مواد ڏانھن هلو

ابو الحسن مسعودي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(مسعودي کان چوريل)
المسعودي
المسعودي
قدرتي تاريخ عجائب گهر، ويانا جي ڇت تي المسعوديءَ جو مجسمو
پيدائش282–283هه
(896ع)
بغداد، عباسي خلافت
وفاتجمادي الثاني، 345هه
(سيپٽمبر 956ع)
قاهره، مصر
مشھور ڪم
اڪيڊمڪ پسمنظر
اثراتالشافعي[1]
علمي خدمتون
دوراسلامي سونهري دور
(وچون عباسي دور)
مُکيه دلچسپيونتاريخ، جاگرافي، فقه[2]
مُکيه ڪم


المسعودي، پورو نالو ابوالحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي (أبو الحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي؛ لڳ ڀڳ 896ع–956ع)، عرب مؤرخ، جاگرافيدان، سياح ۽ گهڻ رخو عالم هو، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”عربن جو هيروڊوٽس“ به چيو ويندو آهي.[3][4][5] هو دينيات، اسلامي ۽ عالمي تاريخ، جاگرافي، قدرتي سائنس ۽ فلسفي بابت ويهن کان وڌيڪ ڪتابن جو گهڻو لکڻ وارو مصنف هو. سندس سڀ کان مشهور تصنيف مروج الذهب (Murūj al-Dhahab) عالمي تاريخ، سائنسي جاگرافي، سماجي تبصري ۽ سوانح عمريءَ کي هڪ هنڌ گڏ ڪري ٿي.[6]

مسعودي جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن بغداد ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي. مسعودي جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن بغداد ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي. ھن پنھنجي عمر جا 55 سال سير و سياحت ۾ گذاريا. ھن پنھنجي وطن بغداد کان سفر شروع ڪيو ۽ عراق، شام، آرمينيا، روم، ايشيائي ڪوچڪ، آفريڪا، سوڊان ۽ حبش کان سواءِ چين، تبت، ھندستان ۽ سريلنڪا به آيو ۽ اتان ڪن ملڪن جي درياھن جو به سير ڪيو. هن جيڪي ڪتابون تاريخي ۽ جاگرافيائي معلومات لاءِ تحرير ڪيا آھن، اھي ھن کان پھريائين جاگرافيائي نويسن جي لکڻين ۾ نٿا ملن. ھن جي متعدد ۽ ضخيم ڪتابن مان فقط ٻہ تاريخي ڪتاب موجود آھن؛ "مروج الذھب و معادن الجواھر" ۽ "التنبيه والاشراف". مروج الذھب نھايت معلوماتي ۽ مفيد تصنيف آھي. جيتوڻيڪ، اھا اسلامي تاريخ جي ڪتاب آھي مگر ھن جي مقدمي ۾ دنيا جي سڀني قومن جي تاريخ لکل آھي. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستان جو ذڪر ۽ ھتان جي شھرن ۽ درياھن جي متعلق ھن ۾ مفيد معلومات موجود آھي. مسعوديءَ اھو ڪتاب سير و سياحت ختم ڪري سال 332 ھجري بمطابق 943ع ۾ لکيو ۽ اھو ڪتاب مصر مان گھڻائي دفعا ۽ پيرس مان 9 جلدن ۾ سال 1871ع ۾ فرينچ ترجمي سان شايع ٿيو آھي. ٻئي ڪتاب ۾ بہ ھندستان متعلق ڪجهه جغرافيائي معلومات آھي ۽ اھو لنڊن مان سال 1894ع ۾ شايع ٿيو آھي. ايرادي ووڪس (Earrade Vaux) انھيءَ جو فرينچ زبان ۾ ترجمو ڪيو آھي. آخري عمر ۾ مسعوديءَ مصر ۾ سڪونت اختيار ڪئي ۽ اتي سال 345 هجري ۾ فسطاط آيو ۽ 346 ھجري ۾ اتي وفات ڪيائين.[7]

مسعودي 25 سال دنيا جي مختلف ملڪن جو سير و سفر ڪيو سنڌ ۽ هند ۾ به آيو. سير و سياحت ختم ڪرڻ کان پوءِ سال 332 هجري ۾ "مروج الذهب" نالي ڪتاب لکيائين. ان جو سڄو نالو ”مروج الذهب و معاون الجٰواهر“ آهي ان کان سواءِ ٻيا ڪتاب به لکيائين، جن مان فقط "التشبيه الاشراق" هن وقت موجود آهي.[8]

پيدائش، سفر ۽ ادبي ڪم

[سنواريو]

المسعودي پنهنجي باري ۾ جيڪي ڪجهه لکيو، تنهن کان سواءِ سندس شروعاتي زندگيءَ بابت تمام ٿوري ڄاڻ ملي ٿي. هو بغداد ۾ پيدا ٿيو ۽ پاڻ کي اسلامي پيغمبر محمد جي صحابي عبدالله بن مسعود جو اولاد ڄاڻائيندو هو. اهو به مڃيو وڃي ٿو ته هو عربن جي بنو هذيل قبيلي سان واسطو رکندڙ هو.[حوالو گهربل] المسعودي پنهنجي سفرن دوران ڪيترن عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪيو آهي:

المسعوديءَ جا سفر گهٽ ۾ گهٽ 903ع/915ع کان وٺي سندس زندگيءَ جي پڇاڙيءَ تائين جاري رهيا. سندس سفرن ۾ فارس جا گهڻا صوبا، آرمينيا، جارجيا ۽ ڪئسپين سمنڊ جا ٻيا علائقا شامل هئا؛ ان سان گڏ هو عربستان، شام ۽ مصر پڻ ويو. هن سنڌو ماٿري ۽ هندستان جي ٻين حصن، خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري، جو سفر ڪيو ۽ هڪ کان وڌيڪ ڀيرا اوڀر آفريڪا تائين سامونڊي سفر ڪيو. هن هندي وڏي سمنڊ، ڳاڙهي سمنڊ، ڀونوچ سمنڊ ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ پڻ سفر ڪيو.[9]

ممڪن آهي ته المسعودي سري لنڪا ۽ چين تائين به پهتو هجي، جيتوڻيڪ اهو معلوم آهي ته هن فارسي نار جي ڪناري تي ابوزيد السيرافي سان ملاقات ڪئي ۽ چين بابت ڄاڻ ساڻس ئي حاصل ڪئي.[10] اندازو آهي ته هن بازنطيني سلطنت بابت ڄاڻ بازنطيني اميرالبحر ليو آف ٽرپولي کان ورتي، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ شام ۾ ساڻس مليو. المسعودي پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال شام ۽ مصر وچ ۾ گذاريا. مصر ۾ کيس فرانڪن جي بادشاهن جي هڪ فهرست ملي، جيڪا ڪلووس پهريون کان لوئي چوٿون تائين هئي ۽ هڪ اندلسي بشپ لکي هئي.

سندس ڊگهن سفرن لاءِ مالي وسيلن جي ذريعن بابت ٿورو معلوم آهي. اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته هو ٻين ڪيترن سياحن وانگر واپار سان پڻ لاڳاپيل هو.[10]

مروج الذهب جي پڇاڙيءَ ۾ المسعودي لکيو:

هتي گڏ ڪيل ڄاڻ اوڀر ۽ اولهه ۾ اسان جي سفرن، ڏکن ۽ ڊگهي تحقيق جو نتيجو آهي، ۽ انهن قومن جي ڄاڻ جو به، جيڪي اسلامي علائقن کان ٻاهر آباد آهن. هن ڪتاب جو مصنف پاڻ کي اهڙي شخص سان ڀيٽي ٿو، جيڪو مختلف قسمن ۽ رنگن جا موتي گڏ ڪري انهن مان هڪ هار ٺاهي ٿو ۽ پوءِ ان کي اهڙي زيور ۾ بدلائي ٿو، جنهن جي مالڪ وڏي سنڀال ڪري ٿو. منهنجو مقصد ڪيترن ملڪن ۽ قومن جي تاريخن کي قلمبند ڪرڻ هو، ۽ مون وٽ ان کان سواءِ ٻيو ڪو مقصد نه هو.[11]

اهو معلوم آهي ته المسعودي 956ع ۾ مروج الذهب جو نظرثاني ٿيل نسخو تيار ڪيو،[12] پر 947ع وارو مسودو ئي موجود آهي. المسعودي التنبيه والإشراف ۾ لکي ٿو ته مروج الذهب جي نظرثاني ٿيل نسخي ۾ 365 باب هئا.[10]

المسعوديءَ جو علمي ماحول

[سنواريو]

المسعودي اهڙي دور ۾ رهندو هو، جڏهن ڪتاب آسانيءَ سان ۽ گهٽ قيمت تي ملي سگهندا هئا. بغداد جهڙن وڏن شهرن ۾ وڏيون عوامي لائبريريون هيون، جڏهن ته ڪيترن ماڻهن وٽ ذاتي ڪتبخانا پڻ هئا. المسعوديءَ جي دوست الصوليءَ جي ذاتي لائبريريءَ ۾ هزارين جلد موجود هئا. عباسي دور جي شروعات ۾ تالاس جي جنگ کان پوءِ چينين کان ڪاغذ ٺاهڻ جو هنر اسلامي دنيا ۾ پهتو ۽ گهڻن وڏن شهرن ۾ ڪاغذ جون چڪيون قائم ٿيون. لکڻ لاءِ سستي مواد جي دستيابيءَ علمي زندگيءَ کي وڌايو.[13]

المسعودي گهڻو ڪري پڙهندڙن کي پنهنجي ٻين ڪتابن ڏانهن رجوع ڪندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو انهن ڪتابن جي عام دستيابيءَ کي مفروضو سمجهندو هو. يوناني فلسفي، فارسي ادب ۽ هندستاني رياضيءَ جي مالا مال ورثي سبب اسلامي دنيا ۾ علمي ذوق ۽ پڙهائيءَ جي شرح يورپ جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي، جڏهن يورپ ۾ اينگلو-سيڪسن ڪرانيڪل لکيو پئي ويو. المسعوديءَ جي عباسي سماج ۾ علم حاصل ڪرڻ، تجزياتي سوچ ۽ علم دوست ماحول وڏي پيماني تي موجود هو.[14]

المسعودي مشهور عالمن، ٻولي ماهرن ۽ اديبن جو شاگرد يا ننڍو همعصر هو، جن ۾ الزجاج، ابن دريد، نفطويه ۽ ابن انباري شامل هئا. هو ڪيترن مشهور شاعرن سان واقف هو، جن ۾ ڪشاجم پڻ شامل هو، جنهن سان شايد حلب ۾ ملاقات ٿي هئس. هو الڪندي، الرازي، الفارابي جي ارسطوي فڪر ۽ افلاطوني لکڻين کان واقف هو. ممڪن آهي ته المسعودي الرازي ۽ الفارابي سان مليو هجي، پر رڳو الفارابيءَ جي شاگرد يحيى بن عديءَ سان ملاقات جو پڪو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي هن وڏي ساراهه ڪئي. هو جالينوس جي طبي ڪم، بطليموسي فلڪيات، مارينس جي جاگرافي ۽ اسلامي جاگرافيدانن ۽ فلڪيات دانن جي تحقيق کان پڻ واقف هو.

مروج الذهب ۾ المسعودي وحي کي عقل تي فوقيت ڏيڻ بابت پنهنجو مشهور اعتراض لکيو:

سائنسن کي مالي سهائتا ملندي هئي، انهن جي هر هنڌ عزت ڪئي ويندي هئي ۽ اهي عام طور پڙهيون وينديون هيون؛ اهي مضبوط بنيادن تي قائم بلند عمارتن وانگر هيون. پوءِ بازنطيني سلطنت ۾ عيسائي مذهب ظاهر ٿيو، علم جا مرڪز ختم ڪيا ويا، انهن جا نشان ميساريا ويا ۽ يوناني علم جي عمارت ڊاهي وئي. قديم يونانين جيڪي ڪجهه ظاهر ڪيو هو، سو گم ٿي ويو ۽ اڳين عالمن جون دريافتون اهڙي طرح بدلجي ويون، جو سڃاڻڻ جهڙيون نه رهيون.

[حوالو گهربل]

هو اثرائتن فقيهن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو، ٻين جي تصنيفن جا حوالا ڏئي ٿو ۽ پنهنجي فقه جي تعليم بابت اشارا ڏئي ٿو. السبڪي موجب المسعودي ابن سريج جو شاگرد هو، جيڪو شافعي مذهب جو وڏو عالم هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن کي ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽ مليا. المسعودي مصر ۾ رهڻ دوران ٻين شافعي عالمن سان به مليو. بغداد ۽ حلب ۾ هن ظاهري عالمن، جهڙوڪ ابن جابر ۽ نفطويه، سان ملاقات ڪئي. جديد تحقيق گهڻو ڪري ان راءِ ڏانهن لاڙو رکي ٿي ته المسعودي ظاهري مذهب جو پيروڪار هو.[15]

المسعودي ڪيترن مشهور معتزلي عالمن کان واقف هو، جن ۾ الجبائي، النوبختي، ابن عبدڪ الجرجاني ۽ ابوالقاسم البلخي الڪعبي شامل هئا. هو اڳين معتزلي ادب کان پڻ واقف هو. سندس استدلال، اصطلاح ۽ معتزلين بابت وڏي عزت مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته هو پاڻ به معتزلي هو؛ تنهن هوندي به شبول موجب سندس موجود ڪتابن ۾ هو پاڻ کي سڌيءَ طرح معتزلي نٿو سڏي.

المسعودي انهن قديم تهذيبن جي تاريخ پڻ بيان ڪئي، جن جي علائقن ۾ پوءِ اسلام پکڙيو. هن اسيرين، بابلي ماڻهن، مصرين ۽ فارس جي ماڻهن جو ذڪر ڪيو. هو واحد عرب مؤرخ پڻ آهي، جنهن اورارتو جي بادشاهت جو اڻسڌيءَ طرح ذڪر ڪيو، جڏهن هن اسيرين، جن جي اڳواڻي ڏندڪٿائي راڻي سميرامس ڪئي، ۽ آرمينين، جن جي اڳواڻي بادشاهه آرا خوبصورت ڪئي، وچ ۾ جنگن جو بيان ڏنو.[16]

المسعودي فارس تي قديم بابل جي اثر کان واقف هو. هن وٽ وچين فارسي مان عربيءَ ۾ ترجمو ڪندڙ عبدالله ابن المقفع جهڙن عالمن جي ڪم تائين رسائي هئي. پنهنجي سفرن دوران هن فارسي عالمن ۽ زرتشتي موبدن سان پڻ ملاقاتون ڪيون. ان ڪري کيس حقيقتي ۽ ڏندڪٿائي مواد جي وڏي مقدار ملي. ٻين عرب مؤرخن وانگر هو هخامنشي گهراڻي بابت مڪمل طور واضح نه هو، جيتوڻيڪ کيس ڪورش، يعني ڪورش اعظم، جي ڄاڻ هئي. هو پوءِ وارن گهراڻن بابت گهڻو واضح هو ۽ سڪندر اعظم کان اردشير پهريون تائين زماني جو سندس اندازو الطبري جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح هو.

سندس وسيع دلچسپين ۾ يوناني ۽ رومي تاريخ پڻ شامل هئي. ٻين عرب مؤرخن وانگر هو مقدوني گهراڻي کان اڳ يونان بابت مڪمل ڄاڻ نه رکندو هو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته سڪندر اعظم کان اڳ به بادشاهه هئا. کيس انهن جي نالن ۽ حڪمرانيءَ جي عرصن بابت وضاحت نه هئي. ساڳيءَ طرح هو ايٿينس جي جمهوري ادارن جهڙن يوناني سياسي ادارن کان به اڻواقف ڏسجي ٿو. جوليس سيزر کان اڳ جي روم بابت سندس ڄاڻ پڻ محدود هئي. تنهن هوندي به، هو سڀ کان پراڻو موجود عرب مصنف آهي، جنهن روم جي بنياد بابت رومولس ۽ ريمس جي ڏندڪٿا جو ذڪر ڪيو.

المسعوديءَ جي نظر ۾ يونانين جو سڀ کان وڏو حصو فلسفو هو. هو سقراط کان اڳ جي فلسفي کان وٺي يوناني فلسفي جي ترقيءَ کان واقف هو.

هو عربستان جي قديم واقعن ۾ پڻ گهري دلچسپي رکندو هو. هن تسليم ڪيو ته عربستان جي تاريخ ڊگهي ۽ مالا مال هئي. هو اسلام کان اڳ واري دور ۾ حقيقتن، قبيلائي روايتن ۽ اختلافن جي ميلاپ کان واقف هو ۽ انهن مان ڪجهه مواد جي مماثلت وچين فارسي ۽ هندستاني ڪتابن جي ڏندڪٿائي ۽ قصه گو روايتن سان پڻ بيان ڪئي، جيڪي پوءِ هزار داستان جهڙين روايتن ۾ شامل ٿيون.

اسلامي دنيا کان ٻاهر جا سفر

[سنواريو]

سانچو:More footnotes needed

المسعوديءَ جو دنيا جو نقشو؛ هن ۾ اتر ۽ ڏکڻ جي محور کي ابتو ڏيکاريو ويو آهي ۽ پراڻي دنيا جي اوڀر ۾ هڪ ٻيو براعظم پڻ شامل آهي.

احمد شبول موجب، المسعودي پنهنجي همعصرن کان ان ڪري نمايان هو، جو هن پنهنجي دور جي غيراسلامي ملڪن ۽ قومن بابت وڌيڪ دلچسپي ۽ تفصيل سان لکيو. ٻين مصنفن، حتيٰ خلافت اندر عربيءَ ۾ لکڻ وارن عيسائين به، بازنطيني سلطنت بابت المسعوديءَ جيترو مواد نه ڏنو. هن عباسي خلافت کان ٻاهر ڪيترن ملڪن جي جاگرافي، ماڻهن جي رسمن ۽ مذهبي عقيدن جو بيان پڻ ڪيو.

سياحن کان سوال پڇڻ ۽ اڳين مصنفن جو وسيع مطالعو ڪرڻ سان گڏ هن هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي ذاتي تجربن کي پڻ شامل ڪيو، خاص طور ننڍي کنڊ جي اولهندي حصي بابت. هو تاريخي تبديليءَ جي گهري سمجهه ڏيکاري ٿو ۽ هاڻوڪين حالتن کي نسلن ۽ صدين جي واقعن سان ڳنڍي ٿو. هن رياستن وچ ۾ لاڳاپن ۽ ننڍي کنڊ جي مختلف رياستن ۾ مسلمانن ۽ هندن جي لاڳاپن جي اهميت کي سمجهيو.

هن چين جي اڳين حڪمرانن جو ذڪر ڪيو، تانگ گهراڻي جي پڇاڙيءَ ۾ هوانگ چاو جي بغاوت جي اهميت بيان ڪئي ۽ چيني عقيدن جو به ذڪر ڪيو، جيتوڻيڪ هندستان جي ڀيٽ ۾ گهٽ تفصيل سان. سندس ڏکڻ اوڀر ايشيا بابت مختصر بيان درستگي ۽ وضاحت سبب نمايان آهي. هن ترڪ قومن جي آباد وسيع علائقن جو جائزو ورتو ۽ خاقان جي اڳوڻي وسيع اختيار جو ذڪر ڪيو، جيتوڻيڪ المسعوديءَ جي زماني تائين اهو اختيار گهٽجي چڪو هو. هن ترڪ قومن جي وڏي گوناگوني بيان ڪئي، جنهن ۾ آباد ۽ خانه بدوش ترڪن جي وچ ۾ فرق پڻ شامل هو. هن خزر قوم جي اهميت جو ذڪر ڪيو ۽ انهن بابت گهڻو نئون مواد پيش ڪيو.

933ع ۾ المسعودي مسلمان ملاحن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي ڪوموروس ٻيٽن کي ”خوشبوءَ جا ٻيٽ“ سڏيندا هئا.[17]

روس قوم بابت سندس بيان روس جي تاريخ ۽ يوڪرين جي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ اهم شروعاتي ماخذ آهي. جيتوڻيڪ هن شايد ابن خرداذبه، ابن الفقيه، ابن رسته ۽ ابن فضلان جهڙن اڳين عرب مصنفن کي پڙهيو هو، پر المسعودي گهڻو مواد پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ سفرن دوران قائم ڪيل رابطن جي بنياد تي پيش ڪيو. هن عرب پڙهندڙن کي ٻڌايو ته روس رڳو ڪجهه واپاري نه هئا، پر مختلف قومن جو هڪ وڏو مجموعو هئا. هن انهن جي آزاد مزاج، مضبوط مرڪزي حڪومت جي کوٽ ۽ بت پرستي جو ذڪر ڪيو. هو بازنطيني سلطنت سان روس جي واپار ۽ واپاري توڙي جنگي جهاز هلائڻ ۾ سندن مهارت کان واقف هو. هن کي خبر هئي ته ڪارو سمنڊ ۽ ڪئسپين سمنڊ ٻه الڳ پاڻيءَ جا ذخيرا آهن.

المسعودي بازنطيني معاملن، اندروني سياسي واقعن ۽ شاهي محل جي بغاوتن کان پڻ گهڻو واقف هو. هن اولهه طرف لڏيندڙ مختلف قبيلن جي بازنطيني سلطنت تي اثرن، خاص طور حملي آور بلغار قوم، جو ذڪر ڪيو. هن بازنطيني سلطنت ۽ اولهه يورپ جي لاڳاپن بابت لکيو ۽ خاص طور بازنطيني–اسلامي لاڳاپن ۾ دلچسپي ڏيکاري.

بازنطيني دنيا بابت مسلمانن جي ڄاڻ تي المسعوديءَ جي اثر جو هڪ مثال اهو آهي ته قسطنطنيه لاءِ استنبول نالي جو استعمال 947ع جي سندس لکڻين تائين پهچي ٿو، جيڪو عثمانين پاران هن نالي جي آخري استعمال کان صديون اڳ هو. هو لکي ٿو ته يوناني، يعني ڏهين صديءَ جا بازنطيني، شهر کي ”پولين“ چوندا هئا، جنهن کي عربي اکرن ۾ ”بولين“ لکيو ويو، ڇاڪاڻ ته عربيءَ ۾ پ جو اکر نه هو. هن موجب، جڏهن اهي ان کي سلطنت جي گاديءَ وارو وڏو شهر سڏيندا هئا ته ”استان بولين“ چوندا هئا. اهي ان کي قسطنطنيه نه چوندا هئا؛ رڳو عرب ان نالي سان سڏيندا هئا.[18]

هو اوڀر ۽ اولهه يورپ جي ٻين قومن، حتيٰ پري برطانيا ۽ اينگلو-سيڪسن انگلينڊ، بابت به ڪجهه ڄاڻ رکندو هو، جيتوڻيڪ سندس بيان مختصر آهي. هو پئرس کي فرانڪي سلطنت جي گاديءَ طور سڃاڻيندو هو. هن ڪلووس پهريون کان پنهنجي دور تائين فرانڪي حڪمرانن جي فهرست جي هڪ نقل پڻ حاصل ڪئي.[حوالو گهربل] هن اهڙن ماڻهن جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر ڪيو، جن کي جديد محقق وائڪنگ سمجهن ٿا؛ هن انهن کي ”مجوس“ چيو ۽ ٻڌايو ته اهي اتر کان الاندلس آيا هئا.[19]

المسعوديءَ جي عالمي دلچسپيءَ ۾ آفريڪا پڻ شامل هو. هو براعظم جي اوڀرندي حصي جي قومن کان چڱيءَ طرح واقف هو ۽ زنج بابت ڪيترائي تفصيل ڏنا. هن زنج ڏانهن سفر کي انتهائي خطرناڪ سامونڊي رستن مان هڪ قرار ڏيندي لکيو: ”مون ڪيترن سمنڊن ۾ سفر ڪيو آهي، پر مون کي زنج جي سمنڊ کان وڌيڪ خطرناڪ ڪو سمنڊ معلوم ناهي“؛ هن اهو به لکيو ته ڪيترائي اميرالبحر، جن سان هن سفر ڪيو، ان سمنڊ ۾ ٻڏي مري ويا.[20] کيس اولهه آفريڪا بابت گهٽ ڄاڻ هئي، پر هن زغاوه، ڪوڪاو ۽ گھانا سلطنت جهڙين همعصر رياستن جا نالا ڏنا. هن آفريقي رياستن جي پاڻ ۾ ۽ اسلام سان لاڳاپن جو بيان ڪيو ۽ غيراسلامي آفريڪي قومن جي ثقافتن ۽ عقيدن بابت مواد پيش ڪيو.

المسعودي 947ع ۾ سيستان، ايران، بابت لکي ٿو:[21]

”…هي هوائن ۽ واريءَ جي سرزمين آهي. اتي هوا چڪين کي هلائي ٿي ۽ واهن مان پاڻي مٿي کڻي ٿي، جنهن سان باغن کي آبپاشي ڏني وڃي ٿي. دنيا ۾، ۽ الله ئي بهتر ڄاڻي ٿو، اهڙي ڪا ٻي جاءِ نه آهي، جتي هوائن کي ايتري گهڻي استعمال ۾ آندو ويندو هجي.“

عباسي خلافت بابت المسعودي

[سنواريو]

سانچو:More footnotes needed

پال لنڊي ۽ ڪيرولين اسٽون مروج الذهب مان عباسي خلافت بابت المسعوديءَ جي مواد جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو آهي. هي ترجمو ٻن سون کان وڌيڪ اقتباسن تي مشتمل آهي، جن مان ڪيترن ۾ دلچسپ، مزاحيه ۽ معلوماتي واقعا بيان ٿيل آهن. پهريون واقعو المنصور ۽ هڪ نابين شاعر جي ملاقات جو آهي، جيڪو پنهنجي سامهون ويٺل شخص جي سڃاڻپ کان بيخبر هو. شاعر ٻه ڀيرا شڪست کاڌل اموي خلافت جي واکاڻ ۾ قصيدا پڙهيا، پر المنصور وڏي ظرف سان کيس انعام ڏنو.

المسعودي المنصور بابت هڪ ٻيو واقعو به بيان ڪري ٿو، جنهن موجب هڪ تير سندس قدمن وٽ اچي ڪريو، جنهن جي ٽنهي پنن ۽ ڏنڊي تي شعر لکيل هئا. انهن شعرن المنصور کي همدان جي هڪ معزز شخص جي ناجائز قيد بابت جاچ ڪرڻ تي آماده ڪيو. هڪ ٻي روايت ۾ هارون الرشيد پنهنجي ڳائڻي کي حڪم ڏئي ٿو ته هو ايترو ڳائيندو رهي، جيستائين خليفو سمهي نه پوي. ان دوران هڪ سهڻو نوجوان اچي ڳائڻي کان ساز وٺي اهڙي مهارت سان وڄائي ٿو، جو جاڳڻ کان پوءِ هارون الرشيد کي ٻڌايو وڃي ٿو ته شايد اهو ڪو مافوق الفطرت مهمان هو. المسعودي انهيءَ گيت جا ڪجهه شعر پڻ نقل ڪري ٿو.

اهي روايتون عباسي حڪمرانن ۽ درٻار جي شخصيتن جي انساني پهلوئن کي نمايان ڪن ٿيون. انهن مان سندن شخصي عادتن، احساسن ۽ درٻاري زندگيءَ جون جهلڪيون ملن ٿيون. دلچسپ ترين واقعن مان هڪ يحيى برمڪي جي گهر ۾ منعقد ٿيل علمي مجلس جو بيان آهي، جنهن ۾ محبت جي موضوع تي بحث ٿيو. ڪيترن مشهور عالمن محبت جي تعريف پيش ڪئي، جڏهن ته آخر ۾ هڪ مجوسي قاضي ان موضوع تي وڌيڪ تفصيلي خيال ظاهر ڪيا.

تصنيفون

[سنواريو]

سانچو:More footnotes needed

المسعودي ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، پر انهن مان ٿورا ئي مڪمل صورت ۾ موجود آهن.

  • التنبيه والإشراف (كتاب التنبيه والأشراف): هي مروج الذهب جو مختصر روپ آهي، جنهن جي ڊيگهه اصل ڪتاب جي لڳ ڀڳ پنجين حصي جي برابر آهي. هن ڪتاب ۾ خاص طور بازنطيني سلطنت بابت نئون مواد شامل آهي، جيڪو المسعودي پنهنجي وفات کان ٿورو اڳ مرتب ڪيو.
  • مروج الذهب ومعادن الجوهر: المسعوديءَ جي سڀ کان مشهور تصنيف، جنهن ۾ عالمي تاريخ، جاگرافي، قومن جا احوال، سماجي مشاهدا ۽ سوانحي معلومات گڏيل صورت ۾ پيش ڪئي وئي آهي. هن ڪتاب جو فرينچ ترجمو باربيي دي مينار ۽ پاوي دي ڪورتي 1861ع کان 1877ع جي وچ ۾ نون جلدن ۾ شايع ڪيو.[22] بعد ۾ چارلس پيلا عربي متن جي نظرثاني ٿيل اشاعت جاري ڪئي، جڏهن ته پال لنڊي ۽ ڪيرولين اسٽون 1989ع ۾ عباسي دور بابت ان جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو.

پذيرائي

[سنواريو]

فرانسيسي مفڪر ايرنسٽ رينان المسعوديءَ کي ٻي صدي عيسويءَ جي يوناني جاگرافيدان پائوسانياس سان ڀيٽيو، جڏهن ته ٻين محققن کيس رومي عالم پليني دي ايلڊر سان مشابهت ڏني. يورپي ٻولين ۾ سندس ڪتابن جا ترجما ٿيڻ کان اڳ به مشرقيات جي ماهرن کيس قديم يوناني مؤرخ هيروڊوٽس سان ڀيٽيندي ”عربن جو هيروڊوٽس“ قرار ڏنو.

مذهبي لاڙا

[سنواريو]

المسعودي بابت شروعاتي راين تي مذهبي اختلافن جو نمايان اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سني عالم ابن حجر عسقلاني لکيو ته ”المسعوديءَ جا ڪتاب درست نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شيعو ۽ معتزلي هو.“[23] اهڙيءَ طرح ذهبي جو خيال هو ته المسعودي معتزلي عقيدي جو حامي هو.[24]

ٻئي طرف تقي الدين السبڪي موجب المسعودي مشهور شافعي فقيه ابن سريج جو شاگرد هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽس ڏٺا هئا. مصر ۾ رهائش دوران المسعودي ڪيترن شافعي عالمن سان ملاقاتون ڪيون، جڏهن ته بغداد ۽ حلب ۾ هن ظاهري عالمن، جهڙوڪ ابن جابر ۽ نفطويه، سان پڻ رابطا رکيا. جديد علمي تحقيق جو رجحان ان راءِ ڏانهن آهي ته المسعودي غالباً ظاهري فقهي مذهب سان وابسته هو.[15]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا ۽ حاشيا

[سنواريو]
  1. ↑ السبڪي موجب، المسعودي ابن سريج جو شاگرد هو، جيڪو شافعي مذهب جو وڏو عالم هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن کي ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽ مليا هئا.
  2. ↑ هو ڪيترن اثرائتن فقيهن سان پنهنجي ملاقاتن ۽ ٻين جي تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان فقه جي تعليم حاصل ڪرڻ جو پتو پوي ٿو.
  3. ↑ "Al Masudi". History of Islam. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-04-12 تي محفوظ ڪيل. 2014-09-26 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Ter-Ghevondyan, Aram N. (1965). Արաբական Ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում (The Arab Emirates in Bagratuni Armenia) (ارماني ۾). Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences. ص. 15.
  5. ↑ "Al-Masʿūdī". Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-04-09 تي محفوظ ڪيل. 2021-06-06 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ John L. Esposito (ed.), The Oxford Dictionary of Islam, Oxford University Press (2004), p. 195
  7. ↑ ابو الحسن مسعودي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد. سال:2012ع
  8. ↑ سنڌ - سياحن جي نظر ۾، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط-1)؛ رسالو: مهراڻ، 1991ع، جلد،:1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  9. ↑ Shboul, Ahmad A. M. Al-Mas'udi and His World. London: Ithaca Press, 1979, pp. 3–4.
  10. 1 2 3 [Mas‘udi. The Meadows of Gold, The Abbasids, transl. Paul Lunde and Caroline Stone, Kegan Paul. London and New York, 1989, p. 11.
  11. ↑ "Saudi Aramco World : The Model of the Historians". saudiaramcoworld.com. اصل نسخو مان 2010-01-03 تي محفوظ ڪيل. 2011-08-27 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Shboul. Al-Mas'udi and His World, pp. 68–69.
  13. ↑ Lunde and Stone, Masʿudi. The Meadows of Gold, The Abbasids, p. 14.
  14. ↑ Shboul. Al-Masʿudi and His World, pp. 29ff.
  15. 1 2 Devin J. Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's al-Bayan 'an Usul al-Ahkam and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 333. Taken from Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002, edited by James Montgomery. Leuven: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.
  16. ↑ See (in Armenian) Ter-Ghevondyan, Aram N. ""Արա և Շամիրամ" առասպելի մի արձագանքը արաբ պատմիչ Մասուդի մոտ" ("An Echo of the Legend of 'Ara and Shamiram' Found with Arab Historian Masudi"). Patma-Banasirakan Handes. No. 4 (31), 1965, pp. 249–253. With Russian abstract.
  17. ↑ "Saudi Aramco World : The Islands of the Moon". saudiaramcoworld.com. اصل نسخو مان 2011-07-08 تي محفوظ ڪيل. 2011-08-27 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Companion to Historiography, ed. Michael Bentley. Chapter 1: "The Evolution of Two Asian Historiographical Traditions". Routledge Publishing. 2002.
  19. ↑ Christys, Ann (2015). Vikings in Spain. Bloomsbury. ص. 23. ISBN 9781474213752.
  20. ↑ Meredith, Martin (2014-09-11). "Chapter 9". Fortunes of Africa: A 5,000 Year History of Wealth, Greed and Endeavour (انگريزي ۾). Simon and Schuster. ISBN 978-1-4711-3546-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-01-17 تي محفوظ ڪيل. 2023-12-26 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ R. J. Forbes. Studies in ancient technology. Vol. 9. Brill, 1964.
  22. ↑ يورپ ۾ هن فرينچ ترجمي جي پذيرائي بابت ڏسو: Ahmad Shboul, Al-Mas'udi and His World, p. xviii.
  23. ↑ Lisan al-Mizan [258-256/4]
  24. ↑ Siyar A'alam al-Nubala [Tabaqa al-'Ishroon / al-Mas'oodi]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • سانچو:DSB
  • Shboul, Ahmad A. M. Al-Mas'udi and His World. Ithaca Press, London, 1979.
  • Mas'udi. The Meadows of Gold, The Abbasids. ترجمو: Paul Lunde ۽ Caroline Stone. Kegan Paul، لنڊن ۽ نيويارڪ، 1989.
  • Haywood, John A. Mas'udi, al. Encyclopædia Britannica.
  • Tolan, John؛ Veinstein, Giles؛ Laurens, Henry. Europe and the Islamic World: A History. Princeton University Press، 2013.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:عرب مؤرخ

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ابو_الحسن_مسعودي&oldid=392933" تان ورتل