آسٽريليا

آسٽريليشيا، آسٽراشيا، يا آسٽريا سان گڏي نه سمجهيو وڃي.

ڪامن ويلٿ آف آسٽريليا
جھنڊو نِسبتي نشان
ترانو: " ايڊوانس آسٽريليا فيئر"
ڪامن ويلٿ آف آسٽريليا   آسٽريليا جو انٽارڪٽيڪا ۾ علائقو
گادي جو هنڌ	ڪينبرا 35°18′29″S 149°07′28″E
سڀ کان وڏو شهر	سڊني (ميٽروپوليٽن) ميلبورن (شهري)
قومي ٻولي	آسٽرلين انگلش
مذهب (2021)	43.9% عيسائيت 38.9% لامذهب 3.2% اسلام 2.7% هندو مت 2.4% ٻڌ مت 1.7% ٻيا 7.2% جواب نه ڏنو
مقامي آبادي	آسٽريلين اوسيز (محاورتن)
حڪومت	فيڊرل پارليامينٽري ۽ آئيني بادشاهت
• شاھي سربراھه	چارلس ٽيون
• گورنر جنرل	سام موستن
• وزيراعظم	انٿوني البانيز
مقننه	پارليامينٽ
•  مٿيون ایوان	سينيٽ
• ھيٺيون ایوان	ايوان نمائندگان (قومي اسيمبلي)
آزادي يونائيٽيڊ ڪنگڊم، عظيم برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي متحده بادشاهت کان
• وفاق جو قيام	پهرين جنوري، 1901ع
• بالفور اعلاميو	15 نومبر، 1926ع
• ويسٽ منسٽر قانون نافذ ٿيو	9 آڪٽوبر، 1942ع (3 سيپٽمبر، سال 1939ع کان عمل ۾ آيو)
• 1986ع جو آئين	3 مارچ، 1986ع
پکيڙ
• جملي	7,692,024 چورس ڪلوميٽر (2,969,907 چورس ميل) (6th)
• پاڻي (%)	0.76
آبادي
• 2026 اندازو	26,854,500 (54هون)
• 2021 مردم شماري	2,58,90,773
•  گھاٽائي	3.5/km2 (9.1/sq mi) (24هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2024 لڳ ڀڳ
• في سيڪڙو	69,475 ڊالر في ڪس (23هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2024 لڳ ڀڳ
• ڪل	1.802 ٽريلين (18.02 کرب) ڊالر (14هون)
• في سيڪڙو	65,966 ڊالر في ڪس (12هون)
جِينِي (2020)	32.4 وچولو
ايڇ ڊي آء (2022)	0.946 انتهائي اعلیٰ · 10th
	ر ب و ويسٽ ۽ نارٿ آسٽريليا سميت ڪوئنز لينڊ ۾ لاڳو ناھي
تاریخ جو نمونو	dd/mm/yyyy
ڊرائيونگ جو پاسو	کاٻي
ڊائلنگ ڪوڊ	+61
انٽرنيٽ ڊومين	.au

آسٽريليا (Australia)، سرڪاري طور تي آسٽريليا جي دولت مشترڪه (ڪامن ويلٿ آف آسٽريليا)، اوشينيا کنڊ جو ھڪ خودمختيار ملڪ آهي، جن ۾ آسٽريليا کنڊ جي مکيه زمين، تسمانيا ٻيٽ ۽ ٻيا ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. ان جي ڪل ايراضي 76,88,287 چورس ڪلوميٽر (29,68,464 چورس ميل) آهي، جيڪا ان کي دنيا جو ڇهون وڏو ۽ اوشيانا ۾ سڀ کان وڏو ملڪ بڻائي ٿي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ ستر لک آهي، جيڪو تمام گهڻو شهري ۽ اوڀر جي ساحلن تي مرڪوز آهي. ڪينبرا ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته ان جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر سڊني ۽ ميلبورن آهن، ٻنهي جي آبادي 50 لک کان وڌيڪ آهي. ٻيا مشھور شھر برسبين، پرٿ ۽ ايڊيليڊ آھن.

اهو زندگي جي معيار، صحت، تعليم، معاشي آزادي، شهري آزادين ۽ سياسي حقن لاءِ اعليٰ مقام رکي ٿو. آسٽريليا هڪ وفاقي پارلياماني جمهوريت ۽ آئيني بادشاهت آهي جنهن ۾ ڇهه رياستون ۽ ڏهه علائقا شامل آهن. ان جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ ستر لک آهي. جيڪو تمام گهڻو شهري آهي ۽ اوڀر جي ساحلن تي مرڪوز آهي. ڪينبرا ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته ان جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر سڊني ۽ ميلبورن آهن، ٻنهي جي آبادي 50 لک کان وڌيڪ آهي.

آسٽريليا هڪ وچولي طاقت آهي، ۽ دنيا جو تيرهون نمبر تي فوجي خرچ آهي. اهو بين الاقوامي گروپن : جن ۾ گڏيل قومن؛ G20؛ OECD؛ ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن؛ ايشيا-پئسفڪ اقتصادي تعاون؛ پئسفڪ ٻيٽ فورم؛ پئسفڪ ڪميونٽي؛ قومن جي دولت مشترڪه؛ ۽ دفاعي ۽ سيڪيورٽي تنظيمون ANZUS، AUKUS، ۽ فائيو آئيز جو ميمبر آهي. اهو پڻ آمريڪا جو هڪ اهم غير نيٽو اتحادي آهي.

نالو

نالو آسٽريليا، لاطيني اصطلاح، "ٽيرا آسٽريلس انڪوگنيٽا" (نامعلوم ڏاکڻي سر زمين) مان نڪتل آهي، جيڪو قديم زماني کان وٺي ڏکڻ اڌ گول ۾ هڪ فرضي کنڊ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

جڏهن ولنديزيي 17هين صدي ۾ آسٽريليا جي گرد سامونڊي رستي چڪر لڳايو ۽ نقشو ٺاهڻ شروع ڪيو، ته انهن کنڊ کي کي "نيو هالينڊ" جو نالو ڏنو.

نالو "آسٽريليا" ڳولا ڪندڙ ميٿيو فلنڊرز طرفان تجويز ڪيو ويو، جنهن 1803ع ۾ کنڊ جي گرد سامونڊي رستي چڪر لڳايو. پوء به، جڏهن سندس سفر جو احوال 1814ع ۾ شايع ٿيو، هن "ٽيرا آسٽريلس" جو نالو استعمال ڪيو. نيو سائوٿ ويلز جي گورنر، لکلان ميڪويئر سرڪاري طور تي ڊسمبر، 1817ع ۾ نيو هالينڊ جي جاءِ تي آسٽريليا جو نالو تجويز ڪيو. برطانوي ائڊمرلٽي 1824ع ۾ اهو نالو اختيار ڪيو ۽ برطانوي پارليامينٽ سال 1828ع ۾ قانون سازي ۾ ھن نالي کي استعمال ڪيو. برطانيه جي هائيڊروگرافڪ آفيس 1830ع جي آسٽريليا ڊاريڪٽري ۾ نئون نالو استعمال ڪيو. ڇهن اڳوڻي ڪالونين جي نئين فيڊريشن لاءِ "آسٽريليا جي دولت مشترڪه" (Commonwealth of Australia) برطانيه جي دستور جي ايڪٽ 1900 ۾ باضابطه طور تي شامل ڪيو ويو.

تاريخ

اولھ آسٽريليا جي ڪمبرلي واري علائقي ۾ پٿرن تي قديم ابارجين ماڻھن جو آرٽ

ھن سرزمين تي انساني آبادي جي شروعات 65,000 سال اڳ ٿي ھئي. تاريخ جي دور کان اڳ، آسٽريليا جي اصلي باشندن (Aboriginal Australians) جا ابا ڏاڏا 50,000 کان 65,000 سال اڳ، برفاني دور جي آخر ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا کان اچڻ شروع ٿيا هئا. ۽ 40000 سال اڳ علائقي ۾ وسي ويا هيا. ھتان جا اصلي رھاڪو (Aboriginal) 65,000 سالن کان اتي رھندڙ آھن. آسٽريليا ۾ سڀ کان قديم انساني باقيات منگو ڍنڍ وارا باقيات آهن جيڪي 41,000 سال پراڻا آهن. ان باقيات جي علائقي جا رھاڪو موجوده اصل رھاڪن جا ابا ڏاڏا ھيا. آسٽريليا جي ابارجين تھذيب ڌرتي جي قديم تھذيبن مان ھڪ آھي.

يورپين جي آمد کان اڳ ھتان جا مقامي رھاڪو چارو جمع ڪندڙ ۽ شڪاري ھيا ۽ 250 الگ الگ ٻوليون ڳالهائيندا هئا. انھن جي معيشت ۽ سماج پيچيده ھيو. موجوده آثار قديم جي ماھرن جي اندازن مطابق انھن جي آبادي 7,50,000 تائين ھئي. ابارجين مقامي رھاڪن جي ثقافت زباني روايتن تي مشتمل ھئي جيڪي نسل در نسل منتقل ٿينديون رھيون. انهن جي ثقافت دنيا جي قديم ترين باقي رهندڙ ثقافتن مان هڪ آهي. آسٽريليا جي اصلي باشندن (Aboriginal Australians) جا ابا ڏاڏا 50,000 کان 65,000 سال اڳ، آخري برفاني دور ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا کان اچڻ شروع ٿيا هئا. برطانوي آبادڪاري جي وقت تائين، آسٽريليا جا اصلي باشندا 250 الگ الگ ٻوليون ڳالهائيندا هئا ۽ انهن جي ثقافت دنيا جي قديم ترين باقي رهندڙ ثقافتن مان هڪ هئي. آسٽريليا جي ڪوئنزلينڊ واري پاسي ٽوريس واري سامونڊي لنگهہ جي ٻيٽن ۾ رھندڙ ماڻهو وري ابارجين رھاڪن کان مختلف ھئا. نسلي طور تي اھا ميلنيشيائي ھيا ۽ انھن جو گذران موسمي زراعت ۽ سامونڊي ۽ جابلو وسيلن تي ھوندو ھيو. آسٽريليا جي اترين سامونڊي پٽي تي مڪاسار نسل جي ماڻهن جي گهڻي اچ وڃ ھئي جيڪي انڊونيشيائي مھاڻا ھيا.

يورپين جي آمد

آسٽريليا جي علائقائي ارتقا

آسٽريليا جي لکيل تاريخ 17هين صدي ۾ ولنديزين جي ساحلي پٽي جي ڳولا سان شروع ٿي. يورپي ھن سرزمين تي سترھين صدي عيسويءَ ۾ داخل ٿيا. سال 1770ع ۾ يورپين مان سڀ کان پھريون يورپي، ڪيپٽن جيمز ڪڪ اوڀر واري ساحل تي ڪجهہ زميني حصي تي قبضو ڪري اولھ آسٽريليا جي نالي سان ھڪ برطانوي ڪالوني جو بنياد وڌو. برطانوي نوآبادي جي شروعات سال 1788ع ۾ نيو سائوٿ ويلز جي پينل ڪالوني جي قيام سان ٿي. جنھن کان پوءِ اوڻويھين صدي تائين ڇھ ٻيون ڪالونيون قائم ٿي ويون. هن کان پوءِ اڳتي ھلي سموري آسٽريليا تي برطانيا جو قبضو ٿي ويو ۽ 1901ع ڪامن ويلٿ آف آسٽريليا ۾ تبديل ٿي ويو. ھن نئين ملڪ پنھنجي قدرتي وسيلن جي ڪري جلدي ترقي ورتي.

آسٽريليا جي اصلي باشندن (Aboriginal Australians) جا ابا ڏاڏا 50,000 کان 65,000 سال اڳ، آخري برفاني دور ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا کان اچڻ شروع ٿيا هئا. برطانوي آبادڪاري جي وقت تائين، آسٽريليا جا اصلي باشندا 250 الگ الگ ٻوليون ڳالهائيندا هئا ۽ انهن جي ثقافت دنيا جي قديم ترين باقي رهندڙ ثقافتن مان هڪ هئي.

آسٽريليا جي لکيل تاريخ 17هين صدي ۾ ولنديزين جي ساحلي پٽي جي ڳولا سان شروع ٿي. برطانوي نوآبادي جي شروعات سال 1788ع ۾ نيو سائوٿ ويلز جي پينل ڪالوني جي قيام سان ٿي. 19هين صدي جي وچ تائين، براعظم جو گهڻو حصو يورپي آبادگارن پاران ڳولهيو ويو هو ۽ پنج اضافي خود مختيار برطانوي ڪالونيون قائم ڪيون ويون، هر هڪ 1890ع تائين خود مختياري حاصل هئي. سال 1901ع ۾ سڀني نوآبادين کي گڏ ڪري، "آسٽريليا جي دولت مشترڪه" جي نالي سان هڪ وفاق بنايو ويو، جيڪا برطانيه کان وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جي عمل کي جاري ڪيو، جيڪو ويسٽ منسٽر ايڊاپشن ايڪٽ 1942ع جي قانون پاران نمايان ڪيو ويو ۽ 1986ع ۾ آسٽريليا ايڪٽ ۾ ختم ٿيو.

نوآبادياتي توسيع

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي تاريخ (1788–1850) ۽ آسٽريليا جي تاريخ (1851–1900)

تسمانيا جي پورٽ آرٿر واري سزا يافته قيدين جي آبادي، يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل يارنهن آسٽريليائي سزا يافته قيدين جي ماڳن مان هڪ آهي.

1803ع ۾ وين ڊائمنز لينڊ (هاڻوڪي تسمانيا) ۾ هڪ وسندي قائم ڪئي وئي، ۽ 1813ع ۾ گريگوري بليڪسلينڊ، وليم لاسن ۽ وليم وينٽورٿ سڊني جي اولهه طرف بليو مائونٽنز پار ڪيا، جنهن سان اندروني علائقا يورپي آبادڪاريءَ لاءِ کلي ويا. 1827ع ۾ جڏهن ميجر ايڊمنڊ لاڪير ڪنگ جارج سائونڊ، يعني هاڻوڪي البني، ۾ وسندي قائم ڪئي تہ برطانيا جي دعويٰ سڄي آسٽريليائي براعظم تائين وڌائي وئي. سوان درياهه ڪالوني، يعني هاڻوڪو پرٿ، 1829ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ پوءِ ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏي آسٽريليائي ڪالوني، اولهه آسٽريليا، بڻجي وئي. نيو سائوٿ ويلز مان الڳ ڪالونيون پڻ ٺاهي ويون: 1825ع ۾ تسمانيا، 1836ع ۾ ڏکڻ آسٽريليا، 1851ع ۾ وڪٽوريا ۽ 1859ع ۾ ڪوئنزلينڊ. ڏکڻ آسٽريليا ۽ وڪٽوريا آزاد ڪالونين طور قائم ڪيا ويا هئا ۽ انهن ڪڏهن بہ منتقل ڪري آندل سزا يافته قيدين کي قبول نه ڪيو. سزا يافته قيدين واري نظام خلاف وڌندڙ مخالفت 1850ع واري ڏهاڪي تائين اوڀر وارن ڪالونين ۾ ان جي خاتمي تي پهتي. اولهه آسٽريليا شروعات ۾ آزاد ڪالوني هئي، پر 1850ع کان 1868ع تائين سزا يافته قيدين کي قبول ڪيو.

ڇهن ئي ڪالونين 1855ع کان 1890ع جي وچ ۾ الڳ الڳ ذميوار حڪومت حاصل ڪئي ۽ برطانوي سلطنت جو حصو رهندي پنهنجن گهڻن اندروني معاملن جو انتظام پاڻ ڪرڻ لڳيون. لنڊن ۾ نوآبادياتي دفتر ڪجهه معاملن، خاص طور پرڏيهي معاملن، تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. نوآبادياتي پارليامينٽن 1856ع کان آهستي آهستي بالغ مردن لاءِ ووٽ جو حق وڌايو، جڏهن تہ 1890ع ۽ 1900ع واري ڏهاڪن دوران ساڳين شرطن تي عورتن جو ووٽ جو حق پڻ ڏنو ويو. ڪجهه ڪالونين 1885ع کان ووٽ ڏيڻ تي نسلي پابنديون پڻ لاڳو ڪيون.

19هين صديءَ جي وچ ڌاري برڪ ۽ ولز جهڙن مهم جوئن آسٽريليا جي اندروني علائقن جا نقشا تيار ڪيا. 1850ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان شروع ٿيندڙ سون جي ڊوڙن جي سلسلي سبب چين، اتر آمريڪا ۽ براعظمي يورپ مان نون مهاجرن جو وڏو وهڪرو آيو، جڏهن تہ بش رينجرن جي سرگرمين ۽ شهري بدامنيءَ ۾ پڻ واڌ آئي؛ اها بدامني 1854ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن بالارات جي کاڻين جي مزدورن سون جي لائسنس فيسن خلاف يوريڪا بغاوت ڪئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ بليڪ برڊنگ جو رواج وڌيو، جنهن تحت ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي ماڻهن کي زور زبردستي يا اغوا ڪري معاهدي هيٺ مزدوري لاءِ آندو ويندو هو، خاص طور ڪوئنزلينڊ جي نوآبادڪارن طرفان.

1886ع کان آسٽريليا جي نوآبادياتي حڪومتن ڪيترن ئي ابورجنل ٻارن کي سندن خاندانن ۽ برادرين کان الڳ ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن کي ٻارن جي تحفظ ۽ جبري ضم ٿيڻ وارين پاليسين جي نالي ۾ جائز قرار ڏنو ويو. ٻي بوئر جنگ (1899–1902ع) آسٽريليا جي نوآبادياتي فوجن جي پرڏيهه ۾ سڀ کان وڏي فوجي مقرري هئي.

وفاق کان عالمي جنگين تائين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي تاريخ (1901–1945)

پڻ ڏسو: آسٽريليا جي وفاق سازي, پهرين عالمي جنگ دوران آسٽريليا جي فوجي تاريخ, ۽ ٻي عالمي جنگ دوران آسٽريليا جي فوجي تاريخ

دي بگ پڪچر، ٽام رابرٽس جي ٺهيل هڪ تصوير، 1901ع ۾ پهرين آسٽريليائي پارليامينٽ جي افتتاح کي ڏيکاري ٿي.

1 جنوري 1901ع تي هڪ ڏهاڪي جي منصوبابندي، آئيني ڪنوينشنن ۽ ريفرينڊمن کان پوءِ ڪالونين جو وفاق قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ نئين آسٽريليائي آئين هيٺ آسٽريليا جي دولت مشترڪه هڪ قوم طور قائم ٿي.

1901ع کان آسٽريليا برطانوي سلطنت اندر هڪ خودمختيار ڊومينين هو. اهو 1920ع ۾ قومون جي ليگ، ۽ 1945ع ۾ گڏيل قومن جي باني ميمبرن مان هڪ هو. اسٽيچيوٽ آف ويسٽ منسٽر 1931 برطانيا جي اها صلاحيت ختم ڪري ڇڏي تہ هو آسٽريليا جي رضامندي کان سواءِ وفاقي سطح تي آسٽريليا لاءِ قانون سازي ڪري سگهي. آسٽريليا ان کي 1942ع ۾ اختيار ڪيو، پر ٻي عالمي جنگ دوران منظور ٿيل قانونن جي صحيح هجڻ جي تصديق لاءِ ان جي اثرائتي تاريخ 1939ع کان لاڳو ڪئي وئي.

آسٽريليائي گاديءَ وارو علائقو 1911ع ۾ مستقبل جي وفاقي گاديءَ واري شهر ڪينبرا جي جڳهه طور قائم ڪيو ويو. ان جي تعمير دوران ميلبورن 1901ع کان 1927ع تائين عارضي گاديءَ جو هنڌ رهيو. اتر علائقو 1911ع ۾ ڏکڻ آسٽريليا کان دولت مشترڪه ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آسٽريليا 1905ع ۾ پاپوا جو علائقو، جيڪو اڳ برطانوي نيو گني هو، ۽ 1920ع ۾ نيو گني جو علائقو، جيڪو اڳ جرمن نيو گني هو، جو انتظام سنڀاليو. ٻنهي علائقن کي 1949ع ۾ گڏ ڪري پاپوا ۽ نيو گني جو علائقو بڻايو ويو، جيڪو 1975ع ۾ آسٽريليا کان آزاد ٿيو.

1942ع جي ڊارون تي بمباري، جيڪا ٻي عالمي جنگ دوران آسٽريليا تي ٿيل 100 کان وڌيڪ جاپاني هوائي حملن مان پهرين هئي.

1914ع ۾ آسٽريليا پهرين عالمي جنگ ۾ اتحادين سان شامل ٿيو ۽ ڪيترن ئي محاذن تي جنگ ۾ حصو ورتو. پرڏيهه ۾ خدمت ڪندڙ 324,000 مردن مان لڳ ڀڳ 60,000 مارجي ويا ۽ وڌيڪ 152,000 زخمي ٿيا. ڪيترائي آسٽريليائي 1915ع ۾ گليپولي ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ آرمي ڪور (ANZAC) جي شڪست کي اهڙي ”باهه جي بپتسما“ طور ڏسن ٿا، جنهن نئين قوم جي سڃاڻپ جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مهم جي شروعات هر سال انزاڪ ڏينهن تي ياد ڪئي وڃي ٿي، جيڪو قومي اهميت جي لحاظ کان آسٽريليا ڏينهن سان مقابلو ڪندڙ ڏينهن آهي.

1939ع کان 1945ع تائين آسٽريليا ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين سان گڏ وڙهيو. آسٽريليا جون هٿياربند فوجون پئسفڪ، يورپي ۽ ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر جي محاذن تي وڙهيون. 1942ع ۾ برطانيا جي سنگاپور ۾ شڪست، ۽ ان کان ترت پوءِ ڊارون تي بمباري ۽ آسٽريليائي سرزمين تي ٻين جاپاني حملن سبب آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي اهو خيال پکڙيو تہ جاپاني حملو ويجهو هو، ۽ آسٽريليا جي مکيه اتحادي ۽ سلامتي ڀائيوار جي حيثيت برطانيا کان آمريڪا ڏانهن منتقل ٿي وئي. 1951ع کان آسٽريليا اينزس (ANZUS) معاهدي تحت آمريڪا سان گڏيل سلامتي اتحاد برقرار رکيو آهي.

جنگ کان پوءِ ۽ جديد دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي تاريخ (1945–هاڻوڪو دور)

1954ع ۾ آسٽريليا پهچندڙ يورپ جا جنگ کان پوءِ وارا مهاجر

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي ٽن ڏهاڪن دوران آسٽريليا ۾ زندگيءَ جي معيار، وندر جي وقت ۽ مضافاتي ترقيءَ ۾ نمايان واڌ آئي. حڪومتن يورپ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ کي هٿي ڏني ۽ انهن مهاجرن کي ”نَوَن آسٽريليائين“ جو نالو ڏنو. وڏي لڏپلاڻ کي آسٽريليائين آڏو ”آباد ڪريو يا فنا ٿيو“ واري نعري سان جائز قرار ڏنو ويو، ۽ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڇي آسٽريليا پاليسي کي آهستي آهستي نرم ڪيو ويو.

سرد جنگ دوران اولهه واري بلاڪ جي ميمبر طور، آسٽريليا 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوريا جي جنگ ۽ ملايا ايمرجنسي، ۽ 1962ع کان 1973ع تائين ويٽنام جنگ ۾ حصو ورتو. سماج ۾ ڪميونسٽ اثر بابت وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب مينزيز حڪومت آسٽريليا جي ڪميونسٽ پارٽي تي پابندي لڳائڻ جون ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ 1955ع ۾ ليبر پارٽي ۾ سخت ورهاست ٿي.

1967ع واري ريفرنڊم جي نتيجي ۾ وفاقي حڪومت کي ابورجنل آسٽريليائين بابت قانون سازي ڪرڻ جو اختيار مليو، ۽ ابورجنل آسٽريليائين کي مڪمل طور آدمشماري ۾ شامل ڪيو ويو. نوآبادياتي دور کان اڳ جي زميني حقن، جن کي آسٽريليا ۾ نيٽو ٽائيٽل چيو وڃي ٿو، کي پهريون ڀيرو قانوني طور تسليم ڪيو ويو، جڏهن آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ Mabo v Queensland (No 2) ڪيس ۾ فيصلو ڏنو تہ يورپي آبادڪاريءَ جي وقت آسٽريليا terra nullius ('ڪنهن جي ملڪيت نه هئڻ واري زمين') نه هو.

1973ع ۾ اڇي آسٽريليا پاليسي جي باقي بچيل آخري عنصرن جي خاتمي کان پوءِ، گهڻو ڪري ايشيا مان ٿيندڙ وڏي ۽ مسلسل غير يورپي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ آسٽريليا جي آبادي ۽ ثقافت ۾ نمايان تبديلي آئي. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻين ايشيا–پئسفڪ ملڪن سان پرڏيهي پاليسيءَ جي لاڳاپن تي پڻ وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو. 1986ع جي آسٽريليا ايڪٽس آسٽريليا ۽ برطانيا وچ ۾ باقي بچيل آئيني لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا، جڏهن تہ بادشاهت کي آسٽريليا جي راڻي جي الڳ آئيني حيثيت ۾ برقرار رکيو ويو. 1999ع واري آئيني ريفرنڊم ۾ 55 سيڪڙو ووٽرن بادشاهت ختم ڪري جمهوريه قائم ڪرڻ جي تجويز رد ڪري ڇڏي.

آمريڪا ۾ 11 سيپٽمبر جي حملن کان پوءِ آسٽريليا، آمريڪا سان گڏ افغانستان جنگ ۾ 2001ع کان 2021ع تائين ۽ عراق جنگ ۾ 2003ع کان 2009ع تائين حصو ورتو. 21هين صديءَ ۾ ملڪ جا واپاري لاڳاپا پڻ وڌندڙ طور اوڀر ايشيا ڏانهن مائل ٿيا، ۽ چين وڏي فرق سان ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار بڻجي ويو.

ڪووڊ-19 وبا جي جواب ۾ مارچ 2020ع کان وفاقي، رياستي ۽ علائقائي حڪومتن طرفان لاڪ ڊائون ۽ عوامي گڏجاڻين توڙي قومي ۽ رياستي سرحدن جي پار اچ وڃ تي ٻيون پابنديون لاڳو ڪيون ويون. 2021ع ۾ ويڪسينن جي فراهمي شروع ٿيڻ کان پوءِ اهي پابنديون آهستي آهستي نرم ڪيون ويون. آڪٽوبر 2023ع ۾ آسٽريليا اعلان ڪيو تہ ڪووڊ-19 هاڻي قومي اهميت واري وچڙندڙ بيماريءَ جو واقعو نه رهيو آهي.

جاگرافي

عام خاصيتون

آسٽريليا جو زميني بناوت وارو نقشو. گهرو سائو رنگ سڀ کان گهٽ اوچائي ۽ گهرو ناسي رنگ سڀ کان وڌيڪ اوچائي ڏيکاري ٿو.

آسٽريليا مکيه آسٽريليائي براعظم، تسمانيا ٻيٽ، سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع ڪيترن ئي ننڍن ٻيٽن، ۽ پري واقع سامونڊي علائقن ايشمور ۽ ڪارٽيئر ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪورل سي ٻيٽ، هرڊ ۽ ميڪڊونلڊ ٻيٽ ۽ نارفوڪ ٻيٽ تي مشتمل آهي. آسٽريليا آسٽريليائي انٽارڪٽڪ علائقو طور انٽارڪٽيڪا جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو حصي تي پڻ دعويٰ ڪري ٿو، پر هن دعويٰ کي رڳو چار ٻيا ملڪ تسليم ڪن ٿا.

مکيه آسٽريليا 9° ۽ 44° ڏکڻ ويڪرائن، ۽ 112° ۽ 154° اوڀر ڊگھائين جي وچ ۾ واقع آهي. هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن سان گهيريل آسٽريليا، ارافورا ۽ تيمور سمنڊن وسيلي ايشيا کان الڳ آهي، جڏهن تہ ڪورل سمنڊ ڪوئنزلينڊ جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر ۽ تسمان سمنڊ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جي وچ ۾ واقع آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو مرجاني ڀت وارو نظام، گريٽ بيريئر ريف، اتر-اوڀر سامونڊي ڪناري کان ٿوري فاصلي تي واقع آهي ۽ 2,300 ڪلوميٽر (1,400 mi) کان وڌيڪ ڊيگهه تائين پکڙيل آهي.

مکيه آسٽريليا دنيا جو سڀ کان ننڍو براعظم آهي ۽ ملڪ ڪُل ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ڇهون وڏو ملڪ آهي. آسٽريليا کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جو سڀ کان وڏو ٻيٽ پڻ سمجهيو وڃي ٿو ۽ اڪثر ان کي ”ٻيٽ براعظم“ چيو وڃي ٿو. ان وٽ 35,877 ڪلوميٽر (22,293 mi) ڊگهي سامونڊي پٽي آهي، جنهن ۾ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع ٻيٽ شامل ناهن، ۽ اهو 8,148,250 چورس ڪلوميٽر (3,146,060 چورس ميل) تي مشتمل خصوصي اقتصادي علائقو دعويٰ ڪري ٿو. هن خصوصي اقتصادي علائقي ۾ آسٽريليائي انٽارڪٽڪ علائقو شامل ناهي.

فٽزروئي ٻيٽ، گريٽ بيريئر ريف جي مکيه ٻيٽ-گروهه ۾ شامل 600 ٻيٽن مان هڪ

آسٽريليا جو گهڻو حصو خشڪ يا نيم خشڪ آهي. 2021ع ۾ دنيا جي مستقل چراگاهن ۽ گاهه وارن علائقن جو 10 سيڪڙو آسٽريليا ۾ هو. ٻيلن جو ڍڪ آسٽريليا جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي. آسٽريليا جو مکيه براعظمي حصو نسبتاً هموار آهي؛ ان جي سراسري اوچائي 325 metres (1,066 ft) آهي، جڏهن تہ سڀني براعظمن جي سراسري اوچائي 870 metres (2,850 ft) آهي. گريٽ ڊيوائيڊنگ رينج اوڀر آسٽريليا جي گهڻي حصي سان گڏ پکڙيل آهي ۽ مرڪزي هيٺاهين علائقن کي اوڀر جي اوچن علائقن کان الڳ ڪري ٿي. 2,228 m (7,310 ft) اوچو مائونٽ ڪوسيوسڪو مکيه براعظمي حصي جو سڀ کان اوچو جبل آهي. ان کان وڌيڪ اوچا ماوسن چوٽي، جيڪا هرڊ ٻيٽ تي 2,745 m (9,006 ft) اوچي آهي، ۽ آسٽريليائي انٽارڪٽڪ علائقي ۾ مائونٽ ميڪلنٽوڪ ۽ مائونٽ مينزيز آهن، جيڪي ترتيبوار 3,492 m (11,457 ft) ۽ 3,355 m (11,007 ft) اوچا آهن.

مرڪزي آسٽريليا جي نيم خشڪ علائقي ۾ الورو

مري–ڊارلنگ ملڪ جو اهم دريائي نظام آهي، جيڪو اندروني نيو سائوٿ ويلز ۽ ڏکڻ ڪوئنزلينڊ جي گهڻي حصي جو پاڻي ڍنڍ اليگزينڊرينا ۽ ڏکڻ آسٽريليا ۾ سمنڊ ڏانهن نيڪال ڪري ٿو. ان کان سواءِ ننڍا سامونڊي ڪناري وارا دريائي نظام، اندروني نيڪال وارا نظام، جهڙوڪ ڍنڍ ايئر وارو نظام، ۽ مرڪزي ۽ اولهه آسٽريليا ۾ لوڻين ڍنڍن جا نظام پڻ موجود آهن. آسٽريليا جي دريائن مان سمنڊ ڏانهن پاڻيءَ جو وهڪرو ڪنهن بہ براعظم جي ڀيٽ ۾ سڀ کان گهٽ آهي. مکيه براعظمي حصي جي هموار ۽ خشڪ بناوت سبب درياهه پڻ آهستي وهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ زمين تي لوڻ گڏ ٿيندو رهي ٿو. لوڻائپ آسٽريليا جي مٽيءَ تي خراب اثر وجهي ٿي، جيڪا عالمي معيارن جي ڀيٽ ۾ سراسري طور غذائي جزن ۾ غريب آهي.

آسٽريليا جي آبادي گهڻو ڪري سامونڊي ڪنارن جي ڀرپاسي مرڪوز آهي. لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آبادي سامونڊي ڪناري کان 100 ڪلوميٽرن اندر رهي ٿي؛ جڏهن تہ عالمي سراسري 39 سيڪڙو آهي. آسٽريليا جي آباديءَ جي کثافت في چورس ڪلوميٽر 3.5 رهواسي آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ کثافتن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، معتدل آبهوا واري ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري سان واقع شهرن ۾ آباديءَ جو وڏو مرڪز موجود آهي، ۽ مرڪزي ميلبورن ۾ آباديءَ جي کثافت في چورس ڪلوميٽر 38 رهواسين کان وڌيڪ آهي.

ارضيات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي ارضيات

آسٽريليا جا بنيادي ارضياتي علائقا (عمر موجب)

اڳ ۾ روڊينيا ۽ گونڊوانا جهڙن سپر براعظمن جو حصو رهندڙ آسٽريليا، لڳ ڀڳ 35 ملين سال اڳ انٽارڪٽيڪا کان مڪمل طور الڳ ٿي ويو ۽ ان کان پوءِ اتر طرف سرڪندو رهيو. جڏهن آخري برفاني دور ختم ٿيو تہ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب لڳ ڀڳ 8,000 سال اڳ آسٽريليا جو مکيه براعظمي حصو نيو گني کان ۽ لڳ ڀڳ 6,000 سال اڳ تسمانيا کان الڳ ٿي ويو.

آسٽريليا آسٽريليائي ٽيڪٽونڪ پليٽ جي گهري اندر واقع آهي. مکيه براعظمي حصو ارضياتي طور نسبتاً مستحڪم آهي، جتي ڪا وڏي جبل سازي، سرگرم ٻرندڙ جبل يا اهم ٽيڪٽونڪ فالٽ موجود ناهن. تنهن هوندي بہ، آسٽريليائي پليٽ هر سال لڳ ڀڳ 6 کان 7 سينٽي ميٽر جي رفتار سان اتر-اتر اوڀر طرف وڌي رهي آهي ۽ هن وقت يوروشيائي پليٽ ۽ پئسفڪ پليٽ سان ٽڪرائجي رهي آهي. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ اندروني ٽيڪٽونڪ دٻاءَ، ارضياتي طور مستحڪم زميني ٽڪري لاءِ نسبتاً گهڻي زلزلي واري سرگرمي جو سبب بڻجن ٿا. 1901ع کان 2017ع جي وچ ۾ مومنٽ ميگنيٽيوڊ 6 کان وڌيڪ وارا 18 زلزلا آيا. 1989ع جو نيوڪاسل زلزلو آسٽريليا جو سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان ڪندڙ زلزلو هو، جنهن ۾ 13 ماڻهو مارجي ويا. اوڀر واري مکيه براعظمي حصي ۾ رڳو 4,600 سال اڳ تائين سرگرم ٻرندڙ جبل موجود هئا، ۽ ان جو عڪس ابورجنل ماڳن جي نالن ۽ تخليق بابت روايتي ڪهاڻين ۾ پڻ ملي ٿو. هن وقت ٻرندڙ جبلن جي سرگرمي پري واقع هرڊ ٻيٽ ۽ ميڪڊونلڊ ٻيٽ ۾ ٿئي ٿي.

آسٽريليا جي براعظمي ڀُرڙي ٽن مرحلن ۾ ٺهي، جيڪا اولهه جي سڀ کان پراڻن آرڪيئن ڪريٽنن کان اوڀر جي نسبتاً نون اوروجينڪ ڍانچن تائين پکڙيل آهي؛ اهي اوڀر وارا ڍانچا لڳ ڀڳ 541 ملين کان 252 ملين سال اڳ ٺهيا. آسٽريليا جي سطح تي سڀ کان پراڻا پٿر آرڪيئن دور جا آهن. اولهه آسٽريليا ۾ ڪجهه پٿر 3.7 ارب سالن کان وڌيڪ پراڻا آهن، جڏهن تہ ڏکڻ آسٽريليا ۾ ڪجهه 3.1 ارب سالن کان وڌيڪ پراڻا آهن. ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻا زرڪون ڪرسٽل، جن جي عمر لڳ ڀڳ 4.4 ارب سال آهي، اولهه آسٽريليا ۾ مليا آهن. تنهن هوندي بہ، آسٽريليا جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو زمين اهڙن رسوبي پٿرن ۽ ريگولٿ سان ڍڪيل آهي، جيڪي 250 ملين سالن کان گهٽ پراڻا آهن.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي آبهوا

آسٽريليا ۾ ڪوپن آبهوا جا قسم

ڪاڪاڊو نيشنل پارڪ، اترئين علائقي ۾ هڪ بلابونگ. اتر آسٽريليا جي چوماسي آبهوا اونهاري ۾ گرم ۽ گهميل هوندي آهي.

آسٽريليا جي آبهوا اتر اوڀر ۽ اتر اولهه ۾ گهميل استوائي آبهوا کان وٺي وچئين حصي ۾ خشڪ آبهوا تائين پکڙيل آهي. ڏاکڻو سامونڊي ڪنارو معتدل ۽ گهميل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ اوڀر جي مٿانهين علائقن ۽ تسمانيا ۾ سياري دوران ڄمڻ واري ٿڌ ۽ برفباري ٿيندي آهي. آبهوا تي آسٽريليا جي "گهوڙن وارن ويڪرائي ڦاڪن" ۾ واقع هجڻ جو اثر پوي ٿو، جيڪي عام طور خشڪ حالتون پيدا ڪن ٿا. مجموعي طور آسٽريليا جو مکيه براعظمي حصو دنيا جو سڀ کان خشڪ آباد براعظم آهي، جتي سراسري سالياني برسات 470 millimetres (19 in) آهي. ملڪ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو خشڪ يا نيم خشڪ آهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو ريگستان آهي.

آبهوا تي مختلف نظامن، جهڙوڪ ايل نينيو–ڏاکڻي ارتعاش، هندي وڏي سمنڊ جو ڊائيپول ۽ ڏاکڻو حلقوي نمونو پڻ اثرانداز ٿين ٿا. آسٽريليا ۾ هڪ ئي سال اندر ۽ مختلف سالن جي وچ ۾ برسات جي مقدار ۾ غيرمعمولي حد تائين ڦيرڦار ٿيندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اڪثر ڏڪار ۽ ٻوڏون اچن ٿيون. استوائي آسٽريليا ۾ سامونڊي طوفان ۽ برسات آڻيندڙ گهٽ دٻاءَ وارا نظام عام آهن. اونهاري وارو چوماسو اتر آسٽريليا ۾ وڏي مقدار ۾ برسات آڻي ٿو، جڏهن تہ گهٽ دٻاءَ وارا نظام ڏکڻ ۾ سياري جي برسات آڻين ٿا. ملڪ جا سڀ کان گرم علائقا اتر اولهه ۾ ۽ سڀ کان ٿڌا علائقا ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. ڏکڻ آسٽريليا ۾ جهنگلي باهه لڳڻ لاءِ سازگار حالتون عام آهن.

وڌندڙ گرين هائوس گئسن جي اخراج سبب ٿيندڙ آبهوا جي تبديلي جي نتيجي ۾ 1910ع کان وٺي آسٽريليا جي گرمي پد ۾ 1.5 °C جو اضافو ٿيو آهي ۽ انتهائي گرمي توڙي شديد برسات جي واقعن ۾ واڌ آئي آهي. 1970ع کان وٺي ڏکڻ آسٽريليا ۾ اپريل کان آڪٽوبر تائين ٿيندڙ برسات ۾ گهٽتائي آئي آهي، جڏهن تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان جهنگلي باهه جي موسم وڌيڪ ڊگهي ٿي آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان اتر آسٽريليا ۾ برسات وڌي آهي. 1982ع کان وٺي استوائي سامونڊي طوفانن جي تعداد ۾ گهٽتائي آئي آهي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر کان الپائي برف ۾ گهٽتائي ٿي آهي. آسٽريليا جي چوڌاري سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ ڀرپاسي وارا سمنڊ وڌيڪ تيزابي ٿيندا پيا وڃن.

حياتي گوناگونيت

پڻ ڏسو: آسٽريليا جا جانور, آسٽريليا جي نباتات, ۽ آسٽريليا جون فنجائي

ڪوالا ۽ يوڪلپٽس

آسٽريليا دنيا جي 17 انتهائي حياتياتي گوناگونيت وارن ملڪن مان هڪ آهي. ڊگهي عرصي تائين جاگرافيائي طور الڳ رهڻ سبب آسٽريليا جي حياتياتي جيوت (بائيوٽا) جو وڏو حصو منفرد آهي. هتان جي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ايمفيبيئن (ٻه-جيا)، 93 سيڪڙو ريڙهيون پائيندڙ جانور (ريپٽائل) ۽ گلن وارا ٻوٽا، 69 سيڪڙو ٿڻائتا جانور ۽ 46 سيڪڙو پکي مقامي نوع (اينڊيمڪ) آهن. آسٽريليا ۾ ماحولياتي نظامن (ايڪوسسٽمز) جو وسيع سلسلو موجود آهي، جن مان آسٽريليائي حياتياتي علائقن جي درجابندي واري ڍانچي ۾ 89 علائقا ۽ 419 ذيلي علائقا تسليم ڪيا ويا آهن.

جنوري 2025ع ۾ آسٽريليا جي قومي نوعن واري فهرست ۾ 168,386 نالا رکيل نوع شامل هئا. تنهن هوندي بہ اندازو لڳايو ويو آهي تہ آسٽريليا جي 70 سيڪڙو نوعن جي اڃا تائين دريافت ۽ درجابندي نه ٿي آهي ۽ ممڪن آهي تہ آسٽريليا ۾ لڳ ڀڳ 600,000 مقامي نوع موجود هجن. عام طور ڪرنگهي وارن جانورن (ورٽيبرٽس) ۽ گلن وارن ٻوٽن بابت ڄاڻ، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن (اِنورٽيبرٽس) ۽ فنجائي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. اندازو آهي تہ آسٽريليا جي فنجائي ۽ جيتن جي 10 سيڪڙو کان بہ گهٽ نوعن جا نالا رکيا ويا آهن.

دنيا جي ڄاتل ٻوٽن جي نوعن مان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آسٽريليا ۾ ملن ٿا. انهن مان ڪيترن پاڻ کي خشڪ آبهوا، غيرمستقل برسات ۽ غذائي جزن کان غريب مٽيءَ سان هم آهنگ ڪيو آهي. ريگستان ۽ خشڪ جهاڙين وارا علائقا مکيه براعظمي حصي جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي ڍڪين ٿا. اڪيشيا، بئنڪسيا ۽ يوڪلپٽس آسٽريليا جي وڏي حصي ۾ پکڙيل آهن. ڪيترن ٻوٽن جا پن سخت ۽ ڊگهي عمر وارا ٿين ٿا، جيڪي ڪاربان سان ڀرپور، غذائي جزن ۾ غريب ۽ جهنگلي باهه سان چڱيءَ طرح مطابقت رکندڙ آهن.

دنيا ۾ مارسوپيئل (ٿيلهيدار ٿڻائتن) جي 330 نوعن مان لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آسٽريليا جا مقامي آهن. آسٽريليا جا پلاسينٽل ٿڻائتا جانور، جن ۾ وڏي اڪثريت چمگادڙن، ڪوئن ۽ چوهن جي آهي، دنيا جي خشڪيءَ تي رهندڙ ٿڻائتن جانورن جي نوعن جو لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو حصو پڻ ٺاهين ٿا. دنيا جي ڄاتل ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي نوعن مان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آسٽريليا ۾ آهن. ان کان سواءِ هتي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون لڳ ڀڳ 320,500 نوعون پڻ آهن، جن مان جيت سڀ کان وڏو طبقو آهن ۽ سمورن جانورن جي نوعن جو 75 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٺاهين ٿا. آسٽريليا ۾ فنجائي جون 15,000 کان وڌيڪ ڄاتل نوعون موجود آهن، جيتوڻيڪ ممڪن آهي تہ وڌيڪ ڏهه هزارين نوعون اڃا بہ موجود هجن.

آسٽريليا جي جهنگلي جيوت ۾ پنهنجي ماحول سان مطابقت جون ڪيتريون ئي خاصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڇاڪاڻ تہ اڪثر ٻوٽن جا پن غذائي جزن ۾ غريب آهن، تنهنڪري آسٽريليا ۾ پکين، جيتن ۽ ٿيلهيدار ٿڻائتن جو وڏو تناسب، جهڙوڪ هني پوسم، گلن جي رس ۽ گل ڌوڙ (پولن) تي گذارو ڪري ٿو. ڪوالا ان جو هڪ استثنا آهي، جيڪو خاص طور يوڪلپٽس جي پنن کي خوراڪ طور کائڻ لاءِ مطابقت رکي ٿو. غذائي لحاظ کان غريب نباتات ۽ غيرمستقل برسات اهڙن جانورن لاءِ پڻ سازگار آهن، جن کي گهٽ توانائيءَ جي ضرورت هوندي آهي، جن ۾ نانگ، ڪرڙيون ۽ ٽپا ڏئي هلندڙ ٿيلهيدار ٿڻائتا، جهڙوڪ ڪينگرو ۽ والابي شامل آهن. تنهن هوندي بہ، هڪجهڙن ماحولن ۾ رهندڙ آسٽريليا جي ٿيلهيدار ٿڻائتن ۽ ٻين براعظمن جي پلاسينٽل ٿڻائتن وچ ۾ هم رخ ارتقا (ڪنوَرجنٽ ايووليوشن) جا ثبوت پڻ موجود آهن. مثال طور، ناپيد ٿيل ٿائلاسين (تسمانيائي ٽائيگر) ۾ پلاسينٽل بگهڙ سان مشابهتون هيون، مارسوپيئل مولن ۾ آفريڪا جي گولڊن مولن سان، ۽ ٽپا ڏيندڙ ڪوئن ۾ ٻين خشڪ علائقن جي ٽپا ڏيندڙ روڊينٽن سان مشابهتون آهن.

لڳ ڀڳ 46 هزار سال اڳ آسٽريليا جي ڪرنگهي وارن جانورن، جن ۾ ميگافائونا (وڏي جسامت واري جيوت) پڻ شامل هئي، جون وڏيون ناپيدگيون ٿيون، ۽ انهن ناپيدگين ۾ انساني سرگرمين ۽ آبهوا جي تبديليءَ جي ڪردار بابت اڃا تائين سائنسي بحث جاري آهي. لڳ ڀڳ 4,000 کان 5,000 سال اڳ تسمانيائي ٽائيگر ۽ تسمانيائي ڊيول جي رهائش واري حد جو صرف ان ٻيٽ تائين محدود ٿي وڃڻ پڻ مکيه براعظمي حصي تي آيل تبديلين سان مطابقت رکي ٿو، جن ۾ انساني آباديءَ ۾ واڌ، ڊنگو جو اچڻ، باهه جو وڌيڪ استعمال ۽ پٿر جي اوزارن جي نئين ٽيڪنالاجي شامل آهن.

گذريل ٻن صدين دوران آسٽريليا ٻين سڀني براعظمن جي ڀيٽ ۾ ٿڻائتن جانورن جون وڌيڪ نوعون وڃائي چڪو آهي. مجموعي طور آسٽريليا جون 100 نوعون ناپيد يا جهنگلي حالت ۾ ناپيد طور درج ٿيل آهن. جون 2021ع ۾ آسٽريليائي حڪومتن طرفان 1,000 کان وڌيڪ جانورن ۽ ٻوٽن جون نوعون خطري هيٺ يا انتهائي خطري هيٺ قرار ڏنيون ويون هيون. خطري هيٺ آيل نوعن لاءِ اهم خطرن ۾ زميني منظرنامي ۾ تبديلي، ماحولياتي نظامن ۾ خلل، ٻاهران آندل نوعون جهڙوڪ جهنگلي ٻلي ۽ ڳاڙهو لومڙ، ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.

وفاقي ماحولياتي تحفظ ۽ حياتياتي گوناگونيت جي تحفظ وارو قانون 1999ع خطري هيٺ آيل نوعن جي تحفظ لاءِ قانوني ڍانچو آهي. قومي محفوظ علائقن جو نظام آسٽريليا جي محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ آهي. 30 جون 2022ع تائين اهو آسٽريليا جي خشڪيءَ واري ايراضيءَ جي 22 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي پکڙيل هو. آسٽريليا جي فطرت لاءِ حڪمت عملي 2024–2030ع قومي حياتياتي گوناگونيت وارو منصوبو آهي، جنهن جو مقصد 2030ع تائين آسٽريليا ۾ حياتياتي گوناگونيت جي گهٽتائيءَ جي عمل کي ابتو ڪرڻ ۽ حياتياتي گوناگونيت بابت گڏيل قومن جو ڪنوينشن توڙي ٻين بين الاقوامي معاهدن تحت ملڪ جون ذميواريون پوريون ڪرڻ آهي.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آسٽريليائي حڪومت, آسٽريليا جي سياست ۽ آسٽريليا جي بادشاهت

چارلس ٽيون
آسٽريليا جو بادشاهه

سيم موسٽن
گورنر جنرل

اينٿوني البانيزي
وزيراعظم

آسٽريليا هڪ آئيني بادشاهت، پارلياماني جمهوريت ۽ وفاق آهي. 1901ع ۾ وفاق قائم ٿيڻ کان وٺي ملڪ پنهنجي گهڻو ڪري اڻتبديل آئين سان گڏ هڪ مستحڪم لبرل جمهوري سياسي نظام برقرار رکيو آهي. اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن وفاقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ اختيار وفاقي ۽ رياستي حڪومتن وچ ۾ ورهايل آهن. آسٽريليائي حڪومتي نظام برطانيا جي سياسي نظام مان ورتل عنصرن، جهڙوڪ گڏيل انتظاميه، آئيني بادشاهت ۽ مضبوط پارٽي نظم و ضبط، ۽ آمريڪا جي سياسي نظام مان ورتل عنصرن، جهڙوڪ وفاقيت، لکيل آئين ۽ مضبوط ٻه ايواني نظام، جنهن ۾ سينيٽ اندر رياستن کي برابر نمائندگي حاصل آهي، کي گڏ ڪري هڪ الڳ گڏيل نظام پيدا ڪري ٿو.

وفاقي حڪومت جا اختيار جزوي طور ٽن شاخن وچ ۾ ورهايل آهن:

• قانون ساز شاخ: ٻه ايواني پارليامينٽ، جيڪا بادشاهه، سينيٽ ۽ ايوان نمائندگان تي مشتمل آهي.
• انتظامي شاخ: آسٽريليائي حڪومت، جنهن جي اڳواڻي وزيراعظم ڪري ٿو، جيڪو ايوان نمائندگان ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ هوندو آهي؛ ان سان گڏ سندس چونڊيل ڪابينا ۽ ٻيا وزير شامل هوندا آهن، جن کي رسمي طور گورنر جنرل مقرر ڪندو آهي.
• عدالتي شاخ: هاءِ ڪورٽ ۽ ٻيون وفاقي عدالتون.

3 مئي 2025ع جي چونڊن کان پوءِ آسٽريليائي ليبر پارٽي جو اينٿوني البانيزي وزيراعظم آهي. چارلس ٽيون آسٽريليا جو بادشاهه آهي ۽ وفاقي سطح تي گورنر جنرل ۽ رياستي سطح تي گورنر سندس نمائندگي ڪن ٿا، جيڪي آئين جي سيڪشن 63 ۽ آئيني رواج موجب پنهنجن وزيرن جي صلاح تي عمل ڪن ٿا. تنهنڪري عملي طور گورنر جنرل وزيراعظم ۽ ڪابينا جي فيصلن لاءِ قانوني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو. ڪجهه حالتن ۾ گورنر جنرل محفوظ اختيار استعمال ڪري سگهي ٿو؛ اهي اهڙا اختيار آهن، جيڪي وزيرن جي صلاح جي غيرموجودگيءَ ۾ يا ان جي ابتڙ استعمال ڪري سگهجن ٿا. انهن اختيارن جي استعمال جا موقعا آئيني رواجن تحت طئي ٿين ٿا ۽ انهن جي صحيح حد مڪمل طور واضح ناهي. انهن اختيارن جو سڀ کان نمايان استعمال 1975ع جي آئيني بحران دوران وٽلم حڪومت جي برطرفي هئي.

پارليامينٽ هائوس، ڪينبرا، آسٽريليائي گاديءَ وارو علائقو

سينيٽ، يعني مٿئين ايوان، ۾ 76 سينيٽر آهن: هر رياست مان ٻارهن ۽ مکيه براعظمي علائقن، يعني آسٽريليائي گاديءَ واري علائقي ۽ اترئين علائقي، مان ٻه ٻه سينيٽر چونڊيا وڃن ٿا. ايوان نمائندگان، يعني هيٺئين ايوان، ۾ 150 ميمبر آهن، جيڪي هڪ ميمبر وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا؛ انهن کي عام طور ”اليڪٽوريٽ“ يا ”سيٽون“ چيو وڃي ٿو. اهي سيٽون آباديءَ جي بنياد تي رياستن ۾ ورهايون وڃن ٿيون، جڏهن تہ هر موجوده رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ پنج سيٽون مقرر آهن. هيٺئين ايوان جو وڌ ۾ وڌ مدو ٽي سال آهي، پر اهو مقرر مدو ناهي، ۽ حڪومتون عام طور وڌ ۾ وڌ مدت پوري ٿيڻ کان اڳ آخري ڇهن مهينن اندر ڪنهن وقت چونڊن لاءِ ايوان کي ٽوڙي ڇڏينديون آهن. ٻنهي ايوانن جون چونڊون عام طور هڪ ئي وقت ٿين ٿيون، جڏهن تہ سينيٽرن جا مدو هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڇهن سالن جا هوندا آهن؛ علائقن جي سينيٽرن جا مدو مقرر ناهن، پر اهي هيٺئين ايوان جي چونڊ چڪر سان ڳنڍيل آهن. تنهنڪري عام چونڊن ۾ سينيٽ جي 76 مان رڳو 40 سيٽن تي چونڊ ٿيندي آهي، جيستائين اهو چڪر ٻٽي تحليل سبب ٽٽي نه پوي.

چونڊون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا ۾ چونڊون

آسٽريليا جو چونڊ نظام ايوان نمائندگان ۽ سڀني رياستن ۽ علائقن جي هيٺين ايوانن جي چونڊن لاءِ ترجيحي ووٽنگ استعمال ڪري ٿو؛ سواءِ تسمانيا ۽ آسٽريليائي گاديءَ واري علائقي جي، جتي هيئر-ڪلارڪ نظام استعمال ٿئي ٿو. سينيٽ ۽ گهڻن رياستي مٿين ايوانن ۾ تناسب واري نظام جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪو هر رياست لاءِ ترجيحي ووٽنگ کي تناسب واري نمائندگي سان گڏ ڪري ٿو. هر دائري اختيار ۾ 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن سڀني داخل ٿيل شهرين لاءِ ووٽ ڏيڻ ۽ ووٽر طور داخل ٿيڻ لازمي آهي. ايوان نمائندگان ۾ اڪثريتي حمايت حاصل ڪندڙ پارٽي حڪومت ٺاهي ٿي ۽ ان جو اڳواڻ وزيراعظم بڻجي ٿو. گورنر جنرل وزيراعظم کي مقرر ڪري ٿو ۽ اهڙي وزيراعظم کي برطرف پڻ ڪري سگهي ٿو، جيڪو پارليامينٽ جو اعتماد وڃائي چڪو هجي يا غيرقانوني عمل ڪري. جيئن تہ آسٽريليا هڪ ويسٽ منسٽر پارلياماني جمهوريت آهي، جنهن وٽ هڪ سگهارو ۽ چونڊيل مٿيون ايوان پڻ آهي، تنهنڪري ان جي نظام کي ڪڏهن ڪڏهن ”واشمنسٽر ميٽيشن“ چيو ويو آهي، يا نيم پارلياماني نظام.

وفاقي سطح تي عام طور حڪومت ٺاهيندڙ ٻه وڏا سياسي گروهه آهن: آسٽريليائي ليبر پارٽي ۽ اتحاد، جيڪو لبرل پارٽي ۽ ان جي ننڍي ڀائيوار نيشنل پارٽي تي مشتمل آهي. رياستي سطح تي نيشنلز ۽ لبرل پارٽيءَ جو لاڳاپو مختلف آهي: پارٽيون ڪوئنزلينڊ ۽ اترئين علائقي ۾ پاڻ ۾ ضم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ وفاقي پارليامينٽ جا ميمبر لبرل يا نيشنل پارٽيءَ جي جماعت ۾ ويهندا آهن؛ نيو سائوٿ ويلز، وڪٽوريا ۽ اولهه آسٽريليا ۾ اهي اتحاد ۾ آهن؛ جڏهن تہ ڏکڻ آسٽريليا ۽ تسمانيا ۾ لبرلز سان مقابلو ڪن ٿيون. آسٽريليائي سياسي ثقافت ۾ ليبر پارٽيءَ کي مرڪز-کاٻي ۽ اتحاد کي مرڪز-ساڄي ڌر سمجهيو وڃي ٿو. آزاد ميمبرن ۽ ڪيترين ئي ننڍين پارٽين آسٽريليائي پارليامينٽن ۾ نمائندگي حاصل ڪئي آهي، خاص طور مٿين ايوانن ۾. آسٽريليائي گرينز 2004ع کان ووٽن ۽ رڪنيت ٻنهي جي لحاظ کان ملڪ جي ٽئين وڏي پارٽي رهي آهي.

رياستون ۽ علائقا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا

آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا

آسٽريليا ۾ ڇهه رياستون آهن – نيو سائوٿ ويلز (NSW)، وڪٽوريا (Vic)، ڪوئنزلينڊ (Qld)، اولهه آسٽريليا (WA)، ڏکڻ آسٽريليا (SA) ۽ تسمانيا (Tas) – ۽ مکيه براعظم تي ٻه خودحڪمران علائقا آهن – آسٽريليائي گاديءَ وارو علائقو (ACT) ۽ اترئين علائقو (NT).

رياستن وٽ عام طور قانون ٺاهڻ جا وسيع اختيار آهن، سواءِ انهن ٿورن شعبن جي، جن ۾ آئين دولت مشترڪه، يعني وفاقي سطح جي حڪومت، کي خاص اختيار ڏئي ٿو. دولت مشترڪه رڳو انهن موضوعن تي قانون ٺاهي سگهي ٿي، جيڪي آئين ۾ درج ٿيل آهن، پر جيڪڏهن وفاقي ۽ رياستي قانونن ۾ تضاد هجي تہ ان حد تائين وفاقي قانون کي اوليت حاصل هوندي. وفاق قائم ٿيڻ کان پوءِ رياستن جي ڀيٽ ۾ دولت مشترڪه جا اختيار نمايان طور وڌيا آهن، ڇاڪاڻ تہ دولت مشترڪه کي ڏنل درج ٿيل اختيارن جي وڌندڙ وسيع تشريح ڪئي وئي آهي – ۽ رياستون دولت مشترڪه جي مالي امدادن تي گهڻو مالي دارومدار رکن ٿيون.

هر رياست ۽ مکيه براعظمي علائقي وٽ پنهنجي پارليامينٽ آهي – اترئين علائقي، آسٽريليائي گاديءَ واري علائقي ۽ ڪوئنزلينڊ ۾ هڪ ايواني، جڏهن تہ ٻين رياستن ۾ ٻه ايواني. هيٺين ايوانن کي قانون ساز اسيمبلي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ آسٽريليا ۽ تسمانيا ۾ انهن کي هائوس آف اسيمبلي چيو وڃي ٿو؛ مٿين ايوانن کي قانون ساز ڪائونسل چيو وڃي ٿو. هر رياست ۾ حڪومت جو سربراهه پريميئر ۽ هر علائقي ۾ چيف منسٽر هوندو آهي. هر رياست ۾ بادشاهه جي نمائندگي گورنر ڪندو آهي. دولت مشترڪه جي سطح تي بادشاهه جو نمائندو گورنر جنرل هوندو آهي.

دولت مشترڪه جي حڪومت اندروني جروِس بي علائقو ۽ ٻاهرين علائقن، يعني ايشمور ۽ ڪارٽيئر ٻيٽ، ڪورل سي ٻيٽ، هرڊ ٻيٽ ۽ ميڪڊونلڊ ٻيٽ، هندي وڏي سمنڊ جا علائقا (ڪرسمس ٻيٽ ۽ ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ)، نارفوڪ ٻيٽ، ۽ آسٽريليائي انٽارڪٽڪ علائقو سڌيءَ ريت سنڀالي ٿي. پري واقع ميڪوائري ٻيٽ ۽ لارڊ هو ٻيٽ ترتيبوار تسمانيا ۽ نيو سائوٿ ويلز جو حصو آهن.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جا پرڏيهي لاڳاپا

آسٽريليا جا سفارتي مشن

آسٽريليا هڪ وچولي طاقت آهي، جنهن جي پرڏيهي لاڳاپن جا ٽي بنيادي، ٻنهي وڏين سياسي ڌرين طرفان گڏيل طور قبوليل ٿنڀا آهن: آمريڪا سان اتحاد لاءِ وابستگي، هند–پئسفڪ سان فعال لاڳاپا، ۽ بين الاقوامي ادارن، ضابطن ۽ سهڪار جي حمايت. اينزس معاهدي ۽ نيٽو کان ٻاهر وڏو اتحادي هجڻ جي حيثيت وسيلي، آسٽريليا آمريڪا سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي ٿو، جن ۾ دفاع، سلامتي ۽ واپار جا سگهارا لاڳاپا شامل آهن. هند–پئسفڪ علائقي ۾ ملڪ کليل واپار ۽ سرمائي جي وهڪري وسيلي پنهنجا واپاري لاڳاپا وڌائڻ چاهي ٿو، ۽ ساڳئي وقت ضابطن تي ٻڌل موجوده عالمي نظام جي حمايت ڪندي چين جي وڌندڙ طاقت کي سنڀالڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. علائقائي سطح تي ملڪ پئسفڪ ٻيٽن جو فورم، پئسفڪ ڪميونٽي، آسيان+6 نظام ۽ اوڀر ايشيا سربراهي اجلاس جو ميمبر آهي. بين الاقوامي سطح تي ملڪ گڏيل قومن، جنهن جو اهو باني ميمبر هو، دولت مشترڪه، او اي سي ڊي ۽ جي 20 جو ميمبر آهي. اها ڳالهه ملڪ جي گهڻ ڌريائپ لاءِ عام طور مضبوط وابستگي کي ظاهر ڪري ٿي.

آسٽريليا دفاع، انٽيليجنس ۽ سلامتيءَ جي ڪيترن ئي گروهن جو ميمبر آهي، جن ۾ آمريڪا، برطانيا، ڪئناڊا ۽ نيوزيلينڊ سان فائيو آئيز انٽيليجنس اتحاد؛ آمريڪا ۽ نيوزيلينڊ سان اينزس اتحاد؛ آمريڪا ۽ برطانيا سان آڪس سلامتي معاهدو؛ آمريڪا، ڀارت ۽ جاپان سان چوڌاري سلامتي ڳالهه ٻولهه؛ نيوزيلينڊ، برطانيا، ملائيشيا ۽ سنگاپور سان فائيو پاور ڊفينس ارينجمينٽس؛ ۽ جاپان سان گڏيل رسائي دفاعي ۽ سلامتي معاهدو شامل آهن.

آسٽريليا جو وزيراعظم اينٿوني البانيزي 2022ع ۾ آمريڪي صدر جو بائيڊن سان

آسٽريليا بين الاقوامي واپاري آزادڪاري کي هٿي ڏيڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي. هن ڪيرنز گروپ ۽ ايشيا–پئسفڪ اقتصادي سهڪار جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي، ۽ اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم (OECD) ۽ عالمي واپاري تنظيم (WTO) جو ميمبر آهي. 2000ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا جامع ۽ ترقي پسند ٽرانس-پئسفڪ ڀائيواري معاهدو ۽ علائقائي جامع اقتصادي ڀائيواري جهڙن گهڻ ڌري آزاد واپاري معاهدن ۾ شامل ٿيو، ۽ ان سان گڏ آمريڪا، چين، جاپان، ڏکڻ ڪوريا، انڊونيشيا، برطانيا ۽ نيوزيلينڊ سان ٻه طرفا آزاد واپاري معاهدا پڻ ڪيا؛ سڀ کان تازو معاهدو 2023ع ۾ برطانيا سان عمل ۾ آيو.

آسٽريليا پاڙيسري نيوزيلينڊ سان تمام گهرا ۽ مربوط لاڳاپا برقرار رکي ٿو، جن تحت ٽرانس-تسمان سفري انتظام وسيلي ٻنهي ملڪن جي شهرين کي آزاد اچ وڃ جي سهولت حاصل آهي، ۽ ويجها اقتصادي لاڳاپا معاهدي تحت آزاد واپار ٿئي ٿو. 2021ع ۾ آسٽريليائي عوام طرفان سڀ کان وڌيڪ سازگار نظر سان ڏٺل ملڪن ۾ نيوزيلينڊ، برطانيا، جاپان، جرمني، تائيوان، ٿائيلينڊ، آمريڪا ۽ ڏکڻ ڪوريا شامل هئا. آسٽريليا هڪ بين الاقوامي امدادي پروگرام پڻ هلائي ٿو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 75 ملڪن کي مدد ڏني وڃي ٿي. 2021ع جي ترقي لاءِ وابستگي انڊيڪس ۾ آسٽريليا سينٽر فار گلوبل ڊولپمينٽ طرفان چوٿين نمبر تي رکيو ويو.

پرڏيهي پاليسيءَ بابت اختيار وڏي حد تائين وزيراعظم ۽ قومي سلامتي ڪميٽي وٽ مرڪوز آهن، ۽ 2003ع ۾ عراق تي حملو ۾ شامل ٿيڻ جهڙا اهم فيصلا به اڳواٽ ڪابينا جي منظوري کان سواءِ ڪيا ويا هئا. ساڳيءَ طرح، پارليامينٽ پرڏيهي پاليسيءَ ۾ ڪا رسمي ڪردار ادا نٿي ڪري ۽ جنگ جو اعلان ڪرڻ جو اختيار رڳو انتظامي حڪومت وٽ آهي. پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو انتظامي حڪومت کي پرڏيهي پاليسيءَ بابت فيصلا ڪرڻ ۾ مدد فراهم ڪري ٿو.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليائي دفاعي فوج

ايڇ ايم اي ايس ڪينبرا (L02)، ڪينبرا درجي جو لينڊنگ هيليڪاپٽر ڊاڪ، ۽ ايڇ ايم اي ايس ارونٽا، اينزڪ درجي جو فريگيٽ، گڏيل ترتيب ۾ سفر ڪندي

آسٽريليا جي هٿياربند فوجن جي انتظام ۾ شامل ٻه مکيه ادارا آسٽريليائي دفاعي فوج (ADF) ۽ دفاع وارو کاتو آهن، جن کي گڏيل طور "دفاع" چيو وڃي ٿو. آسٽريليائي دفاعي فوج فوجي شاخ آهي، جنهن جي اڳواڻي چيف آف دي ڊفينس فورس ڪري ٿو، ۽ اها ٽن شاخن تي مشتمل آهي: رائل آسٽريليائي نيوي، آسٽريليائي فوج ۽ رائل آسٽريليائي ايئر فورس. 2021ع ۾ ان ۾ 84,865 حاضر سروس اهلڪار هئا، جن ۾ 60,286 باقاعده اهلڪار ۽ 24,581 رزرو اهلڪار شامل هئا. دفاع وارو کاتو سول شاخ آهي ۽ ان جي اڳواڻي دفاع وارو سيڪريٽري ڪري ٿو. اهي ٻئي اڳواڻ گڏجي دفاعي تنظيم کي ٻٽي حڪمراني جي نموني تحت هلائين ٿا، جنهن ۾ ذميواريون گڏيل ۽ ونڊيل هونديون آهن. ڪمانڊر ان چيف جو رسمي عهدو گورنر جنرل وٽ هوندو آهي؛ تنهن هوندي بہ، حقيقي فوجي ڪمان چيف آف دي ڊفينس فورس وٽ هوندي آهي. دولت مشترڪه حڪومت جي انتظامي شاخ دفاع واري وزير وسيلي فوج تي مجموعي ڪنٽرول رکي ٿي، جيڪو ڪابينا ۽ ان جي قومي سلامتي ڪميٽي جي فيصلن جو پابند هوندو آهي. آسٽريليا جي اهم انٽيليجنس ادارن ۾ آسٽريليائي سيڪريٽ انٽيليجنس سروس، جيڪا پرڏيهي انٽيليجنس لاءِ ذميوار آهي؛ آسٽريليائي سگنلز ڊائريڪٽوريٽ، جيڪا سگنلز انٽيليجنس لاءِ ذميوار آهي؛ ۽ آسٽريليائي سيڪيورٽي انٽيليجنس آرگنائيزيشن، جيڪا ملڪي سلامتيءَ لاءِ ذميوار آهي، شامل آهن.

2022ع ۾ دفاعي خرچ مجموعي ملڪي پيداوار جو 1.9 سيڪڙو هو، جنهن سان آسٽريليا جو دفاعي بجيٽ دنيا جو 13هون وڏو دفاعي بجيٽ هو. 2024ع ۾ آسٽريليائي دفاعي فوج وچ اوڀر ۽ هند–پئسفڪ ۾ سرگرم آپريشنن ۾ مصروف هئي، جن ۾ سلامتي ۽ امداد مهيا ڪرڻ شامل هو؛ اها ڏکڻ سوڊان، شام–اسرائيل امن قائم رکڻ ۽ اتر ڪوريا سان لاڳاپيل گڏيل قومن جي قوتن ۾ پڻ حصو ڏئي رهي هئي؛ ۽ ملڪ اندر قدرتي آفتن دوران امدادي ڪارروائين ۽ پناهگيرن جي درخواست ڪندڙن کي ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪڻ واري ڪارروائي ۾ مدد ڪري رهي هئي.

انساني حق

پڻ ڏسو: آسٽريليا ۾ انساني حق

آسٽريليا ۾ عام طور شهري ۽ سياسي حقن لاءِ مضبوط تحفظ موجود آهي، ۽ ملڪ انساني حقن بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي صحيحون ڪيون آهن. انساني حقن جي تحفظ لاءِ اهم قانوني دستاويزن ۾ آئين، نسلي امتياز وارو قانون 1975، جنسي امتياز وارو قانون 1984، معذوريءَ بابت امتياز وارو قانون 1992 ۽ عمر بابت امتياز وارو قانون 2004 شامل آهن. هم جنس شادي 2017ع کان ملڪ ۾ قانوني آهي. ٻين ساڳئي نوعيت جي اولهه واري جمهوريتن جي ابتڙ، آسٽريليا وٽ آئين يا وفاقي قانون تحت انساني حقن جو هڪ گڏيل وفاقي حقن جو چارٽر موجود ناهي؛ تنهن هوندي بہ، آسٽريليائي گاديءَ واري علائقي، وڪٽوريا ۽ ڪوئنزلينڊ وٽ پنهنجي سطح تي اهڙا قانون موجود آهن.

هيومن رائيٽس واچ ۽ ايمنسٽي انٽرنيشنل جهڙين بين الاقوامي تنظيمن ڪيترن ئي شعبن بابت خدشا ظاهر ڪيا آهن، جن ۾ پناهگيرن جي درخواست ڪندڙن بابت پاليسي، حراست ۾ مقامي ماڻهن جون موتون، قانوني طور مضبوط ۽ مستقل حقن جي تحفظ جي کوٽ، ۽ احتجاج کي محدود ڪندڙ قانون شامل آهن.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي معيشت

وڌيڪ ڏسو: آسٽريليا جي اقتصادي تاريخ ۽ آسٽريليا ۾ سياحت

سڊني جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آسٽريليا جو مالي مرڪز آهي.

آسٽريليا جي مخلوط منڊي واري معيشت انتهائي ترقي يافته ۽ قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. نالي ماتر مجموعي ملڪي پيداوار جي لحاظ کان اها دنيا جي ٻارهين وڏي معيشت، جڏهن تہ خريداري قوت جي برابري (پي پي پي) جي لحاظ کان ٽيويهين وڏي معيشت آهي. 2021ع مطابق، في بالغ فرد دولت جي لحاظ کان آسٽريليا لگزمبرگ کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي هو، جڏهن تہ في ماڻهو مالي اثاثن جي لحاظ کان تيرهين نمبر تي هو، ۽ ملڪ جو في ماڻهو آمدنيءَ جو تناسب پڻ دنيا جي بلند ترين تناسبن مان هڪ آهي. ملڪ جي افرادي قوت لڳ ڀڳ 13.5 ملين آهي، جڏهن تہ جون 2022ع تائين بيروزگاريءَ جي شرح 3.5 سيڪڙو هئي. آسٽريليائي ڪائونسل آف سوشل سروس موجب، آسٽريليا ۾ غربت جي شرح آباديءَ جي 13.6 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي، جنهن ۾ 3.2 ملين کان وڌيڪ ماڻهو شامل آهن. ڪائونسل اهو پڻ اندازو لڳايو تہ 15 سالن کان گهٽ عمر جا 774,000 ٻار (17.7 سيڪڙو) نسبتي غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا. آسٽريليائي ڊالر ملڪ جي قومي ڪرنسي آهي، جيڪا پئسفڪ سمنڊ جي ٽن ٻيٽ رياستن، ڪِريباتي، نائورو ۽ تووالو ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.

آسٽريليائي حڪومت جو قرض، جيڪو جون 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 963 ارب ڊالر هو، ملڪ جي ڪُل مجموعي ملڪي پيداوار جي 45.1 سيڪڙو کان وڌيڪ هو ۽ دنيا ۾ اٺين نمبر تي هو. 2020ع ۾ آسٽريليا ۾ گهريلو قرض جي سطح سوئٽزرلينڊ کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي بلند ترين هئي. ملڪ ۾ گهرن جون قيمتون، خاص طور وڏن شهري علائقن ۾، دنيا جي بلند ترين قيمتن مان آهن. وڏي خدمتي شعبي جو ڪُل مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 71.2 سيڪڙو حصو آهي، جنهن کان پوءِ صنعتي شعبي جو حصو 25.3 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ زرعي شعبي جو حصو ڪُل مجموعي ملڪي پيداوار جو 3.6 سيڪڙو آهي. آسٽريليا دنيا جو 21هون وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ ۽ 24هون وڏو درآمد ڪندڙ ملڪ آهي. چين آسٽريليا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو ملڪ جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو برآمدات ۽ 17.6 سيڪڙو درآمدات جو حصو رکي ٿو. ٻين اهم برآمدي منڊين ۾ جاپان، آمريڪا ۽ ڏکڻ ڪوريا شامل آهن.

آسٽريليا ۾ مقابلي جي صلاحيت ۽ اقتصادي آزاديءَ جون سطحون بلند آهن، ۽ 2022ع ۾ انساني ترقيءَ جي اشاري ۾ ان کي دنيا ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. 2022ع مطابق، اقتصادي آزاديءَ جي اشاري ۾ ان جو ٻارهون نمبر هو. 2019ع ۾ آسٽريليا 9.5 ملين بين الاقوامي سياحن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو، ۽ 2019ع ۾ ايندڙ سياحن جي لحاظ کان ايشيا–پئسفڪ جي ملڪن ۾ تيرهين نمبر تي هو. 2021ع جي سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ ۾ 117 ملڪن مان آسٽريليا کي دنيا ۾ ستون نمبر ڏنو ويو. 2019ع ۾ بين الاقوامي سياحت مان حاصل ٿيندڙ آمدني 45.7 ارب ڊالر هئي.

توانائي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي توانائي پاليسي, آسٽريليا ۾ بجليءَ جو شعبو ۽ آسٽريليا ۾ قابل تجديد توانائي

يالورن پاور اسٽيشن، سامهون براون ڪوئلي جي کاڻ سان، 2012ع

2021–22ع ۾ آسٽريليا ۾ بجليءَ جي پيداوار جا ذريعا ڪارو ڪوئلو (37.2٪)، براون ڪوئلو (12٪)، قدرتي گئس (18.8٪)، پن بجلي (6.5٪)، هوائي توانائي (11.1٪)، شمسي توانائي (13.3٪)، حياتياتي توانائي (1.2٪) ۽ ٻيا ذريعا (1.7٪) هئا. هن عرصي دوران توانائيءَ جي ڪُل استعمال جا ذريعا ڪوئلو (28.4٪)، تيل (37.3٪)، گئس (27.4٪) ۽ قابل تجديد توانائي (7٪) هئا. 2012ع کان 2022ع تائين قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ جو حصو 5.7 سيڪڙو وڌيو، جڏهن تہ ڪوئلي مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ جو حصو 2.6 سيڪڙو گهٽيو. گئس جي استعمال ۾ پڻ 1.5 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن تہ تيل جو استعمال نسبتاً مستحڪم رهيو ۽ رڳو 0.2 سيڪڙو گهٽتائي ٿي.

2020ع ۾ آسٽريليا پنهنجي بجليءَ جو 27.7 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو، جيڪو دولت مشترڪه حڪومت طرفان 2009ع ۾ مقرر ڪيل 2020ع تائين 20 سيڪڙو قابل تجديد توانائيءَ واري هدف کان وڌيڪ هو. 2022ع ۾ 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو نئون هدف 82 سيڪڙو مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 2050ع تائين خالص صفر اخراج حاصل ڪرڻ جو هدف 2021ع ۾ مقرر ڪيو ويو.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

2019ع ۾ آسٽريليا تحقيق ۽ ترقي تي 35.6 ارب ڊالر خرچ ڪيا، جيڪو مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.79 سيڪڙو هو. صنعت جي نمائندگي ڪندڙ تنظيم ٽيڪ ڪائونسل آف آسٽريليا جي 2022ع واري هڪ مطالعي موجب، آسٽريليا جو ٽيڪنالاجي شعبو گڏيل طور ساليانو 167 ارب ڊالر معيشت ۾ شامل ڪري ٿو ۽ 861,000 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو. 2022ع ۾ سڊني ۽ ميلبورن جا اسٽارٽ اپ ماحولياتي نظام گڏيل طور 34 ارب ڊالر جا قدر ڪيا ويا. 2025ع جي عالمي جدت انڊيڪس ۾ آسٽريليا 22هين نمبر تي رهيو.

دنيا جي آباديءَ جو رڳو 0.3 سيڪڙو هجڻ باوجود، آسٽريليا 2020ع ۾ دنيا ۾ شايع ٿيل تحقيق جو 4 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فراهم ڪيو، جنهن سبب اهو دنيا جي تحقيق ۾ سڀ کان وڌيڪ حصو وٺندڙ مٿين ڏهن ملڪن مان هڪ آهي. سي ايس آءِ آر او (CSIRO)، جيڪو آسٽريليا جو قومي سائنسي ادارو آهي، ملڪ ۾ ٿيندڙ سموري تحقيق جو 10 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو، جڏهن تہ باقي تحقيق يونيورسٽين ۾ ڪئي وڃي ٿي. آسٽريليا جي سائنسي ڪاميابين ۾ ايٽمي جذب اسپيڪٽروسڪوپي جي ايجاد، وائي فائي ٽيڪنالاجي جا بنيادي جزا، ۽ پهرين تجارتي طور ڪامياب پوليمر بئنڪ نوٽ جي تياري شامل آهن. 2026ع مطابق، 14 آسٽريليائي سائنسدانن کي طبعيات، ڪيميا يا طب ۾ نوبل انعام ملي چڪو آهي، جڏهن تہ ٻن آسٽريليائي رياضيدانن کي فيلڊز ميڊل ڏنو ويو آهي.

خلائي تحقيق جي سهائتا ڪندڙ سهولتن ۾ اسڪوائر ڪلوميٽر ايري ۽ آسٽريليا ٽيلي اسڪوپ ڪمپيڪٽ ايري ريڊيو دوربينون، سائيڊنگ اسپرنگ آبزرويٽري جهڙيون دوربينون، ۽ ڪينبرا ڊيپ اسپيس ڪميونيڪيشن ڪمپليڪس جهڙيون زميني اسٽيشنون شامل آهن.

جائزو

آسٽريليا جي مکيہ زرعي پيداوار ڪڻڪ، جوئر، ڪمند، ڪپھ، ميوا ۽ ڀاڄيون آهن. هتان جي مکيہ صنعتن ۾ فولاد ايليومينم، گاڏيون، ڪپڙي جي اڻت، مشينري، سياحت، رڍ جو اون ۽ انهن جي گوشت جي پيڪنگ آهي ۽ مکيہ معدنيات، لوھ، ڪوئلو، باڪسائيٽ، ٽامو، سون، چاندي، قلعي، يورينيم، پيٽروليم، گئس، هيرا ۽ جست آهن.
ھن ملڪ جي في نفر جي ڊي پي، 2017ع ۾ 49,900 ڊالر ھئي ۽ ساڳي سال جي.ڊي.پي. واڌ 2.2 سيڪڙو ھئي. 2017ع ۾ ملڪ م افراط زر 2.2 سيڪڙو ھيو ۽ آمريڪي ڊالر جي ڀيٽ ۾ آسٽريلين ڊالر جي طاقت 1.31 ھئي. ھتي سئو سيڪڙو آبادي کي بجلي جي سھولت ڏنل آهي. 2015ع ۾ ھتي بجلي جو استعمال 2,23,600 ميگا واٽ ھيو جڏھن تہ مجموعي ملڪي پيداوار 2,37,900 ميگاواٽ ھئي. ملڪ ۾ 2013ع ۾ ايئرپورٽن جو تعداد 480 ھيو. ملڪ ۾ ريلوي لائين جي ڊيگهہ 33,343 ڪلوميٽر آهي ۽ روڊن جي ڊيگهہ 8,73,573 ڪلو ميٽر آھي. ملڪ ھر سال جي ڊي پي جو 2 سيڪڙو دفاع تي خرچ ڪندو آھي.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي آبادي

آسٽريليا کي خوش بختيءَ جي زمين بہ چيو ويندو آهي. هتي سڀ کان اڳ جيڪي ماڻهو اچي آباد ٿيا، سي شايد تسمانين هئا، جن 40 هزار سال اڳ ڏکڻ ايشيا مان لڏپلاڻ ڪري تسمانيا اچي وسايو، جيڪي آسٽريليا جا اصلوڪا رهواسي "ابارجينل" (Ab-original) سڏيا ويندا آهن. جڏهن تہ گوري نسل جا ماڻهو، گهڻو ڪري انهن يورپين ۽ خاص ڪري انگريزن جو اولاد آهن، جنهن کي قيدين جي صورت ۾ ٻيڙن ذريعي هن ڏورانهين کنڊ تي اڇلايو ويندو هو. 10هين صدي عيسويءَ ۾ پهريون مسلمان هتي واپار جي غرض سان آيو. 14هين صدي عيسويءَ ۾ مسلمان آسٽريليا جي اترئين ڪناري تي آباد ٿيڻ لڳا، جنھن تي عرب واپارين جو ڪنٽرول هو. يورپي 17هين صدي عيسوي ۾ آيا. ولنڊيزي 18هين صدي عيسويءَ ۾ کنڊ تي پهتا ۽ هن کي "نئون هالينڊ" (New Holland) جو نالو ڏنو. 20 اپريل 1770ع تي برطانوي جهازي، ڪيپٽن جيمز ڪڪ، کنڊ جي اوڀرئين ڪناري تي، برطانيه جي علائقي طور قبضو ڪيو، جتي اصلوڪا قبيلا آباد ھئا.

سيپٽمبر 2025ع تائين آسٽريليا جي آباديءَ جو ڪاٿو 27,724,744 لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو 54هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ اوشيانا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي.

آسٽريليا جي آباديءَ جي گهاٽائي ڪُل زميني ايراضيءَ تي 3.4 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن سبب اهو دنيا جي سڀ کان گهٽ گهاٽي آبادي وارن ملڪن مان هڪ آهي. آبادي گهڻي ڀاڱي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي مرڪوز آهي، خاص طور تي ڏکڻ-اوڀر واري علائقي ۾، جيڪو اتر-اوڀر ۾ ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ کان ڏکڻ-اولهه ۾ ايڊيليڊ تائين پکڙيل آهي.

آسٽريليا تمام گهڻو شهري آباديءَ وارو ملڪ پڻ آهي؛ 2018ع ۾ ان جي 67 سيڪڙو آبادي گريٽر ڪيپيٽل سٽي اسٽيٽسٽيڪل ايرياز (رياستن ۽ مکيه زميني علائقن جي گاديءَ وارن شهرن جا ميٽروپوليٽن علائقا) ۾ رهندي هئي. ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن علائقن ۾ سڊني، ميلبورن، برسبين، پرٿ ۽ ايڊيليڊ شامل آهن.

ٻين ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن وانگر، آسٽريليا ۾ پڻ آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ وڏي عمر واري آبادي ڏانهن تبديل ٿي رهي آهي، جنهن ۾ رٽائر ٿيل ماڻهن جو انگ وڌي رهيو آهي ۽ ڪم ڪرڻ جي عمر وارن ماڻهن جو انگ نسبتاً گهٽجي رهيو آهي. 2021ع ۾ آباديءَ جي وچين عمر 39 سال هئي.

شهر

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آباديءَ موجب آسٽريليا جي شهرن جي فهرست ۽ آسٽريليا جي شهرن جي فهرست

آسٽريليا ۾ پنج اهڙا شهر آهن، جن جي آبادي سندن مضافاتي علائقن سميت ڏهه لک کان وڌيڪ آهي. آسٽريليا جي آباديءَ جي اڪثريت سامونڊي ڪنارن جي ويجهو رهي ٿي.

آسٽريليا جا وڏا آبادي وارا علائقا آسٽريليا جي شماريات بيورو جي 2023ع واري ڊيٽا
درجو		رياست	آبادی	درجو		رياست	آبادی
1	سڊني	اين ايس ڊبليو	5,450,496	11	وولونگونگ	اين ايس ڊبليو	313,745
2	ميلبورن	وي آءِ سي	5,207,145	12	جيلونگ	وي آءِ سي	302,046
3	برسبين	ڪيو ايل ڊي	2,706,966	13	هوبارٽ	ٽي اي ايس	253,654
4	پرٿ	ڊبليو اي	2,309,338	14	ٽائونسول	ڪيو ايل ڊي	186,734
5	ايڊيليڊ	ايس اي	1,446,380	15	ڪيئرنز	ڪيو ايل ڊي	160,933
6	گولڊ ڪوسٽ–ٽوئيڊ هيڊز	ڪيو ايل ڊي۽اين ايس ڊبليو	735,213	16	ڊارون	اين ٽي	150,736
7	نيوڪاسل–ميٽلينڊ	اين ايس ڊبليو	526,515	17	ٽووومبا	ڪيو ايل ڊي	149,817
8	ڪينبرا–ڪوينبيان	اي سي ٽي۽اين ايس ڊبليو	503,402	18	بيلارٽ	وي آءِ سي	116,390
9	سن شائن ڪوسٽ	ڪيو ايل ڊي	407,859	19	بينڊيگو	وي آءِ سي	104,883
10	سينٽرل ڪوسٽ	اين ايس ڊبليو	354,803	20	البري-ووڊونگا	اين ايس ڊبليو۽وي آءِ سي	100,095

مائونٽ ائنسيلي تان نظر ايندڙ ڪينبرا جي سانجهيءَ (ٽولائيٽ) وارو منظر

پرٿ جو افقي منظر

ايڊيليڊ جو مونٽ لافٽي

ڊارون جو مرينا نار

پورٽ ھوبرٽ مرينا جي خليج تي

نسلي اصل ۽ لڏپلاڻ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ

2021ع جي آدمشماري موجب ڄمڻ واري ملڪ جي لحاظ کان آسٽريليا جا رهواسي

1788ع کان ٻي عالمي جنگ تائين، آبادڪارن ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن جي وڏي اڪثريت برطانوي ٻيٽن مان آئي، خاص طور انگلينڊ، آئرلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ مان؛ جيتوڻيڪ 19هين صديءَ دوران آسٽريليا ڏانهن چين ۽ جرمني مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. 1901ع ۾ وفاق قائم ٿيڻ کان پوءِ سفيد آسٽريليا پاليسي کي وڌيڪ سخت ڪيو ويو، جنهن انهن علائقن مان وڌيڪ لڏپلاڻ تي پابنديون وڌيون. بهرحال، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هن پاليسيءَ ۾ نرمي آندي وئي ۽ ايندڙ ڏهاڪن دوران آسٽريليا يورپ جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي هڪ وڏي لهر قبول ڪئي، جنهن ۾ اڳين ڏهاڪن جي ڀيٽ ۾ ڏاکڻي يورپ ۽ اوڀر يورپ مان گهڻا لڏپلاڻ ڪندڙ آيا. 1973ع ۾ سفيد آسٽريليا پاليسي ختم ٿيڻ کان پوءِ، آسٽريليا گهڻ ثقافتي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو هڪ اهم نتيجو نسلي امتياز وارو قانون 1975ع هو. ان کان پوءِ سڄي دنيا مان آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ جي هڪ وڏي ۽ مسلسل لهر جاري رهي آهي، جڏهن ته 21هين صديءَ ۾ ايشيا لڏپلاڻ ڪندڙن جو سڀ کان وڏو ذريعو رهيو آهي.

اڄ آسٽريليا ۾ دنيا جي اٺين وڏي لڏپلاڻ ڪندڙ آبادي رهي ٿي. لڏپلاڻ ڪندڙ ملڪ جي ڪل آباديءَ جو 30 سيڪڙو آهن، جيڪو وڏن اولهندي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ تناسب آهي. 2022–23ع دوران 212,789 مستقل لڏپلاڻ ڪندڙن کي آسٽريليا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته غير مستقل رهواسين سميت خالص لڏپلاڻ سبب آباديءَ ۾ 518,000 ماڻهن جو اضافو ٿيو. انهن مان گهڻا هنرمند ماڻهن لاءِ مخصوص ويزائن تي آيا، جڏهن ته لڏپلاڻ واري پروگرام ۾ خاندان جي ڀاتين ۽ پناهگيرن لاءِ پڻ ويزا شامل آهن.

آسٽريليا جي شماريات بيورو هر آدمشماري ۾ آسٽريليا جي هر رهواسي کان وڌ ۾ وڌ ٻن نسلي اصلن جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ پڇي ٿو ۽ انهن جوابن کي نسلي اصل جي وسيع گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو. 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ ڪل آباديءَ جي تناسب سان سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل نسلي اصل جا گروهه هي هئا: 57.2 سيڪڙو يورپي (جن ۾ 46 سيڪڙو اتر-اولهه يورپي ۽ 11.2 سيڪڙو ڏاکڻي ۽ اوڀر يورپي شامل هئا)، 33.8 سيڪڙو اوشيانوي، 17.4 سيڪڙو ايشيائي (جن ۾ 6.5 سيڪڙو ڏکڻ ۽ وچ ايشيائي، 6.4 سيڪڙو اتر-اوڀر ايشيائي ۽ 4.5 سيڪڙو ڏکڻ-اوڀر ايشيائي شامل هئا)، 3.2 سيڪڙو اتر آفريڪي ۽ وچ اوڀري، 1.4 سيڪڙو آمريڪائن جا ماڻهو ۽ 1.3 سيڪڙو صحارا کان ڏکڻ آفريڪي هئا. 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ ڪل آباديءَ جي تناسب سان سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل انفرادي نسلي اصل هي هئا:

• انگريز (33%)
• آسٽريلوي (29.9%)
• آئرش (9.5%)
• اسڪاٽش (8.6%)
• چيني (5.5%)
• اطالوي (4.4%)
• جرمن (4%)
• ڀارتي (3.1%)
• ايبوريجنل (2.9%)
• يوناني (1.7%)
• فلپائني (1.6%)
• ڊچ (1.5%)
• ويٽنامي (1.3%)
• لبناني (1%)

2021ع جي آدمشماريءَ ۾ آسٽريليا جي آباديءَ مان 3.8 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي اصلوڪو آسٽريلوي، يعني ايبوريجنل آسٽريلوي يا ٽورس اسٽريٽ ٻيٽن جا ماڻهو طور سڃاتو.

ٻولي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جون ٻوليون

انگريزيءَ کي آسٽريليا ۾ قانوني طور ڪا سرڪاري حيثيت حاصل ناهي، پر ان جي وسيع ۽ قائم ٿيل استعمال سبب اها عملي طور سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. آسٽريليائي انگريزي انگريزي ٻوليءَ جو هڪ اهم قسم آهي، جنهن جو پنهنجو مخصوص لهجو ۽ لفظي ذخيرو آهي، ۽ گرامر ۽ هجي جي لحاظ کان انگريزيءَ جي ٻين قسمن کان ٿورو مختلف آهي. جنرل آسٽريليائي معياري لهجي طور استعمال ٿئي ٿو. آسٽريليا جي اشارن جي ٻولي، جنهن کي آسلان چيو وڃي ٿو، 2021ع جي آدمشماري وقت 16,242 ماڻهن طرفان گهر ۾ استعمال ڪئي ويندي هئي.

2021ع جي آدمشماريءَ ۾ آباديءَ جي 72 سيڪڙو ماڻهن لاءِ گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ واحد ٻولي انگريزي هئي. ان کان پوءِ گهر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون مينڊرين (2.7٪)، عربي (1.4٪)، ويٽنامي (1.3٪)، ڪينٽونيز (1.2٪) ۽ پنجابي (0.9٪) هيون.

يورپين سان پهرين رابطي جي وقت 250 کان وڌيڪ آسٽريليائي ابورجنل ٻوليون موجود هجڻ جو اندازو لڳايو وڃي ٿو. 2018–19ع جي نيشنل انڊيجنس لينگويجز سروي (NILS) مان معلوم ٿيو تہ 120 کان وڌيڪ اصلوڪيون ٻوليائي قسمون استعمال هيٺ هيون يا انهن کي ٻيهر زنده ڪرڻ جون ڪوششون ٿي رهيون هيون، جيتوڻيڪ استعمال هيٺ موجود انهن مان 70 خطري هيٺ هيون. 2021ع جي آدمشماريءَ موجب 76,978 اصلوڪن آسٽريليائين طرفان گهر ۾ 167 اصلوڪيون ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون؛ يمپلاٽوڪ (ٽورس اسٽريٽ ڪريول), جامبارپوئنگو، جيڪا يولنگو ٻولي آهي، ۽ پِتجنتجاتجارا، جيڪا اولهندي ريگستاني ٻولي آهي، سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻولين مان هيون. NILS ۽ آسٽريليا جي شماريات بيورو اصلوڪن آسٽريليائي ٻولين لاءِ مختلف درجابنديون استعمال ڪن ٿا.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا ۾ مذهب

سڊني ۾ سينٽ ميري ڪيٿيڊرل ڪيٿولڪ چرچ سان واسطو رکي ٿي، جيڪو آسٽريليا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي.

آسٽريليا جو ڪو به رياستي مذهب ناهي؛ آسٽريليا جي آئين جي سيڪشن 116 تحت وفاقي قانون سازيءَ کي ڪنهن به مذهب کي قائم ڪرڻ، ڪنهن مذهبي عمل کي لازمي قرار ڏيڻ، يا ڪنهن به مذهب جي آزادانه عمل کي روڪڻ کان منع ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي بہ، رياستن وٽ اڃا تائين اهڙا قانون منظور ڪرڻ جو اختيار موجود آهي، جيڪي مذهبي بنياد تي امتيازي هجن.

2021ع جي آدمشماريءَ ۾ 38.9 سيڪڙو آبادي پاڻ کي لامذهبي قرار ڏنو، جڏهن تہ 2001ع ۾ اهو تناسب 15.5 سيڪڙو هو. سڀ کان وڏو مذهب عيسائيت آهي، جنهن سان 43.9 سيڪڙو آبادي وابسته آهي. عيسائيت جا سڀ کان وڏا فرقا ڪيٿولڪ چرچ، جنهن سان 20 سيڪڙو آبادي وابسته آهي، ۽ آسٽريليا جو اينگليڪن چرچ، جنهن سان 9.8 سيڪڙو آبادي وابسته آهي، آهن. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ غير برطانوي لڏپلاڻ سبب غير عيسائي مذهبن ۾ واڌ آئي، جن مان سڀ کان وڏا اسلام (3.2٪)، هندومت (2.7٪)، ٻڌمت (2.4٪)، سک مت (0.8٪) ۽ يهوديت (0.4٪) آهن.

2021ع ۾ لڳ ڀڳ 8,000 ماڻهن پاڻ کي روايتي ابورجنل مذهبن سان وابسته قرار ڏنو. آسٽريليائي ابورجنل ڏند ڪٿا ۽ ابورجنل آسٽريليا ۾ ترقي ڪيل اينيمسٽ فڪري ڍانچي ۾، ڊريمنگ هڪ مقدس دور آهي، جنهن ۾ ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل ٽوٽمي روحاني هستين تخليق کي شڪل ڏني. ڊريمنگ سماج جا قانون ۽ ڍانچا قائم ڪيا، ۽ اهي رسمون پڻ مقرر ڪيون، جيڪي زندگي ۽ زمين جي تسلسل کي يقيني بڻائڻ لاءِ ادا ڪيون وڃن ٿيون.

صحت

پڻ ڏسو: آسٽريليا ۾ صحت جي سار سنڀال

آسٽريليا ۾ سراسري متوقع عمر 83 سال آهي، جيڪا مردن لاءِ 81 سال ۽ عورتن لاءِ 85 سال آهي، ۽ اها دنيا ۾ پنجين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي. آسٽريليا ۾ چمڙي جي ڪينسر جي شرح دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، جڏهن تہ سگريٽ نوشي روڪي سگهجندڙ موت ۽ بيمارين جو سڀ کان وڏو سبب آهي، جيڪا مجموعي موتن ۽ بيمارين جي 7.8 سيڪڙو لاءِ ذميوار آهي. روڪي سگهجندڙ سببن ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ 7.6 سيڪڙو سان ٻئي نمبر تي ۽ ٿولهه 7.5 سيڪڙو سان ٽئين نمبر تي آهي. 2012ع ۾ ٿلهين عورتن جي تناسب جي لحاظ کان آسٽريليا دنيا ۾ 35هين نمبر تي هو، جڏهن تہ ترقي يافته ملڪن ۾ ٿلهن بالغن جي تناسب جي لحاظ کان پڻ مٿين ملڪن ۾ شامل آهي؛ ملڪ جي بالغ آباديءَ جو 63 سيڪڙو يا تہ وڌيڪ وزن وارو يا ٿولهه جو شڪار آهي.

2021ع ۾ آسٽريليا پنهنجي مجموعي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 9.91 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪيو. ملڪ 1975ع ۾ قومي صحت بيمي جي نظام جي شروعات ڪئي. هڪ اهڙي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران هن نظام تائين رسائي محدود ڪئي وئي هئي، 1981ع ۾ ميڊي ڪيئر جي نالي سان هن نظام کي ٻيهر سڀني لاءِ دستياب بڻايو ويو. هن پروگرام لاءِ رسمي طور آمدني ٽيڪس تي لڳندڙ اضافي محصول ذريعي مالي وسيلا مهيا ڪيا وڃن ٿا، جنهن کي ميڊي ڪيئر ليوي چيو وڃي ٿو ۽ جنهن جي موجوده شرح 2 سيڪڙو آهي. رياستون اسپتالن ۽ انهن سان لاڳاپيل ٻاهرين مريضن جي خدمتن جو انتظام ڪن ٿيون، جڏهن تہ دولت مشترڪه حڪومت دواسازي فائدن جي اسڪيم، جيڪا دوائن جي خرچن تي مالي رعايت فراهم ڪري ٿي، ۽ عام طبي خدمتن لاءِ مالي وسيلا مهيا ڪري ٿي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا ۾ تعليم

آسٽريليا ۾ في ماڻهو بين الاقوامي شاگردن جو تناسب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ميلبورن 2023ع جي ڪيو ايس بيسٽ اسٽوڊنٽ سٽيز ۾ پنجين نمبر تي رهيو (ميلبورن يونيورسٽي تصوير ۾).

اسڪول ۾ حاضري، يا گهر تي تعليم لاءِ رجسٽريشن، سڄي آسٽريليا ۾ لازمي آهي. تعليم بنيادي طور هر رياست ۽ علائقي جي ذميواري آهي؛ تنهن هوندي بہ، دولت مشترڪه حڪومت مالي معاهدن وسيلي اهم اثر رکي ٿي. 2014ع کان دولت مشترڪه طرفان تيار ڪيل قومي نصاب رياستن ۽ علائقن ۾ لاڳو ڪيو ويو آهي. حاضريءَ جا ضابطا رياستن ۾ مختلف آهن، پر عام طور ٻارن لاءِ لڳ ڀڳ 5 سالن جي عمر کان 16 سالن تائين اسڪول وڃڻ ضروري هوندو آهي. ڪجهه رياستن، جهڙوڪ اولهه آسٽريليا، اترئين علائقي ۽ نيو سائوٿ ويلز ۾، 16 کان 17 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ يا تہ اسڪول وڃڻ يا حرفتي تربيت، جهڙوڪ شاگردي، ۾ حصو وٺڻ ضروري آهي. 2022ع جي پيسا جائزي موجب آسٽريليا جا 15 سالن جي عمر وارا شاگرد او اي سي ڊي ملڪن ۾ پڙهڻ ۽ سائنس ۾ نائين، ۽ رياضيءَ ۾ ڏهين نمبر تي رهيا. تنهن هوندي بہ، 60 سيڪڙو کان گهٽ آسٽريليائي شاگردن قومي مهارت جو معيار حاصل ڪيو: رياضيءَ ۾ 51 سيڪڙو، سائنس ۾ 58 سيڪڙو ۽ پڙهڻ ۾ 57 سيڪڙو.

آسٽريليا ۾ بالغن جي خواندگيءَ جي شرح 2003ع ۾ 99 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. تنهن هوندي بہ، آسٽريليا جي شماريات بيورو لاءِ 2011–2012ع جي هڪ رپورٽ موجب 44 سيڪڙو آبادي وٽ خواندگي ۽ عددي مهارت جي بلند سطح موجود نه هئي، جنهن کي ٻين مبصرن هن ريت سمجهيو آهي تہ انهن وٽ ”روزاني زندگيءَ لاءِ گهربل مهارتون“ موجود ناهن.

آسٽريليا ۾ 37 سرڪاري مالي مدد حاصل ڪندڙ يونيورسٽيون ۽ ٽي خانگي يونيورسٽيون آهن، ان کان سواءِ ٻيا ڪيترائي ماهر ادارا پڻ آهن، جيڪي اعليٰ تعليم جي سطح تي منظور ٿيل نصاب مهيا ڪن ٿا. او اي سي ڊي آسٽريليا کي يونيورسٽي تعليم لاءِ سڀ کان مهانگن ملڪن مان شمار ڪري ٿي. رياستي بنياد تي حرفتي تربيت جو هڪ نظام موجود آهي، جنهن کي ٽيف چيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترن ئي حرفن ۾ نون ڪاريگرن کي تربيت ڏيڻ لاءِ شاگرديون پڻ ڪرايون وڃن ٿيون. 25 کان 64 سالن جي عمر وارن آسٽريليائين مان لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو وٽ حرفتي يا ٽئين درجي جي تعليمي قابليت آهي ۽ ٽئين درجي جي تعليم مان گريجوئيشن جي شرح 49 سيڪڙو آهي، جيڪا او اي سي ڊي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. آسٽريليا جي 38 سيڪڙو آبادي اعليٰ تعليم جي قابليت حاصل ڪئي آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تناسبن مان هڪ آهي.

آسٽريليا ۾ بين الاقوامي شاگردن جو في ماڻهو تناسب وڏي فرق سان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2019ع ۾ ملڪ جي يونيورسٽين ۽ حرفتي ادارن ۾ 812,000 بين الاقوامي شاگرد داخل هئا. ان مطابق، 2019ع ۾ بين الاقوامي شاگرد آسٽريليائي يونيورسٽين جي شاگردن جو سراسري طور 26.7 سيڪڙو هئا. تنهنڪري بين الاقوامي تعليم ملڪ جي سڀ کان وڏين برآمدن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي پڻ نمايان اثر رکي ٿي، ڇو تہ بين الاقوامي شاگردن جو هڪ اهم حصو گريجوئيشن کان پوءِ مختلف مهارت ۽ روزگار ويزائن تي آسٽريليا ۾ رهندو آهي. لوهي ڌاتو ۽ ڪوئلو کان پوءِ تعليم آسٽريليا جي ٽئين وڏي برآمد آهي، ۽ 2016–17ع جي مالي سال ۾ ان معيشت ۾ 28 ارب ڊالر کان وڌيڪ حصو وڌو.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي ثقافت

سڊني اوپيرا هائوس 1973ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ 2007ع ۾ يونيسڪو طرفان عالمي ورثي واري ماڳ قرار ڏنو ويو، جنهن سان اهو اهڙي حيثيت حاصل ڪندڙ سڀ کان نئين عمارت بڻيو.

هاڻوڪي آسٽريليائي ثقافت گوناگون آهي ۽ اها ملڪ جي اصلوڪين روايتن، برطانوي ۽ آئرش ورثي، ۽ 1945ع کان پوءِ واري گهڻ ثقافتي لڏپلاڻ جي تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿي. آمريڪا جي ثقافت جو پڻ اثر رهيو آهي. برطانوي نوآبادڪاريءَ کان پوءِ آسٽريليائي ثقافت جي ارتقا ڪيترين مخصوص ثقافتي خاصيتن کي جنم ڏنو آهي.

ڪيترائي آسٽريليائي برابري پسندي، ساٿ ڀائپي، روايتي اختياريت ڏانهن بي پرواهي ۽ گهٽ رسميت کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جو حصو سمجهن ٿا. اهي خاصيتون آسٽريليائي سلينگ ۽ آسٽريليائي مزاح ۾ پڻ ظاهر ٿين ٿيون، جنهن کي اڪثر سڪل، بي تڪلف ۽ طنزيه انداز وارو قرار ڏنو وڃي ٿو. نون شهرين ۽ ويزا رکندڙن لاءِ ”آسٽريليائي قدرن“ سان وابستگي ظاهر ڪرڻ ضروري آهي، جن کي گهرو معاملن وارو کاتو فرد جي آزاديءَ جي احترام، قانون جي بالادستيءَ جي مڃتا، نسلي، صنفي ۽ مذهبي امتياز جي مخالفت، ۽ ”فيئر گو“ جي تصور جي سمجهه طور بيان ڪري ٿو؛ هن تصور ۾ سڀني لاءِ برابر موقعا ۽ ضرورت مندن لاءِ همدردي شامل سمجهي وڃي ٿي. انهن قدرن جو اصل مطلب ڇا آهي، ۽ آسٽريليائي انهن تي ڪيتري حد تائين عمل ڪن ٿا، ان بابت وفاق قائم ٿيڻ کان اڳ کان بحث جاري آهي.

فن

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آسٽريليائي فن, آسٽريليائي ادب, آسٽريليا جو ٿيٽر, آسٽريليا ۾ ناچ ۽آسٽريليا جي موسيقي

تسمانيا جي هوبارٽ ۾ ميوزيم آف اولڊ اينڊ نيو آرٽ ۾ رکيل، سڊني نولان جو سنيڪ ڀت چٽ (1970ع) ابورجنل تخليق واري ڏند ڪٿا جي رينبو سرپنٽ، ۽ ڏڪار کان پوءِ ريگستان ۾ ڦٽندڙ گلن کان متاثر آهي.

آسٽريليا ۾ 100,000 کان وڌيڪ ابورجنل پٿر جي فن جا ماڳ آهن، ۽ روايتي ڊزائن، نمونا ۽ ڪهاڻيون هاڻوڪو اصلوڪو آسٽريليائي فن ۾ گهري نموني شامل آهن، جنهن کي نقاد رابرٽ هيوز ”20هين صديءَ جي آخري عظيم فني تحريڪ“ قرار ڏنو آهي؛ ان جي نمايان نمائندن ۾ ايملي ڪيم ڪنگواري شامل آهي. شروعاتي نوآبادياتي فنڪار اڻڄاتل زمين ڏانهن گهري دلچسپي ڏيکاريندا هئا. تاثر پسند فنڪار آرٿر اسٽريٽن، ٽام رابرٽس ۽ 19هين صديءَ جي هيڊلبرگ اسڪول جي ٻين ميمبرن جا ڪم ــ جيڪي اولهندي فن ۾ پهرين ”واضح طور آسٽريليائي“ تحريڪ سمجهيا وڃن ٿا ــ وفاق قائم ٿيڻ کان اڳ واري دور ۾ قومپرست جذبن جي اظهار جو ذريعو بڻيا. جيتوڻيڪ هي اسڪول 1900ع واري ڏهاڪي تائين اثرائتو رهيو، پر جديديت پسند فنڪارن جهڙوڪ مارگريٽ پريسٽن ۽ ڪليرس بيڪٽ، ۽ پوءِ سڊني نولان نون فني لاڙن جي ڳولا ڪئي. منظرنامو ابورجنل واٽر ڪلر فنڪار البرٽ ناماتجيرا، ۽ گڏوگڏ فريڊ وليمز، بريٽ وائٽلي ۽ ٻين جنگ کان پوءِ وارن فنڪارن جي ڪم جو مرڪزي موضوع رهيو؛ انهن جا ڪم، جيتوڻيڪ انداز ۾ گهڻ رخي هئا، پر منفرد طور آسٽريليائي هئا ۽ شڪلي فن ۽ تجريدي فن جي وچ ۾ گردش ڪندا هئا.

آسٽريليائي ادب يورپي آبادڪاريءَ کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ آهستي آهستي ترقي ڪئي، جيتوڻيڪ اصلوڪن ماڻهن جون زباني روايتون، جن مان گهڻيون پوءِ لکت ۾ آنديون ويون، ان کان گهڻو پراڻيون آهن. 19هين صديءَ ۾ هينري لاسن ۽ بينجو پيٽرسن هڪ مخصوص آسٽريليائي لفظي ذخيري وسيلي بش واري زندگيءَ جي تجربي کي بيان ڪيو. انهن جا ڪم اڄ به مشهور آهن؛ پيٽرسن جي بش نظم ”والٽزنگ مٽيلڊا“ (1895ع) کي آسٽريليا جو غير سرڪاري قومي ترانو سمجهيو وڃي ٿو. مائلز فرينڪلن جي نالي تي آسٽريليا جو سڀ کان وڌيڪ معزز ادبي انعام رکيو ويو آهي، جيڪو هر سال آسٽريليائي زندگيءَ بابت لکيل بهترين ناول کي ڏنو ويندو آهي. ان جو پهريون ماڻيندڙ پيٽرڪ وائيٽ پوءِ 1973ع ۾ ادب جو نوبل انعام پڻ ماڻيو. آسٽريليائي بُڪر انعام ماڻيندڙن ۾ پيٽر ڪيري، ٿامس ڪينيلي ۽ رچرڊ فلينيگن شامل آهن. آسٽريليائي عوامي دانشورن پڻ پنهنجي پنهنجي شعبن ۾ بنيادي اهميت وارا ڪم لکيا آهن، جن ۾ عورتن جي حقن واري مفڪر جرمين گريئر ۽ فلسفي پيٽر سنگر شامل آهن.

آسٽريليائي پب راڪ واري منظر مان اڀريل اي سي/ڊي سي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ موسيقي گروهن مان هڪ آهي.

پرفارمنگ آرٽس ۾، ابورجنل ماڻهن وٽ مذهبي ۽ غير مذهبي گيتن، ناچ ۽ تال واري موسيقي جون روايتون آهن، جيڪي اڪثر ڪوروبوري رسمن ۾ پيش ڪيون وينديون آهن. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ نيلي ميلبا دنيا جي اهم ترين اوپيرا ڳائڻين مان هڪ هئي، جڏهن تہ پوءِ مشهور موسيقي گروهن ۽ فنڪارن جهڙوڪ بي جيز، اي سي/ڊي سي، آءِ اين ايڪس ايس ۽ ڪائلي منوگ عالمي شهرت حاصل ڪئي. آسٽريليا جي ڪيترين پرفارمنگ آرٽس ڪمپنين کي آسٽريليائي حڪومت جي آسٽريليا ڪائونسل فار دي آرٽس وسيلي مالي مدد ملي ٿي. هر رياست ۾ هڪ سمفني آرڪيسٽرا آهي، ۽ هڪ قومي اوپيرا ڪمپني اوپيرا آسٽريليا پڻ آهي، جيڪا پنهنجي مشهور سوپرانو ڳائڻي جوان سدرلينڊ لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. بيلٽ ۽ ناچ جي نمائندگي دي آسٽريليئن بيلٽ ۽ مختلف رياستي ڪمپنيون ڪن ٿيون. هر رياست ۾ عوامي مالي مدد سان هلندڙ هڪ ٿيٽر ڪمپني پڻ موجود آهي.

ميڊيا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آسٽريليا جي سئنيما, آسٽريليا ۾ ٽيليويزن, آسٽريليا جي ميڊيا ۽ آسٽريليا ۾ سينسرشپ

دي اسٽوري آف دي ڪيلي گينگ (1906ع) ۾ بشرينجر ۽ قانون کان ڀڳل نيڊ ڪيلي جو ڪردار ادا ڪندڙ اداڪار؛ هي دنيا جي پهرين مڪمل ڊگهي ڪهاڻيءَ واري فلم هئي.

دي اسٽوري آف دي ڪيلي گينگ (1906ع)، جيڪا دنيا جي پهرين مڪمل ڊگهي ڪهاڻيءَ واري فلم هئي، خاموش فلم واري دور ۾ آسٽريليائي سئنيما جي تيز واڌ جو سبب بڻي. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ هالي ووڊ صنعت تي اجاره داري قائم ڪري ورتي، ۽ 1960ع واري ڏهاڪي تائين آسٽريليا ۾ فلم سازي عملي طور بند ٿي چڪي هئي. سرڪاري سهڪار سان 1970ع واري ڏهاڪي جي آسٽريليائي نيو ويو اهڙيون فڪري طور چئلينج ڪندڙ ۽ ڪامياب فلمون پيش ڪيون، جن مان ڪيترين ۾ قومي سڃاڻپ جا موضوع ڳوليا ويا، جهڙوڪ پڪنڪ ايٽ هينگنگ راڪ، ويڪ ان فرائيٽ ۽ گليپولي، جڏهن تہ ڪروڪوڊائل ڊنڊي ۽ اوزپلائيٽيشن تحريڪ جي ميڊ ميڪس سيريز عالمي سطح تي وڏي تجارتي ڪاميابي حاصل ڪئي. پرڏيهي مواد سان ڀريل فلمي منڊي ۾، 2015ع دوران آسٽريليائي فلمن مقامي باڪس آفيس جو 7.7 سيڪڙو حصو حاصل ڪيو. ايڪٽا ايوارڊز آسٽريليا جا سڀ کان اهم فلم ۽ ٽيليويزن ايوارڊ آهن، ۽ آسٽريليا سان تعلق رکندڙ اڪيڊمي ايوارڊ ماڻيندڙن ۾ جيفري رش، نيڪول ڪڊمين، ڪيٽ بلانشيٽ ۽ هيٿ ليجر شامل آهن.

آسٽريليا ۾ ٻه عوامي نشرياتي ادارا آهن، آسٽريليائي براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن ۽ گهڻ ثقافتي اسپيشل براڊڪاسٽنگ سروس؛ ٽي تجارتي ٽيليويزن نيٽ ورڪ، ڪيترين ئي معاوضي تي هلندڙ ٽيليويزن خدمتن، ۽ ڪيترين ئي عوامي ۽ غيرمنافعي ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنن جو نظام موجود آهي. هر وڏي شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ روزاني اخبار ڇپجي ٿي، جڏهن تہ ٻه قومي روزاني اخبارون دي آسٽريلين ۽ دي آسٽريلين فنانشل ريويو آهن. 2024ع ۾ رپورٽرز ودائوٽ بارڊرز پريس جي آزادي جي لحاظ کان 180 ملڪن جي فهرست ۾ آسٽريليا کي 39هين نمبر تي رکيو؛ اهو نيوزيلينڊ (19هون) ۽ برطانيا (23هون) کان پوئتي، پر آمريڪا (55هون) کان اڳتي هو. هن نسبتاً هيٺين درجابنديءَ جو بنيادي سبب آسٽريليا ۾ تجارتي ميڊيا جي مالڪيءَ ۾ محدود تنوع آهي؛ ڇپيل ميڊيا جو گهڻو حصو نيوز ڪارپ آسٽريليا (59٪) ۽ نائن انٽرٽينمينٽ (23٪) جي قبضي هيٺ آهي.

طعام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليائي طعام

ڏکڻ آسٽريليا جي شراب

گهڻا اصلوڪا آسٽريليائي گروهه مقامي جانورن ۽ ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائيندا هئا، جنهن کي ٻي صورت ۾ بش ٽڪر چيو وڃي ٿو. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي اها خوراڪ غير اصلوڪن آسٽريليائين ۾ به وڌيڪ مقبول ٿي آهي، ۽ هاڻي ليمن مرٽل، ميڪاڊيميا نٽ ۽ ڪينگرو جو گوشت جهڙيون شيون وڏي پيماني تي دستياب آهن.

پهرين نوآبادڪارن براعظم ۾ برطانوي ۽ آئرش کاڌ خوراڪ متعارف ڪرائي. ان جو اثر فش اينڊ چپس جهڙن کاڌن ۽ آسٽريليائي گوشت واري پائي ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪا برطانوي اسٽيڪ پائي سان لاڳاپيل آهي. نوآبادياتي دور ۾ ئي چيني لڏپلاڻ ڪندڙن هڪ منفرد آسٽريليائي چيني کاڌ خوراڪ جي واڌ ويجهه لاءِ پڻ بنياد وڌو.

جنگ کان پوءِ آيل لڏپلاڻ ڪندڙن پنهنجي کاڌي جون روايتون پاڻ سان آڻي آسٽريليائي کاڌ خوراڪ کي تبديل ڪري ڇڏيو ۽ نون گڏيل طرز جي کاڌن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. اطالوي ماڻهن ايسپريسو ڪافي متعارف ڪرائي ۽ يونانين سان گڏجي آسٽريليا جي ڪيفي ثقافت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ فليٽ وائيٽ ۽ ايوڪاڊو ٽوسٽ هاڻي عام آسٽريليائي کاڌن مان سمجهيا وڃن ٿا. پاولوا، ليمنگٽن، ويجيمائيٽ ۽ اينزڪ بسڪيٽ پڻ اڪثر مشهور ۽ نمايان آسٽريليائي کاڌا سڏيا وڃن ٿا.

آسٽريليا شراب جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. آسٽريليائي شراب گهڻو ڪري ملڪ جي ڏاکڻين ۽ وڌيڪ ٿڌن علائقن ۾ تيار ڪئي وڃي ٿي. ملڪ بيئر جي استعمال ۾ پڻ مٿين ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو، ۽ هر رياست ۽ علائقي ۾ ڪيترين ئي بيئر ٺاهيندڙ ڪارخانن جو وجود آهي.

راندين ۽ تفريح

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسٽريليا ۾ راندين

ميلبورن ڪرڪيٽ گرائونڊ ڪرڪيٽ ۽ آسٽريليائي رولز فٽبال جي تاريخ ۽ ترقيءَ سان گهرو تعلق رکي ٿو، جيڪي آسٽريليا جون ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور تماشائي رانديون آهن.

بالغن جي شرڪت جي لحاظ کان آسٽريليا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور رانديون هي آهن: ترڻ، ايٿليٽڪس، سائيڪلنگ، فٽبال، گولف، ٽينس، باسڪيٽ بال، سرفنگ، نيٽ بال ۽ ڪرڪيٽ.

آسٽريليا انهن پنجن ملڪن مان هڪ آهي، جن جديد دور جي هر گرمائي اولمپڪس ۾ حصو ورتو آهي، ۽ هن راندين جي ميزباني ٻه ڀيرا ڪئي آهي: 1956ع ۾ ميلبورن ۽ 2000ع ۾ سڊني ۾. آسٽريليا 2032ع جي راندين جي ميزباني پڻ برسبين ۾ ڪندو. آسٽريليا هر ڪامن ويلٿ گيمز ۾ پڻ حصو ورتو آهي، ۽ هن مقابلي جي ميزباني 1938ع، 1962ع، 1982ع، 2006ع ۽ 2018ع ۾ ڪئي آهي.

آسٽريليا جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم انگلينڊ خلاف پهرين ٽيسٽ ميچ (1877ع) ۽ پهرين هڪ ڏينهن واري بين الاقوامي ميچ (1971ع) کيڏي، ۽ نيوزيلينڊ خلاف پهرين ٽوئنٽي 20 انٽرنيشنل ميچ (2004ع) کيڏي؛ آسٽريليا اهي ٽيئي ميچون کٽيون. آسٽريليا مردن جو ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ پڻ رڪارڊ ڇهه ڀيرا کٽي چڪو آهي.

آسٽريليا ۾ فٽبال جي چئن مختلف قسمن جون پيشاور ليگون آهن، جن جي مقبوليت باراسي لائين مطابق جاگرافيائي طور ورهايل آهي. 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ميلبورن مان جنم وٺندڙ آسٽريليائي رولز فٽبال نيو سائوٿ ويلز ۽ ڪوئنزلينڊ کان سواءِ ٻين سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ ٽيليويزن ڏسندڙن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو؛ نيو سائوٿ ويلز ۽ ڪوئنزلينڊ ۾ رگبي ليگ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، جنهن کان پوءِ رگبي يونين اچي ٿي. فٽبال ٽيليويزن ڏسندڙن ۽ وسيلن جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي آهي، پر مجموعي شرڪت جي شرح ان جي سڀ کان وڌيڪ آهي.

سرف لائيف سيونگ تحريڪ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آسٽريليا ۾ شروع ٿي، جڏهن آسٽريليائي سامونڊي ڪنارن تي ڏينهن جي وقت وهنجڻ تي پابندي لڳائيندڙ قانونن ۾ نرمي ڪئي وئي. رضاڪارانه لائيف سيور ملڪ جي سڃاڻپ بڻيل نشانين مان هڪ آهي.

پڻ ڏسو

• آسٽريليا جو خاڪو

ڪتابيات

• Akami, Tomoko; Milner, Anthony (2013). "Australia in the Asia-Pacific Region". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 2: The Commonwealth of Australia. Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 9781107011540.
• Banivanua Mar, Tracey; Edmonds, Penelope (2013). "Indigenous and settler relations". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Bernard, J. L. R. (1989). The Pocket Macquarie Dictionary (1st ڇاپو). Jacaranda Press. ISBN 978-0701633578.
• Blewett, Richard, مرتب (2012). Shaping a Nation: a Geology of Australia. Canberra: Australian National University. ISBN 978-1-921862-82-3.
• Broome, Richard (2019). Aboriginal Australians (5th ڇاپو). Crows Nest, NSW: Allen and Unwin. ISBN 9781760528218.
• Christopher, Emma; Maxwell-Stewart, Hamish (2013). "Convict transportation in global context c. 1700–88". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Coman, Brian J. (2007). A Loose Canon: Essays on History, Modernity and Tradition. Connor Court Publishing Pty Ltd. ISBN 978-0-9802-9362-3.
• COVID-19 Response Inquiry Panel (2024). Commonwealth Government COVID-19 Response Inquiry Report. Canberra: Commonwealth of Australia, Department of the Prime Minister and Cabinet. ISBN 978-1-925365-58-0.
• Curthoys, Ann; Mitchell, Jessie (2013). "The advent of self-government". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1998). The Oxford Companion to Australian History. Melbourne: Oxford University Press. ISBN 978-0-1955-3597-6.
• Dean, Peter; Moss, Tristan, مرتب (2021). "Introduction" (PDF). Fighting Australia's Cold War. Canberra: ANU Press. ISBN 978-1-76046-482-0. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2024 تي حاصل ڪيل.
• Dennis, Peter; Grey, Jeffrey; Morris, Ewan; Prior, Robin; Bou, Jean (2008). The Oxford Companion to Australian Military History (2nd ڇاپو). Melbourne: Oxford University Press. ISBN 978-0-1955-1784-2.
• Finnane, Mark (2013). "Law and regulation". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia. جلد 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Flood, Josephine (2019). Original Australians (2 ڇاپو). Crows Nest: Allen & Unwin. ISBN 978-1-76052-707-5.
• Garton, Stephen; Stanley, David (2013). "The Great War and its aftermath, 1914-22". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 2: The Commonwealth of Australia. Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 9781107011540.
• Henderson, Robert; Johnson, David (2016). Geology of Australia (3rd ڇاپو). Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 9781107432413.
• Jupp, James (2001). The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins. Cambridge University Press. ISBN 978-0-5218-0789-0.
• Karskens, Grace (2013). "The early colonial presence, 1788–1822". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Kennett, Brian; Chopping, Richard; Blewett, Richard (2018). The Australian Continent: A Geophysical Synthesis. Canberra: Australian National University Press. ISBN 9781760462468.
• Kercher, Bruce (2020). An Unruly Child: A History of Law in Australia. London and New York: Taylor & Francis. ISBN 9781000248470.
• Konishi, Shino; Nugent, Maria (2013). "Newcomers, c. 1600-1800". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.
• Macintyre, Stuart (2020). A Concise History of Australia (5th ڇاپو). Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 9781108728485.
• Murphy, H; van Leeuwen, S (2021). Australia state of the environment 2021: biodiversity (PDF) (Report). doi:10.26194/ren9-3639.
• Nipperess, David A. (2015). "A separate creation: diversity, distinctiveness and conservation of Australian wildlife". ۾ Stow, Adam; Maclean, Norman; Holwell, Gregory I. (مرتب). Austral Ark: The State of Wildlife in Australia and New Zealand. Cambridge University Press. ISBN 978-1107033542.
• Reynolds, Henry (2022). Forgotten War (2nd ڇاپو). Sydney: NewSouth Publishing. ISBN 9781742237596.
• Sáenz, Rogelio; Embrick, David G.; Rodríguez, Néstor P. (3 June 2015). The International Handbook of the Demography of Race and Ethnicity. Springer. ISBN 978-9-0481-8891-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2023 تي حاصل ڪيل.
• Scott, Shirley (2021). "The Irrelevance of Non-recognition to Australia's Antarctic Territory Title". International & Comparative Law Quarterly 70 (April 2021): 491–503. doi:10.1017/S0020589321000051. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2/S0020589321000051a.pdf/irrelevance_of_nonrecognition_to_australias_antarctic_territory_title.pdf. 
• Secher, Ulla (2004). "The Reception of Land Law into the Australian Colonies post-Mabo". UNSW Law Journal 27 (3). https://www.unswlawjournal.unsw.edu.au/wp-content/uploads/2017/09/27-3-18.pdf. 
• Smith, Bernard; Smith, Terry (1991). Australian painting 1788–1990. Melbourne: Oxford University Press. ISBN 978-0-1955-4901-0.
• Souter, Gavin (2000). Lion and Kangaroo: the Initiation of Australia (2nd ڇاپو). Melbourne: Text Publishing. ISBN 1876485434.
• Teo, Hsu-Ming; White, Richard (2003). Cultural history in Australia. University of New South Wales Press. ISBN 978-0-8684-0589-6.
• Veth, Peter; O'Connor, Sue (2013). "The past 50,000 years: an archaeological view". ۾ Bashford, Alison; Macintyre, Stuart (مرتب). The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1070-1153-3.

وڌيڪ مطالعي لاء

وڌيڪ ڏسو: آسٽريليا جي تاريخ جي ڪتابيات

• Blainey, Geoffrey (2015). The Story of Australia's People, Volume 1: The Rise and Fall of Ancient Australia. Penguin Books Australia Ltd., Vic. ISBN 978-0-6700-7871-4
• Denoon, Donald, et al. (2000). A History of Australia, New Zealand, and the Pacific. Oxford: Blackwell. ISBN 978-0-631-17962-7.
• Goad, Philip and Julie Willis (eds.) (2011). The Encyclopedia of Australian Architecture. Port Melbourne, Victoria: Cambridge University Press. ISBN 978-0-5218-8857-8.
• Hughes, Robert (1986). The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding. Knopf. ISBN 978-0-394-50668-5.
• Johnson, Louise C.; Luckins, Tanja; Walker, David (2022). The Story of Australia: A New History of People and Place. London and New York: Routledge. ISBN 9781760297084.
• Milne, John (1886). Colonial facts and fictions: Humorous sketches. United Kingdom: Chatto and Windus.
• Kemp, David (2018). [[[:سانچو:GBurl]] The Land of Dreams: How Australians Won Their Freedom, 1788–1860]. Melbourne University Publishing. ISBN 978-0-5228-7334-4. OCLC 1088319758. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
• Powell, J. M. (1988). An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-25619-3
• Robinson, G. M., Loughran, R. J., and Tranter, P. J. (2000). Australia and New Zealand: Economy, Society and Environment. London: Arnold; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-340-72033-2 paperback, ISBN 978-0-340-72032-5 hardback.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• آسٽريليا جو تعارف — بي بي سي نيوز
• آسٽريليا جو تعارف — او اي سي ڊي
• وڪيميڊيا اٽلس آف Australia
• سانچو:Osmrelation-inline

حڪومت

• آسٽريليا جي پارليامينٽ
• پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو
• آسٽريليا جا قومي آرڪائيوز
• آسٽريليا جو شماريات وارو ادارو

سفر

• Official website — سياحت آسٽريليا

 سانچو:Prone to spam