مواد ڏانھن هلو

عبدالقادر جيلاني

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

عبدالقادر جيلاني
مغل سلطنت ت. 1680 ۾ ٺھيل خيالي تصوير
ذاتی
جنم1077ع يا 1078ع (470 ھجري سال)
گيلان، سلجوقي سلطنت
وفات1166ع (11 ربيع الثاني 561 ھجري سال)
بغداد، عباسي خلافت
قبربغداد، عراق
مذھبسني اسلام
اولادعبدالرزاق جيلاني
شاخسني
فقھي مذھبحنبلي
اصل دلچسپيفقہ، تصوف
طريقتقادري سلسلو (باني)
مرتبو
مريدابو سعيد مبارڪ مخزومي
شاگرد




عبدالقادر جيلاني (انگريزي: Abdul Qader Jilani) جنهن کي محي الدين، شيخ عبدالقادر جيلاني جي نالي سان پڻ سڏين ٿا، هڪ سُني حنبلي طريقي جو صوفي ۽ صوفين جي قادري سلسلي جو باني آھي. [1] ھي 1077ع يا 1078ع ڌاري ايران جي صوبي گيلان جي شھر رضوانشھر جي نائف ۾ پيدا ٿيو.[2][3]

خانداني شجرو

ابو محمد عبدالقادر بن موسى بن عبدالله بن يحيى بن محمد بن دائود[4] بن موسى بن عبدالله بن موسى بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علي بن ابو طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن ڪلاب بن مره بن ڪعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالڪ بن قريش بن ڪنانه بن خزيمه بن مدرڪه بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان.[5]

خاندان

عبدالقادر جيلاني کي ڪل 49 ٻار، جن ۾ 27 پٽ ۽ 22 ڌيئرون شامل هيون، ڄاوا. انهن مان 14 پٽ ۽ 21 ڌيئرون سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويون. سندس 13 پٽن مان نسل اڳتي هليو، جن جي تعليم ۽ تربيت هن پاڻ ڪئي. سندس مشهور اولاد مان هيٺيان شامل آهن:

  • عبدالله: شيخ عبدالقادر جو وڏو پٽ هو. هن ابن الحصين ۽ ابو غالب بن البناء کان علم حاصل ڪيو ۽ حديث روايت ڪئي. سندس پيدائش 508هه/1114ع ۾ ٿي ۽ صفر 587هه/مارچ 1191ع ۾ وفات ڪيائين.[6]
  • عبدالوهاب: عبدالقادر جيلاني جي نمايان پٽن مان هو. پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مدرسي ۾ والد جي نائب طور درس ڏيندو هو. والد جي وفات کان پوءِ وعظ، فتوى ۽ تدريس جو ڪم ڪيائين. اختلافي فقهي مسئلن تي سٺي گفتگو ڪندڙ، فصيح، خوش مزاج، سمجهدار، سخي ۽ صاحبِ مروت هو. عباسي خليفي احمد الناصر لدين الله کيس مظالم جي معاملن تي مقرر ڪيو، جتي هو ماڻهن جون ضرورتون خليفي تائين پهچائيندو هو. 573هه ۾ وفات ڪيائين ۽ پنهنجي والد جي حلبه واري رباط ۾ دفن ٿيو.
  • عيسى: وعظ ۽ فتوى ڏيندو هو ۽ ڪيترائي ڪتاب لکيائين، جن ۾ تصوف بابت جواهر الأسرار ولطائف الأنوار پڻ شامل آهي. هو مصر ويو، جتي حديث بيان ڪيائين ۽ وعظ ڪيائين. مصر جي ڪيترن فقيهن کانئس علم حاصل ڪيو. 573هه ۾ مصر ۾ وفات ڪيائين.
  • عبدالعزيز: عالم ۽ متواضع شخص هو. وعظ ۽ تدريس ڪندو هو ۽ ڪيترن ئي عالمن سندس هٿ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. هن صليبين خلاف عسقلان ۾ جنگ ۾ حصو ورتو، بيت المقدس جو دورو ڪيو ۽ پوءِ حيال جي جبلن ڏانهن ويو، جتي هڪ جبل سندس نالي سان جبل عبدالعزيز مشهور ٿيو. اتي ئي 602هه ۾ وفات ڪيائين.
  • عبدالجبار: پنهنجي والد کان فقه جي تعليم حاصل ڪيائين ۽ کانئس حديث پڻ ٻڌائين. سندس لکڻي سهڻي هئي ۽ هن تصوف جو طريقو اختيار ڪيو. کيس پنهنجي والد جي حلبه واري رباط ۾ دفن ڪيو ويو.
  • عبدالرزاق: حديث جو حافظ، ان جي علم ۾ ماهر ۽ امام احمد بن حنبل جي فقهي مذهب جو عالم هو. هو زاهدانه زندگي گذاريندو ۽ گهڻو ڪري پنهنجي گهر ۾ ماڻهن کان الڳ رهندو هو؛ رڳو جمعي جي نماز لاءِ ٻاهر نڪرندو هو. 603هه ۾ وفات ڪيائين ۽ بغداد جي باب الحرب ۾ دفن ٿيو.
  • ابراهيم: پنهنجي والد وٽ فقه پڙهيائين ۽ کانئس حديث ٻڌائين. پوءِ عراق جي واسط شهر ڏانهن ويو، جتي 592هه ۾ وفات ڪيائين.
  • يحيى: سندس ماءُ حبشي ٻانهي هئي. هو فقيه ۽ محدث هو ۽ ماڻهن کانئس علم حاصل ڪيو. مصر ڏانهن ويو، پر پوءِ بغداد موٽي آيو، جتي 600هه ۾ وفات ڪيائين. کيس پنهنجي ڀاءُ شيخ عبدالوهاب جي ڀرسان والد جي حلبه واري رباط ۾ دفن ڪيو ويو.
  • موسى: پنهنجي والد وٽ فقه پڙهيائين ۽ کانئس حديث ٻڌائين. پوءِ دمشق ويو، جتي حديث بيان ڪيائين ۽ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. بعد ۾ مصر ويو ۽ وري دمشق موٽي آيو، جتي وفات ڪيائين. هو عبدالقادر جيلاني جي پٽن مان سڀ کان آخر ۾ وفات ڪندڙ هو.[7]
  • صالح: ڪيترن ملڪن ۾ عبدالقادر جيلاني جي ڪنيت هن پٽ جي نسبت سان بيان ڪئي وڃي ٿي ۽ سندس سوانح بابت ڪيترن ماخذن ۾ صالح جو ذڪر ملي ٿو. هو بغداد ۾ پنهنجي والد جي ڀرسان دفن ٿيل آهي.
  • محمد: پنهنجي والد وٽ فقه پڙهيائين ۽ کانئس، ابن البناء، ابو الوقت ۽ ٻين عالمن کان حديث ٻڌائين. بغداد ۾ حديث بيان ڪندو هو. ذوالقعد 600هه ۾ بغداد ۾ وفات ڪيائين ۽ حلبه جي قبرستان ۾ دفن ٿيو.[8]
  • امة الجبار: شيخ عبدالقادر جيلاني جي ڌيءَ هئي، جنهن جي شادي شيخ عبدالرحمان الطفسونجي الاسدي جي پٽ سان ٿي.[9]

پيدائش ۽ شروعاتي زندگي

عبدالقادر جيلاني جي پيدائش 470هه/1077ع ۾ ٿي، پر سندس پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو.[10][11][12] ڪجهه ماخذ سندس پيدائش 11 ربيع الثاني 470هه/1077ع ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ 1077ع يا 1078ع جو ذڪر ملي ٿو.[13][14]

سندس ڄمڻ واري هنڌ بابت پڻ مختلف روايتون آهن. هڪ مشهور روايت موجب هو اتر فارس جي گيلان واري علائقي ۾ ڪيسپيئن سمنڊ جي ڪناري تي ڄائو هو؛ ڪجهه روايتن ۾ طبرستان جو پڻ ذڪر ملي ٿو[15][16][13][17] هڪ روايت سندس ڄمڻ جو هنڌ گيلان صوبي جو نائف نالي هنڌ ڄاڻائي ٿي.

ٻي روايت موجب سندس پيدائش جيلان، عراق ۾ ٿي، جيڪو مدائن جي ويجهو دجله درياهه جي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي ڳوٺ هو ۽ بغداد کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع هو. بغداد جو ڪيلاني خاندان هن روايت کي اختيار ڪري ٿو.[18][19]

سندس ڄمڻ جو نالو سيد عبدالقادر هو. گيلان سان نسبت سبب کيس گيلاني سڏيو ويو، جڏهن تہ عربيءَ ۾ گيلان کي جيلان چوڻ سبب جيلاني جي نسبت پڻ رائج ٿي.[20][21] سندس وڏي شهرت جي باوجود سندس خانداني ۽ ذاتي پسمنظر بابت تاريخي معلومات محدود آهي. ڪجهه ماخذن ۾ سندس والد يا ڏاڏي جو نالو جنگي دوست ڄاڻايو ويو آهي ۽ ان بنياد تي سندس فارسي نسل سان تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي.[1][22]

عبدالقادر جيلاني اهڙي خاندان ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن کي ماخذن ۾ نيڪ ۽ ديندار خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس والد ابو صالح موسى زهد ۽ پرهيزگاريءَ جي ڪري مشهور هو. نفس سان مجاهدي ۽ نيڪ عملن وسيلي ان جي تزڪيي کي اهميت ڏيڻ سبب کيس ”محب الجهاد“ جي لقب سان سڏيو ويندو هو.[23]

روايتي نسب نامن موجب عبدالقادر جيلاني جو نسب والد جي پاسي کان حسن ابن علي ۽ والده جي پاسي کان حسين ابن علي سان ملايو وڃي ٿو، جنهن سبب کيس الحسني والحسيني پڻ سڏيو ويو آهي.[24][25][26][27][28]

سندس لاءِ ڪيترائي لقب ۽ نالا رائج ٿيا. ديني ۽ روحاني خدمتن سبب کيس محي الدين جو لقب ڏنو ويو.[29] بغداد سان سندس ڊگهي وابستگي ۽ اتي سندس مزار هجڻ سبب کيس بغدادي پڻ سڏيو ويو آهي.[30][31][32] ڏکڻ ايشيا ۾ هو پيران پير، دستگير ۽ غوث اعظم جي لقبن سان پڻ مشهور آهي.[33][34]

عبدالقادر جيلاني ابتدائي تعليم پنهنجي اباڻي علائقي ۾ حاصل ڪئي. 1095ع ۾، لڳ ڀڳ ارڙهن ورهين جي عمر ۾، هو وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ بغداد روانو ٿيو، جتي هن حنبلي فقه سميت اسلامي علمن جي تعليم حاصل ڪئي.[35] بغداد ۾ هو صوفي استادن جي تعليم کان پڻ متاثر ٿيو.[13]

بغداد ۾ ابو سعيد مبارڪ مخزومي ۽ ابن عقيل سندس استادن ۾ شامل هئا.[36] ابو محمد جعفر السراج وٽان هن حديث جي تعليم حاصل ڪئي، جڏهن تہ ابوالخير حماد ابن مسلم الدباس سندس روحاني استادن مان هو.[37]

عقيدو

عبدالقادر جيلاني جي عقيدي بابت مختلف عالمن ۽ ماخذن ۾ جدا جدا تشريحون ملن ٿيون. سندس ڪتاب الغنية لطالبي طريق الحق ۾ موجود بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو خدا جي صفتن بابت اثري طريقي سان منسوب هو ۽ صفتن جي ڪيفيت کي خدا جي علم حوالي ڪرڻ، يعني تفويض، تي زور ڏيندو هو. خدا جي معرفت بابت هن لکيو آهي:

خالق عزوجل جي آيتن ۽ دليلن وسيلي مختصر طور معرفت هيءَ آهي تہ ماڻهو ڄاڻي ۽ يقين رکي تہ الله هڪ، يڪتا، اڪيلو ۽ بي نياز آهي؛ {نہ هن ڪنهن کي ڄڻيو آهي ۽ نہ پاڻ ڄائو آهي * ۽ نہ ڪو سندس برابر آهي} [الإخلاص: ٣–٤]؛ {سندس مثل ڪا بہ شيءِ ناهي ۽ هو ٻڌندڙ، ڏسندڙ آهي} [الشورى: ١١]. سندس نہ ڪو مشابهہ آهي نہ نظير، نہ ڪو مددگار ۽ نہ پٺڀرائي ڪندڙ، نہ ڪو شريڪ ۽ نہ وزير، نہ ڪو همسر ۽ نہ صلاحڪار. هو جسم ناهي جو ڇُهجي سگهي، نہ جوهر آهي جو محسوس ڪري سگهجي، نہ عرض آهي جنهن بابت اهڙو حڪم لڳائجي؛ ۽ نہ ئي هو ڪنهن ترڪيب، اوزار، جوڙجڪ، ماهيت يا حدبنديءَ وارو آهي.

[38]

ساڳئي ڪتاب ۾ خدا جي صفتن بابت سندس هڪ ٻيو بيان هن ريت آهي:

اسان ڪتاب ۽ سنت کان ٻاهر نٿا وڃون؛ آيت ۽ خبر پڙهون ٿا، انهن ۾ جيڪو ڪجهه آيو آهي، ان تي ايمان آڻيون ٿا ۽ صفتن جي ڪيفيت کي الله عزوجل جي علم حوالي ڪريون ٿا. جيئن سفيان بن عيينه رحمہ الله چيو تہ الله تعاليٰ پنهنجي ڪتاب ۾ جيئن پاڻ کي بيان ڪيو آهي، ان جي تفسير ان کي پڙهڻ ئي آهي؛ ان کان سواءِ ڪا ٻي تفسير ناهي. اسان ان کان وڌيڪ تڪلف نٿا ڪريون، ڇاڪاڻ تہ اهو غيب آهي ۽ عقل لاءِ ان جي ادراڪ جو ڪو ميدان ناهي. اسان الله تعاليٰ کان معافي ۽ عافيت گهرون ٿا ۽ سندس پناهه گهرون ٿا تہ اسين سندس ذات يا صفتن بابت اهڙي ڳالهه چئون، جيڪا هن پاڻ يا سندس رسول عليه الصلاة والسلام اسان کي نہ ٻڌائي هجي.

[39]

ٻئي پاسي، بدر الدين اهدل (وفات 855هه) پنهنجي ڪتاب كشف الغطاء عن حقائق التوحيد ۾ عبدالقادر جيلاني کي انهن حنبلي عالمن ۾ شمار ڪيو آهي، جن کي هن عقيدي جي لحاظ کان اشعري فڪر سان موافق قرار ڏنو. اهدل جي بيان ۾ ”اشعري“ مان وسيع معنيٰ ۾ انهن عقيدتي مسئلن ۾ اشعري فڪر سان موافقت مراد آهي، نہ لازمي طور علم ڪلام جي اشعري طريقي جي مڪمل پيروي. هن عبدالقادر جيلاني ۽ ابن جوزي کي اهڙن حنبلي عالمن جي مثال طور پيش ڪيو، جيڪي فقهي لحاظ کان حنبلي هئا، پر سندس راءِ موجب عقيدي جي ڪجهه معاملن ۾ اشعري فڪر سان موافق هئا.[40]

اهڙيءَ طرح عبدالقادر جيلاني جي عقيدي جي درجي بندي بابت ماخذن ۾ هڪجهڙائي ناهي: سندس پنهنجي تحريرن ۾ ڪتاب ۽ سنت جي نصوص تي قائم رهڻ ۽ صفتن جي ڪيفيت بابت تفويض جو طريقو نمايان آهي، جڏهن تہ ڪجهه بعد وارن عالمن کيس عقيدي جي ڪن مسئلن ۾ اشعري فڪر سان موافق قرار ڏنو آهي.[40]

بغداد جون حالتون

1914ع ۾ قادري درگاهه جي عمارت

عبدالقادر جيلاني ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خاندان جي عالمن وٽان ديني علمن جي شروعاتي تعليم حاصل ڪئي. وڌيڪ علم حاصل ڪرڻ لاءِ هو 488هه/1095ع ۾، لڳ ڀڳ ارڙهن ورهين جي عمر ۾، بغداد پهتو.[41] ان وقت عباسي خليفي المستظهر بالله جي حڪومت هئي. بغداد ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کانپوءِ هن شيخ ابو سعيد المخرمي جي مدرسي ۾ داخلا ورتي، جيڪو باب الازج واري پاڙي ۾، رصافه جي اوڀرئين حصي ۾ واقع هو. اهو علائقو بعد ۾ باب الشيخ جي نالي سان مشهور ٿيو.

عبدالقادر جيلاني جي بغداد اچڻ واري زماني ۾ عباسي خلافت سياسي ۽ فوجي بيچينيءَ مان گذري رهي هئي. صليبي فوجون شام جي علائقن تي حملا ڪري رهيون هيون ۽ انطاڪيه ۽ بيت المقدس تي قبضو ڪري چڪيون هيون. ٻئي پاسي سلجوقي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتداري تڪرار جاري هئا. سلطان برڪياروق ۽ محمد بن ملڪشاهه جي وچ ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا، ۽ بغداد جي سياست به انهن تڪرارن کان متاثر رهي.

ان دور ۾ اسماعيلي گروهن جون ڳجهيون ڪارروايون پڻ سرگرم هيون ۽ ڪيترن سياسي ۽ فوجي اڳواڻن کي نشانو بڻايو ويو. سلجوقي فوجن ايران ۾ انهن جي مرڪزن خلاف مهمون هلائيون. ساڳئي وقت بنو مزيد جي امير صدقه بن مزيد پڻ بغداد تي اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سلجوقي فوجن کيس روڪيو. سياسي بي استحڪاميءَ جو فائدو وٺندي ڏوهاري ۽ هٿياربند ٽولا شهرن ۽ شاهراهن تي ڦرلٽ ۽ بدامني پيدا ڪندا هئا.[42]

سماجي حالتون

ڇهين هجري صديءَ ۾ سياسي بيچيني، معاشي بحرانن، وبائن ۽ گهرو فسادن سبب سماجي زندگيءَ تي گهرو اثر پيو. ڪيترن شهرن ۽ واپاري رستن جي امن امان ۾ خرابي آئي ۽ ڦرلٽ وڌي وئي، ايتري قدر جو حاجين جا قافلا به حملن کان محفوظ نه رهيا.

538هه ۾ عيارن جي سرگرمين ۾ واڌ آئي، جن کي ڪجهه بااثر ماڻهن جي سرپرستي حاصل هئي.[43] 552هه ۾ خراسان مان ايندڙ حاجين جي هڪ قافلي تي پهرين سپاهين ۽ پوءِ اسماعيلي حملي آورن حملو ڪيو، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو، عالمن ۽ زاهدن سميت، مارجي ويا.[44]

556هه ۾ بغداد ۾ وزير ابن هبيره، غلامن ۽ فقيهن جي وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن کانپوءِ ڪجهه فقيهن کي سزا ڏني وئي.[45] 581هه ۾ ترڪمان ۽ ڪرد قبيلن جي وچ ۾ جزيره ۽ موصل جي علائقن ۾ ڊگهو تڪرار ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ شام کان آذربائيجان تائين رستن جي آمدرفت متاثر ٿي.[46]

ستين هجري صديءَ جي شروعات تائين به مختلف علائقن ۽ شهرن ۾ گهرو تڪرار جاري رهيا. بغداد ۾ باب الازج ۽ مامونيه جي رهواسين وچ ۾ فساد ٿيو،[47] جڏهن ته هرات ۾ حدادن ۽ صفارن جي بازارن جي ماڻهن وچ ۾ تڪرار ٿيو.[48]

معاشي بحران پڻ شديد هئا. 543هه ۾ مهانگائي خراسان کان عراق، شام ۽ آفريڪا جي علائقن تائين پکڙجي وئي،[49] جڏهن ته 574هه ۾ وري سخت مهانگائي ٿي، جيڪا ايندڙ سال تائين جاري رهي.[50] تاريخي ماخذن ۾ اهڙين ڏڪار وارين حالتن دوران خوراڪ جي انتهائي کوٽ جا ڪيترائي احوال پڻ ملن ٿا.[51]

قدرتي حالتون

ان دور ۾ زلزلن، ڏڪار ۽ ٻوڏن جهڙين قدرتي آفتن پڻ سماجي ۽ معاشي زندگيءَ تي اثر وڌو. تاريخدانن ڇهين هجري صديءَ دوران ڪيترن زلزلن جو ذڪر ڪيو آهي، جن گهرن، پلين ۽ ٻين عمارتن کي نقصان پهچايو. ڏڪار سبب فصل گهٽ ٿيا، مهانگائي وڌي، ماڻهو پنهنجي علائقن مان لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ چوپائي مال جي وڏي نقصان سبب روزگار ۽ معيشت متاثر ٿي.[52]

فڪري ۽ مذهبي تڪرار

ڇهين هجري صديءَ ۾ مختلف ڪلامي فرقن ۽ فقهي مذهبن جي وچ ۾ فڪري بحث ۽ تڪرار پڻ نمايان هئا. عقيدي جي بنيادي مسئلن، جهڙوڪ خدا جي صفتن، قضا ۽ قدر، وعد ۽ وعيد، نبوت ۽ امامت بابت اختلاف جاري رهيا، جڏهن ته فقهي اختلاف شاخي مسئلن ۾ ظاهر ٿيندا هئا.[53]

هي دور ديني، عقلي، طبيعي ۽ سماجي علمن جي واڌ جو به زمانو هو، ۽ مختلف مذهبن ۽ فڪري ڌرين سان لاڳاپيل عالمن جو وڏو انگ موجود هو. ساڳئي وقت صوفي ۽ زاهد به وڏي تعداد ۾ موجود هئا.

ڪڏهن ڪڏهن مذهبي ۽ فقهي اختلاف پرتشدد فسادن ۾ تبديل ٿيندا هئا. 554هه ۾ استراباد ۾ علوي شيعن ۽ شافعين جي وچ ۾ فساد ٿيو،[54] ۽ 560هه ۾ اصفهان ۾ مذهبي تعصب سبب هڪ ٻيو خونريز تڪرار ٿيو.[55]

ان دور ۾ ڪجهه عالمن کي فڪري اختلافن سبب مقدمن، جلاوطني، قيد يا ڪتابن جي ساڙڻ جهڙين ڪارروائين کي پڻ منهن ڏيڻو پيو. عبدالسلام بن عبدالوهاب الجيلاني تي فلسفي سان لاڳاپيل خيالن جو الزام لڳو، جنهن سبب سندس لائبريري ساڙي وئي ۽ ڪجهه وقت کيس قيد ڪيو ويو.[56] سيف الدين الآمدي کي به عقيدي ۽ فلسفي بابت الزامن سبب عراق مان شام ۽ پوءِ مصر وڃڻو پيو.[57] ابن رشد کي به پنهنجي فڪري سرگرمين سبب مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته فخر الدين الرازي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي فلسفي ۽ ڪلامي نظرين سبب تڪرارن جو مرڪز بڻيو؛ 595هه ۾ هرات ۾ سندس ۽ ڪراميه جي وچ ۾ تڪرار ايترو وڌيو جو کيس شهر ڇڏڻو پيو.[58]

مجموعي طور عبدالقادر جيلاني جو زمانو عباسي مرڪزي اختيار جي ڪمزوري، سلجوقي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي تڪرارن، صليبي جنگين، معاشي بحرانن، قدرتي آفتن ۽ فڪري اختلافن سان نشان لڳل هو. ساڳئي وقت هي دور اسلامي دنيا ۾ ڪيترن وڏن عالمن ۽ فڪري شخصيتن جي ظهور جو زمانو پڻ هو، جن ۾ عبدالقادر جيلاني ۽ ابن الجوزي شامل آهن.[59]

انهن حالتن جي وچ ۾ عبدالقادر جيلاني بغداد ۾ پنهنجي علمي تعليم جاري رکي. هن حنبلي عالمن، خاص طور شيخ ابو سعيد المخرمي، وٽ فقه پڙهي ۽ مذهب، فقهي اختلافن، اصول، ادب ۽ حديث ۾ مهارت حاصل ڪئي. تاريخي روايتن موجب هن لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين شريعت جي اصولن ۽ فروعن جو مطالعو ڪيو.[43]

بعقوبه جو سفر

عبدالقادر جيلاني پنهنجي زندگيءَ دوران بغداد کان بعقوبه جو سفر پڻ ڪيو. هن سفر جو مقصد گذر سفر لاءِ ڪجهه اناج حاصل ڪرڻ هو. عبدالقادر جيلاني پنهنجي هن سفر بابت بيان ڪيو آهي تہ بغداد ۾ فقه جي تعليم حاصل ڪندڙ ڪجهه شاگرد فصل لهڻ جي موسم ۾ ٻهراڙيءَ ڏانهن ويندا هئا ۽ اتان ڪجهه اناج حاصل ڪندا هئا. هڪ ڀيري انهن کيس پڻ پاڻ سان گڏ بعقوبه هلڻ لاءِ چيو، جنهن تي هو ساڻن گڏ روانو ٿيو.

بعقوبه ۾ شريف بعقوبي نالي هڪ صالح شخص رهندو هو، جنهن سان عبدالقادر جيلاني ملاقات ڪئي. روايت موجب شريف بعقوبي کيس نصيحت ڪندي چيو تہ حق جا طالب ۽ صالح ماڻهو ٻين کان ڪا شيءِ نٿا گهرن، ۽ کيس ماڻهن کان سوال ڪرڻ کان منع ڪيائين. عبدالقادر جيلاني موجب، ان نصيحت کانپوءِ هو وري ڪڏهن به ماڻهن کان ڪجهه گهرڻ جي مقصد سان ڪنهن هنڌ نه ويو.

سندس سوانح نگارن موجب بعقوبه جي هن سفر ۽ شريف بعقوبي جي نصيحت عبدالقادر جيلاني تي گهرو اثر ڇڏيو. ان واقعي کي سندس خودداري، ارادي جي پختگي ۽ نصيحت تي عمل ڪرڻ واري رجحان سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.[60]

وعظ ۽ تدريس

بغداد ۾ باب الازج واري مدرسي جي عمارت، جيڪا هاڻي جامع شيخ عبدالقادر جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ اتي عبدالقادر جيلاني جو مقبرو پڻ واقع آهي.

ابو سعيد مبارڪ مخزومي 501هه جي شروعات ۾ پنهنجي شاگرد عبدالقادر جيلاني لاءِ بغداد جي باب الازج واري مدرسي ۾ وعظ جون مجلسون قائم ڪيون. عبدالقادر جيلاني هفتي ۾ ٽي ڏينهن، آچر جي صبح، جمعي جي صبح ۽ اڱاري جي شام وعظ ڪندو هو. روايت موجب سندس وعظ جي شروعاتي قولن مان هڪ هي هو: «فڪر جو ٽوٻو دل جي سمنڊ ۾ معرفت جي موتين لاءِ ٽٻي هڻي ٿو، پوءِ انهن کي سيني جي ڪناري تي آڻي ٿو، جتي زبان جو ترجمان انهن کي پيش ڪري ٿو ۽ نيڪ فرمانبرداريءَ جي قيمتي بها سان اهي حاصل ڪيا وڃن ٿا، انهن گهرن ۾ جن کي الله بلند ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي.»

سوانحي ماخذن موجب عبدالقادر جيلاني جي وعظ جون مجلسون وڏي پيماني تي مقبول ٿيون ۽ انهن ۾ وزير، امير، معزز شخص ۽ عام ماڻهو شرڪت ڪندا هئا. ساڳين ماخذن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ سندس وعظ جي اثر هيٺ هڪ لک کان وڌيڪ ڏوهاري ۽ راهزن توبهه ڪئي، جڏهن تہ پنج هزار کان وڌيڪ يهودي ۽ عيسائي اسلام قبول ڪيو. عبدالقادر جيلاني جي ابو حامد غزالي سان ملاقات ۽ سندس فڪر کان متاثر ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، ۽ سندس ڪتاب الغنية لطالبي طريق الحق کي غزالي جي احياء علوم الدين جي طرز سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.[61][62]

سوانحي روايتن ۾ سندس وعظ جي مجلسن بابت ڪيترائي واقعا پڻ بيان ٿيل آهن. هڪ روايت موجب، هڪ ڀيري وعظ دوران سندس پڳ جو هڪ ور کلي ويو، جنهن کان هو بي خبر رهيو؛ مجلس ۾ موجود ماڻهن پڻ سندس تقليد ڪندي پنهنجون پڳون ۽ ٽوپيون لاهي ڇڏيون.

ابو سعيد مبارڪ مخزومي جي وفات کانپوءِ سندس مدرسو عبدالقادر جيلاني جي حوالي ڪيو ويو، جتي هن تدريس ۽ فتويٰ ڏيڻ شروع ڪيو. شاگردن جو انگ وڌڻ سبب مدرسو سندن لاءِ سوڙهو ٿي پيو، تنهنڪري ڀرپاسي جا گهر ۽ ٻيون جايون ان ۾ شامل ڪري مدرسي کي وڌايو ويو. تعمير لاءِ سرنديءَ وارن مالي مدد ڪئي، جڏهن تہ غريب ماڻهن پڻ تعميراتي ڪم ۾ حصو ورتو. مدرسي جي توسيع 528هه/1133ع ۾ مڪمل ٿي ۽ پوءِ اهو عبدالقادر جيلاني سان منسوب ٿيڻ لڳو.

عبدالقادر جيلاني ٻولي ۽ اسلامي شريعت سان لاڳاپيل ڪيترن علمن جي تدريس ڪندو هو. سندس مدرسي ۾ شاگرد تفسير، حديث، فقه، فقهي اختلافن، اصول الفقه ۽ عربي ٻولي جا درس پڙهندا هئا. هو قرآن جي مختلف قرائتن جي پڻ تعليم ڏيندو هو. ماخذن موجب هو شافعي ۽ حنبلي فقهي مذهبن مطابق فتوا ڏيندو هو، جڏهن تہ هڪ روايت ۾ حنفي مذهب مطابق فتوا ڏيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.[63]

تربيت جو طريقو

عبدالقادر جيلاني پنهنجي تعليمي ۽ روحاني تربيت جي طريقي ۾ مجاهدي، نفس جي اصلاح ۽ اخلاقي تربيت تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب طالب يا متعلم کي پنهنجي شخصيت ۽ ڪردار جي تربيت لاءِ ڏهن بنيادي عملن ۽ وصفن کي اختيار ڪرڻ گهرجي:

  • الله جو قسم کڻڻ کان پاسو ڪرڻ: متعلم کي سچ يا ڪوڙ، ڄاڻي واڻي يا اڻڄاڻائيءَ ۾، الله جو قسم کڻڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. سندس خيال موجب اهڙي عادت انسان کي قسم کڻڻ کان مڪمل طور بچائي ٿي ۽ دل ۾ روحاني پختگي پيدا ڪري ٿي.
  • ڪوڙ کان پاسو ڪرڻ: متعلم کي چرچي توڙي سنجيدگيءَ ۾ ڪوڙ ڳالهائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيلاني موجب سچائيءَ جي عادت سان دل جي صفائي ۽ علم ۾ پختگي پيدا ٿئي ٿي ۽ انسان جي قول ۽ عمل ۾ سچائي ظاهر ٿئي ٿي.
  • واعدي جي پابندي ڪرڻ: ڪيل واعدو پورو ڪرڻ گهرجي، جڏهن تہ غيرضروري واعدا ڪرڻ کان به پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ سندس تعليم موجب ان سان ڪوڙ ۽ قسم کڻڻ کان بچڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ انسان ۾ سخاوت، حياءَ ۽ سچن ماڻهن سان محبت پيدا ٿئي ٿي.
  • مخلوق تي لعنت ۽ ايذاءَ کان پاسو ڪرڻ: ڪنهن بہ مخلوق تي لعنت ڪرڻ يا ان کي ايذاءُ پهچائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيلاني ان کي نيڪ ۽ صديق ماڻهن جي اخلاقن مان شمار ڪيو ۽ ان جو نتيجو سلامتي، رحمدلي ۽ روحاني درجن جي بلندي قرار ڏنو.
  • ڪنهن لاءِ بددعا نہ ڪرڻ: جيڪڏهن ڪو شخص ظلم ڪري تہ بہ ان لاءِ بددعا ڪرڻ، زبان سان کيس تڪليف ڏيڻ يا قول ۽ عمل ذريعي بدلو وٺڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. سندس تعليم موجب اهڙو رويو انسان ۾ تحمل پيدا ڪري ٿو ۽ ماڻهن جي محبت جو سبب بڻجي ٿو.
  • اهل قبله تي ڪفر، شرڪ يا نفاق جو الزام نہ هڻڻ: ڪنهن اهل قبله کي شرڪ، ڪفر يا نفاق سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيلاني موجب اهڙو رويو رحمدلي، سنت جي اخلاق ۽ الله جي رضا جي وڌيڪ ويجهو آهي ۽ بنا علم جي دعويٰ ڪرڻ کان بچائي ٿو.
  • گناهن کان پاسو ڪرڻ: متعلم کي گناهن ڏانهن مائل ٿيڻ ۽ پنهنجي عضون کي گناهن ۾ استعمال ڪرڻ کان روڪڻ گهرجي. سندس خيال موجب نفس جي اهڙي نگراني روحاني ترقي ۽ عبادت جي پابنديءَ ۾ مددگار ٿئي ٿي.
  • مخلوق تي ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ: ننڍين توڙي وڏين ضرورتن لاءِ ماڻهن تي مڪمل ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيلاني ان کي عبادت ڪندڙن جي عزت ۽ پرهيزگارن جي وصف قرار ڏنو ۽ ان کي امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر، توڪل ۽ اخلاص سان ڳنڍيو.
  • ماڻهن کان طمع ختم ڪرڻ: ٻين ماڻهن جي مال يا مدد جي لالچ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. سندس تعليم موجب اها روش حقيقي بي نيازي، عزت ۽ صحيح توڪل جو ذريعو آهي ۽ زهد ۽ ورع ڏانهن وٺي وڃي ٿي.
  • نوڙت اختيار ڪرڻ: نوڙت کي جيلاني اخلاقي تربيت جي بنيادي وصفن مان شمار ڪيو. سندس خيال موجب نوڙت سان انسان جو مرتبو بلند ٿئي ٿو ۽ هو خوشحالي توڙي تڪليف ۾ الله جي رضا تي راضي رهندڙ نيڪ ماڻهن جي وصفن کي حاصل ڪري ٿو؛ هن ان کي تقويٰ جي تڪميل سان پڻ ڳنڍيو.[64]

فڪر جا بنيادي تصور

عبدالقادر جيلاني جي تصوف، مذهبي فڪر ۽ اخلاقي تعليم ۾ ڪجهه بنيادي تصور نمايان آهن، جن ۾ توحيد، قضا ۽ قدر، ايمان ۽ امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر شامل آهن.

  • توحيد: جيلاني جي تعليم ۾ توحيد ۽ اخلاص کي عمل جي قبوليت جو بنياد قرار ڏنو ويو آهي. سندس نظر ۾ انسان کي مخلوق تي روحاني ڀاڙڻ، ڏيکاءَ، نفاق، ماڻهن جي ساراهه ۽ دنياوي خواهشن کان پاڻ کي آزاد ڪري پنهنجي عبادت ۽ عمل کي صرف الله لاءِ مخصوص ڪرڻ گهرجي. هن دنيا، ماڻهن، جنت يا دوزخ کي بذات خود مقصد بڻائڻ بدران الله جي عبادت کي اصل مقصد قرار ڏنو. پنهنجي تعليم جي وضاحت ۾ هن قرآن جي آيت «وما أمروا إلا ليعبدوا الله مخلصين له الدين حنفاء» جو حوالو پڻ ڏنو آهي.
  • قضا ۽ قدر: جيلاني موجب خير ۽ شر سميت سمورا واقعا الله جي تقدير سان واقع ٿين ٿا، پر ان جو مطلب برائيءَ آڏو غيرفعال رهڻ ناهي. سندس تعليم موجب مؤمن کي شر جي مقابلي لاءِ موجود نيڪ ۽ جائز ذريعا اختيار ڪرڻ گهرجن؛ مثال طور ڪفر جو مقابلو ايمان سان، بدعت جو سنت سان، گناهه جو اطاعت سان، بيماريءَ جو علاج سان، جهالت جو علم سان ۽ غربت جو محنت سان ڪرڻ گهرجي. اهڙيءَ طرح هن تقدير تي ايمان کي انساني عمل ۽ ذميواريءَ سان ڳنڍيو.
  • ايمان: جيلاني ايمان جي عملي اظهار ۾ نيڪ عمل ۽ اخلاص کي بنيادي اهميت ڏني. سندس موجب عمل سان نفاق ۽ اخلاص سان رياءُ ختم ٿئي ٿو. هن اخلاص مان مراد عمل کي صرف الله لاءِ ڪرڻ ورتي. سندس تعليم موجب قرآن ۽ سنت جي روشنيءَ ۾ دنيا جي خامين کي سمجهڻ سان انسان ۾ زهد پيدا ٿئي ٿو؛ تنهن هوندي بہ زهد جو مطلب دنياوي سرگرمين کي مڪمل طور ڇڏڻ ناهي، بلڪہ دنياوي وسيلن کي ذاتي لالچ بدران مخلوق جي خدمت ۽ ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ آهي.
  • امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر: جيلاني نيڪيءَ جي تلقين ۽ برائيءَ کان روڪڻ لاءِ داعي جي پنهنجي اخلاقي ۽ روحاني اصلاح کي ضروري سمجهيو. سندس خيال موجب جيڪو شخص پاڻ حق جي واٽ تي قائم نہ هجي، تنهن جي ٻين کي نصيحت ڪرڻ بي اثر يا سندس لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. هن اهڙي شخص کي رڳو ظاهري گفتار رکندڙ پر باطني پختگيءَ کان محروم قرار ڏيندي، قول ۽ عمل جي مطابقت تي زور ڏنو.[65]

عبادت ۽ خدمتون

ذھد ۾ دنيا تياڳ ڪري کوڙ سال عراق جي رڻپٽ ۾ اڪيلائي ۾ گذاريائين ۽ پوءِ بغداد موٽي اچي عالم ۽ مشھور مبلغ بڻيو ۽ مريدن جو ھڪ وڏو تعداد ھن جي عقيدتمندن ۾ شامل ٿيو جن ۾ کوڙ عيسائي ۽ يھودي پڻ شامل ھيا جيڪي مسلمان ٿي ويا.[13] ھن تعليم پوري ڪري 25 سال عراق جي بيابان ۾ عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريا.[66] سال 1127ع ۾ واپس بغداد موٽي تبليغ شروع ڪيائين.[3] پنھنجي استاد المخزومي جي مدرسي ۾ تعليم ڏيڻ شروع ڪيائين ۽ شاگردن ۾ ھردلعزيز ٿي ويا. صبح جي وقت حديث ۽ تفسير پڙهائيندو ھو ۽ منجھند بعد اندر اجارڻ ۽ قرآن جي فضائلن تي درس ڏيندو ھو.[3] ھن جي نمايان ڪمن ۾ قادريہ مدرسي جو بنياد وجھڻ ھو، جيڪو اڳتي ھلي ديني تعليم جو مرڪز بڻيو، ھن جي مصروفيت جو مرڪز ھن جو مدرسو ھو جتي ھي دين جو علم سيکاريندو هو ۽ بطور مفتي پڻ ڪم ڪندو هو. ھن پنھنجي خطبن ۾ غريبن ۽ محتاجن جي مدد جي تلقين ڪئي ۽ اسلامي فقھي تقاضائن کي روحانيت جي مطابقت ۾ آڻڻ جو درس ڏنو.[13]

مرشد شيخ لاءِ شرط

عبدالقادر جيلاني پنهنجي تصوف ۽ تربيت واري طريقي ۾ مرشد جي حيثيت ۽ سندس اهليت لاءِ ڪجهه شرط بيان ڪيا. سندس منسوب قصيده عينيه ۾ مرشد جي صحبت، سندس هدايت تي عمل ۽ روحاني تربيت جي سلسلي ۾ هي شعر ملن ٿا:

وإن ساعد المقدور أو ساقك القضا\\إلى شيخ ٍ في الحقيقة بـارع

فـقـم في رضـاه واتبع مراده\\ودع كل ما من قبل كنت تسارع ولا تعترض فيما جهلت من أمره\\عليه فـإن الاعتراض تــنازع ففي قصة الخضر الكريم كــفاية\\بقتل غلام والكـــليم يدافع فلما أضاء الصبح عن ليل سـره\\وسـل حساماً للغياهب قاطـع أقام له العذر الكـليم وإنه\\كـذلك علم القوم فيه بدائع

جيلاني پنهنجي طريقي کي قرآن ۽ سنت سان وابسته قرار ڏيندي روحاني رهنمائيءَ لاءِ ڪجهه ضابطا مقرر ڪيا، جن جو مقصد سندس تعليم موجب تصوف ۾ بي اعتدالي، تبديلي ۽ بدعت کان بچڻ ۽ مرشد جي حيثيت لاءِ ضروري اهليت مقرر ڪرڻ هو.[67] مرشد جي وصفن بابت ساڻس منسوب هي شعر پڻ نقل ڪيا ويا آهن:

إذا لم يكن للشيخ خمـس فوائـد\\وإلا فدجـالٌ يقــود إلى جهل

عليم بأحكام الشريعة ظـــاهراً\\ويبحث عن علم الحقيقة عن أصل ويظهر للورَّادِ بالبشر والقــرى\\و يخضع للمسكين بالقـول والفعل فهذا هو الشيخ المعظم قـــدره\\عليم بأحكام الحـرام من الحــل يهذب طـلاب الطــريق ونفسه\\مهذبـة من قبل ذو كـرم كلـي

انهن شعرن جي تشريح ۾ مرشد لاءِ پنج بنيادي شرط بيان ڪيا ويا آهن:

  • شريعت جو علم: مرشد کي شريعت ۽ دين جي حڪمن، حلال ۽ حرام، شرعي حدن، سنت نبوي ۽ دين جي بنيادي مسئلن جي ڄاڻ هئڻ گهرجي. هن شرط کي شعر ۾ «عليم بأحكام الشريعة ظاهراً» سان بيان ڪيو ويو آهي.
  • طريقت ۽ روحاني تربيت جي ڄاڻ: مرشد کي طريقت، دل ۽ نفس جي حالتن، تزڪيه نفس ۽ روحاني راهه تي هلندڙ مريدن جي تربيت جي ڄاڻ هئڻ گهرجي. روايتي تشريح موجب اها تعليم ڪنهن اهل مرشد کان حاصل ڪيل هجي ۽ روحاني سلسلي سان ڳنڍيل هجي. شعر ۾ ان کي «ويبحث عن علم الحقيقة عن أصل» سان بيان ڪيو ويو آهي.
  • سخاوت ۽ مهمان نوازي: مرشد کي سخي، خوش اخلاق ۽ پنهنجي مهمانن ۽ وٽس ايندڙ ماڻهن سان خوش دليءَ سان پيش اچڻ گهرجي. سندس مجلس يا خانقاهه ۾ ايندڙ ماڻهن جي مهمان نوازي ڪرڻ ۽ ساڻن ڪشاده دليءَ سان پيش اچڻ کي مرشد جي اهم اخلاقي وصف قرار ڏنو ويو آهي. شعر ۾ ان لاءِ «ويظهر للوراد بالبشر والقرى» جا لفظ آيل آهن.
  • نوڙت: مرشد کي مؤمنن، خاص ڪري غريبن ۽ مسڪينن سان قول ۽ عمل ۾ نوڙت اختيار ڪرڻ گهرجي. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» جو حوالو ڏنو ويو آهي.[68] عبدالقادر جيلاني بابت روايتن ۾ پڻ غريبن سان گڏ ويهڻ ۽ کاڌو کائڻ ۽ اميرن، حڪمرانن ۽ وزيرن جي صحبت کان عام طور پاسو ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، سواءِ ان صورت جي جڏهن کين نصيحت ڪرڻ مقصود هجي.
  • مريدن جي تربيت جي اهليت: مرشد کي مريدن جي اخلاقي ۽ روحاني تربيت ۽ سندن نفس جي تزڪيي جي صلاحيت هئڻ گهرجي. روايتي قادري تصور موجب اهڙي شخص پنهنجي نفس جي تربيت بہ ڪنهن تجربيڪار مرشد وٽ حاصل ڪئي هجي ۽ کيس پنهنجي مرشد طرفان ارشاد ۽ مشيخت جي اجازت مليل هجي. شعر ۾ ان تصور کي «يهذب طلاب الطريق ونفسه مهذبة من قبل» سان بيان ڪيو ويو آهي.[69][70]

قادري طريقي جي پکيڙ

قادري روحاني ۽ تربيت واري روايت وقت سان گڏ ڪيترن ملڪن ۽ علائقن تائين پکڙي. ماخذ موجب ان جا پيروڪار شام، ترڪي، عراق، مراڪش، الجزائر، موريتانيا، سينيگال، فلسطين، لبنان، موزمبيق، ڪيمرون، نائيجيريا، چين، فرانس، بيلجيم، اڳوڻي سوويت يونين، گهانا، ايران، سوڊان، نائيجر، مالي، گني، چاڊ، افغانستان، پاڪستان، صوماليا، انڊونيشيا، اڳوڻي يوگوسلاويا، مصر، تيونس، ملائيشيا ۽ ايريٽريا سميت مختلف ملڪن ۾ موجود رهيا آهن.[71]

همعصر حڪمرانن ڏانهن رويو

عبدالقادر جيلاني پنهنجي وعظن ۾ حڪمرانن ۽ سرڪاري عملدارن جي ناانصافين تي تنقيد ڪندو هو ۽ ماڻهن کي شريعت جي ابتڙ حڪمن جي پيروي ڪرڻ کان خبردار ڪندو هو. سندس تعليم ۾ حڪمرانن، دولت ۽ دنياوي طاقت کي حد کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ جي مذمت ملي ٿي. سندس هڪ مجلس مان هي قول نقل ڪيو ويو آهي:

” ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ بادشاهه معبود بڻجي ويا آهن. دنيا، دولت، عافيت، طاقت ۽ قوت بہ معبود بڻجي ويا آهن. افسوس، اوهان شاخ کي اصل بڻائي ڇڏيو آهي، رزق حاصل ڪندڙ کي رازق، مملوڪ کي مالڪ، محتاج کي غني، ڪمزور کي طاقتور ۽ مئل کي جيئرو سمجهي ورتو آهي... جڏهن اوهان دنيا جي جابرن، فرعونن، بادشاهن ۽ دولتمندن کي عظمت ڏيو ٿا ۽ الله عزوجل کي وساري سندس عظمت کي نظرانداز ڪريو ٿا تہ اوهان جو حال بتن جي پوڄا ڪندڙن جهڙو ٿي وڃي ٿو؛ جنهن کي اوهان حد کان وڌيڪ عظمت ڏيو ٿا، اهو اوهان جو بت بڻجي وڃي ٿو. “

جيلاني انهن والين ۽ سرڪاري عملدارن تي پڻ تنقيد ڪندو هو، جيڪي شرعي ۽ اخلاقي پهلوئن جو لحاظ ڪرڻ کانسواءِ حڪمرانن جي حڪمن تي عمل ڪندا هئا. ماخذن موجب سندس تنقيد رڳو عام وعظن تائين محدود نہ هئي، پر هو مخصوص واقعن ۾ حڪمرانن ۽ اعليٰ عملدارن جي مبينا ظلم ۽ بدعنواني خلاف پڻ آواز اٿاريندو هو.

541هه/1146ع ۾ عباسي خليفي المقتفي لامر الله يحيى بن سعيد، جيڪو ابن المرجم جي نالي سان مشهور هو، کي قاضي مقرر ڪيو. ماخذن موجب ابن المرجم تي رعيت سان ظلم ڪرڻ، ماڻهن جو مال ضبط ڪرڻ ۽ رشوت وٺڻ جا الزام لڳا. سندس خلاف احتجاجي تحريرون لکي مسجدن ۽ گهٽين ۾ لڳايون ويون، پر کليل نموني سندس مخالفت ڪرڻ جي همت گهٽ ماڻهن ۾ هئي.

سبط ابن الجوزي جي روايت موجب، هڪ موقعي تي جڏهن خليفو مسجد ۾ موجود هو تہ عبدالقادر جيلاني منبر تان کيس مخاطب ڪندي چيو:

” تو مسلمانن مٿان سڀ کان وڏو ظالم مقرر ڪيو آهي؛ سڀاڻي رب العالمين آڏو تنهنجو جواب ڇا هوندو؟ “

روايت موجب ان تنقيد کانپوءِ خليفي ابن المرجم کي قاضيءَ جي عهدي تان هٽائي ڇڏيو. ماخذن ۾ وزيرن، اعليٰ عملدارن ۽ حاجبن سان پڻ جيلاني جي اهڙن واقعن جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن موجب سرڪاري عملدار سندس نصيحت ۽ تنقيد کي سندس مذهبي حيثيت ۽ نيت جي سچائيءَ سبب ٻڌندا هئا.

عبدالقادر جيلاني بابت اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ هن حڪمرانن سان ذاتي قربت ۽ سرڪاري مراعتن کان فاصلو رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سوانحي ماخذن ۾ ڄاڻايل آهي تہ هو پنهنجي ذاتي مفاد لاءِ ڪنهن حڪمران جي در تي نہ ويندو هو.[72]

صلاح الدين جي نسل جي تياريءَ ۾ ڪردار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هكذا ظهر جيل صلاح الدين (ڪتاب)

ڪجهه جديد ليکڪن، خاص طور ماجد عرسان ڪيلاني، عبدالقادر جيلاني جي تعليمي ۽ اصلاحي سرگرمين کي ان فڪري ۽ سماجي تحريڪ جو حصو قرار ڏنو آهي، جنهن کي بعد ۾ صلاح الدين ايوبي جي دور ۾ صليبي قوتن خلاف جدوجهد ۽ بيت المقدس جي ٻيهر فتح سان ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيلاني بغداد ۾ پنهنجي مدرسي کي خيراتي وقف جي بنياد تي منظم ڪيو، جتي شاگردن لاءِ تعليم سان گڏ کاڌي ۽ رهائش جو انتظام پڻ ڪيو ويندو هو.[73]

هن نظرئي جي حامين موجب جيلاني جي مدرسي مان تعليم حاصل ڪندڙ شاگرد مختلف اسلامي علائقن ڏانهن ويا ۽ اتي ساڳئي تعليمي ۽ تربيتي طرز تي نوان مدرسا قائم ڪيائون. ماجد ڪيلاني انهن مدرسن جو انگ لڳ ڀڳ 400 ڄاڻايو آهي. انهن ادارن سان منسوب فڪري اصولن ۾ مختلف فقهي ۽ فڪري مذهبن جي موجودگيءَ کي قبول ڪندي گڏيل مقصدن تي زور ڏيڻ شامل هو. انهن مقصدن مان صليبي قبضي هيٺ آيل بيت المقدس جي آزاديءَ کي اهم مقصد طور پيش ڪيو ويو آهي.[74]

جيلاني جي تربيتي طريقي ۾ تزڪيه نفس ۽ اخلاقي تربيت کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. ماجد ڪيلاني جي تشريح موجب هن طريقي سان اهڙي شاگرد نسل جي تياري ٿي، جنهن پنهنجي تعليم کي مختلف علائقن تائين پهچايو ۽ ان جي نتيجي ۾ هڪ وسيع اصلاحي ماحول پيدا ٿيو. ساڳئي ماخذ ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ صلاح الدين ايوبي جي حڪمرانيءَ واري دور ۾ رڳو شام ۾ فتويٰ ڏيڻ جي اهليت رکندڙ لڳ ڀڳ 800 عورتون اهڙن تعليمي حلقن سان لاڳاپيل هيون، جن کي مصنف جيلاني جي اصل مدرسي يا ان سان منسوب شاخن سان ڳنڍي ٿو.[75]

هن فڪري تشريح موجب صلاح الدين ايوبي اهڙي ماحول ۾ اڳتي آيو، جنهن ۾ مذهبي ۽ فقهي اختلافن باوجود ڪجهه گڏيل مقصد موجود هئا. انهن ۾ بيت المقدس جي آزادي، مختلف فقهي ۽ فڪري مڪتبن سان رواداري ۽ زهد کي اهميت ڏيڻ شامل هئا. جيلاني جي تعليم ۾ زهد مان مراد دنياوي وسيلن کي مڪمل طور ترڪ ڪرڻ بدران انهن سان دل جي وابستگي گهٽائڻ ۽ انهن کي جائز مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ بيان ڪئي وئي آهي.

جيلاني توڪل سان گڏ عملي ذريعا اختيار ڪرڻ تي پڻ زور ڏنو. سندس تعليم موجب جائز سببن ۽ وسيلن کي ڇڏي ڏيڻ شريعت جي تقاضائن سان مطابقت نٿو رکي. هن عبادتن ۽ عملي ڪوششن کي هڪ ٻئي کان الڳ سمجهڻ بدران ٻنهي کي انساني ذميواريءَ جو حصو قرار ڏنو. ماجد ڪيلاني هن پهلوءَ کي اهڙن صوفي رجحانن جي مخالفت سان ڳنڍيو آهي، جن ۾ دنياوي سببن ۽ عملي جدوجهد کان مڪمل لاتعلقي اختيار ڪئي ويندي هئي.[76]

جيلاني جي تعليمي طريقي تي اڳين اصلاحي ۽ علمي روايتن جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي. خاص طور ابو حامد غزالي جي فڪر ۽ نظاميه مدرسن جي تعليمي نموني سان ان جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. نظام الملڪ جي سرپرستيءَ هيٺ قائم نظاميه مدرسن علمي ۽ تعليمي ادارن جي منظم جوڙجڪ جو اهم نمونو پيش ڪيو هو. جديد مطالعي موجب جيلاني اهڙي اداري واري تصور مان فائدو وٺندي ان کي پنهنجي روحاني ۽ اخلاقي تربيت واري طريقي سان ڳنڍيو. سندس طريقي ۾ مختلف فقهي وابستگين کي برقرار رکندي قرآن ۽ سنت جي دائري اندر گڏيل ديني ۽ اخلاقي مقصدن تي زور ڏنو ويو.[77]

تصنيفون

محيي الدين ابن الجيلاني جو روحاني مشاهدو. جامي جي ڪتاب نفحات الانس جي 1595ع واري عثماني قلمي نسخي مان ننڍي تصوير. چيسٽر بيٽي لائبريري

عبدالقادر جيلاني ڏانهن اصول الدين، فقه، اخلاق، روحاني تربيت ۽ تصوف بابت ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن. انهن مان ڪي ڇپيل، ڪي قلمي نسخن جي صورت ۾ ۽ ڪي تصويري نقلن جي صورت ۾ محفوظ آهن، جڏهن تہ ڪجهه ڪتابن جي نسبت بابت اختلاف پڻ موجود آهي. سندس ڪيترين تصنيفن جا مختلف ٻولين ۾ ترجما ٿيا آهن؛ خاص طور انگريزيءَ ۾ سندس ڪيترن ڪتابن جو ترجمو مختار هالينڊ (1935–2010ع) ڪيو.[78] ساڻس منسوب يا سندس تعليم تي مشتمل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

  • إغاثة العارفين وغاية منى الواصلين.
  • أوراد الجيلاني.
  • آداب السلوك والتوصل إلى منازل السلوك.
  • تحفة المتقين وسبيل العارفين.
  • جلاء الخاطر.
  • حزب الرجاء والانتهاء.
  • الحزب الكبير.
  • دعاء البسملة.
  • الرسالة الغوثية — ان جو هڪ نسخو بغداد جي اوقاف لائبريريءَ ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • رسالة في الأسماء العظيمة للطريق إلى الله.
  • الغنية لطالبي طريق الحق — جيلاني جي مشهور تصنيفن مان هڪ، جنهن ۾ اخلاق ۽ اسلامي آداب تي بحث ٿيل آهي؛ ڪتاب ٻن جلدن تي مشتمل آهي.
  • الفتح الرباني والفيض الرحماني — وعظ ۽ روحاني رهنمائيءَ بابت مجلسن جو مجموعو.
  • فتوح الغيب — عقيدن ۽ روحاني رهنمائيءَ بابت 78 مقالن تي مشتمل ڪتاب.
  • الفيوضات الربانية — هي ڪتاب خود جيلاني جي تصنيف نہ سمجهيو ويندو آهي، پر ان ۾ ساڻس منسوب ڪيترائي ورد، دعائون ۽ احزاب گڏ ڪيل آهن.
  • معراج لطيف المعاني.
  • يواقيت الحكم.
  • سر الأسرار في التصوف — تصوف بابت ساڻس منسوب ڪتاب؛ ان جا نسخا بغداد جي قادري لائبريري ۽ استنبول يونيورسٽي جي لائبريريءَ ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • الطريق إلى الله — خلوت، بيعت ۽ ستن نالن بابت ڪتاب.
  • رسائل الشيخ عبد القادر — 15 رسالن جو مجموعو، جنهن جو فارسي ترجمو استنبول يونيورسٽي جي لائبريريءَ ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.[79]
  • المواهب الرحمانية — هن ڪتاب جو ذڪر روضات الجنات جي مصنف ڪيو آهي.
  • حزب عبد القادر الجيلاني — قلمي نسخو، جنهن جي هڪ ڪاپي بغداد جي اوقاف لائبريريءَ ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • تنبيه الغبي إلى رؤية النبي — ان جو هڪ قلمي نسخو ويٽيڪن لائبريري، روم ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • الرد على الرافضة — هي ڪتاب جيلاني ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي، پر متن موجب ان جو مصنف محمد بن وهب آهي؛ ان جو هڪ قلمي نسخو بغداد جي قادري لائبريريءَ ۾ محفوظ آهي.
  • وصايا الشيخ عبد القادر — فيض الله مراد لائبريريءَ ۾ نمبر 251 هيٺ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • بهجة الأسرار ومعدن الأنوار في مناقب الباز الأشهب — جيلاني جي پنهنجي تصنيف نہ، پر سندس وعظن ۽ ساڻس لاڳاپيل روايتن جو مجموعو آهي، جنهن کي نور الدين ابو الحسن علي بن يوسف اللخمي الشطنوفي گڏ ڪيو.
  • تفسير الجيلاني — جيلاني ڏانهن منسوب تفسير، جنهن جو قلمي نسخو طرابلس الشام جي رشيد ڪرامي لائبريريءَ ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.
  • الدلائل القادرية.
  • الحديقة المصطفوية — فارسي ۽ اردو ۾ ڇپيل.
  • الحجة البيضاء.
  • عمدة الصالحين في ترجمة غنية الصالحين.
  • بشائر الخيرات.
  • ورد الشيخ عبد القادر الجيلاني.
  • كيمياء السعادة لمن أراد الحسنى وزيادة.
  • المختصر في علم الدين.
  • مجموعة خطب — خطبن جو مجموعو.[80]

قول ۽ گفتا

عبدالقادر جيلاني ڏانهن ڪيترائي قول ۽ نصيحتون منسوب ڪيون وڃن ٿيون. مختلف ماخذن ۾ نقل ٿيل انهن قولن مان ڪجهه هي آهن:

  • سندس قول آهي: ”ڪتاب ۽ سنت جي ٻن پرن سان حق ڏانهن اڏام.“
  • سندس چوڻ آهي: ”مون عراق جي بيابانن ۽ کنڊرن ۾ پنجويهه سال اڪيلو گهمندي گذاريا؛ نہ مان ماڻهن کي سڃاڻندو هوس ۽ نہ ماڻهو مون کي سڃاڻندا هئا. مون هڪ سال مدائن جي کنڊرن ۾ نفس سان مجاهدو ڪندي گذاريو.“[81]
  • سندس قول آهي: ”دنيا کي پنهنجن دلين مان ڪڍي هٿن ۾ رکو، پوءِ اها اوهان کي نقصان نہ پهچائيندي.“
  • سندس قول آهي: ”اسمِ اعظم اهو آهي تہ تون ’الله‘ چوين ۽ تنهنجي دل ۾ ان کان سواءِ ٻيو ڪو نہ هجي.“
  • سندس چوڻ آهي: ”پنهنجين دلين جي دروازن جا نگهبان ٿيو؛ جنهن شيءِ کي اندر آڻڻ جو الله حڪم ڏئي، اها اندر آڻيو ۽ جنهن کي ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي، اها ٻاهر ڪڍو. نفساني خواهشن کي دلين ۾ داخل ٿيڻ نہ ڏيو، نہ تہ اهي اوهان کي تباهه ڪري ڇڏينديون.“
  • سندس قول آهي: ”ڪنهن تي ظلم نہ ڪريو، ڀلي اهو رڳو بدگمانيءَ جي صورت ۾ ڇو نہ هجي، ڇاڪاڻ تہ اوهان جو پالڻهار ظالم جي ظلم کي نظرانداز نٿو ڪري.“
  • سندس چوڻ آهي: ”جيترو تون نفس سان مجاهدو ڪري ان کي اطاعت وسيلي مات ڏيندين، اوترو جيئرو ٿيندين؛ ۽ جيترو ان کي ڇڏي ڏيندين ۽ الله جي رضا لاءِ ان کي روڪيندين نہ، اوترو مرندين.“ هن ان ڳالهه کي ننڍي جهاد کان وڏي جهاد ڏانهن موٽڻ واري روايت جي مفهوم سان ڳنڍيو آهي.
  • سندس قول آهي: ”مرد اهو نہ آهي، جيڪو تقدير آڏو رڳو تسليم ٿي وڃي؛ مرد اهو آهي، جيڪو تقدير کي تقدير سان دفع ڪري.“
  • سندس چوڻ آهي: ”نيڪي ان سان بہ ڪريو جيڪو ان جو حقدار هجي ۽ ان سان بہ جيڪو حقدار نہ هجي؛ اجر الله وٽ آهي.“
  • سندس قول آهي: ”مون سڀني عملن کي جاچيو، پر کاڌو کارائڻ کان وڌيڪ ڀلو عمل نہ ڏٺم. منهنجي خواهش آهي تہ جيڪر سڄي دنيا منهنجي هٿ ۾ هجي تہ اها بکايلن کي کارائي ڇڏيان.“
  • سندس چوڻ آهي: ”ڪنهن انسان جي دوستيءَ تي تيستائين ڀروسو نہ ڪريو، جيستائين ڏکي وقت ۾ اوهان ڏانهن سندس رويو نہ ڏسو.“
  • سندس قول طور هي لفظ پڻ منسوب ڪيا وڃن ٿا: ”ٽي ڳالهيون تنهنجو وقت وڃائين ٿيون: گذري ويل ڳالهه تي افسوس ڪرڻ، ڇاڪاڻ تہ اها موٽي نہ ايندي؛ پاڻ کي ٻين سان ڀيٽڻ، ڇاڪاڻ تہ ان مان ڪو فائدو نہ ٿيندو؛ ۽ سڀني ماڻهن کي راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ، ڇاڪاڻ تہ اهو ممڪن نہ آهي.“
  • ساڻس هي قول پڻ منسوب آهي: ”جيڪڏهن پنهنجي عقل کي ننڍين ڳالهين سان ڀري ڇڏيندين تہ وڏين ڳالهين لاءِ ان ۾ جاءِ نہ بچندي. عقل ٻنيءَ وانگر آهي؛ جيڪڏهن ان ۾ سٺا ٻوٽا نہ پوکيندين تہ منجهس نقصانڪار گاهه پاڻمرادو ڦٽي پوندو.“
  • سندس قول آهي: ”تنهنجي اخلاص جي نشاني اها آهي تہ تون ماڻهن جي ساراهه يا مذمت ڏانهن ڌيان نہ ڏين، سندن هٿن ۾ موجود شين جي لالچ نہ رکين، بلڪہ ربوبيت جو حق ادا ڪرين؛ نعمت لاءِ نہ، پر نعمت ڏيندڙ لاءِ عمل ڪرين؛ ملڪيت لاءِ نہ، پر مالڪ لاءِ؛ باطل لاءِ نہ، پر حق لاءِ.“
  • ساڻس هي قول بہ منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”پکي پنهنجي جهڙي ولر سان اڏامندا آهن؛ تنهنڪري هميشه پنهنجو ولر ڳوليو تہ جيئن آزاديءَ سان اڏامي سگهو. جيڪو اوهان جهڙو هوندو، سو اوهان جو پر ٽٽڻ تي اوهان کي سنڀاليندو؛ پر جيڪو اوهان جي ولر مان نہ هوندو، سو اوهان کي ڪمزور ڏسي نقصان پهچائي سگهي ٿو.“
  • ساڻس هي قول پڻ منسوب آهي: ”بکايل جي پيٽ ۾ هڪ گرهه وجهڻ هزار مسجدون اڏائڻ کان ڀلو آهي؛ ڪعبي کي ڍڪڻ کان ڀلو، عبادت ۾ بيهڻ کان ڀلو ۽ تلوار سان جنگ ڪرڻ کان ڀلو آهي. جيڪڏهن بکايل جي پيٽ ۾ اٽو پهچي تہ ان لاءِ سج جهڙو نور چمڪي ٿو؛ سو بکايل کي کارائيندڙ لاءِ خوشخبري آهي.“[82]

شاعري

عبدالقادر جيلاني کي لفظ جي روايتي ۽ فني معنيٰ ۾ باقاعده شاعر نہ سمجهيو ويو آهي؛ سندس شاعريءَ ۾ شعر کي خاص طور صوفيانه فڪر ۽ معنائن جي اظهار جو وسيلو بڻايو ويو آهي. سندس نالي سان منسوب شاعريءَ جي اهميت ادبي قدر کان وڌيڪ صوفيانه تصورن ۽ تجربن جي اظهار سان ڳنڍي وئي آهي. اهڙن معنائن کي گهڻو ڪري رمز، اشارن ۽ ڪناين وسيلي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا صوفيانه شاعريءَ جي هڪ نمايان خصوصيت پڻ رهي آهي. عبدالقادر جيلاني ڏانهن منسوب سمورا شعر مستند نہ سمجهيا ويا آهن؛ ڪن محققن سندس نالي سان منسوب ڪجهه نظمن جي نسبت تي شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ تہ انهن جو فڪري مواد سندس ڄاتل مذهبي ۽ صوفيانه منهج سان مطابقت نٿو رکي.[83]

عبدالقادر جيلاني جي نالي سان منسوب ديوان جي مشهور قصيدن مان هڪ ”بلبل الافراح“ آهي. شاعر ۽ محقق فالح ڪيلاني، جنهن عبدالقادر جيلاني جي ديوان جي شرح پڻ لکي، هن قصيدي کي گهري محبت ۽ صوفيانه وجد جي اظهار طور بيان ڪيو آهي. قصيدي ۾ صوفيانه رمزيت جو استعمال ٿيل آهي، جنهن وسيلي صوفيانه تجربن ۽ باطني ڪيفيتن کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.[84][85]

قصيدي بلبل الافراح جا ڪجهه شعر هي آهن:

سانچو:أبيات

نثر

عبدالقادر جيلاني جي نثري لکڻين ۽ ساڻس منسوب گفتن جا موضوع گهڻ رُخا آهن، جن ۾ خطبا، وصيتون، خط، حڪمت ڀريا قول، دعائون، مناجاتون ۽ گفتگو شامل آهن. سندس نثر ۾ خاص طور تصوف، صوفيانه احوال ۽ مقامات، مناجات، الاهي محبت، ورع ۽ تقويٰ جهڙن موضوعن تي زور ڏنو ويو آهي. سندس تصنيفن ۽ قولن ۾ مذهبي ۽ صوفيانه فڪر جو اظهار ملي ٿو. سندس خطبن مان هڪ ۾ دنيا جي عارضي هجڻ، موت، عمل ۽ آخرت بابت نصيحت ڪندي چيو ويو آهي:[63]

اي انسانو، اي آدم جا اولاد! دنيا ۾ جيترو چاهيو جيئو، پر موت اوهان وٽ ضرور ايندو؛ جيترا چاهيو محل اڏيو، نيٺ مٽي اوهان کي ڍڪي ڇڏيندي؛ دنيا سان جيتري چاهيو محبت ڪريو، پر آخرڪار اوهان کي ان کان جدا ٿيڻو پوندو. جيترو عمل ڪري سگهو ڪريو، ڇو تہ الله اوهان کي اوهان جي عملن جو بدلو ڏيندو. جيترو کلي سگهو کلو، پر پيارن جي جدائي اوهان کي غمگين ڪندي ۽ روئاريندي. اي آدم جا اولاد! دنيا مان اهڙي جاءِ تي قناعت ڪريو جيڪا اوهان کي پناهه ڏئي ۽ اهڙي رزق تي جيڪو اوهان لاءِ ڪافي هجي. رزق جي طلب ۾ سستي نہ ڪريو، ڇاڪاڻ تہ جنهن اوهان جي رزق جي ذميواري کنئي آهي، سو اوهان کي کارائي ۽ پياري ٿو. جيڪڏهن اوهان سڄي دنيا جا مالڪ بہ ٿي وڃو تہ اها اوهان کي الله کان بي نياز نٿي ڪري سگهي. تنهنڪري خبردار، دنيا جون نعمتون اوهان کي دوکي ۾ نہ وجهن، ڇاڪاڻ تہ اهي اوهان کي الله جي ياد کان غافل ڪري سگهن ٿيون. نيڪ عمل ڪريو، ڇاڪاڻ تہ اوهان انهن سان ضرور روبرو ٿيندا.

سندس نثري روايت ۾ دعائن ۽ مناجاتن کي پڻ اهم جاءِ حاصل آهي. ساڻس منسوب هڪ دعا ۾ چيو ويو آهي:

اي الله! اي اهو، جنهن کي اکيون ڏسي نٿيون سگهن، جنهن بابت گمان احاطو نٿا ڪري سگهن، جنهن جو وصف بيان ڪندڙ پورو وصف بيان نٿا ڪري سگهن، جنهن کي زماني جون گردشون خوفزده نٿيون ڪن ۽ جنهن کي انجام فنا نٿا ڪن... اي الله! منهنجي عملن مان سندن پڄاڻيءَ کي سڀ کان ڀلو ڪر ۽ منهنجي ڏينهن مان ان ڏينهن کي سڀ کان ڀلو ڪر، جنهن ڏينهن مان توسان ملان؛ بيشڪ تون هر شيءِ تي قادر آهين.

عبدالقادر جيلاني جي نثر بابت ادبي مطالعي ۾ سندس ٻوليءَ جي چونڊ کي سندس تبليغي ۽ صوفيانه مقصدن سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس نثر ۾ وعظ، نصيحت ۽ روحاني تربيت سان مناسبت رکندڙ لفظن ۽ معنائن جو استعمال ملي ٿو. هڪ ادبي مطالعي موجب سندس نثري اسلوب ۾ بلاغت، مناسب موقعي مطابق معنائن جي چونڊ ۽ جذباتي اظهار نمايان آهن، جن تي سندس دور جي مذهبي ۽ سماجي حالتن جو اثر پڻ ڏٺو وڃي ٿو.[86]

الغنية لطالبي طريق الحق

الغنية لطالبي طريق الحق عبدالقادر جيلاني جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب ٽن جلدن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي طور ٽن علمي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي: پهرين اسلامي فقه، خاص طور عبادتن جا مسئلا؛ ان کان پوءِ عقيدا ۽ مختلف اسلامي فرقا؛ ۽ آخر ۾ اخلاق، اسلامي آداب، وعظ ۽ تصوف.[87]

ڪن محققن الغنية کي ابو حامد غزالي جي احياء علوم الدين سان فڪري ۽ ترتيبي مشابهت رکندڙ تصنيف قرار ڏنو آهي. سندن خيال موجب جيلاني ڪتاب جي ترتيب ۾ ساڳيو وسيع مذهبي ۽ اخلاقي طريقو اختيار ڪيو، پر ڪيترن موضوعن کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪندي پنهنجي علمي تجربي کي بہ ان ۾ شامل ڪيو.[88]

ڪتاب ۾ علم ۽ فقه کي انساني عمل ۽ اخلاق سان ڳنڍيو ويو آهي. ان نقطه نظر موجب حقيقي ديني علم اهو آهي، جنهن جا اثر انسان جي عملي زندگي ۽ روين ۾ ظاهر ٿين. ڪتاب جي شروعات علم جي اهميت ۽ ان جي قسمن بابت بحث سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ مواد کي چئن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: عبادتون، عادتون، مهلڪات ۽ منجيات.

عبادتن واري حصي ۾ نماز، زڪوات، روزو ۽ حج سميت مختلف عبادتن ۽ انهن جي ظاهري توڙي باطني پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي. عادتن واري حصي ۾ کاڌي پيتي، شادي، روزگار، معاش، صحبت ۽ سفر جهڙن روزمره معاملن جا آداب بيان ٿيل آهن. مهلڪات واري حصي ۾ غرور، تڪبر، دنيا ۽ مال جي محبت، ڪاوڙ، حسد، رياڪاري ۽ خواهشن جهڙين اخلاقي خرابين جو ذڪر آهي. منجيات واري حصي جي شروعات توبهه سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ صبر، شڪر، خوف، اميد، زهد، توڪل، محبت، اخلاص، مراقبو ۽ تفڪر جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.

الغنية ۾ جيلاني اڪثر موضوعن جي وضاحت لاءِ پهرين قرآن جي آيت، پوءِ حديث، ان کان پوءِ صحابه ڪرام ۽ صالح ماڻهن سان لاڳاپيل روايتن ۽ مثالن کي پيش ڪري ٿو.

ڪتاب جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي ۽ فڪري فرقن جي عقيدن ۽ دليلن تي بحث ۽ تنقيد آهي. جيلاني معتزله، مرجئه، خوارج، شيعن، ڪراميه، فلسفين ۽ ٻين فڪري گروهن جي نظرين جو ذڪر ڪندي انهن جي دليلن جا جواب ڏنا آهن.[89] هڪ مطالعي موجب سندس استدلالي طريقي ۾ مخالف ڌر جا سوال ۽ دليل پيش ڪرڻ کان پوءِ انهن جو تفصيلي جواب ڏيڻ شامل آهي.[90]

موضوعن جي ورهاست

ڪتاب ۾ بيان ڪيل چئن وڏن حصن جي موضوعاتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وئي آهي:

عبادتن جو حصو عادتن جو حصو مهلڪات جو حصو منجيات جو حصو
1. علم 1. کاڌي جا آداب 1. دل جي عجائبات جي وضاحت 1. توبهه
2. عقيدن جا اصول 2. نڪاح جا آداب 2. نفس جي رياضت ۽ اخلاق جي سڌاري 2. صبر ۽ شڪر
3. طهارت جا اسرار 3. ڪمائي ۽ معاش جا آداب 3. ٻن شهوتن جون آفتون 3. خوف ۽ اميد
4. نماز جا اسرار ۽ اهم مسئلا 4. حلال ۽ حرام 4. زبان جون آفتون 4. فقر ۽ زهد
5. زڪوات جا اسرار 5. الفت، ڀائپي ۽ صحبت جا آداب 5. ڪاوڙ، ڪيني ۽ حسد جون آفتون 5. توحيد ۽ توڪل
6. روزي جا اسرار 6. اڪيلائيءَ جا آداب 6. دنيا جي مذمت 6. محبت، شوق، انس ۽ رضا
7. حج جا اسرار 7. سفر جا آداب 7. بخل ۽ مال جي محبت جي مذمت 7. نيت، صدق ۽ اخلاص
8. قرآن جي تلاوت جا آداب 8. سماع ۽ وجد جا آداب 8. جاه ۽ ريا جي مذمت 8. مراقبو ۽ محاسبو
9. اذڪار ۽ دعائون 9. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ 9. تڪبر ۽ خودپسنديءَ جي مذمت 9. تفڪر
10. اورادن جي ترتيب ۽ رات جي عبادت جو بيان 10. زندگيءَ جا آداب ۽ نبوي اخلاق 10. غرور جي مذمت 10. موت ۽ ان کان پوءِ جا احوال

فقهي مذهب ۽ عقيدو

عبدالقادر جيلاني جو تعلق بنيادي طور حنبلي مذهب سان هو، پر ماخذن موجب هو شافعي مذهب مطابق پڻ فتوا ڏيندو هو. يحيى بن شرف نووي کيس بغداد ۾ شافعين ۽ حنبلين جو شيخ قرار ڏنو آهي. ابو عبدالله محمد المسناوي الدلائي (وفات 1136هه) ان بابت لکيو آهي تہ جيلاني فقهي فروع ۾ رڳو احمد بن حنبل جي مذهب تائين محدود نہ هو، بلڪه پنهنجي علم ۽ اجتهادي نظر جي بنياد تي ٻنهي مذهبن مان اهڙي راءِ اختيار ڪندو هو، جيڪا سندس نظر ۾ دين جي لحاظ کان وڌيڪ محتاط ۽ يقين سان وڌيڪ موافق هوندي هئي.[91]

عبدالقادر جيلاني پنهنجي عقيدي بابت خيالن جو اظهار پنهنجي تصنيفن ۾ پڻ ڪيو آهي. سندس عقيدي سان لاڳاپيل هڪ بيان فتوح الغيب جي آخري مقالي ۾ ملي ٿو، جنهن کي اسماعيل بن محمد سعيد قادري پنهنجي ڪتاب الفيوضات الربانية في المآثر والأوراد القادرية ۾ پڻ نقل ڪيو آهي.[92]

باز اشهب جي معنيٰ

باز اشهب عبدالقادر جيلاني سان منسوب مشهور لقبن مان هڪ آهي. ابو الثناء شهاب الدين آلوسي موجب صوفيانه اصطلاح ۾ ”باز اشهب“ اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو روحاني احوال ۽ مقامات ۾ پختگي حاصل ڪري چڪو هجي ۽ پيش ايندڙ حالتون کيس پنهنجي مرتبي تان هٽائي نہ سگهن؛ جيڪو ظاهر ۾ مخلوق سان ۽ باطن ۾ حق سان وابسته هجي، جنهن جي نظر بلند ۽ همت اعليٰ هجي ۽ جيڪو خوف ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ مددگار ۽ عارفن لاءِ فيض جو وسيلو هجي.

جمال الدين فالح ڪيلاني موجب ”باز“ هڪ شڪاري پکي آهي، جيڪو تيز نظر ۽ شڪار تي تيزيءَ سان جهپٽڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن تہ ”اشهب“ اهڙي رنگ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اڇاڻ غالب هجي. تاريخ ۾ هي لقب مختلف عالمن لاءِ پڻ استعمال ٿيو، پر عبدالقادر جيلاني سان ان جي نسبت خاص شهرت حاصل ڪئي. ڪيلاني هن لقب کي عبدالقادر جيلاني جي علمي ۽ صوفيانه مرتبي سان تشبيهي طور ڳنڍي ٿو ۽ لکي ٿو تہ صوفين وٽ کيس ”قطب بغداد“ پڻ سڏيو ويو آهي.[93]

عبدالقادر جيلاني ڏانهن منسوب قصيدي بلبل الافراح ۾ پڻ ”باز اشهب“ جو تعبير ملي ٿو:

سانچو:أبيات

عالمن جا رايا

عبدالقادر جيلاني بابت مختلف دورن جي عالمن، فقيهن ۽ صوفين پنهنجن تصنيفن ۾ رايا بيان ڪيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا:

  • ابن تيميه عبدالقادر جيلاني کي پنهنجي دور جي انهن وڏن شيخن مان شمار ڪيو آهي، جيڪي شريعت جي پابندي، امر ۽ نهي، شريعت کي ذوق ۽ قدر تي مقدم رکڻ ۽ نفساني خواهشن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندا هئا.
  • يحيى بن شرف نووي ڏانهن منسوب بيان موجب، عبدالقادر جيلاني پنهنجي دور ۾ بغداد جي شافعي ۽ حنبلي عالمن جي وڏن شيخن مان هو. هن سندس علم، اخلاق، تواضع، شريعت جي پيروي، عالمن ۽ اهل سنت جي عزت، مجاهدي ۽ مراقبي جو ذڪر ڪندي لکيو آهي تہ سندس دور ۾ سندس جهڙو ٻيو ڪو نہ هو.[94]
  • عز بن عبدالسلام ڏانهن منسوب قول موجب، شيخن مان عبدالقادر جيلاني جون ڪرامتون اهڙي وڏي پيماني تي نقل ٿيون، جو هن انهن کي تواتر سان منقول قرار ڏنو.[95]
  • شمس الدين ذهبي کيس عالم، زاهد، عارف، شيخ الاسلام ۽ بغداد جو شيخ قرار ڏنو آهي.[96] هڪ ٻئي هنڌ هن عبدالقادر جيلاني کي عارفن جو پيشوا ۽ مقامات ۽ ڪرامتن وارو شخص قرار ڏنو آهي.[92]
  • ابو سعد عبدالكريم سمعاني کيس پنهنجي دور جي حنبلي عالمن جو امام ۽ شيخ، صالح فقيه، گهڻو ذڪر ڪندڙ ۽ فڪر ۾ مشغول رهندڙ شخص قرار ڏنو آهي. هن سندس خشيت ۽ سائلن سان سخاوت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
  • ابن حجر عسقلاني موجب عبدالقادر جيلاني شريعت جي ضابطن جو پابند هو، ماڻهن کي انهن ڏانهن سڏيندو ۽ انهن جي مخالفت کان روڪيندو هو. ابن حجر سندس عبادت، مجاهدي ۽ خانداني ۽ سماجي زندگيءَ سان گڏ انهن عملن کي جاري رکڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.[97]
  • ابن قدامه مقدسي لکي ٿو تہ جڏهن هو 561هه ۾ بغداد پهتو تہ عبدالقادر جيلاني علم، عمل، روحاني حالت ۽ فتويٰ جي ميدان ۾ نمايان حيثيت رکندڙ هو. سندس چوڻ موجب، عبدالقادر وٽ مختلف علمن جي گهڻائي، شاگردن سان صبر ۽ وسيع ظرفي موجود هئي. ابن قدامه اهو پڻ لکيو تہ هن کان پوءِ کيس سندس جهڙو شخص نظر نہ آيو.[98]
  • ابن رجب حنبلي عبدالقادر جيلاني کي پنهنجي دور جو زاهد، عارفن جو پيشوا ۽ شيخن ۾ ممتاز شخص قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب عبدالقادر جيلاني کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي، سندس احوال ۽ اقوال مشهور ٿيا ۽ مختلف علائقن مان وٽس فتوائون موڪليون وينديون هيون.[99]
  • ابن كثير عبدالقادر جيلاني بابت لکيو آهي تہ هو گهڻو زهد اختيار ڪندڙ شخص هو ۽ سندس صالح احوال ۽ مڪاشفا بيان ڪيا ويا آهن.[100]
  • يافعي کيس شريعت ۽ طريقت جي علمن ۾ ممتاز شيخ قرار ڏيندي سندس علم، اخلاق، قرآن ۽ سنت جي تبليغ ۽ ماڻهن جي ديني تربيت جو ذڪر ڪيو آهي. هن اهو پڻ لکيو تہ ڪيترن فقيهن عبدالقادر جيلاني وٽ تعليم حاصل ڪئي.[101]
  • عبدالوهاب شعراني سندس طريقي بابت لکيو آهي تہ ان جو بنياد توحيد تي هو ۽ هو ظاهر توڙي باطن ۾ شريعت جي پابنديءَ تي زور ڏيندو هو.[102]
  • احمد رفاعي ڏانهن منسوب قول ۾ عبدالقادر جيلاني جي علمي ۽ صوفيانه مرتبي جي واکاڻ ڪندي کيس شريعت ۽ حقيقت ٻنهي علمن ۾ ممتاز قرار ڏنو ويو آهي.[103]
  • شيخ بقا بن بطو ڏانهن منسوب بيان موجب عبدالقادر جيلاني پنهنجي طريقت ۾ غيرمعمولي پختگي رکندو هو ۽ سندس طريقي جو بنياد توحيد تي هو.[104]
  • ابن سمعاني پڻ کيس پنهنجي دور جي حنبلي عالمن جو امام ۽ شيخ، صالح ۽ ديندار فقيه، گهڻو ذڪر ڪندڙ، فڪر ۾ رهندڙ ۽ نرم دل شخص قرار ڏنو آهي.

سبط ابن الجوزي پڻ پنهنجي ڪتاب مرآة الزمان في تاريخ الأعيان ۾ عبدالقادر جيلاني جو ذڪر واکاڻ سان ڪيو آهي.[92]

وفات

عبدالقادر جيلاني جو مقبرو
بغداد ۾ عبدالقادر جيلاني جي مزار ۽ مسجد جي 1925ع ۾ ورتل تصوير

عبدالقادر جيلاني ڇنڇر جي رات، 10 ربيع الثاني 561هه/1166ع ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 90 يا 91 سال هئي. سندس پٽ عبدالوهاب سندس تجھيز ۽ تدفين جا انتظام ڪيا ۽ سندس پٽن، ساٿين ۽ ٻين موجود ماڻهن سان گڏ سندس جنازي نماز ادا ڪئي. کيس بغداد جي رصافه واري علائقي ۾ باب الشيخ وٽ، دجله جي ڀرسان سندس مدرسي جي ورانڊي ۾ دفن ڪيو ويو.[106][13] سندس مدرسي ۽ قبر وارو هنڌ اڳتي هلي هڪ مشهور زيارتگاهه بڻجي ويو.

روايت موجب، سندس وفات کان پوءِ ماڻهن جي وڏي هجوم سبب مدرسي جو دروازو ڏينهن چڙهڻ تائين نہ کوليو ويو، جنهن کان پوءِ ماڻهو سندس قبر تي جنازي نماز پڙهڻ ۽ زيارت لاءِ ايندا رهيا.

صفوي بادشاهه شاهه اسماعيل پهرئين جي دور ۾ سندس مزار ڊاهي وئي.[107] 1535ع ۾ سلطان سليمان اعظم مزار جي ٻيهر تعمير ڪرائي.[108] اهو مقبرو قادريه مسجد ۽ روضي جي مجموعي جو حصو آهي.

پيدائش واري هنڌ بابت بعد واري روايت

جمال الدين فالح ڪيلاني پنهنجي ڪتاب جغرافية الباز الأشهب ۾ سالم آلوسي جي حوالي سان هڪ روايت نقل ڪئي آهي تہ احمد حسن البڪر پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي دور ۾ ايران کان عباسي خليفي هارون الرشيد جا باقيات واپس ڪرڻ جو مطالبو ڪيو هو، ڇاڪاڻ تہ هارون الرشيد کي بغداد جي عباسي سونهري دور جي اهم علامت سمجهيو ويندو هو. هن روايت موجب اهو مطالبو عبدالجبار جومرد، جيڪو عبدالكريم قاسم جي دور ۾ عراق جو پرڏيهي معاملن وارو وزير رهي چڪو هو، جي تجويز تي ڪيو ويو. ايران اهو مطالبو قبول نہ ڪيو ۽ موٽ ۾ عبدالقادر جيلاني جا باقيات ايران حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، ڇاڪاڻ تہ هڪ روايت موجب سندس پيدائش ايران جي گيلان علائقي ۾ ٿي هئي.

ساڳئي روايت موجب، احمد حسن البڪر ان معاملي بابت عراقي مورخ مصطفى جواد کان راءِ ورتي. مصطفى جواد جو موقف هو تہ عبدالقادر جيلاني جي ايران جي گيلان ۾ پيدائش بابت بيان هڪ اهڙي روايت تي ٻڌل آهن، جيڪا پوءِ مختلف ماخذن ۾ تحقيق کان سواءِ نقل ٿيندي رهي؛ جڏهن تہ سندس خيال ۾ عبدالقادر جيلاني جي پيدائش جيلان يا جِيل نالي ڳوٺ ۾، مدائن جي ڀرسان ٿي هئي. روايت ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ حسين علي محفوظ پڻ 1996ع ۾ جلولاء ۾ عرب مورخن جي اتحاد پاران منعقد ڪيل هڪ تقريب دوران انهيءَ موقف جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ سالم آلوسي بہ موجود هو. ان کان پوءِ اهو موقف ايراني حڪومت تائين پهچايو ويو ۽، روايت موجب، هڪ عرب ملڪ جي مداخلت کان پوءِ معاملو ختم ڪيو ويو.[109]

عبدالقادر جيلاني جي جاگرافيائي نسبت بابت 1958ع ۽ 1960ع جي ڪجهه عراقي ماخذن ۾ کيس ”الجيلي“ لکيو ويو آهي،[110] جڏهن تہ هڪ ٻئي ماخذ ۾ ”الكيلاني“ جو نالو قوسين ۾ ڏنو ويو آهي.[111][112]

عرس

ھن جو عرس يا ورسي 11 ربيع الثاني تي ملھائي ويندي آهي جنھن کي ڏکڻ ايشيا ۾ سندس عقيدتمند يارنهين شريف سڏي ملھائيندا آهن.[113]

مرثيو

عبدالقادر جيلاني جي وفات کان پوءِ سندس شاگرد ۽ شاعر نصر نميري ڏانهن هڪ مرثيو منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪو روايت موجب سندس تدفين واري ڏينهن چيو ويو هو. هن مرثيي ۾ عبدالقادر جيلاني جي زهد، فقهي علم، فتويٰ، تصوف ۽ سندس مذهبي مرتبي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.[114] مرثيي جا ڪجهه شعر هي آهن:

سانچو:أبيات

قادري سلسلو

سندس وفات بعد ھن جي مريدن سندس معجزن جون ڪيتريون ئي ڪھاڻيون پکيڙيون جنھن سبب ھن جي وفات کان پوء ھڪ صدي اندر ھي اسلامي دنيا جي ھڪ تمام وڏي صوفي طور سڃاڻجڻ لڳو[13] ۽ صوفين جي قادري سلسلي جو باني ٿي ويو جنھن جون شاخون وچ اوڀر، آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا تائين ڦهليل آھن.[13]

حوالا

  1. 1 2 Chabbi 2009.
  2. ↑ W. Braune, Abd al-Kadir al-Djilani, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R Gibb, J.H.Kramers, E. Levi-Provencal, J. Schacht, (Brill, 1986), 69; "authorities are unanimous in stating that he was a Persian from Nayf (Nif) in Djilan, south of the Caspian Sea. "
  3. 1 2 3 'Abd al-Qadir al-Jilani تي انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا
  4. ↑ ڪتاب من الشك إلى اليقين، شيخ عبدالقادر جيلاني جي نسب جو مطالعو، وچئين دور جي اسلامي تاريخ جي ماخذن تي تنقيدي تحقيق، مصنف جمال الدين فالح ڪيلاني، تقديم ڊاڪٽر حسين علي محفوظ، دار الزنبقة، قاهره، 2013ع.
  5. ↑ التاريخ الكبير، مصنف: حافظ شمس الدين ذهبي.
  6. ↑ ذهبي سندس ذڪر تاريخ الاسلام ۾ 587هه جي وفاتن هيٺ ڪيو آهي ۽ ابن الدبيثي المختصر المحتاج إليه من تاريخ بغداد، تحقيق مصطفى جواد، ج 2، ص 149 ۾ پڻ سندس ذڪر ڪيو آهي؛ ڏسو: الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، دار مصر مرتضى للكتاب، بيروت، 2011ع، ص 43.
  7. ↑ عبدالقادر جيلاني جي بغداد ۾ هڪ عوامي ڪنيت ”ابو قبقاب“ پڻ مشهور هئي. روايت موجب شيخ جيلاني وضوءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ پنهنجو قبقاب پري ڪنهن ملڪ ڏانهن اڇلايو، جيڪو هندستان جي ڪجهه بادشاهن مان انهن ماڻهن کي وڃي لڳو، جن کي هو ڪنهن سبب ڪري نشانو بڻائڻ چاهيندو هو.
  8. ↑ المختصر في تاريخ شيخ الإسلام عبد القادر الكيلاني، عبدالغني الدروبي، پاڪستان، ڪراچي، 1972ع، ص 12.
  9. ↑ جلال الدين الحنفي، معجم اللغة العامية البغدادية، ج 1، ص 50 سانچو:أرشيف الويب
  10. ↑ ڪتاب: جغرافية الباز الأشهب، شيخ عبدالقادر جيلاني جي ڄمڻ واري هنڌ بابت تحقيق، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، مكتبة الجليس، بيروت، 2012ع، ص 12.
  11. ↑ المنتظم، ابن الجوزي، جلد 10، ص 219.
  12. ↑ المختصر في تاريخ شيخ الإسلام عبد القادر، ابراهيم الدروبي، پاڪستان، 1959ع، ص 52.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo، J. Gordon Melton، Series Editor، Facts On File, Inc.، Infobase Publishing، 132 West 31st Street، New York NY 10001، ص 54.
  14. ↑ Britannica|693|'Abd al-Qadir al-Jilani
  15. ↑ "`Abd al-Qadir al Jilani (Gilani)". اوڪسفورڊ ببليوگرافيز (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 18 آڪٽوبر 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 سيپٽمبر 2023 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ فائونڊيشن, انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 18 آڪٽوبر 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 سيپٽمبر 2023 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Britannica|693|'Abd al-Qadir al-Jilani
  18. ↑ (جِيل، جِيلان) دجله جي ڪناري تي مدائن کان هيٺ، بغداد کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع هڪ ڳوٺ؛ ڏسو: جغرافية الباز الأشهب، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، جنهن شيخ عبدالقادر جيلاني جي ڄمڻ واري هنڌ بابت تحقيق ڪندي جِيل ڳوٺ کي سندس ڄمڻ جو هنڌ قرار ڏنو آهي؛ ص 14.
  19. ↑ من بعض أنساب العرب، ڊاڪٽر خاشع المعاضيدي، دار الرشيد، بغداد، 1997ع، جلد 2، ص 77.
  20. ↑ Encyclopaedia of Religion and Ethics، جلد 1، حصو 1، ص 10، James Hastings ۽ John A. Selbie، Adamant Media Corporation، 2001ع.
  21. ↑ The Sufi Orders in Islam، ٻيو ڇاپو، ص 32، J. Spencer Trimingham ۽ John O. Voll، Oxford University Press، 1998ع.
  22. ↑ Lawrence 1982, pp. 132–133.
  23. ↑ سير أعلام النبلاء، امام شمس الدين ذهبي، مؤسسة الرسالة، ٽيون ڇاپو، 1405هه/1985ع، جلد 20، ص 439.
  24. ↑ Historical and Political Who's Who of Afghanistan، ص 177، Ludwig W. Adamec، 1975ع.
  25. ↑ Qādrī, Muḥammad Riyāz̤ (2000-01-01). The Sultan of the Saints: Mystical Life and Teaching of Shaikh Syed Abdul Qadir Jilani (انگريزي ۾). Abbasi Pablications. ص. 19. ISBN 9789698510169.
  26. ↑ "Sulook organisation website" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2011-07-28 تي محفوظ ڪيل. 2010-02-19 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Mihr-e-munīr: biography of Hadrat Syed Pīr Meher Alī Shāh، ص 27، Muhammad Fādil Khān ۽ Faid Ahmad، Sajjadah Nashinan of Golra Sharif، Islamabad، 1997ع.
  28. ↑ Encyclopaedia of Sufism، جلد 1، Masood Ali Khan ۽ S. Ram.
  29. ↑ Mihr-e-munīr: biography of Hadrat Syed Pīr Meher Alī Shāh، ص 21، Muhammad Fādil Khān، Faid Ahmad، Sajjadah Nashinan of Golra Sharif، Islamabad، 1998ع.
  30. ↑ Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and his Movement, 1870–1920، ص 144، Usha Sanyal، Oxford University Press، 1999ع. ISBN 0-19-564862-5 ISBN 978-0-19-564862-1.
  31. ↑ Cultural and Religious Heritage of India: Islam، ص 321، Suresh K. Sharma، 2004ع.
  32. ↑ Indo-iranica، ص 7، The Iran Society، Calcutta، 1985ع.
  33. ↑ Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and his Movement, 1870–1920، ص 144، Usha Sanyal، Oxford University Press، 1999ع. ISBN 0-19-564862-5 ISBN 978-0-19-564862-1.
  34. ↑ Indo-iranica، ص 7، The Iran Society، Calcutta، 1985ع.
  35. ↑ Campo, Juan Eduardo (2009-01-01). Encyclopedia of Islam (انگريزي ۾). Infobase Publishing. ص. 4. ISBN 9781438126968.
  36. ↑ Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Levi-Provencal, E.; Schacht, J. (1986) [1st. pub. 1960]. Encyclopaedia of Islam (New Edition). جلد Volume I (A-B). Leiden, Netherlands: Brill. ص. 69. ISBN 978-9004081147. {{cite book}}: |volume= has extra text (مدد)
  37. ↑ Malise Ruthven، Islam in the World، ص 243. ISBN 0195305035
  38. ↑ ص121 - كتاب الغنية لطالبي طريق الحق - باب في معرفة الصانع عز وجل - المكتبة الشاملة
  39. ↑ ص125 - كتاب الغنية لطالبي طريق الحق - باب في معرفة الصانع عز وجل - المكتبة الشاملة
  40. 1 2 سانچو:استشهاد بكتاب
  41. ↑ الذيل على طبقات الحنابلة، ابن رجب الحنبلي، ج 1، ص 290.
  42. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 8.
  43. 1 2 ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 7.
  44. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 56.
  45. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 72.
  46. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 170.
  47. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 268.
  48. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 270.
  49. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 23؛ ابو الفداء، المختصر في أخبار البشر، ج 2، ص 31.
  50. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 145.
  51. ↑ ڏسو: ابن الأثير، الكامل في التاريخ؛ ابو الفداء، المختصر في أخبار البشر؛ الذهبي، العبر.
  52. ↑ ڏسو هجري سال 529، 532، 533، 544، 552، 556، 571، 573، 590، 597، 600، 604 ۽ 605 بابت ابن الأثير، سبط ابن الجوزي، ابو الفداء ۽ ابن الوردي جا احوال.
  53. ↑ ابن العبري، مختصر تاريخ الدولة، ص 96.
  54. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 66.
  55. ↑ ابن الأثير، الكامل في التاريخ، مج 9، ص 92.
  56. ↑ ابن العماد، شذرات الذهب في أخبار من ذهب، مج 3، ج 5، ص 45–46؛ القفطي، تاريخ الحكماء، ص 228–229.
  57. ↑ القفطي، تاريخ الحكماء، ص 241؛ ابن العماد، شذرات الذهب، مج 3، ج 5، ص 145؛ ابن خلكان، وفيات الأعيان، مج 3، ص 293–294.
  58. ↑ ابن الأثير، الكامل، مج 9، ص 247؛ الذهبي، العبر، ج 4، ص 285؛ ابو الفداء، المختصر، مج 9، ص 126.
  59. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، مؤسسة مصر مرتضى للكتاب، بغداد، 2011ع، ص 211.
  60. ↑ جغرافية الباز الأشهب، في سيرة الشيخ عبد القادر الكيلاني، ڊاڪٽر جمال ڪيلاني، ص 23.
  61. ↑ هكذا ظهر جيل صلاح الدين وهكذا عادت القدس، ماجد ڪيلاني، ص 184.
  62. ↑ الشيخ عبد القادر الجيلاني وآراؤه الاعتقادية والصوفية، سعيد بن مسفر القحطاني، مكتبة المدينة المنورة، پهريون ڇاپو، 1418هه/1997ع، ص 76.
  63. 1 2 بهجة الأسرار ومعدن الأنوار في مناقب الباز الأشهب الشيخ عبد القادر الكيلاني، علي بن يوسف الشطنوفي المنوفي، 713هه؛ تحقيق ۽ اڀياس: ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، المنظمة المغربية للتربية والثقافة والفنون، فاس، مراڪش، 2014ع، ص 131.
  64. ↑ الغنية لطالبي طريق الحق، عبدالقادر جيلاني، تحقيق: فرج توفيق الوليد، مكتبة الفكر، بيروت، 1998ع، جلد 3، ص 312.
  65. ↑ الغنية لطالبي طريق الحق، عبدالقادر جيلاني، تحقيق: فرج توفيق الوليد، مكتبة الفكر، بيروت، 1998ع، جلد 3، ص 311.
  66. ↑ Esposito J. L. The Oxford dictionary of Islam. p160. ISBN 0199757267
  67. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، ص 23.
  68. ↑ سورت الحجر، آيت 88.
  69. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، ص 28.
  70. ↑ الغنية لطالبي طريق الحق، عبدالقادر جيلاني، تحقيق: فرج توفيق الوليد، جلد 3، ص 4.
  71. ↑ جغرافية الباز الأشهب، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، المنظمة المغربية للثقافة والعلوم، 2014ع، ص 122.
  72. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، ص 213.
  73. ↑ هكذا ظهر جيل صلاح الدين وهكذا عادت القدس، ماجد ڪيلاني، ص 251.
  74. ↑ هكذا ظهر جيل صلاح الدين وهكذا عادت القدس، ماجد ڪيلاني، ص 251.
  75. ↑ هكذا ظهر جيل صلاح الدين وهكذا عادت القدس، ماجد ڪيلاني، ص 251.
  76. ↑ هكذا ظهر جيل صلاح الدين وهكذا عادت القدس، ماجد ڪيلاني، ص 251.
  77. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، مؤسسة مصر مرتضى للكتاب، بغداد، 2011ع، ص 214.
  78. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، پيش لفظ: ڊاڪٽر عماد عبد السلام رؤوف، مؤسسة مصر مرتضى للكتاب العراقي، بغداد، 2011ع؛ ٻيو ڇاپو آمريڪا، 2014ع، ص 87.
  79. ↑ باز الله الأشهب، يوسف زيدان، دار المعارف، مصر، 1999ع، ص 31.
  80. ↑ جغرافية الباز الأشهب: تحقيق مكان ولادة الشيخ عبد القادر الكيلاني، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، مكتبة الجليس، بيروت، 2012ع، ص 107.
  81. ↑ سانچو:استشهاد بويب
  82. ↑ هكذا تكلم الشيخ عبد القادر الكيلاني، ڊاڪٽر جمال الدين ڪيلاني، مركز الإعلام العالمي، ڍاڪا، بنگلاديش، 2014ع، ص 16–35.
  83. ↑ بهجت، مجاهد مصطفى، بحث منشور في مجلة التجديد التي تصدرها الجامعة الإسلامية العالمية بماليزيا بعنوان:عبد القادر الجيلاني وشعره من منظور إسلامي، العدد،2008
  84. ↑ شرح ديوان الشيخ عبد القادر الكيلاني، د.فالح الحجية الكيلاني، دار المصطفى، القاهرة، 2009.
  85. ↑ هجت، مجاهد مصطفى، بحث منشور في مجلة التجديد التي تصدرها الجامعة الإسلامية العالمية بماليزيا بعنوان:عبد القادر الجيلاني وشعره من منظور إسلامي، العدد،2008
  86. ↑ عبد القادر الجيلاني أديبا، إيمان كمال مصطفى المهداوي، رسالة ماجستير بإشراف الدكتور أحمد شاكر غضيب، كلية التربية ابن رشد - جامعة بغداد 1996، ص118
  87. ↑ نشرة عدة نشرات تجارية ونشر محققا ايضا ولكن أهم تحقيق له هو ما قام بتحقيقه الدكتور فرج توفيق الوليد أستاذ الفكر الاسلامي -كلية الشريعة بجامعة بغداد، سنة 1983 أستنادا إلى مخطوطات عديدة مع شروحات وتخريجات في الهامش وتعد أكبر تحقيق لهذا الكتاب وبتكليف من إدارة الأوقاف القادرية ببغداد.
  88. ↑ الشيخ عبد القادر الجيلاني وآراؤه الاعتقادية والصوفية للشيخ سعيد بن مسفر القحطاني، مكتبة المدينة المنورة، الطبعة الأولى 1418هـ/1997م، ص133.
  89. ↑ جمال الدين الكيلاني، عبد القادر الكيلاني تفسير جديد، ص29.
  90. ↑ الجيلاني عبد القادر، الغنية، تح: د. الوليد، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، ط: الأولى 1992م، ص: 101.
  91. ↑ ابو بڪر قادري (1999). الشيخ عبد القادر الجيلاني ودوره في الدعوة الإسلامية في أنحاء العالمين، الأسيوي والأفريقي. بيروت، لبنان: مطبعة النجاح الجديدة. ص. 107. اصل نسخو مان 22 آگسٽ 2020 تي محفوظ ڪيل.
  92. 1 2 3 سانچو:استشهاد بكتاب
  93. ↑ ڪتاب: جغرافية الباز الاشهب، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، دار الإسلام، لاهور، پنجون ڇاپو، 2019ع، ص 118.
  94. ↑ قلائد الجواهر، محمد بن يحيى التادفي، ص 137؛ نقل از بستان العارفين، نووي.
  95. ↑ سير أعلام النبلاء، ذهبي، جلد 20، ص 443.
  96. ↑ سير أعلام النبلاء، ذهبي، جلد 20، ص 439.
  97. ↑ قلائد الجواهر، محمد بن يحيى التادفي، ص 23.
  98. ↑ قلائد الجواهر، محمد بن يحيى التادفي، ص 6.
  99. ↑ الطبقات، ابن رجب حنبلي.
  100. ↑ البداية والنهاية، ابن كثير.
  101. ↑ قلائد الجواهر، محمد بن يحيى التادفي، ص 136.
  102. ↑ الطبقات الكبرى، شعراني، جلد 1، ص 129.
  103. ↑ قلائد الجواهر، محمد بن يحيى التادفي، ص 66.
  104. ↑ الطبقات الكبرى، شعراني، جلد 1، ص 127.
  105. ↑ الفتوحات المكية، ابن عربي، تحقيق عثمان يحيى، جلد 5، ص 123.
  106. ↑ سانچو:استشهاد بكتاب
  107. ↑ A. A. Duri, Baghdad, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, 903.
  108. ↑ W. Braune, Abd al-Kadir al-Djilani, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, 70.
  109. ↑ الشيخ عبد القادر الكيلاني رؤية تاريخية معاصرة، ڊاڪٽر جمال الدين فالح ڪيلاني، ص 24.
  110. ↑ مصطفى جواد ۽ احمد سوسة، دليل خارطة بغداد المفصل في خطط بغداد قديماً وحديثاً، ص 207.
  111. ↑ محمود فهمي درويش، مصطفى جواد، احمد سوسة، دليل الجمهورية العراقية لسنة 1960، ص 277، 211.
  112. ↑ مها ناجي الخفاجي، المؤرخ جمال الدين فالح الكيلاني في الميزان، جريدة البيان، بغداد، 2011ع.
  113. ↑ "Ghousia".
  114. ↑ ثورة الروح: قراءات تفكيكية في فلسفة عبد القادر الكيلاني، ڊاڪٽر جمال الدين ڪيلاني، مكتبة المصطفى، قاهره، 2014ع، ص 96.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=عبدالقادر_جيلاني&oldid=404231" تان ورتل