرڻ هئي. سندس حڪومت دوران مقامي سنهالي ماڻهن جي وڏي پيماني تي ڏکڻ ۽ اولهه سري لنڪا، ۽ جبلائي اندروني علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، ته جيئن سندس اقتدار کان بچي سگهجي.

سري لنڪا ڪلنگا ماگها جي حملي جي اثرن مان ڪڏهن به مڪمل طور بحال نه ٿي سگهيو. بادشاهه وجياباهو ٽئين، جنهن مزاحمت جي اڳواڻي ڪئي، بادشاهت کي دمبادينيا منتقل ڪيو. ان وچ ۾ اتر وارو علائقو آخرڪار جافنا بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.

جافنا بادشاهت ڏکڻ جي ڪنهن به بادشاهت جي ماتحت ڪڏهن به نه آئي، سواءِ هڪ موقعي جي؛ 1450ع ۾ پراڪرماباهو ڇهين جي گود ورتل پٽ شهزادي سپومل جي اڳواڻي ۾ فتح کان پوءِ. هن 1450ع کان 1467ع تائين اتر تي حڪومت ڪئي.

1215ع کان شروع ٿيندڙ ايندڙ ٽي صديون ڏکڻ ۽ وچ سري لنڪا ۾ گاديءَ وارن هنڌن جي تيزيءَ سان بدلجندڙ سلسلي سان نمايان رهيون، جن ۾ دمبادينيا، ياپاهووا، گمپولا، رائگاما، ڪوٽي، ستاوڪا، ۽ آخرڪار ڪينڊي شامل هئا.

1247ع ۾ تمبرلنگا جي ملئي بادشاهت، جيڪا سري وجيا جي تابعدار هئي ۽ پنهنجي بادشاهه چندرڀانو جي اڳواڻي ۾ هئي، ٻيٽن واري ڏکڻ اوڀر ايشيا مان سري لنڪا تي ٿوري وقت لاءِ حملو ڪيو. پوءِ ڏکڻ هندستان جي پانڊيا خاندان هنن کي ڪڍي ڇڏيو.

بهرحال، هن عارضي حملي مختلف آسٽرو نيشيائي واپاري نسلي گروهن جي موجودگيءَ جي مسلسل وهڪري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جيڪو 200 ق م کان وٺي سماترا وارن (انڊونيشيا) کان لوڪوس (فلپائن) تائين سري لنڪا ۾ جاري هو.

چيني اميرالبحر ژينگ هي ۽ سندس بحري مهمي دستو 1409ع ۾ سري لنڪا جي گالي ۾ لٿو ۽ مقامي بادشاهه گمپولا جو ويرا الڪيسوارا سان جنگ ۾ مشغول ٿيو. ژينگ هي بادشاهه ويرا الڪيسوارا کي گرفتار ڪيو ۽ پوءِ آزاد ڪري ڇڏيو.

ژينگ هي پنهنجي دوري جي ياد ۾ گالي ٽي-ٻولي ڪتبو نصب ڪرايو، جيڪو گالي ۾ هڪ پٿر جو ڪتبو هو ۽ ٽن ٻولين، يعني چيني، تامل ۽ فارسي ۾ لکيل هو. اهو اسٽيل 1911ع ۾ ايس. ايڇ. ٿاملن گالي ۾ دريافت ڪيو، ۽ هاڻي ڪولمبو قومي ميوزيم ۾ محفوظ آهي.

ابتدائي جديد دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪينڊي دور

پڻ ڏسو: پورچوگيزي سيلون, ڊچ سيلون, ۽ برطانوي سيلون

17هين صديءَ جي هڪ اڪير، جنهن ۾ ڊچ سياح جورس فان اسپلبرگن 1602ع ۾ بادشاهه ومالاڌرماسوريا سان ملاقات ڪندي ڏيکاريل آهي

سري لنڪا جو 1595ع جو نقشو، جيڪو ڊچ نقشانويس پيٽرس پلانڪيوس تيار ڪيو

سري لنڪا جو ابتدائي جديد دور 1505ع ۾ پورچوگيزي سپاهي ۽ سياح لورينسو دي الميدا، جيڪو فرانسسڪو دي الميدا جو پٽ هو، جي آمد سان شروع ٿئي ٿو. 1517ع ۾ پورچوگيزين ڪولمبو جي بندري شهر ۾ هڪ قلعو تعمير ڪيو ۽ آهستي آهستي سامونڊي ڪناري وارن علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو. 1592ع ۾ پورچوگيزين سان ڪيترن ڏهاڪن جي وقفي وقفي سان هلندڙ جنگين کان پوءِ ومالاڌرماسوريا پهريون پنهنجي بادشاهت کي اندروني شهر ڪينڊي منتقل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان هنڌ کي حملي کان وڌيڪ محفوظ سمجهندو هو. 1619ع ۾ پورچوگيزين جي حملن آڏو ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ جافنا بادشاهت جي آزاد حيثيت ختم ٿي وئي.

راجاسنها ٻيون جي حڪومت دوران ڊچ سياح ٻيٽ تي پهتا. 1638ع ۾ بادشاهه ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني سان معاھدو ڪيو، ته جيئن انهن پورچوگيزين کان ڇوٽڪارو ڏيارڻ ۾ مدد ڪن، جيڪي سامونڊي ڪناري جي گهڻن علائقن تي حڪومت ڪري رهيا هئا. پوءِ ٿيندڙ ڊچ-پورچوگيزي جنگ ۾ ڊچ فتحياب ٿيا، ۽ 1656ع تائين ڪولمبو ڊچن جي قبضي ۾ اچي ويو. ڊچ انهن علائقن ۾ ئي رهيا، جيڪي هنن فتح ڪيا هئا، ۽ اهڙيءَ طرح هنن 1638ع ۾ ڪيل معاھدي جي ڀڃڪڙي ڪئي. هن دور ۾ ڊچن ۽ مقامي سري لنڪائين جي ميل جول جي نتيجي ۾ برگر ماڻهو نالي هڪ الڳ نسلي گروهه وجود ۾ آيو.

ڪينڊي بادشاهت سري لنڪا جي آخري آزاد بادشاهت هئي. 1595ع ۾ ومالاڌرماسوريا مقدس ڏند جو تبرڪ، جيڪو سنهالين ۾ شاهي ۽ مذهبي اختيار جي روايتي علامت هو، ڪينڊي آندو ۽ ڏند جو مندر تعمير ڪرايو. يورپين سان وقفي وقفي سان جاري جنگين باوجود بادشاهت قائم رهي. بعد ۾ 1739ع ۾ بادشاهه ويرا نريندرا سنها جي وفات کان پوءِ ڪينڊي ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. هو ڏکڻ هندستان (مدورائي) جي تيلگو ڳالهائيندڙ نايڪر شهزاديءَ سان شادي شده هو ۽ ان مان کيس ڪو اولاد نه هو.

آخرڪار ڀڪشو ويليويتا سرنڪرا جي حمايت سان، ۽ "اُننمبووي بندارا" جي حق کي نظرانداز ڪندي، تاج نريندرا سنها جي هڪ شهزاديءَ جي ڀاءُ کي مليو، جڏهن ته نريندرا سنها جي پنهنجي سنهالي ڪنيز مان ڄاول پٽ کي نظرانداز ڪيو ويو. نئون بادشاهه ساڳئي سال سري وجيا راجاسنها جي نالي سان تخت نشين ٿيو. نايڪر خاندان جي بادشاهن ڊچ قبضي وارن علائقن تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر اهي ناڪام ثابت ٿيا.

ڪينڊي جو سري وڪرما راجاسنها، سري لنڪا جو آخري حڪمران مقامي بادشاهه

فرانسيسي انقلابي جنگين دوران، برطانوي سلطنت کي انديشو هو ته نيدرلينڊز تي فرانسيسي ڪنٽرول سري لنڪا کي فرانسيسين تائين پهچائي سگهي ٿو؛ تنهنڪري 1796ع ۾ برطانيا ٻيٽ جي سامونڊي ڪناري وارن علائقن تي، جن کي هنن برطانوي سيلون نوآبادي سڏيو، ٿوري مزاحمت سان قبضو ڪري ورتو. ٻن سالن بعد، 1798ع ۾، سري لنڪا جي چئن نايڪر بادشاهن مان ٽيون بادشاهه سري راجاڌي راجاسنها بخار سبب فوت ٿي ويو. سندس وفات کان پوءِ راجاڌي راجاسنها جو ڀاڻيجو، ارڙهن سالن جو ڪنّاسامي، تخت نشين ٿيو. نوجوان بادشاهه، جيڪو هاڻي سري وڪرما راجاسنها سڏجڻ لڳو، 1803ع ۾ برطانوي حملي کي منهن ڏنو، پر ڪاميابيءَ سان جوابي ڪارروائي ڪئي. پهرين ڪينڊي جنگ ڪنهن فيصلي کان سواءِ ختم ٿي.

ان وقت تائين اميئن جي معاھدي جي نتيجي ۾ سڄو سامونڊي ڪنارو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي هيٺ اچي چڪو هو. 14 فيبروري 1815ع تي ٻي ڪينڊي جنگ ۾ ڪينڊي تي برطانيا قبضو ڪيو، جنهن سان سري لنڪا جي آزادي ختم ٿي وئي. سري وڪرما راجاسنها، سري لنڪا جو آخري مقامي بادشاهه، هندستان جلاوطن ڪيو ويو. ڪينڊي ڪنوينشن رسمي طور سڄو ملڪ برطانوي سلطنت جي حوالي ڪيو. 1818ع ۾ اووا بغاوت دوران سري لنڪا جي اميرن طرفان برطانوي اقتدار کي ڪمزور ڪرڻ جون ڪوششون گورنر رابرٽ برائونرگ ناڪام بڻائي ڇڏيون.

سري لنڪا جي جديد دور جي شروعات 1833ع جي ڪولبروڪ–ڪيمرون سڌارن سان ڳنڍي وڃي ٿي. انهن سڌارن ملڪ ۾ افاديت پسند ۽ لبرل سياسي ثقافت متعارف ڪرائي، جيڪا قانون جي حڪمراني تي ٻڌل هئي، ۽ ڪينڊي ۽ سامونڊي صوبن کي هڪ ئي حڪومتي وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو. هڪ انتظامي ڪائونسل ۽ هڪ قانون ساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ نمائنده قانون ساز اداري جو بنياد بڻيون. ان وقت تائين ڪافي جي پوک جا تجربا وڏي حد تائين ڪامياب ٿي چڪا هئا.

جلد ئي ڪافي سري لنڪا جي بنيادي برآمدي جنس بڻجي وئي. 1847ع جي معاشي بحران جي نتيجي ۾ ڪافي جي قيمتن ۾ گهٽتائي سان معاشي ترقي رُڪجي وئي، جنهن ڪري گورنر هٿيارن، ڪتن، دڪانن، ٻيڙين وغيره تي ڪيترن ئي قسمن جا محصول لاڳو ڪيا، ۽ راجڪريا جي هڪ صورت ٻيهر لاڳو ڪئي، جنهن تحت ماڻهن کان رستن تي ڇهه ڏينهن مفت پورهيو يا ان جي برابر نقد رقم گهري وئي. انهن سخت قدمن مقامي ماڻهن کي ناراض ڪيو، ۽ 1848ع ۾ هڪ ٻي بغاوت شروع ٿي. 1869ع ۾ Hemileia vastatrix نالي تباهه ڪندڙ پنن جي بيماري ڪافي جي باغن کي لڳي، جنهن پندرهن سالن اندر سڄي صنعت تباهه ڪري ڇڏي. برطانيا جلد ئي ان جو متبادل ڳولي ورتو: ڪافي ڇڏي چانهه جي پوک شروع ڪئي وئي. سري لنڪا ۾ چانهه جي پيداوار ايندڙ ڏهاڪن ۾ تمام گهڻي ترقي ڪئي. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ وڏي پيماني تي رٻڙ جا باغ پڻ لڳايا ويا.

فائل:Kandyan Chiefs in 1905.JPG

1905ع ۾ برطانيا طرفان مقرر ڪيل ڪينڊي جا وڏا سردار.

19هين صديءَ جي آخر تائين برطانوي ڪوششن جي نتيجي ۾ هڪ نئون پڙهيل لکيل سماجي طبقو وجود ۾ آيو، جيڪو نسل ۽ ذات کان مٿانهون هو. برطانيا سيلون سول سروس ۽ قانون، تعليم، انجنيئرنگ ۽ طب جي شعبن ۾ مقامي ماڻهن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو. نون اڳواڻن سيلون جي قانون ساز ڪائونسل ۾ آباديءَ جي مختلف نسلي گروهن جي نمائندگي برادريءَ جي بنياد تي ڪئي. ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم جي احيا پسندن عيسائي مشنري سرگرمين خلاف ردعمل ظاهر ڪيو. 20هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ سنهالي ۽ تامل سياسي قيادت جي وچ ۾ هڪ منفرد هم آهنگي ڏٺي وئي، جيڪا پوءِ برقرار نه رهي.

سيلون ۾ 1906ع جي مليريا وبا حقيقت ۾ 1900ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، پر پهريون ڪيس 1906ع ۾ دستاويز ٿيو.

1919ع ۾ سنهالي ۽ تامل وڏيون سياسي تنظيمون پونمبلم اروناچلم جي اڳواڻي ۾ گڏ ٿي سيلون نيشنل ڪانگريس قائم ڪيون، جنهن نوآبادياتي حاڪمن کان وڌيڪ آئيني سڌارن جو مطالبو ڪيو. پر وڏي عوامي حمايت کان سواءِ، ۽ گورنر طرفان "برادري بنياد نمائندگي" کي هٿي ڏيڻ، يعني هڪ اهڙي "ڪولمبو سيٽ" ٺاهڻ سان جيڪا سنهالين ۽ تاملن جي وچ ۾ لٽڪيل رهي، ڪانگريس 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين پنهنجي رفتار وڃائي ويٺي.

1931ع جي ڊونو مور سڌارن برادري بنياد نمائندگي کي رد ڪيو ۽ عام بالغ ووٽ جو حق متعارف ڪرايو؛ سڌارن کان اڳ ووٽ جو حق صرف 4٪ آبادي تائين محدود هو. هن قدم تي تامل سياسي قيادت سخت تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن محسوس ڪيو ته نئين قائم ٿيل سيلون اسٽيٽ ڪائونسل، جيڪا قانون ساز ڪائونسل جي جاءِ تي آئي، ۾ هو اقليت بڻجي ويندا. 1937ع ۾ تامل اڳواڻ جي. جي. پونمبلم اسٽيٽ ڪائونسل ۾ 50–50 نمائندگي جو مطالبو ڪيو، يعني 50٪ سنهالين لاءِ ۽ 50٪ ٻين نسلي گروهن لاءِ. بهرحال، اهو مطالبو 1944–45ع جي سولبري سڌارن ۾ قبول نه ڪيو ويو.

همعصر تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي تاريخ (1948ع کان هاڻي تائين)

پڻ ڏسو: سري لنڪا جي آزادي واري تحريڪ ۽ سري لنڪا جي گهرو جنگ

خود حڪمرانيءَ جي شروعات جي رسمي تقريب، جنهن ۾ پهرين پارليامينٽ آزادي چورس تي کولِي وئي

جي. آر. جيواردني 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ سري لنڪا جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتي سياسي شخصيت هو.

سولبري آئين ڊومينين حيثيت آندي، ۽ 4 فيبروري 1948ع تي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو. ڊي. ايس. سيناناياڪي سيلون جو پهريون وزيراعظم بڻيو. پونمبلم ۽ اروناچلم مهاديوا سميت نمايان تامل اڳواڻ سندس ڪابينا ۾ شامل ٿيا. برطانوي شاهي بحريه 1956ع تائين ٽرنڪومالي ۾ موجود رهي. چانورن جي راشن جي خاتمي خلاف سڄي ملڪ ۾ عوامي احتجاج ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم ڊڊلي سيناناياڪي استعيفا ڏني.

ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بنداراناياڪي 1956ع ۾ وزيراعظم چونڊيو ويو. سندس ٽن سالن جي حڪومت تي سندس پاڻ کي "محاصري هيٺ آيل سنهالي ثقافت جو محافظ" قرار ڏيڻ واري ڪردار جو گهرو اثر رهيو. هن تڪراري صرف سنهالي قانون متعارف ڪرايو، جنهن سنهالي ٻولي کي حڪومت جي واحد سرڪاري ٻولي تسليم ڪيو. جيتوڻيڪ 1958ع ۾ ان کي جزوي طور واپس ورتو ويو، پر اهو قانون تامل برادري لاءِ سخت ڳڻتيءَ جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ان ۾ پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت لاءِ خطرو ڏٺو.

فيڊرل پارٽي (FP) ان قانون خلاف عدم تشدد واري مزاحمت، يعني ستياگرهه، جي تحريڪ شروع ڪئي. ان جي نتيجي ۾ بنداراناياڪي فيڊرل پارٽي جي اڳواڻ ايس. جي. وي. چيلواناياڪم سان وڌندڙ نسلي تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ معاھدي، بنداراناياڪي–چيلواناياڪم معاھدو، تي پهتو. پر مخالف ڌر ۽ ٻڌ مذهبي پيشوائن جي جاري احتجاجن سبب اهو معاھدو اثرائتو ثابت نه ٿيو. اهو قانون، حڪومت جي مختلف آبادڪاري منصوبن سان گڏ، سنهالي ۽ تامل سياسي اڳواڻن جي وچ ۾ سياسي تلخي وڌائڻ ۾ اهم سبب بڻيو. بنداراناياڪي کي 1959ع ۾ هڪ انتهاپسند ٻڌ راهب قتل ڪيو.

1960ع جا اڳواڻ

ايلزبيٿ ٻيون
سيلون جي راڻي

سريماوو بنداراناياڪي
وزيراعظم

1960ع ۾ سريماوو بنداراناياڪي سيلون جي وزيراعظم چونڊي وئي، ۽ دنيا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن ملڪ جي رياست جي سربراهه ۽ حڪومت جي سربراهه ٻئي عورتون هيون.

سريماوو بنداراناياڪي، جيڪا بنداراناياڪي جي بيواهه هئي، 1960ع ۾ وزيراعظم بڻي ۽ 1962ع ۾ فوجي بغاوت جي ڪوشش کي ناڪام بڻايو. وزيراعظم طور پنهنجي ٻئي دور ۾ حڪومت اشتراڪي معاشي پاليسيون لاڳو ڪيون، سوويت يونين ۽ چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، ۽ ساڳئي وقت غير وابستگيءَ جي پاليسي کي هٿي ڏني. 1971ع ۾ سيلون کي مارڪسي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کي جلد دٻايو ويو. 1972ع ۾ ملڪ ڊومينين حيثيت ختم ڪري سري لنڪا نالي جمهوريه بڻيو.

اقليتن جون ڊگهيون شڪايتون ۽ سنهالي ۽ تامل اڳواڻن طرفان چونڊ مهمن ۾ برادريءَ واري جذباتيت جو استعمال 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اتر ۾ نئين تامل هٿياربند تحريڪ کي هٿي ڏيڻ جو سبب بڻيو. سريماوو حڪومت جي معياري ڪرڻ جي پاليسي، جيڪا يونيورسٽي داخلا ۾ پيدا ٿيل فرقن کي درست ڪرڻ لاءِ هئي ۽ اصل ۾ جغرافيائي طور پٺتي پيل شاگردن کي اعليٰ تعليم تائين رسائي ڏيڻ لاءِ مثبت امتيازي قدم هئي، يونيورسٽين ۾ تامل شاگردن جو تناسب گهٽائڻ جو سبب بڻي، ۽ هٿياربند تحريڪ جي اڀار لاءِ فوري محرڪ ثابت ٿي. 1975ع ۾ جافنا جي ميئر الفريڊ دورائياپاه جو لبريشن ٽائيگرز آف تامل ايلام (LTTE) هٿان قتل هڪ بحران واري نقطي جي نشاندهي ڪري ٿو.

جي. آر. جيواردني جي حڪومت 1977ع ۾ يونائيٽيڊ فرنٽ حڪومت کي شڪست ڏئي اقتدار ۾ آئي. جيواردني نئون آئين متعارف ڪرايو، ان سان گڏ آزاد منڊي معيشت ۽ فرانس جي نموني تي هڪ طاقتور انتظامي صدر جو نظام به آندو. ان سان سري لنڪا ڏکڻ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن پنهنجي معيشت کي آزاد ڪيو.

1983ع کان نسلي تڪرار ايل ٽي ٽي اي طرفان حڪومت خلاف وقفي وقفي واري بغاوت جي صورت ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. ايل ٽي ٽي اي جي 13 سپاهين تي حملي گهرو جنگ جي شروعات ڪئي، ۽ جواب ۾ تامل مخالف نسلي فساد ٿيا، جن بابت الزام لڳايو ويو ته انهن کي سنهالي سخت گير وزيرن جي پٺڀرائي حاصل هئي. نتيجي ۾ 150,000 کان وڌيڪ تامل شهري ٻيٽ ڇڏي ٻين ملڪن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.

پرڏيهي پاليسيءَ جي غلطين سبب هندستان ايل ٽي ٽي اي کي هٿيار ۽ تربيت فراهم ڪري وڌيڪ مضبوط ڪيو. 1987ع ۾ هند-سري لنڪا معاھدو ٿيو ۽ هندستاني امن فوج (IPKF) اتر سري لنڪا ۾ مقرر ڪئي وئي، ته جيئن ايل ٽي ٽي اي کي غير مؤثر ڪري علائقي کي مستحڪم ڪيو وڃي. ساڳئي سال جي وي پي ڏکڻ سري لنڪا ۾ ٻي بغاوت شروع ڪئي، جنهن ڪري 1990ع ۾ آءِ پي ڪي ايف کي ٻيهر مقرر ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1990ع ۾ ايل ٽي ٽي اي سري لنڪائي مور، يعني مذهب جي لحاظ کان مسلمانن، کي اتر سري لنڪا مان بي دخل ڪيو. 2002ع ۾ سري لنڪا جي حڪومت ۽ ايل ٽي ٽي اي ناروي جي ثالثي سان جنگ بنديءَ جو معاھدو ڪيو.

2004ع جي ايشيائي سونامي سري لنڪا ۾ 30,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي ماري ڇڏيو ۽ 500,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي بي گهر ڪيو.

1985ع کان 2006ع تائين سري لنڪا جي حڪومت ۽ تامل باغين وچ ۾ امن ڳالهين جا چار دور ٿيا، پر اهي ڪامياب نه ٿي سگهيا. ايل ٽي ٽي اي ۽ حڪومت ٻنهي 2006ع ۾ ٻيهر جنگ شروع ڪئي، ۽ حڪومت 2008ع ۾ جنگ بنديءَ واري معاھدي کان سرڪاري طور الڳ ٿي وئي. 2009ع ۾ صدر مهندا راجاپڪسا جي دور صدارت ۾ سري لنڪا جي هٿياربند فوجن ايل ٽي ٽي اي کي شڪست ڏني، جنهن سان 19 مئي 2009ع تي 26 سالن جي ڊگهي گهرو جنگ ختم ٿي وئي، ۽ سري لنڪا جي حڪومت سڄي ملڪ تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪيو. مجموعي طور 26 سالن جي تڪرار دوران 60,000 کان 100,000 تائين ماڻهو مارجي ويا.

2019ع جا سري لنڪا ايسٽر ڌماڪا، جيڪي دهشتگرد تنظيم نيشنل توحيد جماعت 21 اپريل 2019ع تي ڪيا، انهن جي نتيجي ۾ 261 بيگناهه ماڻهو بيدرديءَ سان مارجي ويا. 26 اپريل 2019ع تي سري لنڪا فوج نيشنل توحيد جماعت خلاف دهشتگردي مخالف ڪارروائي ڪئي، جيڪا ڪامياب رهي ۽ نيشنل توحيد جماعت جي بغاوت ختم ٿي وئي.

سري لنڪائي احتجاج ڪندڙ 13 اپريل 2022ع تي ڪولمبو ۾ صدارتي سيڪريٽريٽ آڏو

سري لنڪا ۾ معاشي مسئلا 2019ع ۾ شروع ٿيا، جڏهن سخت معاشي بحران پيدا ٿيو. ان جا سبب تيزيءَ سان وڌندڙ پرڏيهي قرض، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سبب حڪومت جا وڏا بجيٽ خسارا، پرڏيهي ترسيلات ۾ گهٽتائي، ڪيميائي ڀاڻن تي پابندي ۽ لازمي نامياتي زراعت سبب پيدا ٿيل خوراڪ جو بحران، ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر هئا. سري لنڪا جي حڪومت جاري بحران کي سرڪاري طور ملڪ جي 73 سالن جي تاريخ جو سڀ کان خراب معاشي بحران قرار ڏنو. آگسٽ 2021ع ۾ خوراڪ جي ايمرجنسي جو اعلان ڪيو ويو. جون 2022ع ۾ وزيراعظم رانل وڪرما سنگهي پارليامينٽ ۾ اعلان ڪيو ته سري لنڪا جي معيشت ڊهي چڪي آهي.

هن بحران جي نتيجي ۾ سري لنڪا پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو 51 ارب آمريڪي ڊالرن جي خودمختيار قرض تي ڊفالٽ ڪيو. ان سان گڏ ٻه-عددي مهانگائي، توانائيءَ جو شديد بحران جنهن سبب تقريباً 15 ڪلاڪن تائين بجلي بندشون ٿيون، شديد ٻارڻ کوٽ جنهن سبب غير ضروري گاڏين کي ٻارڻ جي فراهمي معطل ڪئي وئي، ۽ ٻيون معاشي بدانتظاميون پيدا ٿيون. بحران سبب سڄي ملڪ ۾ وڏا گهٽي احتجاج شروع ٿيا، جن ۾ احتجاج ڪندڙن صدر گوٽابايا راجاپڪسا جي استعيفا جو مطالبو ڪيو. احتجاج 9 جولاءِ 2022ع تي صدارتي گهر تي چڙهائي ۽ گهيري تائين پهتا، جنهن جي نتيجي ۾ صدر گوٽابايا راجاپڪسا سنگاپور ڀڄي ويو، ۽ بعد ۾ پارليامينٽ کي اي ميل ذريعي استعيفا موڪلي، جنهن سان سندس استعيفا جو رسمي اعلان ٿيو ۽ هو پنهنجي مدت وچ ۾ استعيفا ڏيندڙ سري لنڪا جو پهريون صدر بڻيو. ساڳئي ڏينهن جڏهن صدارتي گهر تي چڙهائي ٿي، احتجاج ڪندڙن وزيراعظم جي خانگي رهائشگاهه کي گهيري ۾ وٺي ان تي چڙهائي ڪئي ۽ ان کي ساڙي ڇڏيو.

پارليامينٽ پاران 20 جولاءِ 2022ع تي رانل وڪرما سنگهي کي نئون صدر چونڊڻ کان پوءِ، وڪرما سنگهي سري لنڪا جي نائين صدر طور حلف کنيو. هن سري لنڪا جي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ مختلف معاشي سڌارا لاڳو ڪيا، جنهن ۾ ان کان پوءِ ٿوري بهتري ظاهر ٿي آهي. 23 سيپٽمبر 2024ع تي انورا ڪمارا ديساناياڪي کاٻي ڌر جي اميدوار طور صدارتي چونڊ کٽڻ کان پوءِ سري لنڪا جي نئين صدر طور حلف کنيو. 14 نومبر 2024ع تي صدر انورا ڪمارا ديساناياڪي جي نيشنل پيپلز پاور (NPP)، جيڪا کاٻي لاڙي واري اتحاد آهي، سري لنڪا جي پارلياماني چونڊ ۾ پارليامينٽ اندر ٻه-ٽين اڪثريت حاصل ڪئي.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي جاگرافي

سري لنڪا جو طبعي نقشو

سري لنڪا، ڏکڻ ايشيا جو هڪ ٻيٽ، هندستاني پليٽ تي واقع آهي، جيڪا هڪ اهم ٽيڪٽانڪي پليٽ آهي ۽ اڳ ۾ هند-آسٽريلوي پليٽ جو حصو هئي. اهو هندي سمنڊ ۾ بنگال جي نار جي ڏکڻ-اولهه ۾، 5° ۽ 10° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 79° ۽ 82° اوڀر ڊگھائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي.

سري لنڪا هندستاني ننڍي کنڊ جي مکيه زميني حصي کان منار جي نار ۽ پاڪ سامونڊي لنگهه ذريعي جدا ٿيل آهي. هندو ديو مالا موجب هندستان جي مکيه زمين ۽ سري لنڪا جي وچ ۾ هڪ زميني پل موجود هئي. هاڻي اها چن جي پٿرن جي ننڍن اٿل دڙن جي زنجير جي صورت ۾ رڳو سمنڊ جي سطح کان مٿي رهجي وئي آهي. روايتن موجب اها 1480ع تائين پنڌ پار ڪرڻ لائق هئي، جيستائين سامونڊي طوفانن واهه کي وڌيڪ اونهو ڪري ڇڏيو. ان جا ڪجهه حصا اڃا به فقط 1 metre (3 ft) اٿلا آهن، جنهن سبب جهاز رانيءَ ۾ رڪاوٽ پوي ٿي.

هي ٻيٽ گهڻو ڪري هموار کان هلڪي لهرائتي سامونڊي ميداني علائقن تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبل فقط ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾ اڀرن ٿا. سڀ کان مٿاهون نقطو پدورتالاگالا آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 2,524 metres (8,281 ft) بلند آهي.

مسڪيليا کان سري پادا جو منظر

سري لنڪا ۾ 103 درياهه آهن. انهن مان سڀ کان ڊگهو مهاويلي درياهه آهي، جيڪو 335 ڪلوميٽر (208 mi) تائين پکڙيل آهي. اهي آبي رستا 10 metres (33 ft) يا ان کان وڌيڪ اوچائي وارا 51 قدرتي آبشار پيدا ڪن ٿا. سڀ کان اوچو آبشار بمباراڪنڊا آبشار آهي، جنهن جي اوچائي 263 metres (863 ft) آهي.

سري لنڪا جو سامونڊي ڪنارو 1,585 ڪلوميٽر (985 mi) ڊگهو آهي. سري لنڪا 200 سامونڊي ميلن تائين پکڙيل خاص معاشي علائقو دعويٰ ڪري ٿو، جيڪو سري لنڪا جي زميني ايراضيءَ کان لڳ ڀڳ 6.7 ڀيرا وڏو آهي. سامونڊي ڪنارو ۽ ويجها پاڻي انتهائي پيداواري سامونڊي ماحولياتي نظامن کي سهارو ڏين ٿا، جهڙوڪ ڪناري سان لڳل مرجاني چٽانون ۽ سامونڊي ڪناري ۽ دريائي ڇوڙ وارن علائقن جي اٿلن بسترن ۾ سامونڊي گاھون.

سري لنڪا ۾ 45 دريائي ڇوڙ ۽ 40 لئگون آهن. سري لنڪا جو مينگروو ماحولياتي نظام 7,000 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 2004ع هندي سمنڊ سونامي دوران لهرن جي زور کي روڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

هي ٻيٽ معدنيات سان مالا مال آهي، جن ۾ ايلمينايت، فيلڊسپار، گرافيٽ، سليڪا، ڪائولين، مائڪا ۽ ٿوريم شامل آهن. منار جي نار ۾ پيٽروليم ۽ گيس جي موجودگي به تصديق ٿي چڪي آهي، ۽ ڪڍڻ لائق مقدار جي استخراج جو ڪم جاري آهي.

موسم

پڻ ڏسو: سري لنڪا جي جاگرافي#موسم

سري لنڪا جو ڪوپن موسمي درجابندي وارو نقشو

2022ع ۾ سري لنڪا دنيا جو اوڻيهون سڀ کان وڌيڪ آبي دٻاءَ وارو ملڪ هو.

موسم اڀرندي ۽ گرم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي هوائن جا معتدل اثر موجود آهن. سراسري گرمي پد مرڪزي مٿاهن علائقن ۾ 17 °C (62.6 °F) کان، جتي سياري ۾ ڪيترن ڏينهن تائين پالو پئجي سگهي ٿو، گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ وڌ ۾ وڌ 33 °C (91.4 °F) تائين پهچي ٿو. سالياني سراسري گرمي پد 28 °C (82.4 °F) کان لڳ ڀڳ 31 °C (87.8 °F) تائين رهي ٿو. ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ 14 °C (25 °F) کان 18 °C (32 °F) تائين فرق ٿي سگهي ٿو.

مينهن جو نمونو هندي سمنڊ ۽ بنگال جي نار مان ايندڙ چوماسي هوائن کان متاثر ٿئي ٿو. "آلو علائقو" ۽ مرڪزي مٿاهن علائقن جون ڪجهه هوائن جي سامهون واريون ڍلان هر سال 2,500 millimetres (98.4 in) تائين مينهن حاصل ڪن ٿيون، پر اوڀر ۽ اتر-اوڀر ۾ هوائن جي پٺيان واريون ڍلان گهٽ مينهن حاصل ڪن ٿيون. سري لنڪا جي اوڀر، ڏکڻ-اوڀر ۽ اتر جا گهڻا حصا "خشڪ علائقو" ٺاهين ٿا، جتي هر سال 1,200 and 1,900 mm (47 and 75 in) مينهن پوي ٿو.

خشڪ اتر-اولهه ۽ ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪنارا سڀ کان گهٽ مينهن حاصل ڪن ٿا، يعني هر سال 800 to 1,200 mm (31 to 47 in). وقت بوقت تيز اوچتو هوائون اچن ٿيون ۽ ڪڏهن ڪڏهن اڀرندي سامونڊي طوفان ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه، اتر-اوڀر ۽ اوڀر وارن حصن ۾ بادلن ڀريل آسمان ۽ مينهن آڻين ٿا. نمي عام طور ڏکڻ-اولهه ۽ جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ هوندي آهي ۽ مينهن جي موسمي نمونن تي ڀاڙي ٿي. سراسري مينهن ۾ اضافي، وڌيڪ شديد مينهن وارن واقعن سان گڏ، بار بار ٻوڏن ۽ ڍانچي، سهولتن جي فراهمي ۽ شهري معيشت کي لاڳاپيل نقصانن جو سبب بڻيو آهي.

نباتات ۽ حيوانات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جو ماحول ۽ سري لنڪا جي جهنگلي جيوت

پڻ ڏسو: سري لنڪا جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست ۽ سري لنڪا جي پکين جي فهرست

سري لنڪائي هاٿي ايشيائي هاٿي جي ٽن تسليم ٿيل ذيلي قسمن مان هڪ آهي. 2011ع جي هاٿي ڳڻپ موجب ان جي آبادي 5,879 اندازي ڪئي وئي.

هندستان جا اولھ گهات ۽ سري لنڪا، نسلن جي مقامي هجڻ جي بلند سطح سبب، دنيا جي پهرين 18 عالمي حياتياتي تنوع وارن اهم مرڪزن ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هاڻي حياتياتي تنوع وارن اهم مرڪزن جو انگ وڌي 34 ٿي چڪو آهي.

سري لنڪا ۾ ايشيائي ملڪن جي ڀيٽ ۾ في ايراضيءَ جي حساب سان گل ڏيندڙ ٻوٽن ۽ پکين کان سواءِ سڀني فقاري جانورن جي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ حياتياتي تنوع آهي. ان جي نباتات ۽ حيوانات ۾ نسلن جو هڪ غير معمولي وڏو حصو مقامي آهي؛ 3,210 گل ڏيندڙ ٻوٽن مان 27٪ ۽ ٿڻائتن جانورن مان 22٪ مقامي آهن.

سري لنڪا وٽ پکين جي مالا مال دنيا آهي، جنهن ۾ 453 نسل شامل آهن، ۽ انهن ۾ 240 نسل اهڙا آهن جيڪي ملڪ ۾ نسل وڌائين ٿا. ڪجهه پکي ماهر 33 نسلن کي مقامي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ماهر صرف 27 کي مقامي سمجهن ٿا ۽ باقي ڇهن کي تجويز ڪيل مقامي نسل قرار ڏين ٿا.

سري لنڪا جا محفوظ علائقا ٻن سرڪاري ادارن جي انتظام هيٺ آهن: ٻيلو تحفظ کاتو ۽ جهنگلي جيوت تحفظ کاتو. جهنگلي جيوت تحفظ کاتو 61 جهنگلي جيوت پناھگاهن، 22 قومي پارڪن، چار قدرتي ذخيرن، ٽي سخت قدرتي ذخيرن ۽ هڪ جهنگلي لنگهه جو انتظام سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته ٻيلو تحفظ کاتو 65 تحفظ وارن ٻيلن ۽ هڪ قومي ورثي واري جهنگلي علائقي جي نگراني ڪري ٿو. ملڪ جي زميني ايراضيءَ جو 26.5٪ قانوني طور محفوظ آهي. اهو ايشيا جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ محفوظ علائقن جو وڌيڪ سيڪڙو آهي.

سري لنڪا ۾ چار زميني ماحولياتي خطا آهن: سري لنڪا جا هيٺاهان مينهن وارا ٻيلا، سري لنڪا جا جبلائي مينهن وارا ٻيلا، سري لنڪا جا خشڪ علائقي وارا سدا سبز ٻيلا ۽ دکن جا ڪنڊيدار جهاڙ ٻيلا.

گل ڏيندڙ اڪيشيا خشڪ جافنا اپٻيٽ ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا. خشڪ زمين وارن ٻيلن جي وڻن ۾ قيمتي نسل شامل آهن، جهڙوڪ سٽن ووڊ، آبنوس، آئرن ووڊ، مهاگني ۽ ساگوان. آلو علائقو اوچن وڻن، ويڪري پنن ۽ ولين ۽ چڙهندڙ ٻوٽن جي گھاٽي هيٺاهين واڌ سان گڏ اڀرندي سدا سبز ٻيلو آهي. وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾ معتدل موسم جهڙن علائقن سان ملندڙ جلندڙ ذيلي اڀرندي سدا سبز ٻيلا وڌن ٿا.

سري لنڪائي چيتو (Panthera pardus kotiya)، چيتن جو سري لنڪا سان تعلق رکندڙ خطري هيٺ ذيلي قسم آهي.

ڏکڻ-اوڀر ۾ يالا قومي پارڪ هاٿين، هرڻن ۽ مورَن جي ڌڻن کي تحفظ ڏئي ٿو. اتر-اولهه ۾ ولپتو قومي پارڪ، جيڪو سڀ کان وڏو قومي پارڪ آهي، ڪيترن پاڻيءَ وارن پکين، جهڙوڪ لق لق، پيليڪن، آئيس ۽ چمچ چنچن وارن پکين جي رهائشگاهن کي محفوظ ڪري ٿو. ٻيٽ ۾ چار حياتياتي ذخيرا آهن: بندالا، هُرولو ٻيلو محفوظ علائقو، ڪنيليا-ديدياگالا-ناڪيادينيا ۽ سنهاراجا.

سنهاراجا 26 مقامي پکين ۽ 20 مينهن واري ٻيلن جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ ڏسڻ ۾ مشڪل ڳاڙهي منهن وارو ملڪوها، سائي چنچ وارو ڪوڪل ۽ سري لنڪا نيري ميگپائي شامل آهن. سنهاراجا جي نباتات جي اڻ استعمال ٿيل جينياتي صلاحيت تمام وڏي آهي. ذخيري اندر موجود 211 ڪاٺي وڻن ۽ ليانا مان 139 (66٪) مقامي آهن. وڻن، جهاڙين، ٻوٽن ۽ نون ٻوٽن سميت ڪل نباتاتي گهڻائي جو اندازو 240,000 فرد في هيڪٽر لڳايو ويو آهي.

منيريا قومي پارڪ منيريا ٽئنڪ جي سرحد سان لڳل آهي، جيڪو ڀرپاسي وارن ٻيلن ۾ رهندڙ هاٿين لاءِ پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهي. "دي گيدرنگ" نالي سان مشهور هاٿين جو اجتماع خشڪ موسم جي آخر ۾ (آگسٽ کان آڪٽوبر) ٽئنڪ جي بستري تي ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ڀرپاسي جا پاڻيءَ جا ذريعا آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳن ٿا. پارڪ ۾ ننڍن رهائشي ماحولن جو هڪ سلسلو به شامل آهي، جن ۾ روايتي خشڪ علائقي وارا اڀرندي چوماسي سدا سبز ٻيلا، وڏن بانسن جا گھاٽا جهنڊ، ٽڪرين وارا چراگاهه (پٽانا) ۽ گاھ وارا ميدان (تالاوا) شامل آهن.

مها رٿ مالا (Rhododendron arboreum ssp. zeylanicum)، Rhododendron arboreum جو هڪ ناياب ذيلي قسم آهي، جيڪو سري لنڪا جي مرڪزي مٿاهن علائقن ۾ ملي ٿو.

اتر سري لنڪا ۾ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي جي مهاويلي پروگرام دوران حڪومت مجموعي طور 1,900 چورس ڪلوميٽر (730 چورس ميل) ايراضيءَ وارا چار زميني علائقا قومي پارڪن طور مخصوص ڪيا. سري لنڪا جي ٻيلي ڍڪ بابت انگ اکر 1956ع کان 2010ع تائين تيز ٻيلن جي ڪٽائي ڏيکارين ٿا. 1956ع ۾ ملڪ جي زميني ايراضيءَ جو 44.2 سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل هو. تازن ڏهاڪن ۾ ٻيلي ڍڪ تيزيءَ سان گهٽيو؛ 1999ع ۾ 29.6 سيڪڙو ۽ 2010ع ۾ 28.7 سيڪڙو رهجي ويو.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي حڪومت ۽ سري لنڪا جي سياست

پڻ ڏسو: سري لنڪا جو آئين

ڪولمبو ۾ سري لنڪا جي پراڻي پارليامينٽ عمارت، جيڪا گالي فيس گرين جي ويجهو آهي. هاڻي اها صدارتي سيڪريٽريٽ جي مرڪزي آفيس طور ڪم ڪري ٿي.

سري لنڪا هڪ جمهوري جمهوريه ۽ وحداني رياست آهي، جنهن جو نظام حڪومت نيم صدارتي نظام هيٺ هلي ٿو. سري لنڪا ايشيا جي سڀ کان پراڻي جمهوريت آهي. آئين جون گهڻيون شقون پارليامينٽ ۾ ٻه-ٽين اڪثريت سان تبديل ڪري سگهجن ٿيون. پر ڪجهه بنيادي خصوصيتن ۾ ترميم، جن ۾ قومي نشانين، مذهب، مدتي حدن، سري لنڪا کي وحداني رياست طور بيان ڪرڻ، ۽ خود محفوظ ترميمي طريقيڪار بابت شقون شامل آهن، پارليامينٽ ۾ ٻه-ٽين اڪثريت سان گڏ سڄي ملڪ ۾ ريفرينڊم ذريعي منظوري پڻ گهرن ٿيون. سري لنڪا جو آئين سرڪاري طور ان کي اشتراڪي رياست قرار ڏئي ٿو.

ڪيترين جمهوريتن وانگر، سري لنڪا جي حڪومت جون ٽي شاخون آهن:

• انتظاميه: سري لنڪا جو صدر رياست جو سربراهه، هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف، چيف ايگزيڪيوٽو هوندو آهي، ۽ عوامي ووٽ ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. صدر ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو ۽ چونڊيل پارليامينٽ ميمبرن مان وزير مقرر ڪري ٿو. صدر کي پنهنجي عهدي دوران سرڪاري يا خانگي حيثيت ۾ ڪيل يا نه ڪيل عملن بابت عدالتي ڪارروائي کان ڇوٽ حاصل هوندي آهي. 2015ع ۾ آئين جي اوڻيهين ترميم منظور ٿيڻ کان پوءِ صدر لاءِ ٻه مدتون مقرر ڪيون ويون، جڏهن ته اڳ ۾ ڪا مدتي حد نه هئي.

• قانون سازي: سري لنڪا جي پارليامينٽ 225 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي، جنهن ۾ 196 ميمبر 22 گهڻ-سيٽن وارن تڪن مان چونڊيا ويندا آهن، ۽ 29 ميمبر تناسب واري نمائندگي ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميمبر عام ووٽ ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. صدر قانون ساز اجلاس گهرائي، معطل يا ختم ڪري سگهي ٿو ۽ ساڍن چئن سالن کان پوءِ ڪنهن به وقت پارليامينٽ ٽوڙي سگهي ٿو. سمورا قانون ٺاهڻ جو اختيار پارليامينٽ وٽ محفوظ آهي. صدر جو نائب ۽ حڪومت جو سربراهه، يعني وزيراعظم، پارليامينٽ ۾ حڪمران جماعت جي اڳواڻي ڪري ٿو ۽ گهڻيون انتظامي ذميواريون، خاص طور اندروني معاملن ۾، گڏيل طور نڀائي ٿو.

سري لنڪا جي سپريم ڪورٽ، ڪولمبو

• عدليه: سري لنڪا جي عدليه سپريم ڪورٽ تي مشتمل آهي، جيڪا سڀ کان اعليٰ ۽ آخري برتر رڪارڊ عدالت آهي، ان سان گڏ اپيل ڪورٽ، هاءِ ڪورٽون ۽ ڪيترين ماتحت عدالتن تي مشتمل آهي. انتهائي پيچيده قانوني نظام مختلف ثقافتي اثرن جي عڪاسي ڪري ٿو. فوجداري قانون لڳ ڀڳ مڪمل طور برطانوي قانون تي ٻڌل آهي. بنيادي ديواني قانون رومي-ڊچ قانون مان نڪتل آهي. شادي، طلاق ۽ وراثت بابت قانون برادري بنيادن تي آهن. قديم رواجي عملن ۽ مذهب سبب، خاص معاملن ۾ سنهالي رواجي قانون، يعني ڪينڊي قانون، ٿيساوالامائي ۽ شريعت قانون تي عمل ڪيو وڃي ٿو. صدر سپريم ڪورٽ، اپيل ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن جا جج مقرر ڪري ٿو. چيف جسٽس ۽ سپريم ڪورٽ جي ٻن ججن تي مشتمل عدالتي سروس ڪميشن ماتحت عدالتن جي ججن کي مقرر، بدلي ۽ برطرف ڪري ٿي.

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي سياست

پڻ ڏسو: سري لنڪا ۾ چونڊون

سري لنڪا جي موجوده سياسي ثقافت ٻن حريف اتحادين جي مقابلي تي ٻڌل آهي: مرڪز-کاٻي ۽ ترقي پسند يونائيٽيڊ پيپلز فريڊم الائنس (UPFA)، جيڪو سري لنڪا فريڊم پارٽي (SLFP) مان نڪتل آهي، ۽ نسبتاً ساڄي ڌر ۽ سرمائيداري حامي يونائيٽيڊ نيشنل پارٽي (UNP). 2018ع کان پوءِ انهن ٻن پارٽين مان ٻه وڏيون سياسي پارٽيون الڳ ٿيون: سماگي جنا بالاويگيا، يو اين پي مان الڳ ٿي، ۽ سري لنڪا پودوجانا پيرامونا، يو پي ايف اي مان الڳ ٿي. ٽئين ڌر واري جماعت جنٿا ويمڪٿي پيرامونا 2022ع کان پوءِ مقبوليت حاصل ڪئي آهي.

سري لنڪا بنيادي طور هڪ گهڻ-پارٽي جمهوريت آهي، جنهن ۾ ڪيتريون ننڍيون ٻڌ ڌرمي، اشتراڪي ۽ تامل قومپرست سياسي پارٽيون شامل آهن. جولاءِ 2011ع تائين ملڪ ۾ رجسٽرڊ سياسي پارٽين جو انگ 67 هو. انهن مان لنڪا سما سماجا پارٽي (LSSP)، جيڪا 1935ع ۾ قائم ٿي، سڀ کان پراڻي آهي.

يو اين پي، جيڪا 1946ع ۾ ڊي. ايس. سيناناياڪي قائم ڪئي، تازو وقت تائين سڀ کان وڏي اڪيلي سياسي پارٽي هئي. اها واحد سياسي جماعت آهي، جنهن کي آزاديءَ کان پوءِ هر پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل رهي آهي. ايس ايل ايف پي جولاءِ 1951ع ۾ ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بنداراناياڪي قائم ڪئي. ايس ايل ايف پي 1956ع ۾ پنهنجي پهرين فتح حاصل ڪئي، جڏهن هن 1956ع جي پارلياماني چونڊ ۾ حڪمران يو اين پي کي شڪست ڏني. جولاءِ 1960ع جي پارلياماني چونڊ کان پوءِ سريماوو بنداراناياڪي وزيراعظم بڻِي ۽ دنيا جي پهرين چونڊيل عورت حڪومتي سربراهه بڻجي وئي.

جي. جي. پونمبلم، جيڪو ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بنداراناياڪي جو تامل قومپرست همعصر هو، 1944ع ۾ آل سيلون تامل ڪانگريس (ACTC) قائم ڪئي. پونمبلم جي ڊي. ايس. سيناناياڪي سان تعاون تي اعتراض ڪندي، ايس. جي. وي. چيلواناياڪم جي اڳواڻي ۾ هڪ اختلاف ڪندڙ گروهه 1949ع ۾ الڳ ٿيو ۽ ايلنڪائي تامل اراسو ڪچچي (ITAK) قائم ڪئي، جيڪا فيڊرل پارٽي جي نالي سان به مشهور هئي، ۽ ايندڙ ٻن ڏهاڪن تائين سري لنڪا جي مکيه تامل سياسي پارٽي بڻجي وئي. فيڊرل پارٽي سنهالين بابت وڌيڪ سخت موقف جي حمايت ڪندي هئي.

1972ع جي آئيني سڌارن سان ACTC ۽ ITAK گڏجي تامل يونائيٽيڊ فرنٽ ٺاهيو، جيڪو بعد ۾ تامل يونائيٽيڊ لبريشن فرنٽ بڻيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تامل هٿياربند گروهن جي اڀار کان پوءِ پيدا ٿيل انتشار واري دور کان پوءِ، آڪٽوبر 2001ع ۾ انهن تامل سياسي پارٽين جي جاءِ تامل نيشنل الائنس ورتي.

جنٿا ويمڪٿي پيرامونا، جيڪا مارڪسي–لينني سياسي پارٽي آهي ۽ 1965ع ۾ روهانا ويجي ويرا قائم ڪئي، موجوده سياسي صورتحال ۾ ٽئين قوت طور ڪم ڪري ٿي. اها اهڙين کاٻي ڌر وارين پاليسين جي حمايت ڪري ٿي، جيڪي ايل ايس ايس پي ۽ ڪميونسٽ پارٽي جي روايتي کاٻي ڌر واري سياست کان وڌيڪ سخت آهن. 1981ع ۾ قائم ٿيل سري لنڪا مسلم ڪانگريس سري لنڪا جي سڀ کان وڏي مسلمان سياسي پارٽي آهي.

صدر مهندا راجاپڪسا 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾ هارائي ويو، جنهن سان سندس ڏهن سالن جي صدارت ختم ٿي. بهرحال، سري لنڪا جي صدر طور سندس جانشين ميٿريپالا سرسينا 2019ع ۾ ٻيهر چونڊ وڙهڻ جو فيصلو نه ڪيو. راجاپڪسا خاندان نومبر 2019ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، جڏهن مهندا جو ننڍو ڀاءُ ۽ جنگي دور جو اڳوڻو دفاعي سربراهه گوٽابايا راجاپڪسا چونڊ کٽي ويو، ۽ پوءِ سري لنڪا جي نئين صدر طور حلف کنيو.

آگسٽ 2020ع جي پارلياماني چونڊن ۾ سندن اقتدار تي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. خاندان جي سياسي پارٽي، سري لنڪا پيپلز فرنٽ، جيڪا سنهالي مخفف SLPP سان مشهور آهي، وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ پارليامينٽ ۾ واضح اڪثريت ورتي. راجاپڪسا خاندان جا پنج ميمبر نئين پارليامينٽ ۾ سيٽون کٽي آيا. اڳوڻو صدر مهندا راجاپڪسا نئون وزيراعظم بڻيو.

2022ع ۾ سياسي بحران شروع ٿيو، جيڪو صدر گوٽابايا راجاپڪسا ۽ پارليامينٽ وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب پيدا ٿيو. هن بحران کي حڪومت مخالف عوامي احتجاجن ۽ مظاهرن، ۽ 2019ع کان خراب ٿيندڙ سري لنڪا جي معيشت وڌيڪ وڌايو. سري لنڪا جي مختلف حصن ۾ حڪومت مخالف جذبي بي مثال سياسي عدم استحڪام پيدا ڪيو، جنهن سياسي ميدان ۾ وڏا ڌچڪا پيدا ڪيا.

20 جولاءِ 2022ع تي رانل وڪرما سنگهي پارلياماني چونڊ ذريعي نائين صدر طور چونڊيو ويو. صدر رانل وڪرما سنگهي 2024ع جي صدارتي چونڊن ۾ کاٻي لاڙي رکندڙ انورا ڪمارا ديساناياڪي هٿان شڪست کاڌي.

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي سياست

پڻ ڏسو: سري لنڪا ۾ چونڊون

سري لنڪا جي موجوده سياسي ثقافت ٻن حريف اتحادين جي مقابلي تي ٻڌل آهي: مرڪز-کاٻي ۽ ترقي پسند يونائيٽيڊ پيپلز فريڊم الائنس (UPFA)، جيڪو سري لنڪا فريڊم پارٽي (SLFP) مان نڪتل آهي، ۽ نسبتاً ساڄي ڌر ۽ سرمائيداري حامي يونائيٽيڊ نيشنل پارٽي (UNP). 2018ع کان پوءِ انهن ٻن پارٽين مان ٻه وڏيون سياسي پارٽيون الڳ ٿيون: سماگي جنا بالاويگيا، يو اين پي مان الڳ ٿي، ۽ سري لنڪا پودوجانا پيرامونا، يو پي ايف اي مان الڳ ٿي. ٽئين ڌر واري جماعت جنٿا ويمڪٿي پيرامونا 2022ع کان پوءِ مقبوليت حاصل ڪئي آهي.

سري لنڪا بنيادي طور هڪ گهڻ-پارٽي جمهوريت آهي، جنهن ۾ ڪيتريون ننڍيون ٻڌ ڌرمي، اشتراڪي ۽ تامل قومپرست سياسي پارٽيون شامل آهن. جولاءِ 2011ع تائين ملڪ ۾ رجسٽرڊ سياسي پارٽين جو انگ 67 هو. انهن مان لنڪا سما سماجا پارٽي (LSSP)، جيڪا 1935ع ۾ قائم ٿي، سڀ کان پراڻي آهي.

يو اين پي، جيڪا 1946ع ۾ ڊي. ايس. سيناناياڪي قائم ڪئي، تازو وقت تائين سڀ کان وڏي اڪيلي سياسي پارٽي هئي. اها واحد سياسي جماعت آهي، جنهن کي آزاديءَ کان پوءِ هر پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل رهي آهي. ايس ايل ايف پي جولاءِ 1951ع ۾ ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بنداراناياڪي قائم ڪئي. ايس ايل ايف پي 1956ع ۾ پنهنجي پهرين فتح حاصل ڪئي، جڏهن هن 1956ع جي پارلياماني چونڊ ۾ حڪمران يو اين پي کي شڪست ڏني. جولاءِ 1960ع جي پارلياماني چونڊ کان پوءِ سريماوو بنداراناياڪي وزيراعظم بڻِي ۽ دنيا جي پهرين چونڊيل عورت حڪومتي سربراهه بڻجي وئي.

جي. جي. پونمبلم، جيڪو ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بنداراناياڪي جو تامل قومپرست همعصر هو، 1944ع ۾ آل سيلون تامل ڪانگريس (ACTC) قائم ڪئي. پونمبلم جي ڊي. ايس. سيناناياڪي سان تعاون تي اعتراض ڪندي، ايس. جي. وي. چيلواناياڪم جي اڳواڻي ۾ هڪ اختلاف ڪندڙ گروهه 1949ع ۾ الڳ ٿيو ۽ ايلنڪائي تامل اراسو ڪچچي (ITAK) قائم ڪئي، جيڪا فيڊرل پارٽي جي نالي سان به مشهور هئي، ۽ ايندڙ ٻن ڏهاڪن تائين سري لنڪا جي مکيه تامل سياسي پارٽي بڻجي وئي. فيڊرل پارٽي سنهالين بابت وڌيڪ سخت موقف جي حمايت ڪندي هئي.

1972ع جي آئيني سڌارن سان ACTC ۽ ITAK گڏجي تامل يونائيٽيڊ فرنٽ ٺاهيو، جيڪو بعد ۾ تامل يونائيٽيڊ لبريشن فرنٽ بڻيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تامل هٿياربند گروهن جي اڀار کان پوءِ پيدا ٿيل انتشار واري دور کان پوءِ، آڪٽوبر 2001ع ۾ انهن تامل سياسي پارٽين جي جاءِ تامل نيشنل الائنس ورتي.

جنٿا ويمڪٿي پيرامونا، جيڪا مارڪسي–لينني سياسي پارٽي آهي ۽ 1965ع ۾ روهانا ويجي ويرا قائم ڪئي، موجوده سياسي صورتحال ۾ ٽئين قوت طور ڪم ڪري ٿي. اها اهڙين کاٻي ڌر وارين پاليسين جي حمايت ڪري ٿي، جيڪي ايل ايس ايس پي ۽ ڪميونسٽ پارٽي جي روايتي کاٻي ڌر واري سياست کان وڌيڪ سخت آهن. 1981ع ۾ قائم ٿيل سري لنڪا مسلم ڪانگريس سري لنڪا جي سڀ کان وڏي مسلمان سياسي پارٽي آهي.

صدر مهندا راجاپڪسا 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾ هارائي ويو، جنهن سان سندس ڏهن سالن جي صدارت ختم ٿي. بهرحال، سري لنڪا جي صدر طور سندس جانشين ميٿريپالا سرسينا 2019ع ۾ ٻيهر چونڊ وڙهڻ جو فيصلو نه ڪيو. راجاپڪسا خاندان نومبر 2019ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، جڏهن مهندا جو ننڍو ڀاءُ ۽ جنگي دور جو اڳوڻو دفاعي سربراهه گوٽابايا راجاپڪسا چونڊ کٽي ويو، ۽ پوءِ سري لنڪا جي نئين صدر طور حلف کنيو.

آگسٽ 2020ع جي پارلياماني چونڊن ۾ سندن اقتدار تي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. خاندان جي سياسي پارٽي، سري لنڪا پيپلز فرنٽ، جيڪا سنهالي مخفف SLPP سان مشهور آهي، وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ پارليامينٽ ۾ واضح اڪثريت ورتي. راجاپڪسا خاندان جا پنج ميمبر نئين پارليامينٽ ۾ سيٽون کٽي آيا. اڳوڻو صدر مهندا راجاپڪسا نئون وزيراعظم بڻيو.

2022ع ۾ سياسي بحران شروع ٿيو، جيڪو صدر گوٽابايا راجاپڪسا ۽ پارليامينٽ وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب پيدا ٿيو. هن بحران کي حڪومت مخالف عوامي احتجاجن ۽ مظاهرن، ۽ 2019ع کان خراب ٿيندڙ سري لنڪا جي معيشت وڌيڪ وڌايو. سري لنڪا جي مختلف حصن ۾ حڪومت مخالف جذبي بي مثال سياسي عدم استحڪام پيدا ڪيو، جنهن سياسي ميدان ۾ وڏا ڌچڪا پيدا ڪيا.

20 جولاءِ 2022ع تي رانل وڪرما سنگهي پارلياماني چونڊ ذريعي نائين صدر طور چونڊيو ويو. صدر رانل وڪرما سنگهي 2024ع جي صدارتي چونڊن ۾ کاٻي لاڙي رکندڙ انورا ڪمارا ديساناياڪي هٿان شڪست کاڌي.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي انتظامي ورهاست

انتظامي مقصدن لاءِ سري لنڪا کي نون صوبن ۽ پنجويهن ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي.

صوبا

سري لنڪا ۾ صوبا 19هين صديءَ کان موجود آهن، پر 1987ع تائين انهن کي قانوني حيثيت حاصل نه هئي، جڏهن 1978ع جي آئين ۾ 13هين ترميم ذريعي حڪومت جي اختيارن جي غيرمرڪزيت بابت وڌندڙ مطالبن کان پوءِ صوبائي ڪائونسلون قائم ڪيون ويون.

هر صوبائي ڪائونسل هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو ڪنهن به وزارت جي ماتحت نه هوندو آهي. ان جا ڪجهه ڪم مرڪزي حڪومت جي وزارتن، کاتن، ڪارپوريشنن ۽ قانوني ادارن پاران سرانجام ڏنا ويندا هئا، پر زمين ۽ پوليس بابت اختيار عام طور تي صوبائي ڪائونسلن کي نه ڏنا ويندا آهن.

1989ع کان 2006ع تائين اتر ۽ اوڀر وارا صوبا عارضي طور گڏائي اتر-اوڀر صوبو ٺاهيو ويو.

1987ع کان اڳ صوبن جا سڀ انتظامي ڪم ضلعن تي ٻڌل سول سروس وسيلي هلايا ويندا هئا، جيڪا نوآبادياتي دور کان موجود هئي. هاڻي هر صوبي جو انتظام سڌيءَ طرح چونڊيل صوبائي ڪائونسل ڪندي آهي:

سري لنڪا جا صوبا

صوبو	گاديءَ جو هنڌ	ايراضي (ڪم²)	آبادي (2024)	گهاٽائي (في ڪم² ماڻهو)	صوبائي جي ڊي پي حصو ٪ (2023)	سري لنڪا خوشحالي اشاريه (2021)
مرڪزي	ڪئنڊي	5,674	2,712,804	453	10.3	0.559
اوڀر	ٽرنڪومالي	9,996	1,782,050	155	4.7	0.519
اتر-مرڪزي	انورادھاپورا	10,714	1,406,890	118	4.8	0.521
اتر-اولهه	ڪورونيگالا	7,812	2,578,894	305	10.9	0.541
اتر	جافنا	8,884	1,149,240	119	4.5	0.564
سبراگامووا صوبو	رتناپورا	4,902	2,015,039	393	7.0	0.499
ڏکڻ	گالي	5,559	2,605,506	446	9.3	0.582
اووا صوبو	بادولا	8,488	1,399,049	149	4.7	0.468
اولهه	ڪولمبو	3,709	6,113,698	1,578	43.7	0.802
سري لنڪا	سري جياواردنيپورا ڪوٽي ۽ ڪولمبو	65,610	21,763,170	310	100	0.796

ضلعا ۽ مقامي اختيار

هر ضلعي جو انتظام ضلعي سيڪريٽريٽ جي نگراني هيٺ هوندو آهي. ضلعا وڌيڪ 256 ڊويزنل سيڪريٽريٽن ۽ لڳ ڀڳ 14,008 گرام نيلڌاري ورهاستن ۾ تقسيم ٿيل آهن.

ضلعا سنهالي ٻوليءَ ۾ دِسا ۽ تامل ٻوليءَ ۾ ماوادّم سڏبا آهن. اصل ۾ دِسا (جنهن کي انگريزيءَ ۾ عام طور Dissavony لکيو ويندو هو) هڪ جاگير يا علائقو هوندو هو، خاص طور تي ماتالي ۽ اووا.

مقامي اختيارن جا ٽي ٻيا قسم به آهن: ميونسپل ڪائونسلون (18)، شهري ڪائونسلون (13) ۽ پرديشيا سڀها (256)، جن کي پرديشا سڀهائي پڻ چيو ويندو آهي.

مقامي اختيار اصل ۾ جاگيرداري دور جي علائقن ڪورالي ۽ راتا تي ٻڌل هئا، ۽ اڳ ۾ ڊويزنل روينيو آفيسر جي نالي تي "ڊي. آر. او. ڊويزنون" سڏبا هئا.

بعد ۾ ڊي. آر. او. آفيسر "اسسٽنٽ گورنمينٽ ايجنٽ" بڻيا، ۽ اهي ڊويزنون "اي. جي. اي. ڊويزنون" سڏجڻ لڳيون. هن وقت انهن ڊويزنل سيڪريٽريٽن جو انتظام هڪ ڊويزنل سيڪريٽري ڪندو آهي.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جا پرڏيهي لاڳاپا

پڻ ڏسو: سري لنڪا ۽ غيرجانبدار تحريڪ

صدر جي. آر. جيئيواردني 1984ع ۾ آمريڪي صدر رونالڊ ريگن کي جياتھو نالي هاٿيءَ جو ٻچو تحفي طور پيش ڪندي

سري لنڪا جو وزيراعظم مهندا راجاپڪسا، 2020ع ۾ ڀارتي وزيراعظم نريندر مودي سان

سري لنڪا غيرجانبدار تحريڪ (NAM) جو باني رڪن آهي. پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي، سري لنڪا ڀارت سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا آهن. سري لنڪا 1955ع ۾ گڏيل قومون جو ميمبر بڻيو. اڄ اهو دولت مشترڪه، ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم (SAARC)، عالمي بئنڪ، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF)، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ڪولمبو منصوبا جو پڻ ميمبر آهي. يونائيٽيڊ نيشنل پارٽي روايتي طور اولهه سان لاڳاپن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جڏهن ته سري لنڪا فريڊم پارٽي اوڀر سان ويجها لاڳاپا رکڻ جي حامي رهي آهي.

سري لنڪا جي ناڻي واري وزير جي. آر. جيئيواردني ۽ آسٽريليا جي پرڏيهي وزير سر پرسي اسپينسر 1950ع ۾ ڪولمبو ۾ منعقد دولت مشترڪه جي پرڏيهي وزيرن واري ڪانفرنس دوران ڪولمبو منصوبا جي تجويز پيش ڪئي. 1951ع ۾ سان فرانسسڪو امن ڪانفرنس دوران، جڏهن ڪيترائي ملڪ هٻڪ محسوس ڪري رهيا هئا، تڏهن سري لنڪا آزاد جاپان جي حمايت ڪئي ۽ ٻي عالمي جنگ جي نقصانن جي معاوضي وٺڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو خيال هو ته اهڙي قدم سان جاپان جي معيشت کي نقصان پهچندو.

سري لنڪا ۽ چين جا لاڳاپا 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي قيام کان پوءِ ئي شروع ٿي ويا. ٻنهي ملڪن 1952ع ۾ اهم ربڙ-چانور معاھدو تي صحيحون ڪيون.

سري لنڪا 1955ع جي ايشيا–آفريقا ڪانفرنس ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪا غيرجانبدار تحريڪ جي قيام طرف هڪ اهم قدم ثابت ٿي. 1956ع ۾ ايس. ڊبليو. آر. ڊي. بندارا نائيڪا جي حڪومت اڳوڻي يونائيٽيڊ نيشنل پارٽي حڪومت جي اولهه نواز پاليسين ۾ بنيادي تبديلي آندي. 1959ع ۾ هن ڪيوبا کي فيدل ڪاسترو جي قيادت هيٺ تسليم ڪيو. ٿوري ئي عرصي بعد ڪيوبا جو انقلابي اڳواڻ چي گويرا سري لنڪا جي دوري تي آيو. سريما–شاستري معاھدو (1964ع) ۽ سريما–گانڌي معاھدو (1974ع) سري لنڪا ۽ ڀارت جي اڳواڻن وچ ۾ انهن ڀارتي نسل جي چانهه باغن جي مزدورن جي شهريت بابت ڊگهي تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ ڪيا ويا. 1974ع ۾ ڪاچچاتيو، جيڪو پالڪ آبنائي ۾ هڪ ننڍڙو ٻيٽ آهي، رسمي طور سري لنڪا حوالي ڪيو ويو. ان وقت تائين سري لنڪا غيرجانبدار تحريڪ ۾ انتهائي سرگرم ٿي چڪو هو، ۽ 1976ع ۾ غيرجانبدار تحريڪ جي پنجين سربراهي ڪانفرنس ڪولمبو ۾ منعقد ٿي. جي. آر. جيئيواردني جي حڪومت دوران سري لنڪا ۽ ڀارت جا لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿي ويا. ان مقصد لاءِ سري لنڪا مختصر عرصي لاءِ "اوڀر ڏسو" (Look East) پاليسي اختيار ڪئي، ۽ هڪ وقت تي آسيان ۾ شموليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا SAARC ۾ شامل ٿيڻ کان اڳ جي ترجيح هئي. وڌيڪ ڇڪتاڻ سبب سري لنڪا جي گهرو ويڙهه ۾ ڀارتي مداخلت ٿي ۽ 1987ع ۾ ڀارتي امن قائم ڪندڙ فوج (IPKF) سري لنڪا ۾ موڪلي وئي.

هاڻوڪي دور ۾ سري لنڪا جا چين، روس، ۽ پاڪستان سان وسيع ۽ مضبوط لاڳاپا آهن.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جون هٿياربند فوجون

سري لنڪا جون هٿياربند فوجون، جن ۾ سري لنڪا فوج، سري لنڪا بحري فوج ۽ سري لنڪا هوائي فوج شامل آهن، دفاع واري وزارت جي دائري اختيار هيٺ اچن ٿيون. ٽنهي فوجي شعبن جي ڪل قوت لڳ ڀڳ 346,000 اهلڪارن تي مشتمل آهي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 36,000 ريزرو اهلڪار آهن. سري لنڪا لازمي فوجي ڀرتي لاڳو نه ڪئي آهي. نيم فوجي يونٽن ۾ خاص ٽاسڪ فورس، سول سيڪيورٽي فورس ۽ سري لنڪا ڪوسٽ گارڊ شامل آهن.

1948ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ هٿياربند فوجن جو بنيادي ڌيان اندروني سلامتي تي رهيو آهي. انهن ٽن وڏين بغاوتن کي دٻايو، جن مان ٻه مارڪسي ويڙهاڪن جي وي پي طرفان هيون، ۽ هڪ 26 سالن جو ڊگهو تڪرار ايل ٽي ٽي اي سان هو. هٿياربند فوجون گذريل 30 سالن کان مسلسل متحرڪ حالت ۾ رهيون آهن.

سري لنڪا جون هٿياربند فوجون 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گڏيل قومن جي امن قائم ڪرڻ واري عملن ۾ شامل رهيون آهن، ۽ چاڊ، لبنان ۽ هيٽي سميت گڏيل قومن جي ڪيترن امن مشنن ۾ مستقل دستن لاءِ فوجي مدد فراهم ڪنديون رهيون آهن. 2024ع جي عالمي امن اشاريه موجب سري لنڪا دنيا جو 100هون سڀ کان وڌيڪ پُرامن ملڪ آهي.

انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ انساني حق

سرڪاري طور تي، سري لنڪا جو آئين انهن انساني حقن جي ضمانت ڏئي ٿو جيڪي گڏيل قومون منظور ڪيا آهن. تنهن هوندي به ڪيترن ئي تنظيمن، جهڙوڪ ايمنسٽي انٽرنيشنل، فريڊم فرام ٽارچر، هيومن رائيٽس واچ، گڏوگڏ برطانيا جي حڪومت ۽ آمريڪا جي پرڏيهي کاتي سري لنڪا ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين تي تنقيد ڪئي آهي.

سري لنڪا جي حڪومت ۽ ايل ٽي ٽي اي ٻنهي تي انساني حقن جي ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا ويا آهن. گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي صلاحڪار پينل جي هڪ رپورٽ ۾ ايل ٽي ٽي اي ۽ سري لنڪا جي حڪومت ٻنهي تي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران جنگي ڏوهن جا الزام هنيا ويا. بدعنواني سري لنڪا ۾ اڃا تائين هڪ اهم مسئلو آهي، ۽ بدعنواني خلاف آواز اٿاريندڙ ماڻهن لاءِ تحفظ تمام محدود آهي. سري لنڪا جي فوجداري ضابطه جي شق 365، جيڪا 135 سالن کان لاڳو آهي، هم جنس پرستيءَ سان لاڳاپيل عملن کي ڏوهه قرار ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڏهه سالن تائين قيد جي سزا مقرر ڪري ٿي.

گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل سري لنڪا ۾ حفاظتي ادارن جي حراست کان پوءِ گم ٿيل 12,000 کان وڌيڪ سڃاتل ماڻهن جا رڪارڊ مرتب ڪيا آهن، جيڪو 1980ع ۾ لاپتا ماڻهن بابت ورڪنگ گروپ جي قيام کان پوءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي. سري لنڪا جي حڪومت تصديق ڪئي ته انهن مان 6,445 ماڻهو فوت ٿي چڪا آهن. نسلي تڪرار جي خاتمي کان پوءِ به انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت الزام ختم نه ٿيا آهن. گڏيل قومن جي انساني حقن واري هاءِ ڪمشنر نوانيٿم پلي مئي 2013ع ۾ سري لنڪا جو دورو ڪيو. دوري کان پوءِ هن چيو:

"جنگ شايد ختم ٿي چڪي آهي، پر ان دوران جمهوريت ڪمزور ٿي وئي آهي ۽ قانون جي حڪمراني کي نقصان پهتو آهي."

پلي فوج جي شهري معاملن ۾ وڌندڙ مداخلت ۽ فوجي زمينن تي قبضي جي رپورٽن بابت به ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو ته سري لنڪا ۾ رهڻ دوران کيس هر هنڌ وڃڻ جي اجازت هئي، پر جيڪي ماڻهو ساڻس ملڻ آيا، انهن کي حفاظتي ادارن طرفان هراسان ۽ ڊيڄاريو ويو. 2012ع ۾ برطانوي خيراتي اداري فريڊم فرام ٽارچر ٻڌايو ته کيس سري لنڪا مان تشدد جي شڪار 233 ماڻهن جا حوالا مليا، جن کي طبي علاج يا ٻيون خدمتون مهيا ڪيون ويون. ساڳئي سال اداري Out of the Silence نالي رپورٽ شايع ڪئي، جنهن ۾ سري لنڪا ۾ تشدد جا ثبوت پيش ڪيا ويا ۽ ڏيکاريو ويو ته 2009ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به اها روايت جاري رهي. 29 جولاءِ 2020ع تي هيومن رائيٽس واچ چيو ته سري لنڪا جي حڪومت وڪيلن، انساني حقن جي محافظن ۽ صحافين کي نشانو بڻائي رهي آهي ته جيئن حڪومت تي ٿيندڙ تنقيد کي دٻائي سگهجي.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي معيشت

پڻ ڏسو: سري لنڪا ۾ زراعت, سري لنڪا ۾ چانهه جي پيداوار, سري لنڪا ۾ سياحت, سري لنڪا ۾ ٽرانسپورٽ, ۽ سري لنڪا ۾ قومي ملڪيت ۾ آڻڻ

في ماڻهو حقيقي جي ڊي پي جي واڌ، 1820ع کان 2018ع تائين

بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب، خريداري طاقت جي برابري جي لحاظ کان سري لنڪا جي جي ڊي پي ڏکڻ ايشيائي خطي ۾ في ماڻهو آمدني جي لحاظ کان ٻئي نمبر تي آهي. 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ سري لنڪا هڪ باغباني معيشت بڻجي ويو، جيڪو دارچيني، رٻڙ ۽ سيلون چانهه جي پيداوار ۽ برآمد سبب مشهور هو؛ سيلون چانهه اڄ به ملڪ جي نمايان قومي برآمدي سڃاڻپ آهي.

برطانوي حڪمراني هيٺ جديد بندرگاهن جي ترقي ٻيٽ جي واپاري مرڪز طور حڪمت عملي واري اهميت وڌائي. 1948ع کان 1977ع تائين حڪومت جي معاشي پاليسين تي اشتراڪيت جو گهرو اثر رهيو. نوآبادياتي باغن کي ٽوڙيو ويو، صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ويو ۽ هڪ فلاحي رياست قائم ڪئي وئي. 1977ع ۾ ملڪ ۾ آزاد منڊي معيشت متعارف ڪرائي وئي، جنهن ۾ نجڪاري، ضابطن ۾ نرمي ۽ خانگي ڪاروبار جي واڌ شامل هئي.

ڪولمبو ۾ ورلڊ ٽريڊ سينٽر. تصوير ۾ صدارتي سيڪريٽريٽ، بئنڪ آف سيلون ۽ گالاڌاري هوٽل پڻ نظر اچن ٿا.

چانهه، رٻڙ، ڪافي، کنڊ ۽ ٻين شين جي پيداوار ۽ برآمد اڃا به اهم آهي، پر صنعتي ترقي سبب خوراڪ جي پروسيسنگ، ڪپڙي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ماليات جي اهميت وڌي آهي. ملڪ جا اهم معاشي شعبا سياحت، چانهه جي برآمد، ڪپڙا، چانورن جي پيداوار ۽ ٻيون زرعي شيون آهن. انهن معاشي شعبن کان علاوه، پرڏيهه ۾ روزگار، خاص طور وچ اوڀر ۾، پرڏيهي ناڻي ۾ اهم حصو وجهي ٿو.

2010ع مطابق، خدمتن جو شعبو جي ڊي پي جو 59.7٪، صنعتي شعبو 26.2٪ ۽ زرعي شعبو 8.4٪ ٺاهي ٿو. خانگي شعبو معيشت جو 85٪ حصو رکي ٿو. چين، ڀارت ۽ آمريڪا سري لنڪا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن.

صوبن وچ ۾ معاشي فرق موجود آهن؛ اولهه صوبو جي ڊي پي ۾ 45.1٪ حصو وجهي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ صوبو ۽ مرڪزي صوبو ترتيبوار 10.7٪ ۽ 10٪ حصو وجهن ٿا. جنگ جي خاتمي کان پوءِ اتر صوبي 2010ع ۾ 22.9٪ جي ڊي پي واڌ رڪارڊ ڪئي.

سري لنڪا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور برآمد، سيلون چانهه، جنهن کي آءِ ايس او زرعي زهرن جي باقيات جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان صاف چانهه سمجهي ٿو. سري لنڪا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو چانهه برآمد ڪندڙ ملڪ پڻ آهي.

سري لنڪا جي في ماڻهو آمدني 2005ع کان 2011ع تائين ٻيڻي ٿي وئي. ساڳئي عرصي دوران غربت 15.2٪ مان گهٽجي 7.6٪ ٿي، بيروزگاري جي شرح 7.2٪ مان گهٽجي 4.9٪ ٿي، ڪولمبو اسٽاڪ ايڪسچينج جي مارڪيٽ سرمائيداري چار ڀيرا وڌي، ۽ حڪومتي بجيٽ خسارو ٻيڻو ٿيو. سري لنڪا ۾ 99٪ گهرن کي بجلي ملي ٿي؛ 93.2٪ آبادي کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي آهي؛ ۽ 53.1٪ کي پائپ ذريعي پاڻي تائين رسائي آهي. تازن سالن ۾ آمدنيءَ جي اڻبرابري پڻ گهٽجي آهي، جنهن جي نشاندهي 2010ع ۾ 0.36 جي جيني گڻڪ مان ٿئي ٿي.

2016ع ۾ سري لنڪا ورلڊ گيونگ انڊيڪس ۾ پنجين نمبر تي آيو، جنهن سان سماج ۾ اطمينان ۽ خيراتي روين جي بلند سطح ظاهر ٿي. 2010ع ۾ نيو يارڪ ٽائيمز سري لنڪا کي گهمڻ لاءِ 31 هنڌن جي پنهنجي فهرست ۾ مٿي رکيو. ايس اينڊ پي ڊو جونز انڊيڪسز 2018ع کان سري لنڪا کي فرنٽيئر مارڪيٽ طور درجا بندي ڪري ٿو. سري لنڪا انساني ترقي اشاريه (HDI) ۾ 0.750 جي اشاري سان ٻين ڏکڻ ايشيائي ملڪن کان گهڻو مٿي آهي.

2016ع تائين ملڪ جو قرض تيزيءَ سان وڌي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ پنهنجي بنيادي ڍانچي کي اهڙي سطح تائين ترقي ڏئي رهيو هو جو لڳ ڀڳ ڏيوالپڻي جي حالت پيدا ٿي، جنهن لاءِ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) کان مالي امداد گهربل ٿي.

اپريل 2016ع ۾ سري لنڪا طرفان پنهنجي معيشت بهتر ڪرڻ لاءِ مقرر معيار پيش ڪرڻ کان پوءِ آءِ ايم ايف 1.5 ارب آمريڪي ڊالرن جو امدادي قرض ڏيڻ تي اتفاق ڪيو. 2016ع جي چوٿين ٽه ماهي تائين قرض جو اندازو 64.9 ارب ڊالر لڳايو ويو. ماضيءَ ۾ رياستي ملڪيت وارن ادارن طرفان اضافي قرض به ورتو ويو هو، جنهن کي گهٽ ۾ گهٽ 9.5 ارب ڊالر چيو ويو. 2015ع جي شروعات کان گهريلو قرض 12٪ ۽ پرڏيهي قرض 25٪ وڌيو.

نومبر 2016ع ۾ آءِ ايم ايف ٻڌايو ته پهرين قسط اصل رٿيل 150 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، يعني مڪمل 162.6 ملين آمريڪي ڊالر (119.894 ملين ايس ڊي آر). اداري جي پهرين قسط بابت جائزي ۾ مستقبل بابت محتاط اميد ظاهر ڪئي وئي. پروگرام تحت سري لنڪا جي حڪومت نئون انلينڊ روينيو ايڪٽ ۽ خودڪار ٻارڻ قيمت وارو فارمولو لاڳو ڪيو، جنهن جو ذڪر آءِ ايم ايف پنهنجي چوٿين جائزي ۾ ڪيو. 2018ع ۾ چين 2019ع کان 2021ع تائين پرڏيهي قرضن جي ادائگيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سري لنڪا کي 1.25 ارب ڊالرن جو قرض ڏئي مالي مدد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.

سيپٽمبر 2021ع ۾ سري لنڪا وڏي معاشي بحران جو اعلان ڪيو. بحران دوران مرڪزي بئنڪ جو سربراهه استعيفا ڏئي ويو. پارليامينٽ بحران سبب ايمرجنسي ضابطا منظور ڪيا، جن جو مقصد "خوراڪ ذخيرو ڪرڻ" تي پابندي لڳائڻ هو.

سياحت، جيڪا معيشت کي پرڏيهي ناڻي جي فراهمي ڪندي هئي، جاري ڪووڊ-19 عالمي وبا جي نتيجي ۾ نمايان طور گهٽجي وئي.

ٽرانسپورٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ ٽرانسپورٽ

ڪولمبو بندرگاهه سري لنڪا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان مصروف بندرگاهه آهي

سري لنڪا وٽ اندروني آمدرفت لاءِ وسيع روڊ نيٽ ورڪ آهي. 100,000 ڪلوميٽر (62,000 mi) کان وڌيڪ پڪا روڊ هجڻ سبب، هن وٽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ روڊ گهاٽائي وارن نظامن مان هڪ آهي، يعني زمين جي هر 1 چورس ڪلوميٽر or 0.39 چورس ميل لاءِ 1.5 ڪلوميٽر or 0.93 mi پڪا روڊ. روڊ نيٽ ورڪ ۾ 35 اي-گريڊ شاهراهون ۽ چار محدود رسائي وارا شاهراهه شامل آهن.

اي ۽ بي گريڊ روڊ قومي، يعني شرياني شاهراهون آهن، جن جو انتظام روڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي ڪندي آهي. سي ۽ ڊي گريڊ روڊ صوبائي روڊ آهن، جيڪي لاڳاپيل صوبي جي صوبائي روڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي جي دائري اختيار ۾ اچن ٿا. ٻيا روڊ مقامي روڊ آهن، جيڪي مقامي حڪومتي ادارن جي ماتحت هوندا آهن.

رياستي قومي ريلوي هلائيندڙ اداري سري لنڪا ريلويز جي هلندڙ ريلوي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 1,447 ڪلوميٽر (900 mi) آهي. سري لنڪا وٽ ڪولمبو، گالي ۽ ٽرنڪومالي ۾ ٽي اونهي پاڻي وارا بندرگاهه آهن، جڏهن ته نئون بندرگاهه همبنٽوٽا ۾ تعمير ٿي رهيو آهي.

حياتياتي زراعت ڏانهن منتقلي

جون 2021ع ۾ سري لنڪا غيرنامياتي ڀاڻن ۽ زرعي زهرن تي سڄي ملڪ ۾ پابندي لاڳو ڪئي. هن پروگرام کي سندس صلاحڪار وندنا شيوا ڀليڪار ڪيو، پر سائنسي ۽ زرعي برادريءَ جي انهن تنقيدي آوازن کي نظرانداز ڪيو ويو، جن زرعي نظام جي ممڪن تباهي بابت خبردار ڪيو هو، جنهن ۾ چانهه جي صنعت جي چوڌاري مرڪوز قومي ڪرنسي جي قدر گهٽجڻ سبب مالي بحران پڻ شامل هو.

چانهه جي صنعت جي صورتحال کي نازڪ قرار ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتي پروگرام هيٺ زراعت کي ڏهه ڀيرا وڌيڪ مهانگو ۽ هارين لاءِ اڌ پيداوار ڏيندڙ بيان ڪيو ويو. سيپٽمبر 2021ع ۾ حڪومت معاشي ايمرجنسي جو اعلان ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ قومي ڪرنسي جي مٽاسٽا شرح ۾ گهٽتائي، خوراڪ جي بلند قيمتن سبب وڌندڙ مهانگائي، ۽ سياحت تي وبائي پابندين سبب ملڪ جي آمدني وڌيڪ گهٽجڻ سان صورتحال وڌيڪ خراب ٿي وئي.

نومبر 2021ع ۾، خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ ۽ منصوبي خلاف هفتن تائين جاري احتجاجن کان پوءِ، سري لنڪا دنيا جو پهريون مڪمل حياتياتي زراعت وارو ملڪ بڻجڻ جو منصوبو ڇڏي ڏنو. ڊسمبر 2021ع تائين زرعي پيداوار کي نقصان اڳ ئي ٿي چڪو هو، سري لنڪا ۾ ڀاڄين جون قيمتون نمايان طور وڌي چڪيون هيون، ۽ بحران مان بحال ٿيڻ لاءِ وقت گهربل هو. ڪجهه فصلن لاءِ ڀاڻ تي پابندي هٽائي وئي، پر تيل ۽ گيس جي قيمتن سبب يوريا جي قيمت عالمي سطح تي وڌي وئي. پيراڊينيا يونيورسٽي جي سينيئر ليڪچرار جيويڪا ويراھيوا اڳڪٿي ڪئي ته پابندي 2022ع ۾ چانورن جي فصل کي بي مثال 50٪ تائين گهٽائي ڇڏيندي.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ سياحت

سري لنڪا جي سياحت واري صنعت بحال ٿي رهي آهي؛ 2024ع جي پهرين اڌ ۾ سياحتي آمدني 1.5 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ ٿي، جيڪا سالياني بنياد تي 78٪ واڌ هئي. سياحن جي آمد پڻ 1.01 ملين تائين وڌي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي کان 62٪ وڌيڪ هئي. هن واڌ جو سبب حڪومت جي فعال قدمن ۽ سري لنڪن ايئرلائنز ۾ آيل بهتري کي قرار ڏنو ويو آهي.

حڪومت سياحت کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سياحتي مارڪيٽنگ مهم شروع ڪئي ۽ ڪيترن ملڪن جي سياحن لاءِ ويزا کان پاڪ داخلا جي آڇ ڪئي. چونڊيل ملڪن جي سياحن لاءِ مفت سياحتي ويزا پروگرام پڻ متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت اهي 30 ڏينهن تائين رهي سگهن ٿا.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي آبادي

سري لنڪا جا ماڻهو

سري لنڪا نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان گهڻ-رنگو ملڪ آهي. ملڪ جي اڪثريت سنهالي ماڻهن تي ٻڌل آهي، جيڪي گهڻو ڪري سنهالي ٻولي ڳالهائين ٿا ۽ تاريخي طور ٻڌ ڌرم، خاص طور ٿيراوادا روايت، سان لاڳاپيل آهن. سنهالي ٻولي هند-آريائي ٻولين مان آهي ۽ ان تي سنسڪرت ۽ پالي جو اثر رهيو آهي.

سري لنڪائي تامل ملڪ جو ٻيو وڏو نسلي گروهه آهن. اهي گهڻو ڪري تامل ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪا دراوڙي ٻولي آهي ۽ سنهالي کان جدا لساني روايت رکي ٿي. تامل آباديءَ جو وڏو حصو هندو ڌرم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته تاملن ۾ عيسائي ۽ مسلمان به موجود آهن. نوآبادياتي دور ۾ ڏکڻ هندستان مان ڪيترن تامل مزدورن کي چانهه ۽ ٻين باغن ۾ ڪم لاءِ سيلون آندو ويو، جن مان سري لنڪا جا ڀارتي تامل نالي الڳ برادري وجود ۾ آئي.

آزاديءَ کان پوءِ ٻولي، شهريت، روزگار ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت تڪرارن سبب سنهالي ۽ تامل برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. 1956ع ۾ صرف سنهالي قانون ذريعي سنهالي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ سان تامل برادريءَ ۾ خدشا وڌيا، ۽ بعد ۾ اهي اختلاف ملڪ جي سياسي ۽ نسلي تڪرارن جو اهم سبب بڻيا.

سري لنڪا ۾ سري لنڪائي مور پڻ اهم برادري آهن، جن جو تعلق تاريخي طور عرب واپارين ۽ مقامي آباديءَ جي ميل جول سان جوڙيو وڃي ٿو. مور گهڻو ڪري مسلمان آهن ۽ اڪثر تامل ٻولي ڳالهائين ٿا. اهي خاص طور اوڀر سري لنڪا ۽ ڪولمبو سميت شهري علائقن ۾ آباد آهن.

ٻين ننڍين برادرين ۾ برگر شامل آهن، جيڪي ڊچ، پورچوگيزي ۽ ٻين يورپي نسلن ۽ مقامي آباديءَ جي ميل جول مان پيدا ٿيل برادري آهن. برگر گهڻو ڪري عيسائي آهن ۽ نوآبادياتي دور ۾ انتظامي، تعليمي ۽ شهري زندگيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪندا رهيا. آزاديءَ کان پوءِ انهن مان ڪيترائي آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا.

سري لنڪا ۾ ملئي، ويدا، پارسي، بوهرا، کوجا، بلوچ، پٺاڻ، پنجابي، گجراتي، سنڌي هندو واپاري، گوا وارا، چيني، آفريقي نسل وارا ڪافر/ڪافير، ۽ تيلگو ۽ مليالم ڳالهائيندڙ ننڍيون برادريون پڻ موجود آهن. ويدا ماڻهن کي عام طور ٻيٽ جي قديم ترين مقامي آباديءَ مان سمجهيو ويندو آهي.

سري لنڪا جي سماجي جوڙجڪ ۾ مذهب، ٻولي، علائقو ۽ نوآبادياتي تاريخ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ملڪ جي آباديءَ ۾ ٻڌ ڌرم، هندو ڌرم، اسلام ۽ عيسائيت جا پيروڪار شامل آهن، ۽ اهي مذهبي ۽ نسلي سڃاڻپون سري لنڪا جي ثقافت، سياست ۽ سماجي تاريخ تي گهرو اثر رکن ٿيون.

سري لنڪا جي آبادي، (1871–2001)

سري لنڪا جي آبادي لڳ ڀڳ 22,156,000 آهي ۽ سالياني آبادي واڌ جي شرح 0.5٪ آهي. ڄمڻ جي شرح هر 1,000 ماڻهن تي 13.8 ڄمڻ آهي، جڏهن ته موت جي شرح هر 1,000 ماڻهن تي 6.0 موت آهي. آباديءَ جي گهاٽائي اولهه سري لنڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، خاص طور گاديءَ واري علائقي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾. سنهالي ملڪ جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن، جيڪي ڪل آباديءَ جو 74.8٪ آهن. سري لنڪائي تامل ٻيٽ جو ٻيو وڏو نسلي گروهه آهن، جن جو تناسب 11.2٪ آهي. مور 9.2٪ آهن. ان کان سواءِ ننڍا نسلي گروهه به آهن، جهڙوڪ برگر، جيڪي مخلوط يورپي نسل جا آهن، ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان آيل ملئي. ان کان علاوه ويدا ماڻهون جي هڪ ننڍڙي آبادي پڻ موجود آهي، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي ٻيٽ جا اصل مقامي رهواسي آهن.

سڀ کان وڏا شهر

سري لنڪا جا وڏا شھر يا ٽائون (2012ع، آدمشماري ۽ انگ اکر کاتي جي ڳڻپ)
درجو		صوبو	آبادي	درجو		صوبو	آبادي
1	ڪولمبو	اولهه	561,314	11	گالي	ڏکڻ	86,333
2	ڪڊويلا	اولهه	252,041	12	بٽيڪلوا	اوڀر	86,227
3	مهاراگاما	اولهه	196,423	13	جافنا	اتر	80,829
4	ڪيسبيوا	اولهه	185,122	14	ماتارا	ڏکڻ	74,193
5	ديهي والا-مائونٽ لاوينيا	اولهه	184,468	15	گمپاها	اولهه	62,335
6	موراتووا	اولهه	168,280	16	ڪاتوناياڪي	اولهه	60,915
7	نيگومبو	اولهه	142,449	17	بورالسگامووا	اولهه	60,110
8	سري جياواردنيپورا ڪوٽي	اولهه	107,925	18	ڪولوناوا	اولهه	60,044
9	ڪلمونائي	اوڀر	99,893	19	انوراڌاپورا	اتر-مرڪزي	50,595
10	ڪئنڊي	مرڪزي	98,828	20	ٽرنڪومالي	اوڀر	48,351

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جون ٻوليون

سنهالي ۽ تامل ٻه سرڪاري ٻوليون آهن. آئين انگريزي کي رابطا ٻولي طور بيان ڪري ٿو. انگريزي تعليم، سائنسي ۽ واپاري مقصدن لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. برگر برادري جا فرد مختلف مهارتن سان پورچوگيزي ڪريول ۽ ڊچ جون صورتون ڳالهائين ٿا، جڏهن ته ملئي برادري جا فرد ڪريول ملئي جي هڪ صورت ڳالهائين ٿا، جيڪا ٻيٽ سان خاص آهي.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ مذهب

سري لنڪا ۾ مذهب (2024ع آدمشماري)

  ٻڌ ڌرم (69.8%)

  هندو ڌرم (12.5%)

  اسلام (10.7%)

  عيسائيت (6.9%)

  ٻيا (0.1%)

ٻڌ ڌرم سڀ کان وڏو مذهب آهي ۽ سري لنڪا ۾ باب II، آرٽيڪل 9 تحت ان کي هڪ قسم جي "سرڪاري مذهب" جهڙي حيثيت حاصل آهي: "سري لنڪا جي جمهوريه ٻڌ ڌرم کي اولين جاءِ ڏيندي، ۽ ان مطابق رياست جو فرض هوندو ته اها ٻڌ ساسنا جي حفاظت ۽ واڌ ويجهه ڪري".

ٻڌ ڌرم سري لنڪا جي 69.8٪ آبادي طرفان مڃيو وڃي ٿو، ۽ انهن مان گهڻا ٿيراوادا مڪتب فڪر سان تعلق رکن ٿا. گهڻا ٻڌ ڌرمي نسلي طور سنهالي آهن، جڏهن ته تاملن ۾ به اقليتي ٻڌ موجود آهن. ٻڌ ڌرم سري لنڪا ۾ ٻي صدي ق م ۾ مهندا موريا آندو. ساڳئي وقت بودهي وڻ جو هڪ قلم، جنهن هيٺ ٻڌ کي روشن ضميري حاصل ٿي، سري لنڪا آندو ويو. پالي ڪينن (ترپيٽڪيا)، جيڪو اڳ ۾ زباني روايت طور محفوظ هو، پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 30 ق م ۾ سري لنڪا ۾ لکيو ويو. سري لنڪا وٽ ڪنهن به اڪثريتي ٻڌ ڌرمي ملڪ جي ڀيٽ ۾ ٻڌ ڌرم جي سڀ کان ڊگهي مسلسل تاريخ آهي. زوال جي دورن ۾ سري لنڪا جي راهبي سلسلي کي ٿائيلينڊ ۽ برما سان رابطن ذريعي ٻيهر زنده ڪيو ويو.

جيتوڻيڪ سري لنڪا جا هندو مذهبي اقليت آهن، هندو ڌرم سري لنڪا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي ق م کان موجود آهي. ٻڌ ڌرم جي آمد کان اڳ هندو ڌرم سري لنڪا ۾ غالب مذهب هو. بادشاهه ديوانمپيا تيسا جي حڪومت دوران شهنشاهه اشوڪ جي پٽ مهندا ٻڌ ڌرم سري لنڪا ۾ متعارف ڪرايو؛ سنهالين ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، جڏهن ته تامل سري لنڪا ۾ هندو ئي رهيا. بهرحال، پالڪ آبنائي جي ٻئي پاسي کان ٿيندڙ مذهبي ۽ ثقافتي سرگرمين سري لنڪا ۾ هندو ڌرم جي بقا لاءِ حقيقي ماحول پيدا ڪيو. شيوا مت، يعني ڀڳوان شيوا جي عقيدتمند پوڄا، تامل ماڻهن ۾ غالب شاخ هئي؛ تنهنڪري سري لنڪا جي روايتي هندو مندرن جي اڏاوت ۽ فلسفو گهڻو ڪري هندو ڌرم جي انهيءَ خاص ڌارا کان متاثر ٿيا. تروگنانا سمبنڌر پنهنجي ڪمن ۾ سري لنڪا جي ڪيترن هندو مندرن جا نالا ذڪر ڪيا.

اسلام ملڪ جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پکڙيل مذهب آهي. اهو پهريون ڀيرو عرب واپارين وسيلي ڪيترين صدين دوران ٻيٽ تي آيو، جنهن جي شروعات لڳ ڀڳ ستين صدي عيسويءَ جي وچ يا آخر کان ٿي. ٻيٽ تي اڄ گهڻا پيروڪار سني آهن، جيڪي شافعي مڪتب جي پيروي ڪن ٿا، ۽ انهن کي عرب واپارين ۽ انهن مقامي عورتن جي اولاد سمجهيو وڃي ٿو، جن سان انهن شاديون ڪيون.

سري لنڪا ۾ ٻڌ راهب ٿيراوادا روايت لاءِ وقف هڪ اهم برادريءَ جي نمائندگي ڪن ٿا

عيسائيت ملڪ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجين صديءَ تائين، ۽ ممڪن آهي ته پهرين صديءَ ۾ ئي، پهچي چڪي هئي، ۽ 16هين صديءَ جي شروعات کان اچڻ لڳندڙ اولهه وارن نوآبادين ذريعي ان کي وڌيڪ مضبوط جڳهه ملي. سري لنڪا جي لڳ ڀڳ 7.4٪ آبادي عيسائي آهي، جن مان 82٪ رومن ڪيٿولڪ آهن، جيڪي پنهنجو مذهبي ورثو سڌو پورچوگيزن سان ڳنڍين ٿا. تامل ڪيٿولڪ پنهنجو مذهبي ورثو سينٽ فرانسس زيور ۽ پورچوگيزي مشنرين سان لاڳاپيل سمجهن ٿا. باقي عيسائين ۾ اينگليڪن چرچ آف سيلون ۽ ٻيا پروٽيسٽنٽ فرقو لڳ ڀڳ برابر ورهايل آهن.

زرتشتي مهاجرن جي هڪ ننڍڙي آبادي پڻ موجود آهي، جيڪي هندستان مان آيل پارسي هئا ۽ برطانوي حڪمرانيءَ دوران سيلون ۾ آباد ٿيا. هي برادري تازن سالن ۾ آهستي آهستي گهٽجي وئي آهي.

مذهب سري لنڪائين جي زندگي ۽ ثقافت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪري ٿو. ٻڌ ڌرمي اڪثريت قمري ڪيلينڊر موجب هر مهيني پويا ڏينهن ملهائيندي آهي، جڏهن ته هندو ۽ مسلمان پڻ پنهنجا پنهنجا موڪل وارا ڏينهن ملهائين ٿا. 2008ع جي گيلپ پول ۾ سري لنڪا کي دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مذهبي ملڪ قرار ڏنو ويو، جتي 99٪ سري لنڪائين چيو ته مذهب سندن روزاني زندگيءَ جو اهم حصو آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ تعليم

سري لنڪا نينو ٽيڪنالاجي انسٽيٽيوٽ، جيڪو نينو ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ تحقيق ڪندڙ هڪ اهم ادارو آهي.

سري لنڪا ۾ تعليم جو نظام ڏکڻ ايشيا جي ڪامياب ترين نظامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ملڪ ۾ خواندگي جي شرح 92.9٪ آهي، جيڪا ترقي پذير ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ آهي. نوجوانن جي خواندگي جي شرح 98.8٪، ڪمپيوٽر خواندگي 35٪، ۽ پرائمري تعليم ۾ داخلا جي شرح 99٪ کان وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ هر ٻار لاءِ نَو سالن جي لازمي تعليم جو نظام رائج آهي.

1945ع ۾ قائم ڪيل مفت تعليم واري نظام جو بنياد سي. ڊبليو. ڊبليو. ڪنانگارا ۽ اي. رتناياڪي وڌو. سري لنڪا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان آهي، جتي ابتدائي درجي کان وٺي اعليٰ تعليم تائين مفت تعليم مهيا ڪئي وڃي ٿي.

ڪنانگارا ملڪ جي مختلف علائقن ۾ مدھيا وديا ليا (مرڪزي اسڪول) قائم ڪرايا، ته جيئن ٻهراڙيءَ جي ٻارن کي به معياري تعليم جا موقعا ملي سگهن. 1942ع ۾ هڪ خاص تعليمي ڪميٽي تعليم جي نظام ۾ وسيع سڌارن جون سفارشون پيش ڪيون. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ انتظامي تبديليءَ کان پوءِ اسڪولن جو انتظام مرڪزي حڪومت ۽ صوبائي حڪومتن ۾ ورهايو ويو. اعليٰ درجي جا قومي اسڪول سڌو سنئون سري لنڪا جي تعليم واري وزارت جي نگراني هيٺ آهن، جڏهن ته ٻيا اسڪول صوبائي حڪومتن جي اختيار ۾ آهن.

سري لنڪا ۾ لڳ ڀڳ 10,155 سرڪاري اسڪول، 120 خانگي اسڪول ۽ 802 پِريوينا (ٻڌ مذهبي تعليمي ادارا) آهن.

ملڪ ۾ 17 سرڪاري يونيورسٽيون آهن. تنهن هوندي به، روزگار جي منڊي جي ضرورتن مطابق تعليم جي فراهمي، معياري تعليم تائين برابريءَ واري رسائي، ۽ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم جي وچ ۾ مؤثر رابطي جي کوٽ، تعليمي شعبي جا اهم چئلينج آهن.

تازن سالن ۾ ڪيترائي خانگي ڊگري ڏيندڙ ادارا پڻ قائم ٿيا آهن، پر ان جي باوجود اعليٰ تعليم ۾ داخلا جي شرح فقط 5.1٪ آهي.

گلوبل انوويشن انڊيڪس 2025ع ۾ سري لنڪا کي 93هين درجي تي رکيو.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ صحت

ڄمڻ وقت متوقع عمر جي واڌ ويجهه

سري لنڪا ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 75.5 سال آهي، جيڪا عالمي اوسط کان لڳ ڀڳ 10٪ وڌيڪ آهي. ٻارن جي فوتگي جي شرح هر هزار ڄمڻن تي 8.5 ۽ ماءُ جي فوتگي جي شرح هر هزار ڄمڻن تي 0.39 آهي، جيڪي ترقي يافته ملڪن جي انگن اکرن جي ويجهو آهن. ملڪ جي آفاقي ۽ غريب دوست صحت جي نظام انهن نتيجن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

خودڪشي جي شرح جي لحاظ کان سري لنڪا ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ملڪن ۾ پهرين نمبر تي رهيو آهي، جتي هر هڪ لک ماڻهن مان لڳ ڀڳ 33 ماڻهو خودڪشي سبب فوت ٿين ٿا. آدمشماري ۽ شماريات واري کاتي موجب غربت، تباهه ڪندڙ عادتن ۽ ذهني دٻاءُ کي برداشت نه ڪري سگهڻ، خودڪشيءَ جا اهم سبب آهن.

8 جولاءِ 2020ع تي عالمي صحت تنظيم اعلان ڪيو ته سري لنڪا 2023ع جي هدف کان اڳ روبيلا ۽ خسره جي بيمارين کي ختم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو آهي.

سري لنڪا ۾ جنسي منتقل ٿيندڙ بيماريون جهڙوڪ سفلس ۽ جينيٽل هرپيز گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ رپورٽ ٿين ٿيون، جتي سياحت جو گهڻو مرڪز هجي يا جتي خطري وارا گروهه موجود هجن.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي ثقافت

واوونيا جي هڪ مندر ۾ هندو عقيدتمند ڪاوادي ادا ڪندي

سري لنڪا جي ثقافت تي بنيادي طور ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم جو اثر آهي. سري لنڪا ٻن اهم روايتي ثقافتن جو گهر آهي: سنهالي ثقافت، جنهن جا مرڪز ڪئنڊي ۽ انوراڌاپورا آهن، ۽ تامل ثقافت، جنهن جو مرڪز جافنا آهي. تامل ماڻهو سنهالي ماڻهن سان قديم وقت کان گڏ رهندا آيا آهن، ۽ شروعاتي ميل جول سبب ٻنهي نسلي گروهن ۾ جسماني فرق گهڻو گهٽجي ويو. قديم سري لنڪا آبي انجنيئرنگ ۽ اڏاوتي فن ۾ پنهنجي مهارت سبب مشهور آهي. برطانوي نوآبادياتي ثقافت به مقامي سماج تي اثر وڌو. سري لنڪا جي سڀني ثقافتن ۾ گڏيل شاهوڪار روايتون ملڪ جي ڊگهي متوقع عمر، بهتر صحت معيارن ۽ بلند خواندگي شرح جو بنياد سمجهيون وڃن ٿيون.

بصري، ادبي ۽ پرفارمنگ فنون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سري لنڪا جي سئنيما, سري لنڪا جي موسيقي, سري لنڪا جا رقص, سري لنڪا جو ٿيٽر ۽سري لنڪائي ادب

روايتي ڪئنڊي لباس ۾ عورت رقاصائون

فائل:The landmark Nelum Pokuna (Lotus Pond) Mahinda Rajapaksa Theatre.JPG

نيلم پوڪونا مهندا راجاپڪسا ٿيٽر پرفارمنگ فنون لاءِ هڪ اهم مرڪز طور تعمير ڪيو ويو.

فلم ڪڊاونو پوروندووا (ٽٽل واعدو)، جيڪا چترا ڪلا موويٽون جي ايس. ايم. نياگم تيار ڪئي، 1947ع ۾ سري لنڪائي سئنيما جي شروعات جو اعلان ثابت ٿي. رنموٿو دووا (خزانن جو ٻيٽ) سئنيما کي ڪاري-اڇي دور کان رنگين دور ڏانهن منتقل ڪيو. تازن سالن ۾ فلمن ۾ خانداني ميلوڊراما، سماجي تبديلي ۽ فوج ۽ ايل ٽي ٽي اي وچ ۾ تڪرار جا سال موضوع بڻيا آهن. سري لنڪائي سئنيما جو انداز بالي ووڊ فلمن سان ملندڙ جلندڙ آهي. 1979ع ۾ فلم ڏسندڙن جو انگ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو، پر ان کان پوءِ لڳاتار گهٽجندو رهيو آهي.

اثرائتو فلمساز ليسٽر جيمس پيرس آهي، جنهن ڪيترين عالمي شهرت ماڻيندڙ فلمن جي هدايتڪاري ڪئي، جن ۾ ريڪاوا (قسمت جي لڪير، 1956ع)، گمپيراليا (بدلجندڙ ڳوٺ، 1964ع)، نڌانيا (خزانو، 1970ع) ۽ گولو هداوٿا (ٿڌي دل، 1968ع) شامل آهن. سري لنڪائي-ڪينيڊين شاعر رينزي ڪروز سري لنڪا ۾ پنهنجي زندگيءَ بابت هڪ دستاويزي فلم جو موضوع آهي. سندس ڪم سنهالي ۽ انگريزي ۾ ڇپيل آهي. ڪينيڊا جو شهري بڻيل مائيڪل اونداجي پنهنجي انگريزي ناولن ۽ ٽن فلمن سبب مشهور آهي.

سري لنڪا جي شروعاتي موسيقي ڪولم، سوڪاري ۽ ناداگم جهڙين ٿيٽري پيشڪشن مان آئي. روايتي موسيقي ساز، جهڙوڪ بيرا، ٿممٽما، دؤلا ۽ ربان انهن ڊرامن ۾ وڄايا ويندا هئا. پهريون موسيقي البم نورتي، جيڪو 1903ع ۾ رڪارڊ ٿيو، ريڊيو سيلون وسيلي جاري ٿيو. گيت لکندڙن جهڙوڪ مهگاما سيڪارا ۽ آنندا سماراڪون، ۽ موسيقارن جهڙوڪ ڊبليو. ڊي. امراديوا، وڪٽر رتناياڪي، نندا ماليني ۽ ڪليرنس وجيواردني سري لنڪائي موسيقي جي ترقي ۾ وڏو حصو وڌو. بائلا موسيقي ڪافرن يا افرو-سنهالي برادريءَ مان پيدا ٿي.

هيٺاهين ملڪ جو هڪ دهل وڄائيندڙ روايتي يڪ بيرا وڄائيندي

سري لنڪا جي ڪلاسيڪي رقص جا ٽي اهم انداز آهن: ڪئنڊي رقص، هيٺاهين ملڪ جا رقص ۽ سبراگامووا رقص. انهن مان ڪئنڊي انداز سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. اهو رقص جو هڪ نفيس انداز آهي، جنهن جون پنج ذيلي صورتون آهن: ويس رقص، نيايندي رقص، اُڊيڪي رقص، پنتيرو رقص ۽ 18 وننم. مرد رقاص هڪ تفصيلي مٿي جو سينگار پائيندا آهن، ۽ رقاصن کي تال ۾ رکڻ لاءِ گيٽا بيريا نالي دهل استعمال ڪيو ويندو آهي.

سري لنڪا جي مصوري ۽ مجسمي سازي جي تاريخ ٻي يا ٽين صدي ق م تائين پهچي ٿي. مهاونسا ۾ مصوريءَ جي فن جو سڀ کان پراڻو ذڪر ٻي صدي ق م ۾ سنابار استعمال ڪندي ڪپڙي تي محل جي تصوير ٺاهڻ بابت آهي. تاريخي متنن ۾ ٻڌ اسٽوپن جي تبرڪن وارن ڪمرن ۽ راهبي رهائشگاهن ۾ مختلف تصويرن جو بيان ملي ٿو.

ٿيٽر ملڪ ۾ تڏهن آيو، جڏهن ممبئي جي هڪ پارسي ٿيٽر ڪمپني 19هين صديءَ ۾ ڪولمبو جي ناظرين کي نورتي سان متعارف ڪرايو، جيڪو يورپي ۽ هندي ٿيٽري روايتن جو ميلاپ هو. سري لنڪا جي ڊرامي ۽ ٿيٽر جو سونهري دور 1956ع ۾ ايديريويرا سراچچندرا جي لکيل ڊرامي منامي جي پيشڪش سان شروع ٿيو. ان کان پوءِ سنهباهو، پباوتي، مهاسارا، مودو پوٿٿو ۽ سبها سها يسا جهڙا مشهور ڊراما آيا.

سري لنڪائي ادب گهٽ ۾ گهٽ ٻه هزار سال پراڻو آهي ۽ رگويد جي ڀجنن ۾ ظاهر ٿيندڙ آريائي ادبي روايت جو وارث آهي. پالي ڪينن، جيڪو ٿيراوادا ٻڌ روايت جي مقدس متنن جو معياري مجموعو آهي، سري لنڪا ۾ چوٿين ٻڌ ڪائونسل دوران ڪيگالي ۾ الولينه غار مندر ۾ 29 ق م جي لڳ ڀڳ لکيو ويو. ڇهين صديءَ ۾ لکيل مهاونسا جهڙا تاريخي متن سري لنڪا جي گهراڻن جا جاندار بيان ڏين ٿا. جرمن فلسفي ولهلم گائيگر موجب اهي تاريخي متن سنهالي اٺڪٿا، يعني شرح، تي ٻڌل آهن. موجوده حالت ۾ بچيل سڀ کان پراڻو نثري ڪم ڌمپيا-اتووا-گيٽاپديا آهي، جيڪو نائين صدي عيسويءَ ۾ مرتب ٿيو.

وچئين دور جي سري لنڪا جي وڏين ادبي ڪاميابين ۾ سنديشه ڪاويه، يعني شعري پيغام، شامل آهن؛ جهڙوڪ گيرا سنديشيا (طوطي جو پيغام)، هنسا سنديشيا (هنج جو پيغام) ۽ سلالهيني سنديشيا (مينا جو پيغام). ڪوسيلومينا، ڪاويه-سيکرايا (شاعريءَ جو تاج) جهڙي شاعري ۽ سدڌرما-رتناواليا، اماواتورا (امرت جو سيلاب) ۽ پجاواليا جهڙا نثري ڪم پڻ هن دور جا نمايان ڪم آهن، جنهن کي سري لنڪائي ادب جو سونهري دور سمجهيو وڃي ٿو. جديد دور جو پهريون ناول مينا، جيڪو سائمن ڊي سلوا لکيو، 1905ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ ان کان پوءِ ڪيترائي انقلابي ادبي ڪم سامهون آيا. مدول دووا جو ليکڪ مارٽن وڪرما سنگهي سري لنڪائي ادب جي علامتي شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ ميڊيا

سري لنڪا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن، جيڪا اڳ ۾ ريڊيو سيلون هئي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ ريڊيو اسٽيشن آهي، جيڪا 1923ع ۾ ايڊورڊ هارپر قائم ڪئي، يعني يورپ ۾ نشريات شروع ٿيڻ کان فقط ٽي سال پوءِ. هي اسٽيشن سنهالي، تامل، انگريزي ۽ هندي ۾ خدمتون نشر ڪري ٿي. 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڪيترائي خانگي ريڊيو اسٽيشن به متعارف ٿيا. ٽيليويزن نشريات 1979ع ۾ شروع ٿي، جڏهن انڊيپينڊنٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ شروع ڪيو ويو. شروع ۾ سڀ ٽيليويزن اسٽيشن رياست جي ڪنٽرول هيٺ هئا، پر خانگي ٽيليويزن نيٽ ورڪن 1992ع ۾ نشريات شروع ڪئي.

بمطابق

2020

، ملڪ ۾ 192 اخبارون ڇپجن ٿيون، جن ۾ 122 سنهالي، 24 تامل، 43 انگريزي ۽ 3 گهڻ-ٻوليائي اخبارون آهن، جڏهن ته 25 ٽي وي اسٽيشنون ۽ 58 ريڊيو اسٽيشنون ڪم ڪري رهيون آهن. تازن سالن ۾ ميڊيا آزاديءَ بابت تنظيمن الزام لڳايو آهي ته سري لنڪا ۾ پريس جي آزادي جمهوري ملڪن ۾ سڀ کان ڪمزور سطحن مان هڪ آهي. هڪ سينيئر حڪومتي وزير طرفان اخبار جي ايڊيٽر سان مبينا بدسلوڪي عالمي طور مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ايڊيٽر جي اڳوڻي ايڊيٽر لسنٿا وڪرمتونگي جي اڻ حل ٿيل قتل سان لاڳاپو جوڙيو ويو، جيڪو حڪومت جو نقاد هو ۽ جنهن پنهنجي وفات کان پوءِ شايع ٿيل مضمون ۾ پنهنجي موت جي اڳڪٿي ڪئي هئي.

کاڌو ۽ ڏڻ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سري لنڪائي کاڌا ۽ سري لنڪا جا ڏڻ

سري لنڪائي چانور ۽ ڪڙهي

سري لنڪائي کاڌن ۾ چانور ۽ ڪڙهي، پٽو، ڪيريباٿ، سڄي ڪڻڪ جي روٽي، اسٽرنگ هاپرز، واٽالاپم، جيڪو ملئي نسل جو ناريل کير، ڳڙ، ڪاجو، آنا ۽ دارچيني ۽ جائفل جهڙن مصالحَن سان ٺهندڙ شاهوڪار پڊنگ آهي، ڪوٽو ۽ اپم شامل آهن. ڪڏهن ڪڏهن ڪٺل چانورن جي جاءِ وٺندو آهي. روايتي طور کاڌو ڪيلي جي پن يا ڪنول جي پن تي پيش ڪيو ويندو آهي. وچ اوڀر جا اثر ۽ طريقا روايتي مور کاڌن ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڊچ ۽ پورچوگيزي اثر ٻيٽ جي برگر برادريءَ ۾ موجود آهن، جيڪا پنهنجي ثقافت کي روايتي کاڌن، جهڙوڪ لمپرائس، يعني يخنيءَ ۾ پچايل چانور جيڪي ڪيلي جي پن ۾ پچايا وڃن ٿا، بروڌر، يعني ڊچ موڪلن وارو بسڪٽ، ۽ بولو فيادو، يعني پورچوگيزي طرز جو تہدار ڪيڪ، وسيلي محفوظ رکي ٿي.

اپريل ۾ سري لنڪائي ماڻهو ٻڌ ڌرمي ۽ هندو نئين سال جا ڏڻ ملهائين ٿا. ايسالا پيراهيرا هڪ علامتي ٻڌ ڌرمي ڏڻ آهي، جيڪو جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ ڪئنڊي ۾ رقصن ۽ سينگاريل هاٿين سان ملهايو ويندو آهي. باهه وارا رقص، چابڪ رقص، ڪئنڊي رقص ۽ ٻيا ڪيترائي ثقافتي رقص هن ڏڻ جا اهم حصا آهن. عيسائي 25 ڊسمبر تي ڪرسمس حضرت عيسيٰ مسيح جي ڄمڻ جي خوشيءَ ۾ ۽ ايسٽر حضرت عيسيٰ جي ٻيهر جيئري ٿيڻ جي ياد ۾ ملهائين ٿا. تامل ٿائي پونگل ۽ مها شوراتري ملهائين ٿا، جڏهن ته مسلمان حج ۽ رمضان ملهائين ٿا.

راند

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سري لنڪا ۾ راند

آر. پريماداسا اسٽيڊيم، ڪولمبو

جيتوڻيڪ قومي راند والي بال آهي، پر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند ڪرڪيٽ آهي. رگبي يونين پڻ وڏي مقبوليت رکي ٿي، جڏهن ته فٽبال، نيٽ بال ۽ ٽينس به کيڏيون وڃن ٿيون. پاڻيءَ واريون رانديون، جهڙوڪ ٻيڙيون هلائڻ، سرفنگ، ترڻ، ڪائيٽ سرفنگ ۽ اسڪوبا ڊائيونگ ڪيترن سري لنڪائين ۽ پرڏيهي سياحن کي متوجه ڪن ٿيون. سري لنڪا سان تعلق رکندڙ جنگي فنن جا ٻه انداز آهن: چينا دي ۽ انگمپورا.

متيه مرلي ڌرن ٽيسٽ ڪرڪيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪيٽون وٺڻ جو رڪارڊ رکي ٿو.

سري لنڪا قومي ڪرڪيٽ ٽيم 1990ع واري ڏهاڪي کان نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون. ٽيم ڪمزور سمجهي ويندڙ حيثيت مان اڀري 1996ع ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کٽيو، جنهن جي فائنل ۾ 17 مارچ 1996ع تي آسٽريليا کي شڪست ڏني. هنن 2014ع آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20 به بنگلاديش ۾ کٽيو، جتي فائنل ۾ ڀارت کي شڪست ڏني. ان کان علاوه، سري لنڪا ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ ۾ 2007ع ۽ 2011ع ۾ رنر-اپ رهيو، ۽ آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20 ۾ 2009ع ۽ 2012ع ۾ پڻ ٻئي نمبر تي آيو.

سري لنڪا جو اڳوڻو آف اسپن بالر متيه مرلي ڌرن وزڊن ڪرڪيٽرز المنڪ طرفان سڀ کان وڏو ٽيسٽ ميچ بالر قرار ڏنو ويو آهي. سري لنڪا جا چار ڪرڪيٽر آل ٽائيم ون ڊي رنس ٺاهيندڙن ۾ 2هين (سنگاڪارا)، 4هين (جয়সوريا)، 5هين (جياوردني) ۽ 11هين (دلشان) نمبر تي رهيا، جيڪو ڪنهن به ٽيم لاءِ ٻيو بهترين رڪارڊ آهي. جون 2022ع تائين متيه مرلي ڌرن وٽ ٽيسٽ ڪرڪيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ 800 وڪيٽن جو مجموعي رڪارڊ هو؛ هي ڪاميابي هن جولاءِ 2010ع ۾ ڀارت خلاف ٽيسٽ ميچ ۾ حاصل ڪئي، جيڪا سري لنڪا 10 وڪيٽن تان کٽي.

سري لنڪا ايشيا ڪپ 1986ع، 1997ع، 2004ع، 2008ع، 2014ع ۽ 2022ع ۾ کٽيو. سري لنڪا هڪ وقت ڪرڪيٽ جي ٽنهي فارميٽن ۾ سڀ کان وڏي ٽيم اسڪور جو رڪارڊ رکي چڪو آهي. ملڪ 1996ع ۽ 2011ع ۾ ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جي گڏيل ميزباني ڪئي، ۽ 2012ع آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20 جي ميزباني ڪئي.

سري لنڪائين اولمپڪ رانديون ۾ ٻه تمغا کٽيا آهن: ڊنڪن وائيٽ 1948ع لنڊن اولمپڪس ۾ مردن جي 400 ميٽر رڪاوٽ ڊوڙ ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو؛ ۽ سوسنٿيڪا جيا سنگهي 2000ع سڊني اولمپڪس ۾ عورتن جي 200 ميٽر ڊوڙ ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.

1973ع ۾ محمد لافير ورلڊ بليئرڊز چيمپيئن شپ کٽي، جيڪا ڪيو راندين ۾ ڪنهن سري لنڪائي جي سڀ کان وڏي ڪاميابي هئي. سري لنڪا 2012ع، 2016ع ۽ 2018ع ۾ ڪيرم ورلڊ چيمپيئن شپ جا عنوان پڻ کٽيا، جتي مردن جي ٽيم چيمپيئن بڻِي ۽ عورتن جي ٽيم ٻئي نمبر تي آئي. سري لنڪا قومي بيڊمنٽن چيمپيئن شپ 1953ع کان 2011ع تائين هر سال منعقد ٿيندي رهي.

سري لنڪا آءِ سي سي مردن جي ٽيسٽ ٽيم رينڪنگ 2025ع ۾ 86 ريٽنگ سان 6هين نمبر تي آهي.

سري لنڪا قومي فٽبال ٽيم پڻ ممتاز 1995ع ڏکڻ ايشيائي گولڊ ڪپ کٽيو.

پڻ ڏسو

• سري لنڪا جو خاڪو
• سري لنڪا جي شهرن جي فهرست

نوٽس ۽ حوالا

ذريعا ۽ وڌيڪ مطالعو

• Codrington, H.W. (1970) [1926]. سيلون جي مختصر تاريخ. London: Macmillan & Co. ISBN 978-0-8369-5596-5. OCLC 2154168.
• Buswell, R.E.; Lopez, D.S. (2013). پرنسٽن لغتِ ٻڌمت. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15786-3. 29 May 2021 تي حاصل ڪيل.
• Ganguly, Sumit. "سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جو خاتمو." Dædalus 147.1 (2018): 78–89. آن لائين
• Nubin, Walter (2002). سري لنڪا: موجوده مسئلا ۽ تاريخي پسمنظر. نووا پبلشرز. ISBN 978-1-59033-573-4.
• Peebles, Patrick. سري لنڪا جي تاريخ (Greenwood, 2005).
• Paw, Maung. "ٿيري سنگهمتا ۽ بودهي وڻ" (PDF). usamyanmar.net. اصل نسخو (PDF) مان 24 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2011 تي حاصل ڪيل.
• De Silva, K. M. (1981). سري لنڪا جي تاريخ. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ISBN 978-0-520-04320-6.

ٻاهريان ڳنڍڻا

حڪومت

• سري لنڪا حڪومت جو سرڪاري ويب پورٽل، حڪومتي ويب سائيٽن لاءِ مرڪزي دروازو.
• سرڪاري ويب سائيٽ سري لنڪا جي پارليامينٽ جي.
• سرڪاري حڪومتي خبرن جو پورٽل
• سرڪاري ويب سائيٽ آرڪائيو ڪيا ويا 25 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. سري لنڪا جي صدر جي.
• سرڪاري ويب سائيٽ آرڪائيو ڪيا ويا 13 November 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. سري لنڪا جو وزيراعظم / سري لنڪا جي وزيراعظم جو دفتر.
• سرڪاري ويب سائيٽ سري لنڪا جي وزيرن واري ڪابينا جي آفيس.
• سرڪاري ويب سائيٽ سري لنڪا جي سپريم ڪورٽ جي.

جائزا ۽ انگ اکر

• سانچو:Cite CIA World Factbook
• سرڪاري ويب سائيٽ آدمشماري ۽ شماريات کاتي جي.
• مالي سال 2010 جي سالياني رپورٽ ناڻي ۽ رٿابندي واري وزارت کان.
• سري لنڪا UCB Libraries GovPubs تان.
• سري لنڪا جو تعارف بي بي سي نيوز تان.
• سري لنڪا انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا ۾.
• سري لنڪا جو تعارف لونلي پلانٽ تان.
• سري لنڪا بابت اهم ترقياتي اڳڪٿيون انٽرنيشنل فيوچرز تان.

تاريخ

• مهاونسا، ڇهين صدي عيسويءَ ۾ لکيل سري لنڪا جو قديم تاريخي بيان.
• سيلون جي فطري تاريخ جا خاڪا، سر جيمس ايمرسن ٽيننٽ، 1861ع.

نقشا

• وڪيميڊيا اٽلس آف Sri Lanka
• Geographic data related to سري لنڪا at OpenStreetMap
• سري لنڪا جو نقشو گوگل نقشا ۾.
• سري لنڪا جا پراڻا نقشا، ايرن لائور نقشه نگاري مجموعو، اسرائيل جي قومي لائبريري.

واپار

• سري لنڪا بابت عالمي بئنڪ جا واپاري انگ اکر