تبت

تبت
	"تبت" چيني ٻولي ۾ (مٿان) ۽ تبتي ٻولي ۾ (ھيٺان)
چیني نالو
چیني	西藏
ھانیو پنین	Xīzàng
لغوي معنیٰ	"اولھ وارو سئنگ"
انتساخ
ھاڪا
- ھاڪا	Sî-tshông
مينڊرين
- ھانیو پنین	Xīzàng
- وادي-جائلز	Hsi1-tsang4
- IPA	[ɕí.tsɑ̂ŋ]
- ییل	Syīdzàng
- گویو رومن	Shitzanq
- بوپوموفو	ㄒㄧㄗㄤˋ
من
- ھوڪین POJ	Se-chōng
- من-ڊونگ فوچاؤ رومن	Să̤-câung
- تیوچیو پینگ'ام	{{{ٽيئو}}}
وو
- رومن سازي	{{{وو}}}
ڪینٽوني (یو)
- جیوٽپنگ	Sai1-zong6
- IPA	[sɐ́i tsɔ̀ːŋ]
-ييل رومن سازي	Sāi-johng
تبت جي خودمختيار ريجن
آسان چیني	西藏自治区
روایتي چیني	西藏自治區
لغوي معنی	"اولھ واري سئنگ جي خودمختيار ريجن"
انتساخ
ھاڪا
- رومن سازي	Sî-tshông Tshṳ-tshṳ-khî
مينڊرين
- ھانیو پنین	Xīzàng Zìzhìqū
- وادي-جائلز	Hsi1-tsang4; Tzŭ4- chih4-chʻü1
- IPA	[ɕí.tsɑ̂ŋ tsɨ̂.tʂɨ̂.tɕʰý]
- ييل رومن سازي	Syīdzàng Dz̀jr̀chyū
- گویو رومن	Shitzanq Tzyhjyhchiu
- ھوپوموفو	ㄒㄧㄗㄤˋ; ㄗˋ ㄓˋ ㄑㄩ
من
- ھوڪین POJ	Se-chōng Chū-tī-khu
- من-ڊونگ BUC	Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆
- تیوچیو پینگ'ام	Sai-tsăng Tsĕu-tī-khu
وو
- رومن سازي	Si平zaon去 Zy去zy去chiu平
ڪینٽوني (یو)
- جیوٽپنگ	Sai1zong6 Zi6zi6keoi1
تبتي نالو
تبتي	سانچو:Bo-textonly
انتساخ
- Wylie	Bod
- Tibetan Pinyin	Poi
- Lhasa IPA	سانچو:IPA-bo
مانچو نالو
مانچو	ᠸᠠᡵᡤᡳ; ᡩᡯᠠᠩ
منگوليائي ٻولي نام
منگوليائي ٻولي	سانچو:MongolUnicode; تبييت

تبت جي خودمختيار ريجن
شيژانگ واري خودمختيار ريجن

Tibet Autonomous Region
Xizang Autonomous Region
تبت جي خودمختيار ريجن; شيژانگ واري خودمختيار ريجن Tibet Autonomous Region; Xizang Autonomous Region
چين جي خودمختيار ريجن
	پوٽالا محل
	نقشي ۾ تبت جي خودمختيار ريجن نمايان ڏيکاريل
ملڪ	عوامي جمهوريه چين
گاديءَ جو هنڌ; (۽ سڀ کان وڏو شھر)	لھاسا
انتظامي ورهاست	5 پريفيڪچر، 2 پريفيڪچر، 6 ضلعا، 68 ڪائونٽيون، 692 ٽائون شپ
Government
• Type	خودمختيار ريجن جي حڪومت
• Body	تبت خودمختيار ريجن پيپلز ڪانگريس
• ڪميونسٽ پارٽي جو سيڪريٽري	وو ينگجئي
• تبت خودمختيار ريجن پيپلز ڪانگريس جو چيئرمين	لوسانگ جيمڪان
• حڪومت جو چيئرمين	چي دالھا
• پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جو چيئرمين	پگبالھا گيليگ نامگيائي
Area
• Total	1,228,400 km2 (474,300 sq mi)
• Rank	ٻيون نمبر
Highest elevation (ايوريسٽ جبل)	8,848 m (29,029 ft)
Population (2019)
• Total	3,505,600
• Rank	32ھون نمبر
• Density	2.59/km2 (6.7/sq mi)
• Rank	33ھون نمبر
Demographics
• Ethnic composition	90% تبتي 8% Han; 0.3% Monpa; 0.3% Hui; 0.2% others
• Languages and dialects	تبتي, مينڊرين
ISO 3166 code	CN-XZ
GDP (2019)	CNY 169.78 billion ; USD 24.61 billion (31st)
- per capita	CNY 48,902 ; USD 7,089 (25th)
HDI (2018)	0.585; medium · 31st
Website	www.xizang.gov.cn

تبت(انگريزي: Tibet ) يا تبت جي خودمختيار ريجن (انگريزي: Tibet Autonomous Region ) (اختصار: TAR) يا شيژانگ(انگريزي: Xizang ) عوامي جمهوريه چين جي ھڪ خودمختيار ريجن جو نالو آهي. چين جي انقلاب وقت ان جو نالو تبت وارو علائقو ھيو پر 1965ع ۾ ان جي جاء تي ھي خودمختيار ريجن قائم ڪئي وئي. ان جون موجوده حدون دراصل ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿيون ھيون^[5] ان جي پکيڙ 1,200,000 km² (460,000 sq mi) آھي ۽ اھا چين جي سنڪيانگ کان پوءِ ٻيون نمبر سڀ کان وڏي انتظامي ورهاست آھي. ان جي آبادي 35 لک آھي. اھا چين جي ڏکڻ واري ريجن ۾ ۾ واقع آهي. سنڌيءَ ۾ ان کي ٿُٻيٽ به چيو ويندو آهي. هيءَ دنيا جي اوچائيءَ وارن علائقن ۾ سرفهرست آهي. سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ 4900 ميٽر (16000 فوٽ) اوچائي تي واقع تبت کي دنيا جي ڇت به سڏيو وڃي ٿو.^[6]

31°12′N 88°48′E / 31.2°N 88.8°E / 31.2; 88.8

تاريخ

تبت پنهنجي تاريخ کان وٺي الڳ ۽ آزاد رياست جي دعويٰ ڪئي آهي. اٺين صديءَ عيسوي ۾ تبت وارن ٻُڌمت قبولي، پاڻ کي ٻيءَ دنيا کان ڪٽي ڇڏيو. خليفي مامون جي دور ۾ تبت جو بادشاهه مسلمان ٿي ويو هو، پر ڪجهه صدين کان وٺي ان جو اسلامي دنيا سان واسطو گهٽ رهيو آهي. 1720ع ۾ چين اهو علائقو فتح ڪيو. اڳتي هلي 1913ع ڌاري تبت پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو، جنهن جي پٺيان برطانيه جي حوصلي افزائي شامل هئي. پر 1950ع ۾ وري چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ تبت تي حملو ڪري، ڪنٽرول حاصل ڪيو. پوءِ اتان جي عوام ۾ بيچيني ۽ بغاوت جنم ورتو. ڇو ته وعدي باوجود تبت کي داخلي خودمختياري نه ڏني وئي. 1959ع ڌاري اتي عوامي بغاوت ۾ اضافو ٿيو، پر چيني حڪومت ان کي دٻائي رکيو. جڏهن دلائي لاما هندستان هليو آيو ته پٺيان ’پنچن لاما‘ کي هٿ وٺي تبت جي حاڪميت ڏني وئي. تبت/ ٿٻيٽ ۾ اڪثر باشنده ’لامائيت‘ واري مذهبي اثر هيٺ آهن، جيڪو ٻڌمت جي هڪ شڪل آهيسانچو:تبت ۱۹۱۲-۱۹۵۱.^[6]

جاگرافي

هتي زراعت صرف سانگپور (برهمپترا)، سنڌونديءَ ۽ ستلج وادين ۾ ممڪن آهي. هتان جا 90 سيڪڙو رهاڪو زراعت تي گذران ڪن ٿا. تبت جي آبادي لڳ ڀڳ اوڻيهه لک آهي. تبت جي قومي ٻولي تبتي آهي، جنهن جا چين ۾ 1،070،000 ڳالهائڻ وارا موجود آهن. 86سيڪڙو ماڻهو ٻي ٻولي ڪو نه ڄاڻن، رڳو تبتي ڳالهائين، جن ۾ 570000 ڊبس (Dbus)، 460،000 گتسانگ (Gtsang)۽ 4،593،000 ٻين ٻولين جا ماڻهو هيءَ ٻولي ڳالهائين ٿا. تبت کان سواءِ آسي پاسي جي علائقن جهڙوڪ: سچوئن (Sichuan)، ڪنگائي (Qingai) وغيره جي علائقن جا ماڻهو به تبتي ٻولي ڳالهائين ٿا. ان کانسواءِ ڀوتان، هندوستان، نيپال، ناروي، سئٽزرلئنڊ، تائيوان ۽ آمريڪا ۾ به هيءَ ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. هن کي ڀوتيا، ڊبس، دبسنگ تسان (Dbusgstang)، ڦوڪ (Phoke)، تبتي، يو (U)، وئي (Wei)، وئي زنگ (Weizang) ۽ زانگ (Zang) جي نالن سان به سڏيو وڃي ٿو. هن ٻوليءَ جا ڪيترائي لهجا مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ تسانگ، لهاسا، ڊبس، منگهرس (Mangahris)، ڊيڪنگ زانگ وغيره مشهور آهن. جيڪي مختلف علائقن جا ماڻهو ڳالهائين ٿا. هي سائينو، تبتي، برمي، هماليائي، تبتي ڪنوئري، وچين تبتي ٻولين جي شاخ مان آهي. هي ٻولي تبت ۾ پرائمريءَ کان وٺي تعليم جو ذريعو آهي. هن ٻوليءَ ۾ ڪيترائي رسالا، اخبارون ڇپجن ٿيون. تبت ۾ رهندڙ قبيلا رانگ، سفان (Hsifan) ۽ ڀوٽيا وغيره، هي ٻولي خاص طور ڳالهائين ٿا. هي لامائي ٻڌ آهن. زراعت سان وابسته هجڻ کان سواءِ رڍون، ٻڪريون ڌارين ۽ اڻڻ جو ڪم ڪن. ڪجهه مسلمان به آهن، هي ٻولي تبتي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي. 7 صدي عيسوي ۾ يارلنگ (Xarlung) نالي تبت جي حڪمران، پنهنجي هڪ وزير ٿونمي سمڀوتا کي هندوستان موڪليو ته هو ٻڌ مذهب بابت معلومات ڪٺي ڪري، ۽ هن هتي نوشته هٿ ڪري پنهنجي لپي ايجاد ڪئي، جنهن جو گهڻو تڻو بنياد ديوناگريءَ جي حرفن تي هو. هن تبتي ٻوليءَ جو گرامر به سنسڪرت جي بنياد ٺاهيو. جنهن ۾ ٻڌ مذهب بابت معلومات لکي ويندي هئي. هاڻي عام زندگيءَ جي وهنوار لاءِ به هيءَ لکت ڪم اچي ٿي. توڙي جو هن ۾ وقت گذرڻ سان ڪيتريون تبديليون به آيون آهن. هي حرفپدي نموني جي ٻولي آهي، جنهن ۾ حرف علت ”اَ“ بهرحال موروثي آهي. جيئن هندوستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻولين ۾ اڪثر آهن. ٻيا آواز گهڻو ڪري اعرابون ڏئي ظاهر ڪيا وڃن ٿا. هر پد کي ٽبڪو ڏئي ٻئي پد کان الڳ ڪيو وڃي ٿو. حرف صحيح خاص نموني جا ڌت ڏئي لکيا وڃن ٿا. هيءَ لپي 6 ملين ماڻهو لکن ٿا. منگوليا ۾ لکت توڙي ۽ ٻولي کي ڪلاسيڪي درجو حاصل آهي، ڇو ته ٻڌ نوشته هن ٻولي جي لکت ۾ محفوظ آهن. هن جي لپيءَ ۾ حرف صحيح يا وينجنن جو تعداد 30 آهي، جڏهن ته ان ۾ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين کان 5 اکر اڌارا ورتل آهن ۽ ان ۾ حرف علت جو تعداد چار آهي، جڏهن ته ڌت 90 آهن.^[6]

حوالا

↑ 西藏概况（2007年） [Overview of Tibet (2007)] (in Simplified Chinese). People's Government of Tibet Autonomous Region. 11 September 2008. Archived from the original on 22 December 2015. Retrieved 18 December 2015.
↑ "人口统计". www.xizang.gov.cn (in چيني). 西藏自治区人民政府. Retrieved 24 February 2021.
↑ "拉萨市2019年国民经济和社会发展统计公报" (in چيني). 13 April 2020. Retrieved 12 March 2021.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link)
↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in انگريزي). Archived from the original on 23 September 2018. Retrieved 13 September 2018.
↑ "What is Tibet? – Fact and Fancy", Excerpt from Goldstein, Melvyn, C. (1994). Change, Conflict and Continuity among a Community of Nomadic Pastoralist: A Case Study from Western Tibet, 1950–1990. pp. 76–87.
1 2 3 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.^{[مئل ڳنڍڻو]}

[1] 西藏概况（2007年） [Overview of Tibet (2007)] (in Simplified Chinese). People's Government of Tibet Autonomous Region. 11 September 2008. Archived from the original on 22 December 2015. Retrieved 18 December 2015.

[2] "人口统计". www.xizang.gov.cn (in چيني). 西藏自治区人民政府. Retrieved 24 February 2021.

[3] "拉萨市2019年国民经济和社会发展统计公报" (in چيني). 13 April 2020. Retrieved 12 March 2021.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link)

[GlobalDataLab-4] "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in انگريزي). Archived from the original on 23 September 2018. Retrieved 13 September 2018.

[5] "What is Tibet? – Fact and Fancy", Excerpt from Goldstein, Melvyn, C. (1994). Change, Conflict and Continuity among a Community of Nomadic Pastoralist: A Case Study from Western Tibet, 1950–1990. pp. 76–87.

[سنڌيانا-6] 1 2 3 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.^{[مئل ڳنڍڻو]}

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]




								جلاوطن تبتي گروھن جي دعوا وارو عظيم تبت
								چين پاران جوڙيل تبت جو خودمختيار علائقو
								موجوده تبت جي خودمختيار ريجن
								چيني اختيار ۾ علائقو جنھن کي انڊيا اڪسائي چن جو حصو قرار ڏيندي دعويدار
								انڊيا جي اختيار وارو علائقو جنھن کي چين ڏکڻ تبت قرار ڏئي دعويدار
								ٻيا علائقا جيڪي تاريخي طور تي تبت جي ثقافتي دائري م شامل