مواد ڏانھن هلو

تاريخ

ڳنڍڻن کي سنواريو
This is a spoken article. Follow the link for more information.
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
هن سلسلي جو حصو
تاريخ
ڪارستيان لوئڪس جي گلوب، ڪتابن، سپين ۽ مرجانن تي ٻڌل جامد منظر واري تصوير
 
تاريخ
نڪولس جيسز جي 1892ع ۾ ٺاھيل پينٽنگ

جيڪي ماڻهو ماضيءَ کي ياد نٿا رکي سگهن، سي ان کي ورجائڻ لاءِ مجبور ٿين ٿا.[1]

تاريخ ماضي جو منظم مطالعو آهي، جنهن جو بنيادي ڌيان انساني ماضيءَ تي هوندو آهي. هڪ علمي شعبي جي حيثيت سان، تاريخ ثبوتن جو تجزيو ۽ تشريح ڪري ٿي ته جيئن ماضيءَ ۾ پيش آيل واقعن بابت بيانيا جوڙيا وڃن ۽ وضاحت ڪئي وڃي ته اهي واقعا ڇو ۽ ڪيئن پيش آيا. ڪجهه نظريه دان تاريخ کي سماجي سائنس جي زمري ۾ رکن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي انسانيت جي علمن جو حصو سمجهن ٿا يا ان کي ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو علمي شعبو قرار ڏين ٿا. تاريخ جي مقصد بابت پڻ مختلف رايا آهن؛ مثال طور، ڇا ان جو بنيادي مقصد نظرياتي طور سچائيءَ کي پڌرو ڪرڻ آهي يا عملي طور ماضيءَ مان سبق حاصل ڪرڻ. وڌيڪ عام مفهوم ۾، تاريخ جو اصطلاح ڪنهن علمي شعبي بدران خود ماضي، ماضيءَ جي ڪنهن دور، يا ماضيءَ بابت لکيل ڪنهن احوال يا ڪتاب لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

تاريخي تحقيق گذريل واقعن جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ انهن بابت ڪيل تشريحن جي تصديق لاءِ بنيادي ۽ ثانوي ماخذن تي ڀاڙي ٿي. انهن ماخذن جي اصليت، مواد ۽ اعتبار جو جائزو وٺڻ لاءِ ماخذن جي تنقيد ڪئي ويندي آهي. تاريخدان مختلف ماخذن مان حاصل ٿيندڙ شاهدين ۽ نظرين کي پاڻ ۾ ملائي هڪ مربوط تاريخي بيانيو تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. اثباتيت، انال اسڪول، مارڪسزم ۽ مابعد جديديت جهڙن مختلف فڪري مڪتبن تاريخ جي مطالعي لاءِ جدا جدا طريقياتي رويا اختيار ڪيا آهن.

تاريخ هڪ وسيع علمي شعبو آهي، جنهن جون ڪيتريون ئي شاخون آهن. انهن مان ڪي مخصوص زماني دورن، جهڙوڪ قديم تاريخ، تي ڌيان ڏين ٿيون، جڏهن ته ٻيون مخصوص جاگرافيائي علائقن، جهڙوڪ آفريڪا جي تاريخ، جو مطالعو ڪن ٿيون. موضوعاتي شاخن ۾ سياسي تاريخ، فوجي تاريخ، سماجي تاريخ ۽ اقتصادي تاريخ شامل آهن، جڏهن ته مخصوص تحقيقي طريقن ۽ ماخذن سان لاڳاپيل شعبن ۾ مقداري تاريخ، تقابلي تاريخ ۽ زباني تاريخ شامل آهن.

تاريخ باقاعدي تحقيق جي شعبي طور قديم دور ۾ اهڙن روايتي بيانن جي جاءِ وٺڻ لاءِ اُڀري، جن ۾ تاريخي واقعن سان ڏند ڪٿائون مليل هونديون هيون. تاريخ نويسيءَ جون شروعاتي اثرائتي روايتون قديم يونان، قديم چين ۽ بعد ۾ اسلامي دنيا ۾ پيدا ٿيون. تاريخ نويسي مختلف دورن ۾ ترقي ڪندي رهي ۽ خاص طور 19هين صديءَ ۾ وڌيڪ پيشيوراڻي علمي شعبي جي صورت اختيار ڪيائين، جڏهن منظم تحقيقي طريقا ۽ مختلف علمي ادارا قائم ٿيا. تاريخ جو تاريخ نويسي، فلسفو، تعليم، سياست ۽ آثار قديمه سميت ڪيترن ئي علمن سان ويجهو لاڳاپو آهي.

وصف

[سنواريو]

هڪ علمي شعبي جي حيثيت سان، تاريخ ماضي جو مطالعو آهي، جنهن جو بنيادي ڌيان انساني ماضيءَ تي هوندو آهي.[2] تاريخ ثبوتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ وسيلي جيڪي واقعا ٿيا تن کي تصوري شڪل ڏئي بيان ڪري ٿي ۽ انهن بابت بيانيا جوڙي ٿي. اهي بيانيا رڳو اهو نه ٻڌائيندا آهن ته واقعا وقت سان ڪيئن اڳتي وڌيا، پر اهو به سمجهائيندا آهن ته اهي ڇو ٿيا ۽ ڪهڙين حالتن ۾ ٿيا؛ ان لاءِ لاڳاپيل پسمنظري حالتن ۽ سببي عملن جي وضاحت پڻ ڪئي ويندي آهي. تاريخ تاريخي واقعن جي معنيٰ ۽ انهن جي پٺيان ڪم ڪندڙ انساني محرڪن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي.[3]

ٿوري مختلف مفهوم ۾، تاريخ مان مراد خود ماضيءَ جا واقعا پڻ هوندا آهن. هن مفهوم موجب، تاريخ اهو آهي جيڪو ٿي گذريو، نه ته اهو علمي شعبو جيڪو گذريل واقعن جو مطالعو ڪري ٿو. جڏهن تاريخ کي ڳڻپ لائق اسم طور استعمال ڪيو وڃي، تڏهن هڪ تاريخ ماضيءَ جي ڪنهن تاريخي متن جي صورت ۾ ڪيل نمائندگيءَ کي چيو ويندو آهي. تاريخي متن ثقافتي پيداوار آهن، جن جي تياريءَ ۾ فعال تشريح ۽ ٻيهر جوڙجڪ شامل هوندي آهي. انهن ۾ پيش ڪيل بيانيا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخدان نوان ثبوت دريافت ڪري سگهن ٿا يا اڳ ڄاتل ماخذن جي نئين سر تشريح ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ماضي پاڻ مستقل ۽ اڻبدل هوندو آهي.[4] ڪجهه تاريخدان تاريخ ۽ وقائع نگاري جي وچ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ تشريحي ۽ وضاحتي پهلوئن تي زور ڏين ٿا؛ سندن خيال موجب وقائع نگاري رڳو واقعن کي زماني وار ترتيب سان درج ڪري ٿي، جڏهن ته تاريخ انهن جي سببن، پسمنظر ۽ نتيجن جي جامع سمجهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.[5][lower-alpha 1]

روايتي طور تاريخ جو بنيادي واسطو لکيل دستاويزن سان رهيو آهي. تاريخ لکيل تاريخ، يعني لکڻ جي ايجاد کان پوءِ واري دور، تي ڌيان ڏيندي هئي ۽ قبل از تاريخ[lower-alpha 2] کي آثار قديمه جهڙن ٻين شعبن جي حوالي ڪيو ويندو هو.[8] 20هين صديءَ ۾ تاريخ جو دائرو وسيع ٿيو، جڏهن تاريخدان لکڻ جي ايجاد کان اڳ واري انساني ماضيءَ ۾ پڻ وڌندڙ دلچسپي وٺڻ لڳا.[9][lower-alpha 3]

تاريخدانن ۾ اهو بحث رهيو آهي ته تاريخ کي سماجي سائنس سمجهيو وڃي يا انسانيت جي علمن جو حصو. سماجي سائنسدانن وانگر، تاريخدان مفروضا قائم ڪن ٿا، معروضي ثبوت گڏ ڪن ٿا ۽ انهن ثبوتن جي بنياد تي دليل پيش ڪن ٿا. ساڳئي وقت، تاريخ تشريح، ڪهاڻي ٻڌائڻ، انساني تجربي ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل موضوعي پهلوئن تي ڀاڙڻ سبب انسانيت جي علمن سان ويجهو تعلق رکي ٿي.[11] ڪجهه تاريخدان ٻنهي مان ڪنهن هڪ درجي بنديءَ جي مضبوط حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا تاريخ کي هڪ گڏيل نوعيت وارو شعبو قرار ڏين ٿا، جيڪو هڪ درجي کي اختيار ڪري ٻئي کي مڪمل طور خارج نٿو ڪري.[12] تاريخ جي ابتڙ جعلي تاريخ اهڙي عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو متنازع تاريخي ثبوتن تي ڀاڙي، حقيقي ثبوتن کي چونڊيل نموني نظرانداز ڪري، يا ٻين طريقن سان تاريخي رڪارڊ کي مسخ ڪري تاريخ نويسيءَ جي معيارن کان هٽي وڃي. اهڙيون ڪوششون اڪثر خاص نظرياتي مقصدن سان لاڳاپيل هونديون آهن ۽ تاريخي طريقي جي ظاهري مشابهت اختيار ڪري اهڙا جانبدار ۽ گمراهه ڪندڙ بيانيا پيش ڪنديون آهن، جن ۾ سخت علمي تجزيو ۽ ماهراڻي اتفاق راءِ موجود نه هوندو آهي.[13]

لفظ ۽ مفهوم

[سنواريو]

تاريخ جي لغوي معنائن ۾ ڏينهن لکڻ، مهيني جو ڏينهن، روز، مقرر ڪيل ڏينهن، تِٿ، ڪنهن خط، ڪاغذ يا دستاويز تي ڄاڻايل ڏينهن، مهينو يا سال، هڪ واقعي کان ٻئي واقعي تائين مقرر ڪيل مدت، روزانو لکيل احوال ۽ ماضيءَ جي واقعن جي يادداشت شامل آهن. ماضيءَ جي واقعن بابت لکيل ڪتاب، جهڙوڪ تاريخ سنڌ ۽ تاريخ طبري، پڻ تاريخ سڏجن ٿا. واقعن جي يادداشت ۽ مطالعي واري علم کي علم التاريخ چيو ويو آهي.[14]

تاريخ جو لفظ ڏينهن يا مقرر وقت جي مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي

عربيءَ ۾ تاريخ جو لفظ وقت يا تاريخ مقرر ڪرڻ جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته عام علمي استعمال ۾ ان مان قومن، سماجن، ماڻهن ۽ واقعن جي ماضيءَ جو بيان يا انهن جو تاريخي تسلسل مراد ورتو ويندو آهي. اهو اصطلاح بادشاهن، قومن ۽ واقعن جا احوال لکڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. تاريخ جو نالو اهڙن ڪتابن لاءِ به استعمال ٿيو آهي، جيڪي روايتي واقعاتي تاريخ جي دائري کان وڌيڪ وسيع آهن؛ مثال طور البيرونيءَ جو هندستان بابت ڪتاب الهند، جنهن ۾ قديم سنڌ سميت هندستان جي علمن، سماج، مذهب ۽ ثقافت بابت تفصيلي ڄاڻ ڏنل آهي.[15]

ڪنهن خاص دور يا زماني جي شروعات کي اهم واقعن سان ڳنڍي مقرر ڪرڻ جون روايتون پڻ رهيون آهن. مثال طور هجري سن هڪ خاص تاريخي واقعي کي بنياد بڻائي وقت جي ڳڻپ جو نظام آهي. اهڙيءَ طرح مختلف سماجن ۽ تهذيبن ۾ سياسي، مذهبي يا سماجي واقعن کي زماني جي دوربنديءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو آهي.

انهيءَ وسيع مفهوم ۾ تاريخ رڳو بنا ترتيب گڏ ڪيل ڄاڻ نه آهي، پر وقت سان لاڳاپيل انساني تجربن، واقعن ۽ تبديلين جي منظم تشريح آهي. سنڌي تاريخي ادب ۾ تاريخ کي ”انسان ذات جي سوانح جو لکت ۾ ترتيب ڏنل سرمايو“ پڻ چيو ويو آهي. انسان جي ابتدائي زندگيءَ کان وٺي فطرت سان سندس جدوجهد، خوراڪ، اجهي ۽ لباس جي بندوبست، ڳوٺن، شهرن ۽ رياستن جي قيام، صنعتن ۽ هنرن جي ترقي، علم، ادب، تعليم، فلسفي ۽ مذهب جي واڌ ويجهه تائين انساني تجربن جا مختلف پهلو تاريخ جي مطالعي ۾ اچي سگهن ٿا. انهيءَ لحاظ کان تاريخ انساني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن جي ارتقا، سندس وڌندڙ سگهه ۽ مرحليوار خودشناسيءَ جو بيان پڻ آهي.[16]

تاريخ کي انساني تجربي جي گڏيل يادداشت طور پڻ ڏٺو ويو آهي. هن نظرئي موجب تاريخ جو ذڪر عام طور انساني نسل جي گڏيل تجربي لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته فرد جي زندگيءَ جا ذاتي تجربا به وسيع مفهوم ۾ سندس ذاتي تاريخ جو حصو بڻجن ٿا.[17][18]

مقصد

[سنواريو]

تاريخ جي مقصد يا اهميت بابت مختلف رايا پيش ڪيا ويا آهن. ڪجهه تاريخدانن جو خيال آهي ته ان جو بنيادي ڪم ماضيءَ بابت سچ جي خالص ڳولا آهي. هن نظرئي ۾ سچ جي بي غرض تلاش کي پاڻ ۾ هڪ مقصد سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته نظرياتي يا سياسي مقصدن سان لاڳاپيل خارجي غرض تاريخي تحقيق جي درستگيءَ کي نقصان پهچائي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ماضيءَ جي تصوير کي مسخ ڪري سگهن ٿا. هن ڪردار ۾ تاريخ اهڙين روايتي ڏند ڪٿائن کي پڻ چئلينج ڪري ٿي، جن جي پٺڀرائي لاءِ معتبر حقيقتي ثبوت موجود نه هجن.[19][lower-alpha 4]

هڪ ٻي راءِ موجب تاريخ جي بنيادي اهميت انهن سبقن ۾ آهي، جيڪي اها حال لاءِ مهيا ڪري ٿي. هي تصور ان خيال تي ٻڌل آهي ته ماضيءَ جي سمجهه فيصلن ڪرڻ ۾ رهنمائي ڪري سگهي ٿي، مثال طور اڳين غلطين کي ٻيهر ورجائڻ کان بچڻ لاءِ.[21] ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو نقطه نظر انساني حالت جي عام سمجهه تي زور ڏئي ٿو، جنهن وسيلي ماڻهو مختلف حالتن ۾ انساني روين جي گهڻ رخي نوعيت کان واقف ٿين ٿا—اهڙي طرح جيئن مختلف ملڪن جي سفر سان نون سماجن بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.[22] تاريخ گڏيل ماضيءَ جي بنياد تي ماڻهن کي اجتماعي سڃاڻپ ڏئي سماجي هم آهنگي کي پڻ هٿي ڏئي سگهي ٿي ۽ نسل در نسل ثقافتي ورثي ۽ قدرن کي محفوظ رکڻ ۽ اڳتي منتقل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.[23] ڪجهه عالمن، جن ۾ وِگ تاريخدان ۽ مارڪسي عالم اي. ايڇ. ڪار شامل آهن، تاريخ کي حال کي سمجهڻ جي هڪ اهم ڪنجي سمجهيو آهي[24] ۽ ڪار جي نظر ۾ مستقبل کي شڪل ڏيڻ جو وسيلو پڻ.[25][lower-alpha 5]

سياستدانن ۽ نظريه پرستن ڪڏهن ڪڏهن تاريخ کي سياسي يا نظرياتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو آهي؛ مثال طور، ڪجهه روايتن جي وقار تي زور ڏئي موجوده حالت کي جائز ثابت ڪرڻ يا ماضيءَ جي ناانصافين کي اجاگر ڪري تبديليءَ جي حمايت ڪرڻ لاءِ.[27] انتهائي صورتن ۾، گمراهه ڪندڙ بيانيا ٺاهڻ لاءِ ثبوت ڄاڻي واڻي نظرانداز يا غلط تشريح ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان جعلي تاريخ يا تاريخي انڪار پيدا ٿي سگهي ٿو.[13][lower-alpha 6] تاريخي واقعن جي انڪار جا مشهور مثال هولوڪاسٽ جو انڪار، آرمينيائي نسل ڪشيءَ جو انڪار، نانجنگ قتل عام جو انڪار ۽ هولوڊومور جو انڪار آهن.[29]

تاريخ انسانيت جي گڏيل تجربن جو رڪارڊ محفوظ ڪري ٿي. قومن، جماعتن ۽ فردن جي گذريل تجربن جي مطالعي ذريعي انسان پنهنجي حال جو جائزو وٺي سگهي ٿو ۽ مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ لاءِ ماضيءَ مان ڄاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو.

تاريخي رڪارڊ جي مطالعي ۾ مختلف نقطه نظر اختيار ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ معروضي مطالعو آهي، جنهن ۾ واقعن ۽ حالتن کي ممڪن حد تائين جيئن اهي پيش آيا تيئن سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ٻيو قوم پرست مطالعو آهي، جنهن ۾ اهم واقعن کي ڪنهن خاص قوم، نسل يا ملڪ جي نقطه نظر سان ڏٺو ويندو آهي. اصولي طور تاريخ جي تحقيق جو مقصد نسلي ۽ قومي ڪٽرپڻي کان مٿانهون ٿي انساني واقعن، عملن ۽ ڪارنامن بابت موجود شاهدين جي صحيح نموني تحقيق ڪري نتيجو اخذ ڪرڻ هئڻ گهرجي.[30][31]

تاريخ جي اهميت ۽ مقصد بابت مختلف مفڪرن جا مختلف رايا رهيا آهن. ڪرامويل جو خيال هو ته تاريخ جي علم ۾ ڌڻي تعاليٰ جي ذات جو عڪس ملي ٿو. فرائڊ جي راءِ موجب تاريخ انسان ذات کي صدين تائين حق ۽ ناحق، انصاف ۽ ظلم جي وچ ۾ فرق ۽ انهن جي نتيجن کان آگاهه ڪندي رهي ٿي. جونز تاريخ کي زندگيءَ جي مشاهدن ۽ تجربن جي کاڻ سمجهيو، جنهن مان موجوده نسل اڳين نسلن جا تجربا حاصل ڪري سگهي ٿو. هربرٽ جي فڪر سان لاڳاپيل مفڪر زلر تاريخ کي اسڪولي نصاب ۾ مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو حامي هو.

انهن مختلف راين مان ظاهر ٿئي ٿو ته تاريخ جي فلسفي، مقصد ۽ فائدي بابت مؤرخن ۽ مفڪرن ۾ هميشه اتفاق نه رهيو آهي. تاريخ جي وصف ۽ مقصد بابت سندن بنيادي تصورن ۾ فرق هئڻ سبب هر مفڪر تاريخ جي افاديت کي پنهنجي فڪري نقطه نظر موجب پرکيو آهي.[32]

اشتقاق

[سنواريو]
ڪاري مس سان لکيل خراب ٿيل قديم متن جي تصوير
هيروڊوٽس جي تاريخون جو هڪ ٽڪرو، جيڪو هڪ قديم يوناني تاريخي متن آهي[33]

انگريزي لفظ هسٽري قديم يوناني اصطلاح ἵστωρ (هِسٽور) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڄاڻو“ يا ”داناءُ ماڻهو“ هئي. ان مان قديم يوناني لفظ ἱστορία (هِسٽوريا) نڪتو، جنهن جو وسيع مفهوم عام طور جاچ، پڇا ڳاڇا ۽ شاهدي ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. بعد ۾ اهو اصطلاح ڪلاسيڪي لاطيني ۾ historia جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو. هيلينستي دور ۽ رومي سلطنت جي زماني ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ آهستي آهستي تبديل ٿي ۽ تحقيق ۽ شاهديءَ بدران بيان، داستان ۽ پيشڪش جي فن تي وڌيڪ زور اچڻ لڳو.[34]

هي لفظ 14هين صديءَ ۾ قديم فرينچ اصطلاح histoire وسيلي وچولي انگريزي ۾ داخل ٿيو.[35] ان وقت ان جي معنيٰ ”ڪهاڻي“ يا ”قصو“ هئي ۽ ان ۾ حقيقتي توڙي خيالي ٻئي قسم جا بيانيا شامل هئا. 15هين صديءَ ۾ ان جي معنيٰ تبديل ٿي ماضيءَ بابت بيانن سان گڏ ماضيءَ جو مطالعو ڪندڙ علمي شعبي لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳي.[36] 18هين ۽ 19هين صدين ۾، تاريخي تحقيق جي پيشيوراڻي ٿيڻ سان گڏ، هسٽري جو لفظ حقيقتن تي ٻڌل بيانن ۽ ثبوتن تي ٻڌل تحقيق سان وڌيڪ ويجهي طرح لاڳاپجي ويو؛ اهو مفهوم اڄ به ان جي بنيادي استعمالن مان هڪ آهي.[37] تاريخ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترين ٻين يورپي ٻولين جي اصطلاحن ۾ به هي ٻٽو مفهوم، يعني ڪهاڻي ۽ ماضيءَ جو حقيقتي بيان، موجود آهي. انهن ۾ فرينچ histoire، اطالوي storia ۽ جرمن Geschichte شامل آهن.[38]

طريقا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخي طريقو

تاريخي طريقو طريقن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي تاريخدان ماضيءَ جي تحقيق ۽ تشريح لاءِ استعمال ڪن ٿا؛ ان ۾ ثبوت گڏ ڪرڻ، انهن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن کي گڏ ڪري هڪ نتيجي تائين پهچائڻ جا عمل شامل آهن.[lower-alpha 7] ان جو مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته تاريخي ثبوت جي چونڊ، تجزيي ۽ تشريح ۾ علمي سختي، درستگي ۽ اعتبار برقرار رهي.[40] تاريخي تحقيق اڪثر هڪ تحقيقي سوال سان شروع ٿئي ٿي، جيڪو تحقيق جو دائرو طئي ڪري ٿو. ڪجهه تحقيقي سوال رڳو اهو بيان ڪرڻ تي ڌيان ڏين ٿا ته ڇا ٿيو؛ جڏهن ته ٻيا اهو سمجهائڻ چاهين ٿا ته ڪو خاص واقعو ڇو پيش آيو، ڪنهن موجود نظرئي کي رد ڪن يا ڪنهن نئين مفروضي جي تصديق ڪن.[41]

سهيڙ ۽ فڪري مڪتب

[سنواريو]

ماخذن جي چونڊ، تجزيي ۽ تنقيد جي نتيجي ۾ ماضيءَ بابت گهڻن الڳ الڳ بيانن جي هڪ وڏي مجموعي جي تصديق ٿي وڃي ٿي. ان کان پوءِ، جنهن مرحلي کي ڪڏهن تاريخي سهيڙ چيو وڃي ٿو، تاريخدان ڏسن ٿا ته ثبوت جا اهي الڳ حصا ڪيئن هڪ وڏي ۽ مربوط ڪهاڻيءَ جو حصو بڻجن ٿا.[lower-alpha 8] اهڙو وسيع منظرنامو تيار ڪرڻ موضوع جي جامع سمجهه لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. تاريخ نويسيءَ جو هي تخليقي پهلو[lower-alpha 9] ماضيءَ جي واقعن کي ٻيهر جوڙي، انهن جي تشريح ۽ وضاحت ڪري ٿو ۽ ڏيکاري ٿو ته مختلف واقعا پاڻ ۾ ڪيئن ڳنڍيل هئا.[44] اهڙيءَ طرح تاريخدان رڳو اهو نه ٻڌائين ٿا ته ڪهڙا واقعا ٿيا، پر اهو پڻ سمجهائين ٿا ته اهي ڇو ٿيا ۽ انهن جا نتيجا ڇا نڪتا.[45] جيتوڻيڪ هن سهيڙ لاءِ ڪو هڪ عالمگير طور قبول ڪيل طريقو موجود ناهي، تاريخدان هن عمل ۾ مختلف تشريحي اوزارن ۽ طريقن تي ڀاڙين ٿا.[46]

رسمي اونداهي لباس ۾ ويٺل شخص جو خاڪو
آگسٽ ڪونٽ اثباتيت جو تصور پيش ڪيو ۽ تاريخ لاءِ سائنس تي ٻڌل طريقي جي حمايت ڪئي.[47]

پيچيده تاريخي تبديلين جو سمجهه ۾ ايندڙ جائزو مهيا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم اوزار دوربندي آهي، جيڪا ڪنهن زماني کي مختلف دورن ۾ ورهائي ٿي، جن مان هر هڪ کي ان دور جي اهم موضوعن يا ترقياتي رخن جي بنياد تي ترتيب ڏنو وڃي ٿو. مثال طور، ٽن دورن وارو نظام روايتي طور شروعاتي انساني تاريخ کي انهن دورن ۾ غالب مواد ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي بنياد تي پٿر جو دور، ٽامي جو دور ۽ لوهه جو دور ۾ ورهائي ٿو.[48] هڪ ٻيو طريقياتي اوزار تاريخي رڪارڊ ۾ موجود خاموشين، خالن يا اهڙين ڇڏيل ڳالهين جو جائزو وٺڻ آهي، جيڪي واقعا ته ٿيا پر انهن بابت اهم ثبوت محفوظ نه رهيو. اهڙيون خاموشيون تڏهن پيدا ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ان دور جا ماڻهو ڪنهن ڳالهه کي ايترو واضح سمجهن جو ان کي درج ڪرڻ ضروري نه ڄاڻن، يا جڏهن ڄاڻ لڪائڻ يا تباهه ڪرڻ جا خاص سبب موجود هجن.[49][lower-alpha 10] ان جي ابتڙ، جڏهن وڏي مقدار ۾ ڊيٽا سيٽ موجود هجن ته مقداري طريقا استعمال ڪري سگهجن ٿا. مثال طور، اقتصادي ۽ سماجي تاريخدان وڏن انساني گروهن سان لاڳاپيل نمونن ۽ رجحانن جي سڃاڻپ لاءِ عام طور شمارياتي تجزيو استعمال ڪن ٿا.[52]

مختلف فڪري مڪتب تاريخ لکڻ جي طريقي بابت پنهنجا الڳ طريقياتي نتيجا ۽ رجحان رکن ٿا.[53] اثباتيت پسند تاريخي تحقيق جي سائنسي نوعيت تي زور ڏين ٿا ۽ تجرباتي ثبوت جي بنياد تي معروضي سچ معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[54] ان جي ابتڙ، مابعد جديديت پسند اهڙن وڏن بيانين کي رد ڪن ٿا، جيڪي هڪڙي واحد ۽ معروضي سچ جي دعويٰ ڪن. اهي تاريخي تشريح جي موضوعي نوعيت تي زور ڏين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف ۽ ڪڏهن متضاد نظرين جي گهڻائي پيدا ٿئي ٿي.[55] مارڪسي تاريخي تبديلين کي اقتصادي قوتن ۽ طبقاتي جدوجهدن جي اظهار طور تشريح ڪن ٿا.[56] انال اسڪول ڊگهي مدي وارين سماجي ۽ اقتصادي رجحانن تي زور ڏئي ٿو ۽ مقداري توڙي بين الشعبائي طريقن جو استعمال ڪري ٿو.[57] نسواني تاريخدان تاريخ ۾ صنف جي ڪردار جو مطالعو ڪن ٿا ۽ خاص طور عورتن جي تجربن جي تجزيي وسيلي پدرشاهي نظرين کي چئلينج ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا.[58]

تاريخ نويسي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو تاريخ نويسي ۽ مابعد تاريخ
پڳ ۽ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جو مجسمو
ابن خلدون اسلامي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اثرائتي شخصيت هو.[59]

تاريخ نويسي، لفظي معنيٰ ۾ ”تاريخ لکڻ“، لفظ ”تاريخ نويس“ مان نڪتل آهي، يعني ”اهو شخص جيڪو تاريخ لکي ٿو“. شروعاتي طور هي اصطلاح تاريخ بابت لکيل ڪتابن جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ پوءِ وسيع مفهوم ۾ ان مان تاريخ لکڻ جي تاريخ مراد ورتي وئي. جديد علمي استعمال ۾ تاريخ نويسي تاريخي تحقيق جي طريقن، تاريخدانن جي لکڻين، سندن تشريحي مفروضن ۽ وقت سان گڏ تاريخ جي علمي شعبي جي ارتقا جو مطالعو آهي. ڪجهه نظريه دان تاريخ نويسي جو اصطلاح ماضيءَ بابت لکيل تاريخي بيانن جي مجموعي لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا.[60]

ساڳئي دور يا واقعي بابت تاريخي لکڻين جا ڪيترائي مربوط مجموعا، يا مختلف ”تاريخ نويسيون“، موجود ٿي سگهن ٿا، جيڪي تاريخ بابت مختلف سياسي، ثقافتي يا علمي نقطه نظر پيش ڪن ٿا. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين تاريخ نويسي گهڻو ڪري قومي نوعيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي تاريخي بيان مخصوص قومن يا رياستن جي نقطه نظر سان ترتيب ڏنا ويندا هئا. مثال طور، وچئين دور ۾ بازنطيني تاريخ نويسي ۽ فرانڪي تاريخ نويسي شبيهن واري تڪرار کي هڪ ٻئي کان نمايان مختلف انداز ۾ بيان ڪن ٿيون؛ اهو تڪرار شارلمين جي دور ۾ رومي چرچ ۽ بازنطيني چرچ جي لاڳاپن سان پڻ ڳنڍيل هو.

مابعد نظريي طور تاريخ نويسيءَ جو هڪ مرڪزي موضوع تاريخي تحقيق ۾ ثبوت ۽ استدلال جي معيارن سان لاڳاپيل آهي. تاريخ نويسيءَ جا عالم ان ڳالهه جو جائزو وٺن ٿا ته تاريخدان ماضيءَ بابت بيانيا ٺاهڻ لاءِ ماخذ ڪيئن استعمال ڪن ٿا، ڪهڙا تشريحي مفروضا اختيار ڪن ٿا، ۽ سندن لکڻيءَ جو انداز ۽ خطابتي پيشڪش تاريخي دليل تي ڪيئن اثر انداز ٿئي ٿي.[61]

مختلف تاريخدانن جي ڪمن جي ڀيٽ ڪندي تاريخ نويسيءَ جا عالم گڏيل تحقيقي طريقن، مفروضن ۽ اندازن جي بنياد تي مختلف فڪري مڪتبن جي سڃاڻپ ڪن ٿا.[62] مثال طور، اهي انال اسڪول جي خاصيتن جو مطالعو ڪن ٿا، جهڙوڪ مختلف شعبن مان مقداري انگن اکرن جو استعمال ۽ ڊگهي عرصي ۾ ٿيندڙ اقتصادي ۽ سماجي تبديلين ۾ دلچسپي.[63] اهڙي ڀيٽ رڳو الڳ تاريخدانن يا مڪتبن تائين محدود نه هوندي آهي، پر قديم دور کان جديد زماني تائين سڄن تاريخي دورن کي پڻ شامل ڪري ٿي. اهڙيءَ طرح تاريخ نويسي تاريخ کي هڪ علمي شعبي طور ان جي ارتقا جو پتو لڳائي ٿي ۽ ڏيکاري ٿي ته غالب طريقا، موضوع ۽ تحقيقي مقصد وقت سان ڪيئن تبديل ٿيا آهن.[64]

تاريخ نويسي ۽ تاريخي طريقيڪار گهڻو ڪري ساڳين مسئلن سان واسطو رکن ٿا، پر ٻنهي جو ڌيان مختلف هوندو آهي. تاريخي طريقيڪار اهو جاچي ٿو ته تاريخدان ماخذن جي چونڊ، تنقيد ۽ تجزيي وسيلي تاريخ لکڻ کان اڳ ڪهڙو ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته تاريخ نويسي مڪمل ٿيل تاريخي لکڻين، انهن جي مفروضن، تشريحن ۽ فڪري پسمنظر جو مطالعو ڪري ٿي. انهيءَ ڪري تاريخ نويسي اڪثر وڌيڪ بحث طلب يا تڪراري نوعيت رکي سگهي ٿي.[65] تاريخ نويسيءَ جي نتيجن مان نوان طريقياتي سوال ۽ تاريخي تحقيق جا نوان رخ پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.

تاريخ جو فلسفو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخ جو فلسفو
Histoire de France جو شروعاتي ورق، جان پوگي ڊي لا سير؛ ايڊورڊ گريمستن جو انگريزي ترجمو، 1624ع

تاريخ جو فلسفو[lower-alpha 11] تاريخ جي نظرياتي بنيادن جو مطالعو ڪري ٿو. ان جي دلچسپي هڪ طرف پاڻ ماضيءَ ۾ آهي، جنهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيل واقعن جي سلسلي طور ڏٺو وڃي ٿو، ۽ ٻي طرف ان علمي شعبي ۾ آهي جيڪو هن عمل جو مطالعو ڪري ٿو. فلسفي جي مختلف شاخن مان حاصل ٿيندڙ بصيرتون ۽ طريقا هن مطالعي سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ مابعد الطبعيات، علميات، هرمينيوٽڪس ۽ اخلاقيات شامل آهن.[67]

تاريخ کي ڪنهن معنيٰ، رخ يا مجموعي نموني سان ڳنڍڻ جو تصور تمام پراڻو ۽ وسيع آهي. اهڙو خيال ڪيترن ڏند ڪٿائي بيانن ۾ ملي ٿو، جيڪي وقت کي سمجهڻ ۽ انساني وجود کي ڪنهن مقرر زماني واري ڍانچي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. جديد فڪر ۾، خاص طور هيگل جي عالمي تاريخ واري سوچ کان پوءِ، ڪيترن تاريخدانن ۽ تاريخ جي شارحن تاريخي واقعن کي ڪنهن مجموعي معنيٰ يا رخ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي؛ پر اهڙي عمل سان جانبدار، تحريف ٿيل يا غائي تاريخ پيدا ٿيڻ جو خطرو به رهي ٿو.

تاريخ کي هڪ عمل طور ڏسندي فلسفي تاريخي مظاهرن کي ٺاهيندڙ بنيادي عنصرن جو جائزو وٺن ٿا. ڪجهه نظرين ۾ بنيادي اهميت انفرادي انسانن جي عقيدن ۽ عملن کي ڏني وڃي ٿي، جڏهن ته ٻيا نظرئا اجتماعي ۽ وڌيڪ عام عنصرن کي پڻ شامل ڪن ٿا، جهڙوڪ تهذيبون، ادارا، نظريا ۽ سماجي قوتون.[68] هڪ لاڳاپيل سوال سببي عملن جي نوعيت بابت آهي، جيڪي تاريخي واقعن کي انهن جي سببن ۽ نتيجن سان ڳنڍين ٿا.[69]

هڪ نظرئي موجب تاريخ جا عام قانون موجود آهن، جيڪي واقعن جي وهڪري کي اهڙي نموني طئي ڪن ٿا، جيئن قدرتي سائنسن ۾ سائنسي قانون ڪم ڪن ٿا. هڪ ٻي راءِ موجب، تاريخي واقعن جي وچ ۾ سببي لاڳاپا منفرد هوندا آهن ۽ اتفاقي يا حالتن سان مخصوص عنصرن جي اثر هيٺ ٺهندا آهن.[70]

تاريخ جي مجموعي رخ بابت مختلف فلسفياتي تصور پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ تقدير پرست تصور آهي، جنهن موجب انسانيت جي قسمت ڪنهن مٿانهين قوت يا اڳواٽ مقرر تقدير سان طئي ٿئي ٿي. اهڙو تصور هيسيوڊ وٽ موئرا جي تصور ۾ ملي ٿو؛ ان ۾ تاريخ جي رخ تي انسان جو اثر محدود سمجهيو وڃي ٿو.

ٻيو تصور چڪرائتو آهي. هي خيال ڪيترن مشرقي فلسفن، خاص طور ٻڌ مت، ۽ ازٽيڪ روايتن ۾ ملي ٿو. هن نظرئي ۾ انساني ۽ قدرتي تاريخ کي موسمن جي ڦيري سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي: ڄڻ هڪ تمام وڏو ”عظيم سال“ هجي، جيڪو ڪيترن دورن ۾ ورهايل هجي ۽ آخر ۾ وري شروعاتي نقطي ڏانهن موٽي اچي. بيروسس وسيلي منتقل ٿيل اهڙا تصور بعد ۾ رواقيت ۾ پڻ شامل ٿيا. تاريخي فلسفي ۾ چڪرائتي سوچ ان نظرئي سان لاڳاپيل آهي ته وڏي پيماني تي ڪجهه رجحان يا واقعا ٻيهر ورججن ٿا.[71]

ٽيون تصور ترقي پسند يا غائي آهي. هن نظرئي موجب انسانيت جي تاريخ ڪنهن مسلسل ترقي يا اڳواٽ مقرر منزل ڏانهن وڌندي آهي. اهو تصور عبراني روايتن، بعد ۾ عيسائي فڪر، ۽ جديد مغربي سياسي ۽ نظرياتي مڪتبن ۾ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيو. لبرل ازم، مارڪسزم ۽ سوشلزم جهڙا فڪري مکتب تاريخ جي رخ، ترقي ۽ آخري منزل بابت پنهنجا الڳ تصور پيش ڪن ٿا. فلسفياتي اصطلاحن ۾ اهڙي سوچ تاريخ کي هڪ سڌي لڪير جهڙو غائي عمل سمجهي ٿي.[72][lower-alpha 12]

چوٿون تصور تاريخ کي ڪنهن اڳواٽ مقرر مقصد يا معنيٰ کان خالي سمجهي ٿو. هن خيال موجب تاريخ واقعن، عملن ۽ اتفاقن جو اهڙو سلسلو آهي، جنهن لاءِ لازمي طور ڪا آخري منزل مقرر نه آهي. وليم شيڪسپيئر ميڪبيٿ ۾ لکي ٿو ته زندگي

” هڪ ڪهاڻي آهي—هڪ بيوقوف جي ٻڌايل، شور ۽ ڪاوڙ سان ڀريل—جنهن جو ڪو به مطلب ناهي. “

[74] آرٿر شوپنهاور پڻ لکي ٿو:

” تاريخ جو عام نعرو هجڻ گهرجي: Eadem, sed aliter، يعني ”ساڳيو، پر ٻي صورت ۾“. “

[75]

اهڙو غير غائي تصور قدرتي تاريخ ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اسٽيفن جي گولڊ ۽ سندس پوئلڳن، جهڙوڪ هروي لي گيادر ۽ گيوم ليڪوانتر، موجب حياتياتي ارتقا به ڪنهن اڳواٽ مقرر مقصد ڏانهن نٿي وڌي، پر واقعن ۽ عملن جي تاريخي تسلسل مان ٺهي ٿي.[76]

تاريخ جي فلسفي ۽ تاريخ نويسيءَ جا موضوع ڪجهه حد تائين هڪ ٻئي سان ملي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي تاريخي استدلال جي معيارن ۾ دلچسپي رکن ٿا. تاريخ نويسي عام طور انهن مخصوص طريقن، لکڻين ۽ تبديلين جي وضاحت تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي تاريخ جي مطالعي ۾ استعمال يا پيدا ٿيا آهن. ان جي ابتڙ، تاريخ جا فلسفي وڌيڪ عام نمونن ۽ قدرن سان لاڳاپيل سوالن جو جائزو وٺن ٿا، جهڙوڪ ڪهڙا طريقا ۽ مفروضا درست آهن ۽ تاريخي سبب، معنيٰ ۽ رخ کي ڪيئن سمجهڻ گهرجي.[77]

تاريخي استدلال کي ڪڏهن ڪڏهن فلسفي ۽ ٻين شعبن ۾ به مظاهرن جي وضاحت لاءِ هڪ طريقي طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هن طريقي کي تاريخيت پسندي چيو وڃي ٿو، جنهن مطابق ڪنهن شيءِ کي صحيح نموني سمجهڻ لاءِ ان جي منفرد تاريخ يا ارتقا کي ڄاڻڻ ضروري آهي. مثال طور، سچ بابت تاريخيت پسند نظرئي موجب سچ تاريخي حالتن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهڙا آفاقي سچ موجود ناهن، جيڪي سڀني تاريخي دورن کان مٿانهان هجن. تاريخيت پسندي انهن طريقن جي ابتڙ آهي، جيڪي پنهنجي موضوع جي بي وقت ۽ آفاقي سمجهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[78]

تاريخي سنن جي اصطلاحن بابت پڻ فلسفياتي ۽ علمي بحث ٿيا آهن. ڪجهه علمي روايتن ۾ ”عام دور کان اڳ“ ۽ ”عام دور“ جهڙن اصطلاحن کي ”مسيح کان اڳ“ ۽ ”مسيح کان پوءِ“ تي ترجيح ڏني وڃي ٿي، خاص طور يسوع ناصري جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت غيريقيني ۽ غير عيسائي علمي ماحول ۾ وڌيڪ غيرجانبدار اصطلاح استعمال ڪرڻ جي ڪوشش سبب.[79] تنهن هوندي به، ”عام دور“ وارو نظام به پنهنجي عددی بنياد ۾ ساڳئي روايتي عيسائي سن ڳڻپ تي ٻڌل رهي ٿو.

مطالعي جا شعبا

[سنواريو]

تاريخ تحقيق جو هڪ وسيع شعبو آهي، جنهن ۾ ڪيتريون ئي شاخون شامل آهن. ڪجهه شاخون ڪنهن مخصوص زماني دور تي ڌيان ڏين ٿيون، جڏهن ته ٻيون ڪنهن خاص جاگرافيائي علائقي يا الڳ موضوع تي مرڪوز هونديون آهن. مختلف قسمن جي خصوصيتن کي عام طور پاڻ ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو؛ مثال طور، قديم مصر جي اقتصادي تاريخ بابت ڪو ڪم زماني، علائقي ۽ موضوع جي نقطه نظرن کي گڏ ڪري ٿو. وسيع دائري وارن موضوعن ۾ بنيادي ماخذن جو مقدار گهڻو ڪري ايترو وسيع هوندو آهي، جو ڪنهن هڪ تاريخدان لاءِ انهن سڀني جو جائزو وٺڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ تنهنڪري کيس يا ته پنهنجي موضوع جو دائرو محدود ڪرڻو پوندو آهي يا وسيع جائزو تيار ڪرڻ لاءِ ثانوي ماخذن تي پڻ ڀاڙڻو پوندو آهي.[80]

دور موجب

[سنواريو]

تاريخ جي وسيع عرصي کي وڌيڪ آسانيءَ سان سمجهڻ جوڳن حصن ۾ ورهائڻ لاءِ زماني وار ورهاست هڪ عام طريقو آهي. مختلف دور اڪثر انهن غالب موضوعن جي بنياد تي مقرر ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڪنهن مخصوص زماني جي خاصيت هوندا آهن، ۽ انهن اهم واقعن جي بنياد تي پڻ، جن اهڙين تبديلين جي شروعات ڪئي يا انهن کي پڄاڻيءَ تائين پهچايو. چونڊيل پسمنظر ۽ تفصيل جي سطح موجب ڪو دور رڳو هڪ ڏهاڪي جيترو مختصر يا ڪيترين صدين کان به ڊگهو ٿي سگهي ٿو.[81] هڪ روايتي ۽ اثرائتو طريقو انساني تاريخ کي قبل از تاريخ، قديم تاريخ، بعد ڪلاسيڪي تاريخ، شروعاتي جديد تاريخ ۽ جديد تاريخ ۾ ورهائي ٿو.[82][lower-alpha 13] علائقي ۽ موضوع موجب انهن دورن جون زماني حدون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ تاريخدان مڪمل طور مختلف دوربنديون به استعمال ڪري سگهن ٿا.[84] مثال طور، چين جي تاريخ جي روايتي دوربندي مکيه گهراڻن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي،[85] جڏهن ته آمريڪائن جي تاريخ ۾ ڪولمبس کان اڳ وارو دور، نوآبادياتي دور ۽ نوآبادياتي دور کان پوءِ واري زماني جي ورهاست مرڪزي اهميت رکي ٿي.[86]

عجائب گهر ۾ بيٺل حالت ۾ ڏيکاريل هڪ عورت هومينن جي ڍانچي جي تصوير
تاريخدان قبل از تاريخ جي مطالعي لاءِ مختلف شعبن جي ثبوتن مان فائدو وٺن ٿا، جن ۾ لوسي جهڙا پنڊ پهڻ پڻ شامل آهن.[87]

قبل از تاريخ جي مطالعي ۾ ڪيترائي ملين سال اڳ انسان جهڙين نوعن جي ارتقا جو جائزو شامل آهي، جنهن جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 200,000 سال اڳ جسماني طور جديد انسان ظاهر ٿيا.[88] ان کان پوءِ انسان آفريڪا مان لڏي ڌرتيءَ جي گهڻي حصي ۾ پکڙجي ويا. قبل از تاريخ جي پڇاڙيءَ ڏانهن، نون ۽ بهتر اوزارن جي صورت ۾ ٽيڪنالاجي ترقيءَ ڪيترن ئي گروهن کي شڪار ۽ گڏ ڪرڻ تي ٻڌل پنهنجي قائم خانه بدوش طرز زندگي ڇڏي، زراعت جي شروعاتي صورتن تي ٻڌل آباد طرز زندگي اختيار ڪرڻ ڏانهن آندو.[89] هن دور مان لکيل دستاويزن جي غيرموجودگي محققن آڏو خاص مسئلا پيدا ڪري ٿي. ان ڪري هڪ بين الشعبائي طريقو اختيار ڪيو وڃي ٿو، جيڪو آثار قديمه، انسانيات، قديم حياتيات ۽ ارضيات جهڙن شعبن مان حاصل ٿيندڙ ٻين قسمن جي ثبوتن تي ڀاڙي ٿو.[90]

قديم دور جو مطالعو ڪندڙ تاريخدان پهرين وڏين تهذيبن جي ظهور جو جائزو وٺن ٿا، جيڪي ميسوپوٽيميا، مصر، سنڌو ماٿري، چين ۽ پيرو جهڙن علائقن ۾ ڪي هنڌ لڳ ڀڳ 3500 ق.م کان اُڀرڻ لڳيون. نئين سماجي، اقتصادي ۽ سياسي پيچيدگين لکت جي نظامن جي ترقيءَ کي ضروري بڻايو. زراعت ۾ واڌاري سبب پيدا ٿيندڙ واڌو خوراڪ انهن تهذيبن کي وڏين آبادين جي سهائتا ڪرڻ جي قابل بڻايو، جنهن سان شهريڪاري، واپاري ڄارن جي قيام ۽ علائقائي سلطنتن جي ظهور کي هٿي ملي. قديم دور جي پوئين حصي، جنهن کي ڪڏهن ڪلاسيڪي دور چيو ويندو آهي، ۾ چين، هندستان، فارس ۽ ڀونوچ سمنڊ واري خطي جا سماج وڌيڪ پکڙيا ۽ ثقافتي، سائنسي ۽ سياسي ترقيءَ جون نيون اوچايون حاصل ڪيائون. ساڳئي وقت ڪيترائي اثرائتا مذهبي نظام ۽ فلسفيانه خيال پهريون ڀيرو ترتيب ڏنا ويا، جهڙوڪ هندومت، ٻڌمت، ڪنفيوشس ازم، يهوديت ۽ يوناني فلسفو.[91]

بعد ڪلاسيڪي يا وچئين دور جي تاريخ جي مطالعي ۾، جيڪو لڳ ڀڳ 500ع کان شروع ٿيو، تاريخدان وڏن مذهبن جي وڌندڙ اثر کي نمايان ڪن ٿا. تبليغي مذهب، جهڙوڪ ٻڌمت، عيسائيت ۽ اسلام، تيزيءَ سان پکڙيا ۽ عالمي مذهب بڻجي ويا، جنهن سان هڪ وڏي ثقافتي تبديلي آئي ۽ انهن آهستي آهستي ٻين عقيدي نظامن جي جاءِ ورتي. ساڳئي وقت بين علائقائي واپاري ڄار وڌيا، جنهن سان ٽيڪنالاجي ۽ ثقافتي مٽاسٽا ۾ واڌ آئي. ايشيا ۽ يورپ جا ڪيترائي علائقا فتح ڪري منگول سلطنت 13هين ۽ 14هين صدين ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي وئي.[92]

شروعاتي جديد تاريخ جو مطالعو ڪندڙ تاريخدان، جنهن جي شروعات لڳ ڀڳ 1500ع کان سمجهي وڃي ٿي، عام طور ان ڳالهه کي نمايان ڪن ٿا ته يورپي رياستون ڪيئن عالمي طاقتون بڻجي اڀريون. بارودي سلطنتن جي صورت ۾ هنن دنيا جي وڏن حصن جي ڳولا ڪئي ۽ انهن کي نوآبادين ۾ تبديل ڪيو. ان جي نتيجي ۾ آمريڪائون عالمي ڄار ۾ شامل ٿي ويون، جنهن سان ٻوٽن، جانورن، ماڻهن ۽ بيمارين جي وسيع حياتياتي مٽاسٽا شروع ٿي.[lower-alpha 14] سائنسي انقلاب وڏين دريافتن کي جنم ڏنو ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي تيز ڪيو. ان سان گڏ انسانيت پسندي ۽ روشن خيالي جهڙيون ٻيون فڪري تحريڪون پڻ پيدا ٿيون، جن سيڪيولرائزيشن کي هٿي ڏني.[94]

لوهه جي رولنگ مل ۾ مزدورن جي تيل سان ٺهيل تصوير
صنعتي انقلاب اقتصادي ۽ سماجي زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو ۽ زرعي سماجن کان صنعتي سماجن ڏانهن منتقليءَ جي نشاندهي ڪئي.[95]

جديد تاريخ جي مطالعي ۾، جنهن جي شروعات 18هين صديءَ جي آخر کان سمجهي وڃي ٿي، تاريخدان ان ڳالهه ۾ دلچسپي رکن ٿا ته صنعتي انقلاب وڌيڪ ڪارائتن پيداواري طريقن کي متعارف ڪرائي معيشتن کي ڪيئن بدلائي ڇڏيو. اولهندي طاقتن وسيع نوآبادياتي سلطنتون قائم ڪيون ۽ صنعتي فوجي ٽيڪنالاجيءَ وسيلي برتري حاصل ڪئي. سامان، خيالن ۽ ماڻهن جي وڌندڙ عالمي مٽاسٽا عالمگيريت جي شروعات جي نشاندهي ڪئي. مختلف سماجي انقلابن مطلق العنان ۽ نوآبادياتي نظامن کي چئلينج ڪيو ۽ جمهوريتن لاءِ رستو هموار ڪيو. سائنس، ٽيڪنالاجي، معيشت، زندگيءَ جي معيار ۽ انساني آبادي جهڙن شعبن ۾ ڪيترين ئي ترقيات جي رفتار بي مثال نموني تيز ٿي. اهو سڀ ٻن عالمي جنگين جي وسيع تباهيءَ باوجود ٿيو، جن يورپي غلبي کي ڪمزور ڪري عالمي طاقت جي لاڳاپن کي نئين سر ترتيب ڏنو.[96]

جاگرافيائي هنڌ موجب

[سنواريو]

تاريخي مطالعي جي شعبن کي انهن جاگرافيائي هنڌن موجب پڻ درجي بند ڪري سگهجي ٿو، جن جو اهي جائزو وٺن ٿا.[97] جاگرافي خوراڪ جي پيداوار، قدرتي وسيلن، اقتصادي سرگرمين، سياسي حدن ۽ ثقافتي رابطن تي اثرانداز ٿيڻ سبب تاريخ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي.[98][lower-alpha 15] ڪجهه تاريخي ڪم پنهنجي دائري کي ننڍن علائقن، جهڙوڪ ڪنهن ڳوٺ يا آباديءَ تائين محدود رکن ٿا. ٻيا وري وسيع علائقن تي ڌيان ڏين ٿا، جيڪي سڄن کنڊن تي مشتمل هوندا آهن، جهڙوڪ آفريڪا، ايشيا، يورپ، آمريڪائن ۽ اوشيانا جون تاريخون.[100]

نيري آسمان جي پسمنظر ۾ مرڪز تي گيزا جي ٽن مکيه اهرامن جي تصوير
گيزا جا اهرام قديم مصري تهذيب جي پائيدار ورثي کي ظاهر ڪن ٿا.[101]

آفريڪا جي تاريخ جسماني طور جديد انسانن جي ارتقا جي مطالعي سان شروع ٿئي ٿي.[102] قديم تاريخ جا ماهر بيان ڪن ٿا ته چوٿين هزاري ق.م ۾ قديم مصر ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ تهذيب جو قيام ڪيئن ٿيو.[103] ايندڙ هزارين سالن دوران نوبيا، اڪسوم، ڪارٿيج، گهانا، مالي ۽ سونگهائي ۾ ٻيون اهم تهذيبون ۽ بادشاهتون قائم ٿيون.[104] 7هين صدي عيسويءَ ۾ اسلام اتر آفريڪا ۾ پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ ڪيترين سلطنتن ۾ غالب مذهب بڻجي ويو. ساڳئي وقت صحارا پار واپار ۾ واڌ آئي.[105] 15هين صديءَ کان شروع ٿيندي لکين آفريڪين کي غلام بڻائي ائٽلانٽڪ غلام واپار جي حصي طور زبردستي آمريڪائن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.[106] 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ کنڊ جو گهڻو حصو يورپي طاقتن جي نوآبادين ۾ تبديل ٿي ويو.[107] وڌندڙ آفريڪي قومپرستي جي وچ ۾، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪي رياستن آهستي آهستي آزادي حاصل ڪئي؛ هن دور ۾ اقتصادي ترقي، تيز آبادي واڌ ۽ سياسي استحڪام لاءِ جدوجهد پڻ ڏٺي وئي.[108]

ايشيا جي تاريخ جو مطالعو ڪندڙ تاريخدان لڳ ڀڳ 100,000 سال اڳ جسماني طور جديد انسانن جي اچڻ جو ذڪر ڪن ٿا.[109] اهي ايشيا جي تهذيب جي گهوارن مان هڪ هجڻ واري ڪردار جو جائزو وٺن ٿا، جتي چوٿين ۽ ٽين هزاري ق.م کان ميسوپوٽيميا، سنڌو ماٿري ۽ چين ۾ دنيا جون ڪجهه پهريون قديم تهذيبون اڀريون.[110] ايندڙ هزارين سالن ۾ ايشيائي تهذيبن دنيا جي سڀني وڏن مذهبن ۽ ڪيترين اثرائتين فلسفيانه روايتن کي جنم ڏنو، جهڙوڪ هندومت، ٻڌمت، ڪنفيوشس ازم، تائو ازم، عيسائيت ۽ اسلام.[111] ٻين اهم ترقيات ۾ ريشم جو رستو قائم ٿيڻ شامل هو، جنهن يوروشيا ۾ واپار ۽ ثقافتي مٽاسٽا کي هٿي ڏني، ۽ منگول سلطنت جهڙين طاقتور سلطنتن جو قيام ٿيو.[112] ايندڙ صدين ۾ يورپي اثر وڌندو ويو ۽ جديد دور جي شروعات ٿي. اهو اثر 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي چوٽيءَ تي پهتو، جڏهن ايشيا جا ڪيترائي حصا سڌي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ اچي ويا، جيڪا ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.[113] آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾ جديدڪاري، اقتصادي واڌ ۽ آباديءَ ۾ تيز اضافو نمايان خصوصيتون رهيون.[114]

قديم يونان جو نقشو، جنهن ۾ ايجيئن سمنڊ جا ٻئي پاسا ڏيکاريل آهن
اولهندي ثقافت ۽ فلسفي تي پنهنجي اثر سبب قديم يونان يورپي تاريخ جي ماهرن لاءِ مطالعي جو هڪ اهم شعبو آهي.[115]

يورپ جي تاريخ جي مطالعي ۾ تاريخدان لڳ ڀڳ 45,000 سال اڳ پهرين جسماني طور جديد انسانن جي اچڻ جو بيان ڪن ٿا.[116] اهي جائزو وٺن ٿا ته پهرين هزاري ق.م ۾ قديم يوناني ماڻهن ثقافت، فلسفي ۽ اولهندي دنيا سان لاڳاپيل سياست ۾ بنيادي عنصر ڪيئن شامل ڪيا،[115] ۽ انهن جي ثقافتي ورثي رومي سلطنت ۽ بازنطيني سلطنت تي ڪيئن اثر وڌو.[117] وچيون دور 5هين صدي عيسويءَ ۾ اولهندي رومي سلطنت جي زوال سان شروع ٿيو ۽ عيسائيت جي ڦهلاءُ سان نمايان ٿيو.[118] 15هين صديءَ کان يورپي ڳولا ۽ نوآبادڪاري دنيا کي پاڻ ۾ ڳنڍيو، جڏهن ته ثقافتي، فڪري ۽ سائنسي ترقيات اولهندي سماجن کي تبديل ڪري ڇڏيو.[119] 18هين صديءَ جي آخر کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين صنعتي انقلاب ۽ وڏين سامونڊي پار نوآبادين جي قيام يورپ جي عالمي غلبي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.[120] ٻن عالمي جنگين جي تباهه ڪندڙ اثرن ان غلبي جو خاتمو آندو.[121] ان کان پوءِ سرد جنگ جي دور ۾ کنڊ اولهندي ۽ اوڀرئين بلاڪ ۾ ورهائجي ويو. سرد جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ يورپي ملڪن سياسي ۽ اقتصادي انضمام جي راهه اختيار ڪئي.[122]

آمريڪائن جي تاريخ جو جائزو وٺندڙ تاريخدان لڳ ڀڳ 20,000 کان 15,000 سال اڳ پهرين انسانن جي آمد کي درج ڪن ٿا.[123] آمريڪائون دنيا جي ڪجهه قديم ترين تهذيبن جو گهر هيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا ۾ نورٽي چيڪو تهذيب ۽ وچ آمريڪا ۾ مايا ۽ اولميڪ تهذيبون.[124] ايندڙ هزارين سالن ۾ انهن سان گڏ وڏيون سلطنتون پڻ اڀريون، جهڙوڪ تيوتيهواڪان، ايزٽيڪ ۽ انڪا سلطنتون.[125] 15هين صديءَ جي آخر کان يورپين جي اچڻ کان پوءِ، نون متعارف ٿيل بيمارين جي ڦهلاءَ مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو

تاريخ جو جاگرافيءَ سان تعلق

[سنواريو]


ماحول جو (انساني زندگيءَ تي) زوردار اثر انسان کي مجبور ڪري ٿو ته جاگرافيءَ جي اهميت محسوس ڪندي ان جو اڀياس ڪري، خاص طرح تاريخ سان گڏ طبعي جاگرافي. انسان ذات جون مختلف قسمن جون قومون جهنگن، ميدانن، ڍنڍن وارن علائقن، جبلن ۽ ٻيٽن جي پيدائش آهن. آبهوا جي ڦير گهير جي ڪري ماڻهن هڪ هنڌان ٻي هنڌ لڏپلاڻ ڪئي. اچ وڃ ۽ بار برداريءَ جي ذريعن پڻ تاريخ جي رفتار کي متاثر ڪيو آهي. هن تاريخ جو هر هڪ باب ڪنهن سٺي نقشي کي اڳيان رکي پڙهڻ گهرجي. اهو نقشو اهڙو هئڻ گهرجي جنهن ۾ طبعي وصفن کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي هجي.[126]

علم التواريخ

[سنواريو]


تاريخ جي زمانن کي مقرر ڪرڻ جي صفت يا تعريف اڃا مڪمل نه ڪئي وئي آهي. مصري ۽ بئبلوني (بابلي) تاريخ جي واقعن جون ڪي تاريخون ڪيترين صدين اندر به مقررڪري نه ٿيون سگهجن. اڄ تائين پڻ وقت جي ڳاڻيٽي جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، پر اهو سرشتو جيڪو گهڻن هنڌن تي قبول ڪيو وڃي ٿو ۽ اڪثر ڪري آسان آهي، اهو مغربي دنيا ۾ رائج آهي. اهو سرشتو رومي لوڪن جي تقويم يا ڪئلينڊر تان ورتو ويو آهي ۽ خاص طرح اهو طريقو، جيڪو جوليس سيزر (قيصر يوليوس) عيسوي سن جي شروعات کان ٿورو اڳ (45 سال قبل مسيح) قائم ڪيو. ان ڪئلينڊر مطابق سال ۾ 365 ڏينهن هئا ۽ سال ڪبيسه (Leap year) هر چوٿين سال 3666 ڏينهن جو ڳڻيو ويندو هو. ڪجهه زماني کان پوءِ وري ان ۾ ٿوري ڦير ڦار ڪئي وئي، ان لاءِ ته ڪئلينڊر سج جي ظاهري گردش سان ٺهڪي اچي. اها ڦير ڦار، جنهن ۾ خاص ڳالهه هيءَ هئي ته هر ٻن صدين کان پوءِ ڪبيسي سال ترڪ ڪيو وڃي، سا سال 1528 عيسويءَ ۾ پوپ گريگري تيرهين جي چوڻ تي آندي وئي. سالن يا سن جي ڳڻپ حضرت عيسيٰ مسيح جي ولادت جي سال کان اڳ (قبل مسيح) يا پوءِ (عيسوي يا مسيحي سن) ڪئي وڃي ٿي. ان ولادت جي سال کان اڳ جي سن کي ”ق - م“ (قبل مسيح) ۽ بعد واري سن کي ”ع“ يا ”م“ (”عيسوي“ يا ”مسيحي“) جي اکرن سان چٽو ڪيو وڃي ٿو.[127]

تاريخ بطور سائنس ۽ فن

[سنواريو]

علم التاريخ هڪ اهڙي سائنس آهي، جنهن کي ڳولا ۽ تحقيق، تنقيد ۽ تبصري واري سائنس چئي سگهجي ٿو.[32]. تاريخ پنهنجي ٻن حيثيتن پٽاندر علم به آهي ۽ هنر به. هن لحاظ کان ته تاريخ حقيقي ۽ سچن واقعن جي ڳولا ۽ تحقيق جو نالو آهي ته پوءِ تاريخ هڪ علم آهي. جيڪڏهن هن لحاظ سان ته تاريخ انهن واقعن ۽ ڳالهين جي بيان ۽ تذڪري جو به نالو آهي ته پوءِ تاريخ هڪ فن آهي يا هئڻ گهرجي.[32].

تاريخ جون معاون سائنسون

[سنواريو]

”تاريخ جون معاون سائنسون“ مان مراد انهن سائنسي، سماجي، ادبي ۽ ٻوليائي شعبن جو مجموعو آهي، جيڪي تاريخي تحقيق لاءِ ڪارائتن ماخذن جي استعمال يا تنقيدي جائزي ۾ مدد ڏين ٿا. 19هين صديءَ ۾ پڙهايل تاريخ ۽ تاريخي تحقيق جي وچ ۾ گهري وٿي موجود هئي. ان جدائيءَ تي فرڊينان لو 1891ع ۾ ئي افسوس ظاهر ڪيو هو ۽ 1929ع ۾ آنال جي پهرئين شماري ۾ پڻ ان تي تنقيد ڪئي وئي؛ 20هين صديءَ ۾ ان ورهاست کي چئلينج ڪيو ويو. ان کان پوءِ تاريخ بين الشعبائي نقطه نظر تحت خودمختيار علمي شعبن کي تحقيقي اوزارن طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. جيتوڻيڪ آنال اسڪول ڪڏهن ڪڏهن ٻين سماجي سائنسن ڏانهن بالادستانه رويو اختيار ڪندو هو، پر مختلف شعبن جي ميلاپ مان تحقيق جا نوان رستا پڻ پيدا ٿيا، جنهن جا مثال تاريخي بشريات جي ترقي ۽ دستاويزي سفارتڪاري جي نئين سر اڀار ۾ ملن ٿا.[128]

معاون سائنسن جي کليل فهرست

ڇا تاريخ هڪ سائنسي شعبو آهي؟

[سنواريو]

جديد تاريخ، هڪ دانشوراڻي شعبي جي حيثيت سان، نام نهاد ”ٺوس“ يا ”سخت“ سائنسن جو حصو نه آهي، پر سماجي ۽ انساني سائنسن سان واسطو رکي ٿي، جيئن سماجيات، نسليات، نفسيات وغيره. اها ان معنيٰ ۾ سماجي سائنس آهي ته ان جو بنيادي ڌيان سماجن اندر انسان جي مطالعي تي هوندو آهي، جنهن ۾ تشريح جو عمل شامل آهي، پر ساڳئي وقت غيرجانبداريءَ جي اصول کي به رد نٿو ڪيو وڃي. تاريخدان ماضيءَ کي گهڻن رخن کان سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو؛ تنهنڪري هو مختلف ماخذن کي گڏ ڪري ٿو ۽ مشاهدو ڪندڙ جي موضوعيت، جنهن ۾ تاريخدان پاڻ به شامل آهي، کي نظر ۾ رکي ٿو.[129]

تاريخ جي معروضيت بابت بحث موجود آهي. اهو خاص طور ان وقت نمايان ٿيو، جڏهن آئزڪ نيوٽن جي فزڪس جي قانونن جي دريافت اهو ثابت ڪيو ته ڪجهه قدرتي واقعن جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ ان سان تاريخدانن آڏو هڪ نئون مسئلو پيدا ٿيو: تاريخ جي ”سائنسي حيثيت“ جو. سخت سائنسن وانگر، تاريخي شعبو به حقيقتن جي عقلي تجزيي تي ٻڌل آهي ۽ ”سچ“ تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ مختلف موقف پيش ڪيا ويا آهن.

  • پهريون موقف، جنهن جي خاص نمائندگي فرانسيسي رياضي دان پيئر-سائمن لاپلاس ڪري ٿو، تاريخ کي هڪ سخت سائنس سمجهي ٿو. جيڪڏهن تاريخ وٽ طبعي سائنسن جهڙا قانون موجود ناهن، ته ان جو سبب رڳو اهو آهي ته تاريخ کي اڃا پنهنجو ”نيوٽن“ نه مليو آهي. پنهنجي ڪتاب Essai philosophique sur les probabilités ۾ لاپلاس لکي ٿو:
    ” سڀئي واقعا، ايتري قدر جو اهي به جيڪي پنهنجي ننڍپڻ سبب فطرت جي وڏن قانونن سان لاڳاپيل نه ٿا لڳن، انهن قانونن جا اوترا ئي لازمي نتيجا آهن، جيترا سج جا انقلاب. “
    [130] اهو ئي موقف تاريخدان نوما ديني فسٽيل ڊي ڪولانژ جو پڻ هو، جنهن موجب ”تاريخ ڪو فن نه آهي؛ اها فزڪس يا ارضيات وانگر خالص سائنس آهي.“[131]
  • ٻيو موقف، جنهن جي نمائندگي رياضي دان انتوان-اوگستان ڪورنو ڪري ٿو، تاريخ کي سائنسي شعبو ته سمجهي ٿو، پر اهڙو نسبتي سائنسي شعبو، جنهن ۾ اتفاق هڪ بنيادي جزو آهي. اهڙيءَ طرح تاريخ جي اڳڪٿي نه ٿي سگهڻ واري خاصيت، لاپلاس جي موقف وانگر، تاريخ جي گهڻن قانونن بابت اسان جي اڻڄاڻائيءَ سبب پيدا ٿيل وهم نه رهي ٿي، پر پاڻ ۾
    ” هڪ حقيقي حقيقت “
    سمجهي وڃي ٿي.[132] ڪورنو جي نظر ۾ تاريخ سببي سلسلن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪي پاڻ ۾ ٽڪرائجي واقعن کي جنم ڏين ٿا. مثال طور، جيڪڏهن پيرهوس پهرئين جي موت کي ڇت جي سر ڪرڻ سبب سمجهيو وڃي، ته هتي ٻن سببي سلسلن جو ميلاپ ٿئي ٿو: هڪ سر جو سببي سلسلو، جنهن موجب اهو ڪنهن خاص وقت ۽ خاص هنڌ تي ڪرڻ وارو هو، ۽ ٻيو پيرهوس جو سببي سلسلو، جنهن موجب هو ساڳئي وقت ۽ ساڳئي هنڌ موجود هو. سببي سلسلن جي هن نظام جو فائدو اهو آهي ته اهو اتفاق ۽ جبريت کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو:
    ” ان ڳالهه مان ته هڪ ٻئي کان آزاد حالتن ۽ ثانوي سببن جون زنجيرون لڳاتار پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿيون ۽ اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جن کي اسين ”اتفاق“ يا حادثاتي ميلاپ سڏيون ٿا، اهو نتيجو نٿو نڪري ته خدا انهن ٻنهي کي پنهنجي اختيار ۾ نٿو رکي يا انهن سڀني کي هڪ ئي ابتدائي حڪم مان پيدا نه ڪري سگهيو هجي. “
    [133]

انٽرنيٽ جي ترقيءَ سان هڪ سوال ٻيهر نمايان ٿيو آهي: سرڪاري توڙي غير سرڪاري ماخذن جي اهميت ۽ انهن تائين رسائيءَ جو. 2006ع ۾ رائي روزنزوائگ سوال اٿاريو ته ڇا تاريخ ”کليل ذريعو“ ٿي سگهي ٿي؟[134]

سياسي سماجي ۽ اقتصادي تاريخ

[سنواريو]

فري مئن ۽ ان جا پيروڪار چون ٿا، ته سياسي ڳالهيون تاريخ جي باقي ٻين شعبن کان وڌيڪ اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ ته سياسي تبديلين، انقلابن ۽ قانون جي ڪري هميشه ملڪ جون اقتصادي ۽ سماجي حالتون ڦرنديون آهن. يعني سماجي ۽ اقتصادي حالتن جو مدار سياسي حالتن تي ٿيندو آهي. فري مئن جي راءِ ۾ تاريخ ”ماضيءَ جي سياست“ آهي. ڇاڪاڻ ته قومي، سماجي، ۽ اقتصادي حالتن تي سياسي ۽ آئيني سببن ۽ حالتن جو زبردست اثر پوي ٿو، تنهنڪري اسڪولن ۾ سياسي تاريخ پاڙهڻ گهرجي. سماجي ۽ اقتصادي ڳالهين کي اهميت ڏيڻ جي ڪا خاص ضرورت ڪانهي، ڇوته ملڪ جي سياسي ارتقاءَ ۽ ان جي احوال جو نالو ئي ته تاريخ آهي. ملڪ جا بادشاهه ۽ راڻيون ۽ انهن جا جاءِ نشين سندن جنگيون صلحناما ۽ قانون اسان کي هڪ سلسليوار ۽ صحيح تاريخ جي ترتيب ميسر ڪري ڏين ٿا. اسان جي معلومات جو زماني وار سلسلو قائم رهي ٿو.[32].

تاريخ ۽ واپار

[سنواريو]

تاريخ جو مطالعو مختلف طريقن سان مالي فيصلن، واپار ۽ آمدنيءَ سان لاڳاپيل سمجهه وڌائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو. پهرين، تاريخ جو مطالعو ماضيءَ جي اقتصادي نظامن، مارڪيٽ جي رجحانن ۽ واپاري طريقن بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. وقت سان گڏ معيشتن جي ارتقا کي سمجهڻ سان ڪجهه نمونن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي ۽ ماضيءَ جي ڪاميابين ۽ ناڪامين مان سبق حاصل ڪري سگهجن ٿا. اهڙي ڄاڻ سيڙپڪاريءَ بابت وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ، مارڪيٽ جي لاڙن کي سمجهڻ ۽ واپاري حڪمت عمليون جوڙڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.

ٻيو، تاريخ مختلف صنعتن ۽ ٽيڪنالاجين جي شروعات ۽ ترقيءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. مختلف صنعتن جي تاريخي پسمنظر جو مطالعو ڪندي انهن جي ارتقا، اهم ڌرين ۽ بنيادي موڙن بابت وڌيڪ گهري ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. اهڙي ڄاڻ نون اڀرندڙ صنعتن يا فني ترقيءَ جي اهڙن شعبن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي، جن ۾ اقتصادي واڌ يا منافعي جي گنجائش موجود هجي. مثال طور، انٽرنيٽ جي تاريخ ۽ 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ ان جي تيز ترقيءَ جو مطالعو ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۾ شروعاتي سيڙپڪارن لاءِ اهم پسمنظر مهيا ڪري سگهي ها.

ٽيون، تاريخ ڪامياب ڪاروباري شخصيتن، جدت آڻيندڙن ۽ واپاري اڳواڻن جا ڪيترائي مطالعاتي مثال مهيا ڪري ٿي. انهن جي حڪمت عملين، فيصلا سازيءَ جي عملن ۽ انتظامي اندازن جو جائزو وٺي اهڙا سبق حاصل ڪري سگهجن ٿا، جيڪي جديد ڪاروباري منصوبن ۽ سيڙپڪاريءَ ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿا.[135][136][137]

ٻيا شعبا

[سنواريو]

تاريخ هڪ گهڻ-شعبائي طريقيڪار اختيار ڪري ٿي ۽ آثار قديمه، ارضيات، جينيات، بشريات ۽ لسانيات جهڙن شعبن جي نتيجن مان فائدو وٺي ٿي.[138][lower-alpha 16] آثار قديمه جا ماهر انسانن جي ٺاهيل تاريخي نوادرات ۽ مادي ثقافت جي ٻين صورتن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن جون دريافتون ماضيءَ جي انساني سرگرمين ۽ ثقافتي ارتقا بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪن ٿيون.[140] آثار قديمه جي ثبوتن جي تشريح اهڙا مسئلا پيدا ڪري ٿي، جيڪي لکيل دستاويزن سان روايتي تاريخي ڪم کان مختلف هوندا آهن. ساڳئي وقت، اها اهڙي ڄاڻ به مهيا ڪري ٿي جيڪا لکت ۾ محفوظ نه ٿي هئي، تنهنڪري تاريخدان مادي ثقافت جي باقيات وسيلي اڻ پڙهيل سماجن ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي حاشيي تي رهندڙ گروهن جي ماضيءَ تائين رسائي حاصل ڪري سگهن ٿا. 19هين صديءَ ۾ جديد آثار قديمه جي ظهور کان اڳ، قديميات هن شعبي لاءِ بنياد فراهم ڪيو ۽ تاريخي نوادرات جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[141]

ارضيات ۽ ٻيا ڌرتيءَ جا علم تاريخدانن کي انهن ماحولياتي حالتن ۽ طبعي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جن ماضيءَ جي سماجن تي اثر وڌو، جن ۾ آبهوا، منظرناما ۽ قدرتي واقعا شامل آهن.[142] جينيات انسانن جي نوع طور ارتقائي اصل، انساني لڏپلاڻ، نسلي اصل ۽ آبادي ۾ تبديلين بابت اهم ڄاڻ ڏئي ٿي.[143] بشريات جا ماهر انساني ثقافت ۽ روين جو مطالعو ڪن ٿا، جهڙوڪ سماجي بناوتون، عقيدي جا نظام ۽ رسمن جون روايتون. اها ڄاڻ تاريخي واقعن جي تشريح لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪري ٿي.[144] تاريخي لسانيات ٻولين جي وقت سان ٿيندڙ ارتقا جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪا قديم دستاويزن جي تشريح لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي ۽ لڏپلاڻ جي نمونن ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت پڻ ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي.[145] تاريخدان ان کان سواءِ طبعي، حياتي ۽ سماجي سائنسن سان گڏ انسانيت جي علمن جي ڪيترن ٻين شعبن مان پڻ ثبوت حاصل ڪن ٿا.[146]

نظريي ۽ قومي سڃاڻپ سان لاڳاپي سبب تاريخ جو سياست سان ويجهو تعلق آهي، ۽ تاريخي نظرين جا سڌا اثر سياسي فيصلن تي پئجي سگهن ٿا. مثال طور، هڪ رياست طرفان ٻي رياست جي علائقي کي پاڻ سان ملائڻ جي الحاق پسند ڪوششون اڪثر اهڙن تاريخي نظرين تي ڀاڙين ٿيون، جن ۾ دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته تڪراري علائقو ماضيءَ ۾ پهرين رياست جو حصو هو.[147] تاريخ نام نهاد تاريخي مذهبن ۾ پڻ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجن ڪجهه بنيادي عقيدن کي تاريخي واقعن تي قائم ڪن ٿا. مثال طور، عيسائيت کي اڪثر تاريخي مذهب قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو مرڪز يسوع مسيح سان لاڳاپيل تاريخي واقعا آهن.[148] تاريخ ڪيترن ئي شعبن سان انهن جي ماضيءَ جي مطالعي وسيلي پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ سائنس جي تاريخ، رياضي جي تاريخ، فلسفي جي تاريخ ۽ فن جي تاريخ شامل آهن.[149]

مطالعي جا ميدان ۽ دوربندي

[سنواريو]

مختلف دورن ۽ صدين دوران تاريخ جي بدلجندڙ ڪردار سان گڏ تاريخدانن جي مطالعي جا ميدان پڻ بنيادي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. اهڙيءَ طرح، ”تهذيب“ (محدود مفهوم ۾، يعني ڪنهن آباديءَ جي حڪومتي ۽ مذهبي عملن) ۽ جنگ ڊگهي عرصي تائين تاريخي فڪر جا بنيادي موضوع رهيا، جڏهن ته تاريخ پاڻ کي ”انسانيت جي يادگيري“ طور پيش ڪندي رهي.[150] تنهنڪري شروعات ۾ تاريخ جا موضوع خاص طور فوجي تاريخ، سياسي تاريخ ۽ مذهبي تاريخ تي مرڪوز هئا. وقت سان گڏ تاريخ جو دائرو وڌي سفارتي تاريخ، سماجي تاريخ، ثقافتي تاريخ ۽ اقتصادي تاريخ تائين پهتو. 21هين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ پاسي تاريخدانن منفرد موضوعن ۽ مخصوص حقيقتن ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو، جنهن ۾ فرد کي مرڪز بڻائيندڙ طريقو اختيار ڪيو ويو، ۽ ٻئي پاسي تاريخي واقعن ۽ ماحولي عملن، جهڙوڪ آبهوا ۾ تبديلين، زلزلن ۽ وڏن ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽن ۽ انهن جي نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو وڌيو.

”تاريخ: ليکڪ جي هٿ جو آڪڙجڻ“، سي. ڊي. بيچلر جو 1919ع جو انگريزي خاڪو.

تاريخ کي اڪثر مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويندو آهي، پر اهي دور مختلف ملڪن ۽ تهذيبن ۾ تمام گهڻو مختلف ٿي سگهن ٿا. اهي دور مطالعي جي مختلف ميدانن کي الڳ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا ۽ پرائمري توڙي ثانوي تعليم ۾ پڻ شاگردن کي گذريل وقت جي سمجهه لاءِ ضروري تاريخي حدون ۽ نشان مهيا ڪن ٿا. انهن دورن، يا وڌيڪ درست نموني ”زمانن“، جو ٻٽو مقصد هوندو آهي: هڪ طرف تاريخي ترتيب جي ضرورت پوري ڪرڻ ۽ ٻئي طرف اهڙا حوالاتي نشان ۽ حدون مقرر ڪرڻ، جيڪي مطالعي جي موضوع ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪن. تاريخدانن جا مطالعي هيٺ دور ۽ ميدان پڻ مختلف ٿين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ هر زماني لاءِ موجود ماخذن جي نوعيت ۽ مقدار هڪجهڙي نه هوندي آهي.

20هين صديءَ ۾ اينالس اسڪول جي تاريخدانن واقعن تي ٻڌل روايتي تاريخ جي سخت دائري کي ٽوڙي ڊگهي مدي جو تصور اجاگر ڪيو، جيڪو انساني سماجن اندر ٿيندڙ آهستي ۽ بنيادي تبديلين کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.[151] اينالس اسڪول جي فرنان بروديل پنهنجي مقالي ميڊيٽرينين ۽ فلپ ٻيو ۾ تاريخي وقت کي ٽن حصن ۾ ورهائڻ جي تجويز ڏني: ڊگهو وقت، جنهن کي هن جاگرافيائي وقت سان ڀيٽيو؛ وچولو وقت، جنهن کي هن چڪر واري وقت سان ڀيٽيو؛ ۽ مختصر وقت، جنهن کي هن واقعي جي وقت سان ڀيٽيو.

اينالس اسڪول موجب تاريخ رڳو قومن يا وڏين شخصيتن جي تاريخ نه، پر هر ان شيءِ جي تاريخ آهي جيڪا انسان سان لاڳاپيل آهي.

جيڪڏهن ڌرتيءَ جي تاريخ جي شروعات اسان جي ڌرتيءَ جي ارضياتي بناوٽ سان ٿئي ٿي ۽ انسانيت جي تاريخ جي شروعات هومو نسل جي ظهور سان سمجهي وڃي ٿي، تڏهن به روايتي طور ”تاريخ“ جو اصطلاح انهن دورن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جن بابت ڄاڻ اسان تائين لکت وارن ماخذن وسيلي پهتي آهي، ڀلي اهي ماخذ ڪهڙي به وسيلي تي لکيل هجن يا ڪنهن به طريقي سان اسان تائين پهتا هجن. جن دورن لاءِ اهڙا ماخذ موجود نه آهن، تن کي قبل از تاريخ يا ابتدائي تاريخ چيو ويو آهي. تنهن هوندي به، فرانسيسي يونيورسٽين ۾ قبل از تاريخ ۽ ابتدائي تاريخ جا باقاعدي تدريسي شعبا قائم ٿيا آهن ۽ تاريخدانن پڻ انهن ميدانن کي پنهنجي تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو آهي، خاص طور فرانسيسي قبل از تاريخ جي ماهر آندري ليروا-گوران جي رهنمائيءَ هيٺ. ليروا-گوران نشاندهي ڪري ٿو ته آثار قديمه جي ماهر ۽ قبل از تاريخ جي ماهر جي وچ ۾ علمي فرق 19هين صديءَ دوران سندن مختلف تحقيقي طريقن جي بنياد تي پيدا ٿيو.

ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان انساني نسل جي تاريخ جا محقق ٽن وڏين ”فني انقلابن“ کي تسليم ڪن ٿا، جن اڳوڻن طرزِ زندگيءَ ۾ بنيادي تبديليون آنديون:

ٻيا اهم فني انقلاب پڻ ٿيا آهن، جهڙوڪ قديم دور ۾ ڪنجهي، لوهه ۽ اسٽيل تي مهارت حاصل ڪرڻ، يا 15هين ۽ 16هين صدين ۾ سامونڊي جهاز رانيءَ جو انقلاب. تنهن هوندي به، انساني طرزِ زندگيءَ تي انهن جو اثر نسبتاً محدود هو ۽ دنيا جي مختلف انساني آبادين انهن ٽيڪنالاجين تي هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي سطح تي مهارت حاصل نه ڪئي. انهيءَ ڪري انهن کي عام طور انهن وڏن انقلابن ۾ شمار نٿو ڪيو وڃي، جن ڪنهن مخصوص مرحلي تي مجموعي طور انسانيت جي زندگيءَ کي بنيادي نموني تبديل ڪيو.

علمي شعبي جي ارتقا

[سنواريو]

لکڻ جي ايجاد کان اڳ تاريخي ڄاڻ جي حفاظت ۽ ان جي منتقلي گهڻو ڪري زباني روايتن تائين محدود هئي.[152] تاريخ نويسيءَ جي شروعاتي صورتن ۾ حقيقتن سان گڏ ڏندڪٿائي عنصر پڻ شامل هوندا هئا، جهڙوڪ قديم ميسوپوٽيميا جو گلگامش جو رزميه ۽ قديم يونان سان واسطو رکندڙ، هومر ڏانهن منسوب اوڊيسي.[153] پنجين صدي ق.م ۾ شايع ٿيل هيروڊوٽس جي تاريخون[lower-alpha 17] اولهندي تاريخي روايت جي بنيادي متنن مان هڪ هئي، جنهن هومر ۽ ٻين شاعرن جي ڪهاڻين جي ڀيٽ ۾ عقلي ۽ ثبوتن تي ٻڌل جاچ تي وڌيڪ زور ڏنو.[155] ٿوسيڊائڊس هيروڊوٽس جي طريقي کي اڳتي وڌايو ۽ وڌيڪ نکاريو، پر هيروڊوٽس جي وسيع دائري ۽ نسلي نگاري وارن عنصرن جي ابتڙ، هن خاص سياسي ۽ فوجي تبديلين تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.[156] رومي تاريخ نويسي يوناني روايتن کان گهڻو متاثر هئي. ان ۾ اڪثر تاريخي حقيقتن سان گڏ اخلاقي لحاظ کان تاريخي شخصيتن بابت فيصلا پڻ شامل هوندا هئا.[lower-alpha 18] شروعاتي رومي تاريخدان سالنامي انداز کي استعمال ڪندا هئا، جنهن ۾ گذريل واقعن کي سال وار ترتيب سان تمام ٿوري تبصري سان درج ڪيو ويندو هو، جڏهن ته پوئين تاريخدانن وڌيڪ بياني ۽ تجزياتي انداز کي ترجيح ڏني.[158]

سيما چيئن جي وڏي تاريخدان جي رڪارڊ مان دريائن ۽ واهن واري ڪتاب جو نسخو
سيما چيئن جو شيجي يا وڏي تاريخدان جا رڪارڊ چيني تاريخ نويسي جو هڪ بنيادي ڪم هو.[159]

تاريخ نويسيءَ جي هڪ ٻي پيچيده روايت قديم چين ۾ اُڀري، جنهن جا شروعاتي اڳواٽ نمونا ٻي هزاري ق.م جي پڇاڙيءَ کان ملن ٿا. هن روايت ۾ سالنامن کي تاريخ نويسيءَ جي سڀ کان اعليٰ صورت سمجهيو ويندو هو ۽ ماخذن وسيلي تصديق تي زور ڏنو ويندو هو. هيءَ روايت ڪنفيوشسي فلسفي سان لاڳاپيل هئي ۽ حڪومت سان ويجهي طرح ڳنڍيل هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر حڪمران گهراڻو پنهنجي اڳوڻي گهراڻي جي سرڪاري تاريخ لکڻ جو ذميوار هوندو هو. چيني تاريخدانن ٻين روايتن جي ڀيٽ ۾ تاريخي واقعن کي درج ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جلد هڪ مربوط ۽ منظم طريقو قائم ڪيو.[160] خاص طور سيما چيئن جو ڪم انتهائي اثرائتو رهيو، جنهن جي باريڪ تحقيقي طريقي ۽ متبادل نقطه نظرن کي شامل ڪرڻ واري روش بعد جي تاريخ نويسيءَ جي معيارن کي شڪل ڏني.[161] قديم هندستان ۾ تاريخي بيان مذهب سان ويجهي طرح لاڳاپيل هئا. انهن ۾ اڪثر حقيقتي بيانن سان ماورائي عنصر گڏيل هوندا هئا، جيئن مهاڀارت جهڙن ڪمن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[162]

يورپ ۾ وچئين دور دوران تاريخ گهڻو ڪري پادري طبقي پاران سالنامن جي صورت ۾ لکجي ٿي. عيسائي تاريخدانن يوناني-رومي ۽ يهودي روايتن مان فائدو ورتو ۽ ماضيءَ جي نئين مذهبي تشريح پيش ڪئي، جنهن ۾ تاريخ کي خدا جي خدائي رٿا جي اظهار طور ڏٺو ويو.[163] هن روايت جي جوڙجڪ ۾ تاريخدان قيصريه جو يوسيبيئس ۽ بيڊ، ۽ الاهي عالم هپو جو آگسٽين اهم اثر وڌو.[164] اسلامي دنيا ۾ تاريخ نويسي پڻ مذهب کان متاثر هئي ۽ ماضيءَ جي تشريح مسلم نقطه نظر سان ڪئي ويندي هئي. تاريخي بيانن جي اعتبار کي محفوظ رکڻ لاءِ سند جي سلسلي کي تمام وڏي اهميت ڏني ويندي هئي.[165] الطبري دنيا جي تخليق کان پنهنجي زماني تائين پکڙيل هڪ جامع تاريخ لکي. ابن خلدون تاريخدانن جي ڪم سان لاڳاپيل فلسفيانه مسئلن تي غور ڪيو، جهڙوڪ تاريخي تبديلين کي شڪل ڏيندڙ آفاقي نمونا ۽ تاريخي سچ جي حدون.[166]

چين ۾ تانگ گهراڻي (618–907ع) جي اڀار سان تاريخ نويسي وڌيڪ اداراتي بڻجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ 629ع ۾ تاريخ لکڻ لاءِ هڪ سرڪاري بيورو قائم ڪيو ويو. هي بيورو حقيقي رڪارڊن جي تياريءَ جي نگراني ڪندو هو، جيڪي جامع مجموعا هئا ۽ معياري قومي تاريخ جي بنياد طور ڪم ڪندا هئا. تانگ دور جي تاريخدانن ماضيءَ ۾ واقعي پيش آيل واقعن ۽ تاريخي متنن ۾ انهن جي لکيل نمائندگيءَ جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو.[167] سونگ گهراڻي (960–1279ع) دوران تاريخ نويسي ڪيترن ئي صنفن ۾ ٿي، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا، سوانح عمريون ۽ تاريخي ناول شامل هئا، جڏهن ته تاريخ چيني تعليمي نظام ۾ هڪ معياري مضمون بڻجي وئي.[168] چيني نموني کان متاثر ٿي جاپان ۾ تاريخ نويسيءَ جي روايت اٺين صدي عيسويءَ ۾ اُڀري. چين وانگر جاپان ۾ به تاريخ نويسي شاهي گهراڻي سان ويجهي طرح لاڳاپيل هئي، پر جاپاني تاريخدان پنهنجن چيني هم منصبن جي ڀيٽ ۾ ماخذن جي تنقيدي جاچ کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا.[169]

نشاة ثانيه ۽ شروعاتي جديد دور (لڳ ڀڳ 1500ع کان 1800ع) دوران مختلف تاريخي روايتون وڌندڙ نموني هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ لڳيون.[170] 14هين صديءَ جي يورپ کان شروع ٿيندڙ نشاة ثانيه وچئين دور جي مذهبي نظرين کان پري ٿي يونان ۽ روم جي قديم ڪلاسيڪي روايتن ڏانهن نئين دلچسپي پيدا ڪئي. نشاة ثانيه جا انسانيت پسند اڳين مذهبي تاريخي ڪمن جي جاچ لاءِ نفيس متني تنقيد استعمال ڪندا هئا، جنهن تاريخ نويسيءَ جي سيڪيولرائزيشن ۾ حصو وڌو. 15هين کان 17هين صديءَ تائين تاريخدانن تاريخ جي تعليمي ڪردار تي وڌيڪ زور ڏنو، ان کي موجوده نظام جي حمايت يا ماضيءَ جي مثالي تصور ڏانهن موٽڻ جي دليل طور استعمال ڪيو. ڇاپيخاني جي ايجاد لکيل دستاويزن کي وڌيڪ دستياب ۽ سستو بڻايو، جنهن سان تاريخ ۾ دلچسپي پادري طبقي ۽ اشرافيه کان ٻاهر به وڌي وئي. ساڳئي وقت سائنسي انقلاب سان لاڳاپيل تجربيت پسند سوچ آفاقي تاريخي سچ تائين پهچڻ جي امڪان تي سوال اٿاريا.[171] 18هين صديءَ جي روشن خياليءَ واري دور ۾ تاريخ نويسي عقليت پسندي ۽ شڪ پرستي کان متاثر ٿي. روايتي اختيار ۽ عقيدن کي عقل ۽ تجرباتي طريقن وسيلي چئلينج ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي، تاريخدانن ماضيءَ ۾ وڌيڪ گهرا نمونا ۽ معنائون ڳولڻ شروع ڪيون، جڏهن ته تاريخي تحقيق جو دائرو سماجي ۽ اقتصادي موضوعن ۽ مختلف ثقافتن جي ڀيٽ ڏانهن وڌيو.[172]

چين ۾ منگ گهراڻي (1368–1644ع) دوران تاريخي لکڻين ۾ عوامي دلچسپي ۽ انهن جي دستيابي پڻ وڌي. سرڪاري تاريخدانن پاران حقيقي رڪارڊن جي تسلسل سان گڏ، خانگي عالمن جا غيرسرڪاري ڪم پڻ وڏي پيماني تي وڌيا. اهي عالم وڌيڪ تخليقي انداز استعمال ڪندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن روايتي ۽ سرڪاري بيانن کي چئلينج پڻ ڪندا هئا.[173] اسلامي دنيا ۾ صفوي، مغل ۽ عثماني سلطنتن ۾ تاريخ نويسيءَ جون نيون روايتون اُڀريون.[174] ساڳئي وقت آمريڪائن ۾ يورپي ڳولائو ماڻهن مقامي ماڻهن جون روايتون درج ۽ تشريح ڪيون، جيڪي زباني ۽ تصويري طريقن سان منتقل ٿينديون هيون. اهي نقطه نظر ڪڏهن ڪڏهن روايتي يورپي نظرين سان اختلاف ڪندا هئا.[175]

اڇن وارن واري هڪ پوڙهي مرد جي تصوير، جيڪو سينگاريل نشان سان رسمي ڪارو لباس پاتل آهي
ليوپولڊ فون رانڪي بنيادي ماخذن جي جامع جاچ متعارف ڪرائي تاريخي علم جي معيارن ۾ بنيادي تبديلي آندي.[176]

19هين صديءَ ۾ تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن اها وڌيڪ پيشيوراڻي ۽ سائنس تي مبني بڻجي وئي. ليوپولڊ فون رانڪي جي ڪم کان پوءِ ماخذن جي منظم تنقيد جو طريقو وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو، جڏهن ته تاريخ لاءِ وقف علمي ادارا يونيورسٽين جي شعبن، پيشيوراڻي انجمنن ۽ علمي رسالن جي صورت ۾ قائم ٿيا.[177] هن سائنسي نقطه نظر سان هم آهنگ ٿي اوگسٽ ڪومٽ اثباتيت جي فڪري مڪتب کي ترتيب ڏنو ۽ تاريخ جا اهڙا عام قانون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي طبيعيات جي ماهرن پاران مطالعي هيٺ ايندڙ قدرتي قانونن سان مشابهت رکن.[178] جارج ولهيلم فريڊرش هيگل جي فلسفي تي اڳتي وڌندي ڪارل مارڪس پنهنجي تاريخي ماديت جي نظريي ۾ اهڙو هڪ عام قانون پيش ڪيو، جنهن موجب اقتصادي قوتون ۽ طبقاتي جدوجهد تاريخي تبديليءَ جا بنيادي محرڪ آهن.[179] هڪ ٻي اثرائتي تبديلي يورپي تاريخ نويسيءَ جي طريقن جو عالمي ڦهلاءُ هو، جيڪي ماضيءَ جي علمي مطالعي ۾ دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ غالب طريقو بڻجي ويا.[180]

20هين صديءَ ۾ تاريخ بابت روايتي مفروضن ۽ طريقن کي چئلينج ڪيو ويو، جڏهن ته تاريخي تحقيق جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو.[181] انال اسڪول سماجيات، نفسيات ۽ اقتصاديات مان حاصل ڪيل بصيرتن کي ڊگهي مدي وارن تاريخي عملن جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو.[182] آمرانه نظامن، جهڙوڪ نازي جرمني، سوويت يونين ۽ چين، نظرياتي مقصدن لاءِ تاريخي بيانن ۾ ڦيرڦار ڪئي.[183] مختلف تاريخدانن غيرروايتي نقطه نظر اختيار ڪندي حاشيي تي رکيل گروهن جي تجربن تي ڌيان ڏنو ۽ هيٺان کان تاريخ، خرد تاريخ، زباني تاريخ ۽ نسائيت پسند تاريخ جهڙا طريقا استعمال ڪيا.[184] مابعد نوآباديات اولهندي طريقي جي بالادستيءَ کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته مابعد جديديت تاريخ ۾ هڪ واحد آفاقي سچ جي دعويٰ کي رد ڪيو.[185] فڪري تاريخدانن خيالن جي تاريخي ارتقا جو مطالعو ڪيو.[186] صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سڄي دنيا جي تاريخ لکڻ جون نيون ڪوششون زور وٺڻ لڳيون، جڏهن ته ٽيڪنالاجي ترقيءَ مقداري ۽ ڊجيٽل تاريخ جي واڌ کي هٿي ڏني.[187]

سرچشما يا ماخذ

[سنواريو]
بڪ اسٽال تي رکيل تاريخ جا ڪتاب
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو تاريخي ماخذ ۽ تاريخي طريقو

تاريخ جي مطالعي ۽ ماضيءَ جي واقعن جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ تاريخدان مختلف قسمن جي ماخذن تي ڀاڙين ٿا. انهن ۾ لکيل دستاويز، ڪتبا، سرڪاري رڪارڊ، خط، ڪتاب، سڪا، آثار قديمه مان مليل شيون، عمارتون، زباني روايتون ۽ ٻيا مادي آثار شامل آهن. تاريخي تحقيق ۾ ماخذن کي عام طور بنيادي ۽ ثانوي ماخذن ۾ ورهايو ويندو آهي. تاريخدان انهن جي اصليت، مواد، پسمنظر ۽ اعتبار کي پرکڻ لاءِ ماخذن جي تنقيد جا طريقا استعمال ڪندا آهن.

قديم زماني جي تاريخ بابت ڄاڻ جو وڏو حصو آثار قديمه ۽ قديم لکتن مان حاصل ٿيو آهي. مصر، ميسوپوٽيميا، بابل، آشور، اناطوليا ۽ ڪريٽ جهڙن علائقن جي قديم تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ پٿرن تي اُڪريل ڪتبا، مٽيءَ جي تختين تي لکيل تحريرون، عمارتن جا آثار، قبرون، سڪا ۽ ٻيون قديم شيون اهم ماخذ آهن. ڪيترين قديم لکتن کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ سان انهن تهذيبن جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ اقتصادي زندگيءَ بابت وڏي مقدار ۾ ڄاڻ حاصل ٿي آهي.

اليگزينڊريا جي قديم لائبريري
اليگزينڊريا جي قديم لائبريري
اليگزينڊريا جي قديم لائبريري

بعد وارن دورن جي مشرقي ۽ مغربي تهذيبن بابت لکيل دستاويزن جو مقدار وڌيڪ آهي. قديم دستاويز کلن، پپائرس ۽ ٻين لکڻ جي شين تي محفوظ ڪيا ويندا هئا. ڪاغذ جي وسيع استعمال ۽ پوءِ ڇپائي جي ايجاد سان لکيل تاريخي مواد ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو. جديد دور ۾ سرڪاري رڪارڊ، اخبارون، ذاتي خط، تصويرون، آواز ۽ وڊيو رڪارڊنگون ۽ ڊجيٽل مواد پڻ تاريخي تحقيق جا اهم ماخذ بڻجي ويا آهن.

هر دور جي تاريخ جي تحقيق سان الڳ مسئلا لاڳاپيل آهن. قديم تاريخ جي مطالعي ۾ تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن کي اڪثر ٽٽل يا اڻپوري لکتن ۽ مادي آثارن جي تاريخ، اصليت ۽ معنيٰ طئي ڪرڻي پوي ٿي. ان جي ابتڙ، جديد تاريخ جي مطالعي ۾ ماخذن جي کوٽ بدران انهن جي وڏي مقدار مان معتبر ۽ لاڳاپيل مواد چونڊڻ هڪ اهم مسئلو ٿي سگهي ٿو.

تاريخي ماخذ پاڻمرادو غيرجانبدار نه هوندا آهن. ڪنهن دستاويز جي ليکڪ جا سياسي خيال، مذهبي عقيدا، قومي وابستگيون، سماجي حيثيت يا ذاتي مقصد ان جي بيان تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ان ڪري تاريخدان ڪنهن هڪ ماخذ تي ڀاڙڻ بدران مختلف ماخذن جو پاڻ ۾ مقابلو ڪندا ۽ انهن جي پسمنظر ۽ اعتبار جو تنقيدي جائزو وٺندا آهن. تاريخي تحقيق جو مقصد موجود ثبوتن جي بنياد تي ماضيءَ جي ممڪن حد تائين معتبر تشريح قائم ڪرڻ آهي.[188]

ماخذ ۽ ماخذن جي تنقيد

[سنواريو]

تحقيقي سوالن جا جواب ڳولڻ لاءِ تاريخدان ماضيءَ جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ پنهنجن نتيجن جي پٺڀرائي لاءِ مختلف قسمن جي ثبوتن تي ڀاڙين ٿا. تاريخي ثبوت عام طور بنيادي ۽ ثانوي ماخذن ۾ ورهايا وڃن ٿا.[189] بنيادي ماخذ اهڙو ماخذ هوندو آهي، جيڪو ان ئي دور ۾ پيدا ٿيو هجي جنهن جو مطالعو ڪيو پيو وڃي. بنيادي ماخذ ڪيترين صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سرڪاري دستاويز، خط، ڊائريون، اکين ڏٺا احوال، تصويرون ۽ آواز يا وڊيو رڪارڊنگون. انهن ۾ آثار قديمه، ارضيات ۽ طبي سائنسن ۾ جاچيل تاريخي باقيات، جهڙوڪ کوٽائين مان نڪتل نوادرات ۽ پنڊ پهڻ پڻ شامل آهن. بنيادي ماخذ تاريخي واقعن بابت سڀ کان سڌو ثبوت مهيا ڪن ٿا.[190]

آرڪائيو جي ذخيرو واري هنڌ جي تصوير؛ کاٻي پاسي شيلفن کي هلائڻ لاءِ هٿ جا ڦيٿا ۽ ساڄي پاسي دٻن سان ڀريل شيلف
آرڪائيو محققن جي رسائي لاءِ وڏي مقدار ۾ اصل ماخذ محفوظ رکن ٿا.[191]

ثانوي ماخذ اهڙو ماخذ هوندو آهي، جيڪو ٻين ماخذن ۾ موجود معلومات جو تجزيو يا تشريح ڪري ٿو.[192] ڪو دستاويز بنيادي يا ثانوي ماخذ آهي يا نه، اهو رڳو خود دستاويز تي نه، پر ان مقصد تي به دارومدار رکي ٿو جنهن لاءِ ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن ڪو تاريخدان تاريخي دستاويزن جي تجزيي جي بنياد تي غلاميءَ بابت متن لکي ٿو، ته اهو متن غلاميءَ بابت ثانوي ماخذ هوندو، پر ان تاريخدان جي راءِ بابت بنيادي ماخذ ٿي سگهي ٿو.[193][lower-alpha 19] موجود ماخذن سان مطابقت تاريخي ڪم جي اهم معيارن مان هڪ آهي. مثال طور، نون ماخذن جي دريافت تاريخدانن کي اڳ قبول ڪيل بيانين تي نظرثاني ڪرڻ يا انهن کي رد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي.[195] بنيادي ۽ ثانوي ماخذ ڳولڻ ۽ انهن تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ تاريخدان آرڪائيو، لائبريرين ۽ عجائب گهرن جو رخ ڪن ٿا. آرڪائيو بيشمار اصل ماخذ محفوظ ڪري ۽ انهن کي منظم ۽ رسائي لائق انداز ۾ محققن لاءِ مهيا ڪري مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا. ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ سان تاريخدان وڌندڙ نموني آن لائين وسيلن تي پڻ ڀاڙين ٿا، جيڪي مخصوص دستاويزن کي ڳولڻ ۽ حاصل ڪرڻ لاءِ وسيع ڊجيٽل ڊيٽابيس مهيا ڪن ٿا.[196]

ماخذن جي تنقيد ڪنهن ماخذ پاران مهيا ڪيل معلومات جو تجزيو ۽ جائزو وٺڻ وارو عمل آهي.[lower-alpha 20] عام طور هي عمل خارجي تنقيد سان شروع ٿئي ٿو، جيڪا ماخذ جي اصليت جو جائزو وٺي ٿي. ان ۾ اهو ڏٺو وڃي ٿو ته ماخذ ڪڏهن ۽ ڪٿي تيار ٿيو، ان جو ليکڪ ڪير هو، ان کي تيار ڪرڻ جو مقصد ڇا هو ۽ ڇا ان جي تيار ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ ڪا تبديلي ڪئي وئي آهي. ان سان گڏ اصل ڪم، نقل ۽ دوکي سان ٺاهيل جعلي ماخذن جي وچ ۾ فرق پڻ ڪيو ويندو آهي.[198]

اندروني تنقيد ماخذ جي مواد جو جائزو وٺي ٿي ۽ عام طور تي ماخذ ۾ موجود مطلب کي واضح ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿي. ان ۾ اهڙن انفرادي اصطلاحن جو مطلب طئي ڪرڻ شامل آهي، جيڪي غلط سمجهي سگهجن ٿا، ۽ جيڪڏهن ماخذ ڪنهن اڻڄاتل ٻوليءَ ۾ لکيل هجي ته مڪمل ترجمي جي ضرورت پڻ پئجي سگهي ٿي.[lower-alpha 21] جڏهن ماخذ جي معلوماتي مواد کي سمجهي ورتو وڃي ٿو، تڏهن اندروني تنقيد خاص طور ان جي درستگي طئي ڪرڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نقاد پڇن ٿا ته معلومات قابل اعتماد آهي يا موضوع کي غلط نموني پيش ڪري ٿي، ۽ اهو پڻ ڏسن ٿا ته ماخذ جامع آهي يا اهم تفصيلن کي ڇڏي ٿو. اهڙي جائزي جو هڪ طريقو اهو آهي ته ڏٺو وڃي ته ليکڪ اصولي طور تي مطالعي هيٺ واقعي جي صحيح تصوير پيش ڪرڻ جي قابل هو يا نه. ٻيا طريقا ليکڪ جي ارادن ۽ تعصبن جي اثرن جو جائزو وٺڻ ۽ معلومات کي ٻين معتبر ماخذن سان ڀيٽڻ شامل ڪن ٿا. ڪنهن ماخذ جي ڪمزورين کان واقف ٿيڻ تاريخدانن کي اهو فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ته ان جي ڪهڙن حصن تي ڀروسو ڪجي ۽ ان کي تاريخي بيانيو ٺاهڻ ۾ ڪيئن استعمال ڪجي.[200]

تاريخ ماضيءَ جو هڪ وسيع، گهڻ پاسائون ۽ ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رڪارڊ آهي. ماضيءَ بابت سوالن کي سمجهڻ لاءِ تاريخي ڪتابن، دستاويزن ۽ ٻين شاهدين کان مدد ورتي ويندي آهي. اهي ماخذ هڪ طرف تاريخي مسئلن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا، ته ٻئي طرف نون سوالن، اختلافن ۽ بحثن کي پڻ جنم ڏئي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري تاريخدان رڳو ڪنهن هڪ ڪتاب يا بيان تي ڀاڙڻ بدران مختلف تاريخي ماخذن جي ڀيٽ، انهن جي اصليت ۽ اعتبار جي جاچ ۽ موجود شاهدين جي تنقيدي تشريح ڪندا آهن. تاريخي ڪتاب پاڻ به انسانن جا لکيل هوندا آهن ۽ انهن جا ليکڪ مختلف سماجي، سياسي يا فڪري ماحول سان واسطو رکي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ماخذن جي تنقيدي پرک تاريخي تحقيق جو اهم حصو آهي.[32]

تاريخ کان اڳ وارو زمانو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبل از تاريخ

قبل از تاريخ يا تاريخ کان اڳ وارو زمانو عام طور انساني ماضيءَ جي ان دور کي چيو وڃي ٿو، جنهن بابت لکيل تاريخي رڪارڊ موجود نه آهي. لکڻ جي ايجاد مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي ٿي، تنهنڪري قبل از تاريخ ۽ لکيل تاريخ جي وچ واري حد سڄي دنيا لاءِ هڪجهڙي نه آهي. هن دور بابت ڄاڻ جو بنيادي ذريعو آثار قديمه آهي، جڏهن ته انسانيات، قديم حياتيات، ارضيات، جينيات ۽ ٻين سائنسي شعبن مان پڻ مدد ورتي وڃي ٿي.

تاريخ کان اڳ واري زماني جو مطالعو انساني تاريخ کان گهڻو اڳ واري ڌرتي ۽ حياتياتي ارتقا جي پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڌرتي اربين سال اڳ وجود ۾ آئي ۽ ان تي زندگيءَ جا قديم ترين نشان انساني وجود کان تمام گهڻو اڳ جا آهن. حياتياتي ارتقا جي ڊگهي عمل دوران مختلف جاندارن جون شاخون وجود ۾ آيون، جڏهن ته انسان ۽ سندس ويجهن ابن ڏاڏن جي ارتقائي تاريخ ان سڄي عرصي جي نسبت تمام جديد آهي.

انساني ارتقا ۽ قديم آثار

[سنواريو]

سانچو:مک

قديم انسانن ۽ انهن جي ابن ڏاڏن بابت ڄاڻ فوسلن، پٿر جي اوزارن، رهائشي ماڳن، جانورن جي هڏن ۽ ٻين آثارن مان حاصل ڪئي وڃي ٿي. اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ دوران ڪيترين اهم دريافتن انساني ارتقا جي مطالعي کي اڳتي وڌايو.

1891ع ۽ 1892ع ۾ جاوا ۾ ڊچ ماهر يوجين ڊوبوا اهڙا انساني فوسل دريافت ڪيا، جن کي هن پٿيڪانٿروپس ايريڪٽس جو نالو ڏنو. انهن کي عام طور ”جاوا انسان“ چيو ويو؛ بعد ۾ انهن کي هومو ايريڪٽس ۾ شامل ڪيو ويو. 1907ع ۾ هائيڊلبرگ، جرمني جي ويجهو مليل هڪ قديم انساني ڄاڙي پڻ انساني ارتقا جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿي ۽ ان سان هومو هائيڊلبرگينسس جو نالو لاڳاپيل ٿيو.

1912ع ۾ انگلينڊ مان پيش ڪيل نام نهاد پلٽ ڊائون انسان کي شروعات ۾ قديم انسان جو فوسل سمجهيو ويو، پر بعد واري سائنسي جاچ مان ثابت ٿيو ته اهو هڪ جعلسازي هو، جنهن ۾ جديد انسان جي کوپڙيءَ کي اورانگ اوتان جي ڄاڙيءَ سان ملائي پيش ڪيو ويو هو. ان ڪري پلٽ ڊائون انسان کي هاڻي انساني ارتقا جو حقيقي فوسل نه سمجهيو ويندو آهي.

قديم انسانن جي فوسلن سان گڏ پٿر جا اوزار پڻ قبل از تاريخ جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم آهن. انهن مان انسان جي خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار ڪرڻ، شيون ٺاهڻ ۽ ماحول سان مطابقت پيدا ڪرڻ بابت ڄاڻ ملي ٿي.

پٿر جو دور

[سنواريو]

سانچو:مک

پٿر جو دور انساني قبل از تاريخ جو اهو ڊگهو دور آهي، جنهن دوران پٿر اوزار ٺاهڻ لاءِ بنيادي مواد طور استعمال ٿيندو هو. آثار قديمه ۾ ان کي عام طور مختلف مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان قديم پٿر جو دور، وچون پٿر جو دور ۽ نئون پٿر جو دور اهم آهن. انهن دورن جون تاريخون مختلف علائقن ۾ هڪجهڙيون نه آهن.

قديم پٿر جو دور

[سنواريو]

سانچو:مک

قديم پٿر جو دور انساني پٿر جي اوزارن جي تاريخ جو سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو مرحلو آهي. هن دور ۾ انسانن ۽ سندن ابن ڏاڏن مختلف قسمن جا پٿر جا اوزار ٺاهيا ۽ شڪار، جانورن جي لاشن مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي گڏ ڪرڻ تي ڀاڙيندڙ زندگي گذاري. مختلف ماڳن تان پٿر جا ڪهاڙا، ڇريون، کوٽڻ ۽ ڪٽڻ جا اوزار ۽ ٻين قسمن جا آثار مليا آهن.

قديم آثارن جي مطالعي دوران ماضيءَ ۾ ڪجهه اهڙن پٿرن کي پڻ انساني اوزار سمجهيو ويو هو، جن کي ايئولٿ چيو ويندو هو، پر بعد ۾ انهن مان گهڻن کي قدرتي عمل سان ٺهيل پٿر قرار ڏنو ويو. ان ڪري اهڙن آثارن کي انساني موجودگيءَ جو معتبر ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.

نئون پٿر جو دور

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو نئون پٿر جو دور ۽ نئون پٿر وارو انقلاب

نئين پٿر جي دور دوران دنيا جي مختلف علائقن ۾ انساني سماجن جي زندگيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. ڪيترين آباديُن شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ سان گڏ يا ان جي جاءِ تي زراعت اختيار ڪئي، جانورن کي پالڻ شروع ڪيو ۽ مستقل يا نيم مستقل وسنديون قائم ڪيون. پٿر جي اوزارن جي بناوٽ ۾ به بهتري آئي ۽ ڪيترن علائقن ۾ ٺڪر جا ٿانو، ڪتڻ، اُڻڻ ۽ ٻين هنرن جي ترقي ٿي.

زراعت ۽ مستقل آبادين جي ترقيءَ سان آباديءَ، سماجي تنظيم ۽ پيداوار جي طريقن ۾ وڏيون تبديليون آيون. اهي تبديليون هر هنڌ هڪ ئي وقت يا هڪ ئي طريقي سان نه ٿيون، پر ڪيترن علائقن ۾ انهن اڳتي هلي ڳوٺن، شهرن ۽ شروعاتي پيچيده سماجن جي قيام لاءِ بنياد فراهم ڪيو. قديم مصر، ميسوپوٽيميا ۽ ٻين ابتدائي تهذيبن جي ظهور کان اڳ به انهن علائقن ۾ هزارين سالن تائين زرعي ۽ ڳوٺاڻيون آباديون ترقي ڪنديون رهيون.[201]


سماج ۾ تاريخ جو مقام

[سنواريو]

جيڪڏهن ”دستاويزن کي گڏ ڪرڻ کان وٺي ڪتاب لکڻ تائين، تاريخي عمل مڪمل طور سماج جي جوڙجڪ سان لاڳاپيل آهي“[202]، ته ان سان لاڳاپيل پابندين ۽ تقاضائن جي ڪري تاريخدانن اڪثر ”تاريخدان جي سماجي ذميواري“ جي بنياد بابت سوال اٿاريا آهن يا ان سان منهن ڏنو آهي.[203] اهڙيءَ طرح کين اڪثر پنهنجي شعبي جي ممڪن ثقافتي، دانشوراڻي يا اخلاقي مقصدن بابت غور ڪرڻو پيو آهي. سماجن ۾ تاريخ جي مقام جو سوال سماجيات، سياسي سائنس ۽ فلسفي سان گڏوگڏ خود تاريخ ۽ تاريخ نويسي سان پڻ واسطو رکي ٿو. اڄ اهم تدريسي سوال پڻ سامهون اچن ٿا، جيڪي بنيادي حوالا مهيا ڪرڻ جي ضرورت پيدا ڪن ٿا ۽ هڪ ”تهه وار تاريخ“ ڏانهن وٺي وڃن ٿا: مقامي، علائقائي، قومي، براعظمي ۽ عالمي.

تاريخي تحقيق ۾ مختلف دورن ۽ خطن جو مطالعو ۽ انهن کي ڏنل اهميت هڪجهڙي نه رهي آهي. آمريڪي سماجياتدان وليم گراهم سمنر، جنهن نسلي مرڪزيت جو اصطلاح وضع ڪيو، ان جي وصف هن ريت ڪئي ته اها

” اهڙو نظريو آهي، جنهن موجب اسان جو پنهنجو گروهه هر شيءِ جو مرڪز آهي ۽ ٻين سڀني گروهن کي ان جي نسبت سان ماپيو ۽ پرکيو وڃي ٿو. “

[204] آفريڪي تاريخ جي تاريخدان ڪيٿرين ڪوڪري-ويدرووچ کي هڪ ڀيري ”تاريخ کان سواءِ براعظم“ بابت تحقيق ڪرڻ کان روڪڻ جي صلاح ڏني وئي هئي. هوءَ انهن پهرين تاريخدانن مان هڪ هئي، جن عالمي تاريخ ۾ آفريڪا جي مقام، ۽ فرانسيسي تاريخ ۾ غلامي ۽ نوآباديات جي حيثيت جو مطالعو ڪيو.[205]


عورتن جي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو عورتن جي تاريخ ۽ عورتن جي تاريخ (تاريخ نويسي)

عورتن جي تاريخ گهڻي عرصي تائين تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز ٿيل رهي. 1973ع جي بهار ۾ پولين شمٽ-پانٽيل ۽ فابيين بوڪ سان گڏ ميشيل پيرو پيرس 7 يونيورسٽي (جوسيو) ۾ عورتن بابت هڪ ڪورس شروع ڪيو، جنهن جو عنوان هو: ”ڇا عورتن جي ڪا تاريخ آهي؟“ اهو سوال يونيورسٽيءَ جي سطح تي هن شعبي جي بلڪل شروعاتي حالت جي عڪاسي ڪري ٿو، ايتري قدر جو هن نصاب جي شروعات لاءِ هنن سماجيات جي ماهر ساٿين کي ليڪچرن جي هڪ سلسلي لاءِ گهرايو. پهريون ليڪچر آندري ميشيل ”ترقي يافته سماجن ۾ عورت ۽ خاندان“ جي موضوع تي ڏنو.[206]

انهن هنڌن تي، جيڪي ان وقت تائين عورتن لاءِ بند يا گهڻو ڪري اڻڄاتل هئا، عورتن جي موجودگي ۽ سندن آواز جو اوچتو اڀرڻ گذريل اڌ صديءَ جي هڪ اهڙي نواڻ آهي، جنهن سماج جي آواز واري منظرنامي کي بدلائي ڇڏيو آهي. تنهن هوندي به اڃا ڪيترائي خاموش علائقا موجود آهن ۽ ماضيءَ جي حوالي سان خاموشيءَ جو هڪ سمنڊ پکڙيل آهي، جيڪو نشانين، يادگيري ۽ ان کان به وڌيڪ تاريخ جي اڻبرابر ورڇ سان لاڳاپيل آهي؛ اها تاريخ، جنهن ايتري ڊگهي عرصي تائين عورتن کي ڄڻ ”وساري“ ڇڏيو، ڄڻ ته اهي نسل وڌائڻ جي اونداهي ۽ بيان کان ٻاهر دنيا تائين محدود هئڻ سبب وقت کان ٻاهر، يا گهٽ ۾ گهٽ واقعن کان ٻاهر هجن.

— ميشيل پيرو، عورتون يا تاريخ جون خاموشيون (2014ع)

هن شعبي جي اڳواڻن مان جوان والچ اسڪاٽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي تحقيق کي صنفي نقطه نظر کان عورتن جي تاريخ ڏانهن موڙيو. 1986ع ۾ هن آمريڪن هسٽاريڪل ريويو ۾ ”صنف: تاريخي تجزيي جو هڪ ڪارائتو زمرو“ (Gender: a useful category of historical analysis) شايع ڪيو، جنهن عورتن ۽ صنف جي تاريخ جي اڀار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[207] تاريخ ۾ صنف جو سوال آهستي آهستي وڌيڪ اهميت حاصل ڪندو ويو. 2018ع ۾ بلوا ۾ منعقد ٿيندڙ تاريخي گڏجاڻيءَ جي موقعي تي سانچو:Unité عورت تاريخدانن جي هڪ گروهه ”تاريخ ۾ مرداڻي بالادستيءَ جو خاتمو آڻيون“ جي عنوان سان هڪ اپيل جاري ڪئي.[208] 2020ع ۾ قبل از تاريخ جي ماهر ماري لين پاتو-ماتيس تازين دريافتن جي بنياد تي قبل از تاريخ جو انسان عورت به آهي: عورتن جي نظرانداز ٿيڻ جي تاريخ شايع ڪيو.[209]سانچو:,[210]

تاريخ جي علمي مطالعي ۾ عورتن جي جاءِ جي حوالي سان، 2014ع ۾ آندري برگييئر ۽ برنار ونسنٽ عورت تاريخدانن جي هڪ صدي نالي ڪتاب جي نگراني ڪئي، جنهن ۾ انهن ويهن عورت تاريخدانن کي خراج پيش ڪيو ويو، جن پنهنجي تحقيق وسيلي هن علمي شعبي تي نمايان اثر وڌو: ڪارمين برنان، صوفيا بوش گايانو، ڪيٿرين ڪوڪيري-وڊرووچ، نٽالي ڊيوس، اوٽي فريورٽ، ڪيارا فروگوني، لن هنٽ، ڪرسٽيان ڪلاپش-زوبر، ايني ڪريگل، ڪلود موسي، مونا اوزوف، رينا پاسٽر، ايلين پاتلاژان، ميشيل پيرو، ايلين پاور، باربرا اسٽولبرگ-رلنگر، تاڪاموري اِتسوئي، لوسيت والينسي، لوسي ورگا ۽ فرانسس ييٽس.

ان سڀ جي باوجود، آڪٽوبر 2018ع ۾ لي موند ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون ۾ ميشيل پيرو افسوس ظاهر ڪيو ته ”تاريخ اڃا تائين پنهنجي عملي ڪم توڙي مواد جي لحاظ کان وڏي حد تائين مرداڻي ’علم‘ رهي ٿي“.[211]

تاريخ ۽ سياست

[سنواريو]

تاريخ ڪنهن قوم يا ملت جي اجتماعي يادگيري جو مرڪزي حصو آهي: اها اهڙن حوالن جو مجموعو آهي، جن جي بنياد تي ڪنهن سماجي گروهه جي سڃاڻپ جو وڏو حصو تعمير ٿيندو آهي. انهيءَ ڪردار سبب تاريخ هڪ اهم سياسي معاملو پڻ بڻجي وڃي ٿي؛ سياسي قوتن پاران ماضيءَ بابت بيانئي تي ضابطو مختلف قسمن جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو وسيلو بڻجي سگهي ٿو. خاص طور تي اسڪولي درسي ڪتابن وسيلي منتقل ٿيندڙ تاريخي تصور بابت ڪيل ڪيترن ئي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ماضيءَ کي سياسي مقصدن لاءِ اوزار طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.[212]

اليزيا ۾ ورسينگيتورڪس جو مجسمو، جنهن جي چهري جا نقش نيپولين ٽيون سان مشابهت رکن ٿا.

ماضيءَ کي سياسي طور پنهنجي مقصدن لاءِ اختيار ڪرڻ، قومي ”هيروز“ جي پوڄا يا واکاڻ جي صورت پڻ اختيار ڪري سگهي ٿو؛ اهڙن هيروز کي اهڙي مثالي نموني طور پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو گهٽ يا وڌ انهن خاصيتن جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪي سماج جي هر فرد کان گهربل سمجهيون وڃن ٿيون. تاريخ کي اوزار طور استعمال ڪرڻ خاص طور تي مطلق العنان حڪومتن ۾ نمايان هوندو آهي، جيڪي عوام تي پنهنجي گرفت مضبوط رکڻ لاءِ تاريخ کي وڏي پيماني تي استعمال ڪنديون آهن. مثال طور سوويت يونين ٻي عالمي جنگ دوران روسي تاريخي ۽ حب الوطنيءَ جي علامتن کي پنهنجي مقصدن لاءِ اختيار ڪيو. بهرحال، اهڙو عمل وڌيڪ لطيف صورت ۾ آزاد سياسي نظامن ۾ پڻ ملي ٿو، جتي سياسي پيغام کي هٿي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي تاريخ جي ”هيروز“ کي حوالو بڻايو ويندو آهي؛ مثال طور فرانس ۾ نيپولين ٽيون جي دور ۾ ورسينگيتورڪس کان وٺي نيڪولا سارڪوزي جي دور ۾ گي موڪي تائين.[213]

19هين صدي، جنهن دوران يورپي قومن پنهنجي جديد قومي سڃاڻپ جوڙڻ شروع ڪئي، تاريخ کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جي هڪ نمايان مثال طور اڪثر پيش ڪئي ويندي آهي. انهيءَ دور ۾ پروٽوڪرونسٽ مفروضا اڀريا ۽ يورپ ۾ نمايان انداز ۾ ظاهر ٿيا. قديم ماخذن جي بنياد تي گالن کي فرينچن جا ابا ڏاڏا قرار ڏنو ويو، نئين قائم ٿيل بيلجيم پنهنجو نالو رومي صوبي تان ورتو، جڏهن ته برطانيا پاڻ کي رومي برطانيا جي وارث طور پيش ڪرڻ لڳو؛ ان جو اظهار ملڪ لاءِ Britain جو اصطلاح استعمال ڪرڻ ۽ رول، برٽانيا! جهڙن حب الوطنيءَ جي گيتن ۾ پڻ ٿيو.

هن تحريڪ سان گڏ ملڪن کي انساني شڪل ۾ علامتي طور پيش ڪرڻ جو رواج پڻ وڌيو. گهڻو ڪري ملڪ کي هڪ جنگجو عورت جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو، جيڪا خود ۽ ڍال کڻي بيٺل هوندي هئي ۽ ڍال يا لباس تي ان ملڪ جا رنگ هوندا هئا، جنهن جي هوءَ نمائندگي ڪندي هئي. اهڙي تصويرڪشيءَ جو مقصد مادر وطن کي جنگي انداز ۾ پيش ڪرڻ هو، يا ته ان جي دفاع لاءِ يا ان جي برتريءَ جي اظهار لاءِ. اهڙو رجحان فرانس ۾ ماريان، سوئٽزرلينڊ ۾ هيلويشيا، جرمنيءَ ۾ جرمانيا ۽ انگلينڊ ۾ برٽانيا جي صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙيون علامتي شڪليون اڪثر سڪن تي يا سرڪاري عمارتن ۾ نيم قد مجسمن ۽ مجسمن جي صورت ۾ پڻ نظر اچن ٿيون.

هن صديءَ دوران نسلي نظرين، يا ڇڙواڳ سائنسي نسل پرستيءَ، جي تسلسل ۾ قومي تاريخن جي جاگرافيائي تعيني نقطه نظر کان تشريح پڻ ڪئي وئي. اهڙي صورت ۾ تاريخ کي نون ارتقائي نظرين سان گڏ استعمال ڪندي ڇڙواڳ سائنسي دليلن وسيلي اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته ڪنهن مخصوص علائقي ۾ آباديون ۽ تهذيبون ڇو وجود ۾ آيون يا ڇو نه اچي سگهيون. خاص طور تي فريڊرش راٽزل ۽ ڪارل ريٽر جي نظرين موجب، يورپ جا معتدل آبهوا وارا علائقا ترقي يافته تهذيبن جي ظهور ۽ انساني جذبن تي ضابطي لاءِ سازگار سمجهيا ويندا هئا، جڏهن ته گرم خطي وارن علائقن کي جذبن جي بي قابو ٿيڻ ۽ بربريت لاءِ وڌيڪ موزون قرار ڏنو ويندو هو. ثقافتي استثنا کي جائز قرار ڏئي قومي سڃاڻپ جوڙڻ کان علاوه، تاريخ بابت اهڙن تصورن کي جنگين ۽ فتحن، پوءِ اهي نوآبادياتي هجن يا غير نوآبادياتي، جي جواز طور پڻ استعمال ڪيو ويو. مثال طور تاريخدان جول ميشليه جون لکيل فرانس جون تاريخون فرانس جي قومي سرحدن بابت تعيني تصور پيدا ڪرڻ لاءِ جزوي طور ذميوار سمجهيون وڃن ٿيون، ڄڻ فرانس جي تاريخ مختلف حڪومتن پاران قدرتي سرحدن جي آهستي آهستي فتح ڪرڻ جو عمل هجي، جن کي رڳو تاريخ جي اتفاقي واقعن عارضي طور محدود ڪيو هجي.

تاريخ ۽ يادگيري

[سنواريو]

تاريخ نويسيءَ ۾ يادگيري نه رڳو تاريخدان پر شهري لاءِ پڻ هڪ اهم موضوع آهي.[214] حقيقت ۾ انساني يادگيري هرگز بي خطا نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا شاهدي ارادي يا غير ارادي طور ناقص ٿي سگهي ٿي. ماضيءَ کي مڪمل طور ٻيهر پيش ڪرڻ ناممڪن آهي … ۽ ٻئي پاسي اهو خوفناڪ پڻ آهي؛ يادگيري لازمي طور هڪ چونڊ هوندي آهي: واقعي جون ڪجهه خاصيتون محفوظ رهنديون آهن، جڏهن ته ٻيون فوري يا آهستي آهستي خارج ٿي وينديون آهن ۽ اهڙيءَ طرح وسري وينديون آهن.[215] ان کان سواءِ، شاهدين جي زباني منتقليءَ جي ڀروسي جوڳي هجڻ جو سوال پڻ پيدا ٿئي ٿو. آخرڪار، تاريخ تجريد ۽ عام ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿي؛ جڏهن ته يادگيري تفصيل ۽ مثال کي.[216]

ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته تاريخي واقعن جي يادگار تقريبن جو وڌندڙ رواج، جيڪو ڪن جي نظر ۾ فرانس ۾ 1980ع واري ڏهاڪي دوران وڌيڪ نمايان ٿيو، هڪ اهڙي ڏند ڪٿائي بڻايل ماضيءَ ۾ پناهه وٺڻ جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪا سماج کي مستقبل ڏانهن ڏسڻ کان روڪي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح فرانسوا فوري پنهنجي ڪتاب فرانسيسي انقلاب بابت سوچڻ ۾ لکي ٿو: «فرانسيسي انقلاب جي تشريح هڪ ئي وقت ان شيءِ جي پيداوار طور ڪري سگهجي ٿي، جنهن کي هن قديم نظام سڏيو، ۽ انهيءَ تهذيب جي شروعات طور پڻ، جنهن ۾ اسين ان وقت کان وٺي رهندا آيا آهيون؛ پهرين صورت ۾ اهو انهن واقعن جو عظيم منظر آهي، جيڪي ان کان اڳ پيش آيا؛ ٻي صورت ۾ اهو جديد برابري ۽ جمهوريت جي سفر جي شروعات ڪري ٿو. هي ڪتاب انهن ٻنهي پهلوئن کان ان بابت سوچڻ جي هڪ ڪوشش آهي، جنهن ۾ 19هين صديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي روايت پاران اٿاريل سوالن سان ٻيهر ڳانڍاپو قائم ڪيو ويو آهي.»[217]

تاريخ ۽ مستقبل

[سنواريو]

تاريخدانن جو خيال آهي ته تاريخ ۽ انهن واقعن جي سلسلن جي اڳواٽ ڄاڻ کان سواءِ مستقبل بابت عقلي انداز ۾ اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، جيڪي ماضيءَ جي بحرانن ۽ المين جو سبب بڻيا آهن.[218] تنهن هوندي به، جاگرافي وانگر تاريخ کي اڃا تائين اڪثر هڪ ”گهٽ اهم شعبو“ سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهڙي نظراندازيءَ سان پيدا ٿيندڙ اڻڄاڻائيءَ جا سماجي، سڃاڻپ سان لاڳاپيل ۽ سياسي نتيجا ٿي سگهن ٿا.[219]

20هين صديءَ ۾ تنقيد

[سنواريو]
  • پال ويليري تاريخ تي سخت تنقيد ڪندي لکي ٿو: ”تاريخ جنهن شيءِ کي چاهيو، تنهن کي جائز ثابت ڪري ٿي. اها حقيقت ۾ ڪجهه به نٿي سيکاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سڀ ڪجهه موجود آهي ۽ اها هر شيءِ جا مثال پيش ڪري ٿي.“ هو وڌيڪ لکي ٿو: ”ڪيترا ئي ڪتاب لکيا ويا، جن جا نالا هئا: هن مان سبق، هن جون سکيا! … انهن واقعن کان پوءِ، جيڪي انهن ڪتابن ۾ مستقبل جي حوالي سان ڪيل تشريح کان پوءِ پيش آيا، انهن ڪتابن کي پڙهڻ کان وڌيڪ مضحڪه خيز ٻي ڪا ڳالهه ناهي.“[220]
  • [حوالو گهربل]
  • ايمبروز بيئرس پنهنجي ڪتاب شيطان جي لغت ۾ تاريخ جي وصف هن ريت بيان ڪري ٿو: ”تاريخ انهن واقعن جو بيان آهي، جيڪي لڳ ڀڳ هميشه ڪوڙا ۽ لڳ ڀڳ هميشه غير اهم هوندا آهن، ۽ جن جو سبب اهڙا حڪمران هوندا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ سڀ بدمعاش، ۽ اهڙا سپاهي هوندا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ سڀ بيوقوف هوندا آهن.“
  • 1942ع ۾، ان دور جي مصيبتن کان متاثر ٿي ريمنڊ ڪينو پنهنجي ڪتاب اُن اِستوار موديل ۾، جيڪو هن 1966ع ۾ شايع ڪيو، لکيو:
    ” تاريخ انسانن جي مصيبتن جو علم آهي. “
    [221]

مؤرخ

[سنواريو]

مؤرخ اهو شخص آهي، جيڪو تاريخ جو مطالعو ڪري ٿو يا ان بابت ڄاڻ پيش ڪري ٿو. سندس ڪم گذريل واقعن کي بيان ڪرڻ، انهن جي درجي بندي ڪرڻ ۽ پوءِ ماخذن جي بنياد تي انهن جي متوازن ۽ دليلن سان ٻڌل تشريح پيش ڪرڻ آهي، جيڪا ڄاڻ رکندڙ عوام جي تنقيدي نظر هيٺ هجي.[222]

انتوان پروست پنهنجي ڪتاب Douze leçons sur l'histoire ۾ لکي ٿو ته:

” تاريخ اها آهي، جيڪا مؤرخ لکن ٿا “

۽

” تاريخ لکندي ئي ماڻهو مؤرخ بڻجي ٿو. “

[223] تاريخ اهڙو علمي شعبو آهي، جنهن کي مڪمل طور تي رڳو درسي ۽ نظرياتي نموني منتقل نٿو ڪري سگهجي؛ اهو هڪ عملي هنر پڻ آهي، جيڪو آهستي آهستي، لڳ ڀڳ ڪاريگريءَ وانگر، حاصل ڪيو ويندو آهي. مؤرخ جي لکڻين ۾ ڪاريگريءَ سان لاڳاپيل لفظن جي بار بار استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پيشو سکيا، مشق، تجربي جي گڏ ٿيڻ ۽ مهارتن تي عبور حاصل ڪرڻ سان ٺهي ٿو، نه رڳو ڪنهن مڪمل علمي ڄاڻ کي ياد ڪرڻ سان. مارڪ بلوخ پاڻ کي

” هڪ ڪاريگر، جيڪو پنهنجي پيشي ۾ پوڙهو ٿي ويو آهي “

قرار ڏئي ٿو.[224] فرانسوا فوري ”ورڪشاپ“ جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته جرمن مؤرخ ورنر ڪونزي مؤرخن جي دنيا کي هڪ پيشاور تنظيم سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن ۾ استاد، ساٿي ۽ شاگرد شامل آهن.[223]

اهي اظهار بظاهر انهن تاريخدانن جي موقف سان متضاد لڳن ٿا، جيڪي ساڳئي وقت تاريخ کي ضابطن ۽ طريقن تي ٻڌل سائنس پڻ قرار ڏين ٿا. حقيقت ۾ انهن جو مقصد اهو واضح ڪرڻ آهي ته تاريخ جا اصول مشق ۽ تجربي وسيلي آهستي آهستي حاصل ٿين ٿا ۽ ڪنهن به اصول کي پاڻمرادو، بغير پوري سوچ ۽ تنقيدي جائزي جي، لاڳو نٿو ڪري سگهجي. مؤرخن وٽ ڪاريگريءَ سان لاڳاپيل اصطلاحن جو گهڻو استعمال تاريخي ڪم جي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

مؤرخ جي تربيت بنيادي طور ٻن وڏن رخن تي ٻڌل هوندي آهي: پهريون، تاريخ بابت عام ڄاڻ، جنهن ۾ ماضيءَ جي واقعن بابت ڪتابي ڄاڻ ۽ تاريخ نويسيءَ تي عبور شامل آهي؛ ۽ ٻيو، عملي ڄاڻ، جنهن ۾ ماخذن جي تجزيي ۽ تاريخ لکڻ جا طريقا شامل آهن. انهيءَ ڪري مؤرخ هڪ ئي وقت هڪ علمي ماهر، وسيع تاريخي ڄاڻ رکندڙ پڙهيل شخص ۽ اهڙو محقق هوندو آهي، جيڪو پنهنجي چونڊيل شعبن ۾ تاريخي تحقيق ۾ نئون حصو شامل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.

تعليم

[سنواريو]
هاءِ اسڪول جي هڪ ڪلاس روم جي ڪاري اڇي تصوير، جنهن ۾ شاگردياڻيون سامهون ڏسي رهيون آهن ۽ سندن استاد پٺيان بيهي وضاحت ڪري رهيو آهي
تاريخ گهڻن ملڪن ۾ اسڪولن جو هڪ معياري مضمون آهي.[225]

تاريخ گهڻن ملڪن جي سرڪاري اسڪولن جي نصاب جو حصو آهي.[225] شروعاتي تاريخي تعليم جو مقصد شاگردن ۾ ماضيءَ بابت دلچسپي پيدا ڪرڻ ۽ کين تاريخي سوچ جي بنيادي تصورن سان واقف ڪرائڻ آهي. بنيادي تاريخي شعور کي وڌائڻ وسيلي اها شاگردن ۾ سڃاڻپ جو احساس پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها کين پنهنجن ثقافتي پاڙن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.[226] شروعاتي سطح تي تاريخي تعليم اڪثر بيانئي جي صورت اختيار ڪندي آهي، جنهن ۾ ٻارن کي ساديون ڪهاڻيون ٻڌايون وينديون آهن؛ اهي ڪهاڻيون تاريخي شخصيتن يا مقامي موڪلن، ميلن ۽ کاڌن جي ابتدا تي ڌيان ڏئي سگهن ٿيون.[227] ثانوي اسڪول ۾ وڌيڪ اعليٰ سطح جي تاريخي تعليم قديم کان جديد تاريخ تائين، مقامي توڙي عالمي سطح تي، موضوعن جي هڪ وسيع دائري کي شامل ڪري ٿي. ان جو مقصد شاگردن کي تاريخي تحقيق جي طريقن سان پڻ واقف ڪرائڻ آهي، جنهن ۾ تاريخي دعوائن جي تشريح ۽ تنقيدي جائزي جون صلاحيتون شامل آهن.[228] گهڻن يونيورسٽين ۾ تاريخ سماجي سائنسن يا انسانيت جي علمن جي نصاب جو حصو هوندي آهي. شاگردن کي پڙهائڻ سان گڏ استادن ۽ فيڪلٽي ميمبرن جون عام طور تحقيقي ذميواريون پڻ هونديون آهن.[229]

تاريخ جا استاد مختلف تدريسي طريقا استعمال ڪن ٿا. انهن ۾ تاريخي ارتقا ۽ واقعن جي بيانئي صورت ۾ پيشڪش، شاگردن کي سرگرم رکڻ ۽ تنقيدي سوچ پيدا ڪرڻ لاءِ سوال، ۽ تاريخي موضوعن تي بحث شامل آهن. شاگرد تاريخي ثبوتن جي تجزيي ۽ تشريح سکڻ لاءِ تاريخي ماخذن سان سڌو ڪم ڪن ٿا، انفرادي طور به ۽ گروهي سرگرمين ۾ به. اهي تاريخي لکڻيءَ جي مشق پڻ ڪن ٿا ته جيئن پنهنجن خيالن کي چٽو ۽ قائل ڪندڙ نموني بيان ڪرڻ جون صلاحيتون وڌائي سگهن. زباني يا لکت وارن امتحانن ذريعي تعليمي جائزو ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته سکيا جا مقصد حاصل ڪيا ويا آهن.[230] تاريخي تعليم جا روايتي طريقا اڪثر گهڻين حقيقتن، جهڙوڪ اهم واقعن جون تاريخون ۽ تاريخي شخصيتن جا نالا، ياد ڪرائڻ تي زور ڏين ٿا. ان جي ابتڙ ڪجهه جديد طريقا وڌيڪ سرگرم شرڪت ۽ عام تاريخي نمونن جي گهري، گهڻ-شعبائي سمجهه کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ انهن ۾ رڳو اهو نه ڏٺو ويندو آهي ته ڇا ٿيو، پر اهو به ته ڇو ٿيو ۽ ان جي ڊگهي مدي واري تاريخي اهميت ڇا هئي.[231]

سرڪاري اسڪولن ۾ تاريخي تعليم ڪيترن مقصدن جي خدمت ڪري ٿي. هڪ بنيادي صلاحيت تاريخي خواندگي آهي، يعني تاريخي دعوائن کي سمجهڻ، انهن جو تنقيدي تجزيو ڪرڻ ۽ مناسب جواب ڏيڻ جي قابليت. ماضيءَ جي اهم تبديلين ۽ واقعن کان واقف ٿيڻ سان شاگرد انساني زندگيءَ جي مختلف حالتن ۽ پسمنظرن کي سمجهي سگهن ٿا، جنهن سان کين موجوده دور ۽ ان جي ثقافتي تنوع کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. ساڳئي وقت، تاريخي تعليم شاگردن کي سندن ورثي، روايتن ۽ ريتن رسمن سان ڳنڍي ثقافتي سڃاڻپ جو احساس وڌائي سگهي ٿي؛ مثال طور قومي يادگارن، تاريخي عمارتن، اهم شخصيتن ۽ روايتي ميلن سان واقفيت وسيلي.[232] گڏيل ماضي ۽ ثقافتي ورثي جي ڄاڻ قومي سڃاڻپ جي ٺهڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿي ۽ شاگردن کي سرگرم شهريت لاءِ تيار ڪري ٿي. تاريخي تعليم جو هي سياسي پاسو ان ڳالهه تي تڪرار پيدا ڪري سگهي ٿو ته اسڪولي درسي ڪتابن ۾ ڪهڙا موضوع شامل ٿيڻ گهرجن. دنيا جي مختلف علائقن ۾ اهڙي تڪرار مان نصاب بابت نام نهاد تاريخي جنگيون پيدا ٿيون آهن.[233] اهڙي عمل سان متنازع موضوعن جي جانبدار پيشڪش پڻ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن قومي ورثي کي وڌيڪ سازگار روشنيءَ ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي.[234][lower-alpha 22]

هڪ عجائب گهر جي گيلريءَ جي تصوير، جنهن ۾ تاريخي نوادرات جو مجموعو ڏيکاريل آهي
عجائب گهرن ۾ تاريخي نوادرات جي نمائش وسيلي ڏني ويندڙ غير رسمي تعليم، عوامي تاريخ جو حصو آهي.[236]

سرڪاري اسڪولن ۾ ڏني ويندڙ رسمي تعليم کان سواءِ، تاريخ ڪلاس روم کان ٻاهر غير رسمي ماحولن ۾ پڻ سيکاري ويندي آهي. عوامي تاريخ عجائب گهرن ۽ يادگاري ماڳن جهڙن هنڌن تي پيش ڪئي ويندي آهي، جتي چونڊيل تاريخي نوادرات وسيلي مخصوص تاريخي بيانيا ٻڌايا ويندا آهن.[236] ان ۾ مقبول تاريخ پڻ شامل آهي، جنهن جو مقصد ڪتابن، ٽيليويزن پروگرامن ۽ آن لائين مواد جهڙن ذريعن وسيلي ماضيءَ کي غير ماهر عام پڙهندڙن ۽ ڏسندڙن لاءِ سمجهڻ لائق ۽ دلچسپ بڻائڻ آهي.[237] غير رسمي تاريخي تعليم زباني روايتن وسيلي پڻ ٿيندي آهي، جن ۾ ماضيءَ بابت بيان ۽ ڪهاڻيون نسل در نسل منتقل ٿينديون رهن ٿيون.[238]

نصاب

[سنواريو]

نصاب جي چونڊ جي لاءِ ٻه طريقا يا ٻه نظريا آهن: هڪڙو عقلي يا منطقي ۽ ٻيو نفسياتي.
(1) عقلي يا منطقي طريقو: هن طريقي موجب اسين ٻارن جي سڄي اسڪولي مدت لاءِ اول تاريخي مواد جي جملي انداز جو يقين ڪندا آهيون. ۽ پوءِ ساڳئي مقرر ڪيل ڪورس کي مختلف ڪلاسن يا درجن ۾ ورهائي ڇڏيندا آهيون. مطلب ته هن طريقي موجب اسين تاريخي معلومات کي وڌيڪ اهميت ٿا ڏيون ۽ شاگردن جي نفسياتي گهرجن يا جبلتن کي گهٽ اهميت ٿا ڏيون يا مورڳوئي نظر انداز ڪندا آهيون.
(2) نفسياتي طريقو: هن طريقي موجب اسين اول تاريخ پڙهڻ ۽ پاڙهڻ لاءِ ٻارن جي فطرتي لياقتن ۽ لاڙن تي ويچار ڪندا آهيون ۽ عمر آهر ٻارن جي جبلتي لاڙن ۽ فطرت کي مد نظر رکي پوءِ نفسياتي گهرجن موجب مختلف عمر وارن شاگردن لاءِ، تاريخ مان موزون ۽ مناسب حساب سان نصاب ۾ داخل ڪندا آهيون. مطلب ته نفسياتي طريقي موجب اسين نصاب کي ٻارن جي عمر جي مختلف منزلن آهر ترتيب ٿا ڏيون.
.[32]اسٽينلي هال صاحب جو خيال هو ته ٻار پنهنجي وڏن ۽ نسل انسانيءَ جي تجربن ۽ ڏکن سکن جو دور ڪندو آهي. ڇاڪاڻ ته ٻار جي دماغ ۾ قدرتي طرح ڪنهن نه ڪنهن قسم جي حياتياتي مادي جي اهڙيءَ ترتيب جو وجود آهي جنهن ڪري هو پنهنجي ڪنهن حياتيءَ ۾ پنهنجي ابن ۽ ڏاڏن جي ڀيٽ تي آڻڻ تي آماده هوندو آهي. هال صاحب جو اعتقاد هو ته جيسين ٻار کي ان لاشعوري لياقت جي تربيت نه ڏني ويندي تيسيتائين ٻار جي سچي ۽ موزون نشونما نه ٿي سگهندي.[32].

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ George Santayana, "The Life of Reason", Volume One, p. 82, BiblioLife, ISBN 978-0-559-47806-2
  2. ↑
  3. ↑
  4. ↑
  5. ↑
  6. ↑
  7. ↑ Kipfer 2000, pp. 457–458
  8. ↑
  9. ↑
  10. ↑ Hesketh 2023, pp. 1–4, 41
  11. ↑
  12. ↑
  13. 1 2
  14. ↑ جامع سنڌي لغات جي ايپ
  15. ↑ ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.
  16. ↑ ڪتاب: عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو؛ تصنيف: ڊاڪٽر نبي بخش قاضي؛ ايڊيشن: 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  17. ↑ ماضيءَ جي روشني: اُن جي اهميت ۽ حدون؛ آرنلڊ جي ٽائنبي؛ مترجم: مراد علي مرزا.
  18. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page8.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  19. ↑
  20. ↑
  21. ↑
  22. ↑
  23. ↑
  24. ↑
  25. ↑ Evans 2002, p. 2
  26. ↑ Neiman 2019, § On the Use and Abuse of Historical Comparison
  27. ↑ Southgate 2005, pp. xi–xii 49–51, 175–176
  28. ↑
  29. ↑ Brown & Sinclair 2024, pp. 417–418
  30. ↑ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا آرڪائيو ڪيا ويا 2017-08-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد
  31. ↑ Encyclopedia Sindhiana
  32. 1 2 3 4 5 6 7 ڪتاب جو نالو: تاريخ جي تعليم جا اصول؛ مصنف: محمد الياس رضوي؛ ايڊيشن: پهريون؛ 2006ع ۾ ڇپيو؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ؛ صفحا: 134؛ سال: 1417ھ، 2006ع
  33. ↑ Woolf 2019, p. 22
  34. ↑
  35. ↑
  36. ↑
  37. ↑
  38. ↑
  39. ↑ Ritter 1986, p. 268
  40. ↑
  41. ↑
  42. ↑
  43. ↑ Tosh 2002, p. 141
  44. ↑
  45. ↑
  46. ↑ Tosh 2002, p. 140
  47. ↑ Wright 2006
  48. ↑
  49. 1 2 Kamp et al. 2020, pp. 77–78
  50. ↑ Oberg 2019, p. 17
  51. ↑ Hedrick 2000, p. xii
  52. ↑
  53. ↑
  54. ↑
  55. ↑
  56. ↑
  57. ↑
  58. ↑
  59. ↑ Woolf 2019, p. 60
  60. ↑
  61. ↑
  62. ↑
  63. ↑
  64. ↑
  65. ↑ مثال طور آسٽريليا ۾ ”تاريخ جون جنگيون“ ڏسو.
  66. ↑ Paul 2015, pp. xv, 2–3, 12–13
  67. ↑
  68. ↑
  69. ↑
  70. ↑
    • Carr 2006, § 2. "Critical" Philosophy of History: Philosophical Reflection on Historical Knowledge
    • Little 2020, § 3.1 General laws in history?, § 3.3 Causation in history
  71. ↑
  72. ↑
  73. ↑
  74. ↑ ميڪبيٿ، ايڪٽ V، منظر 5.
  75. ↑ آرٿر شوپنهاور، Le monde comme volonté et comme représentation، ڪتاب III جو ضميمو، باب XXXVIII.
  76. ↑ بوني, ماري-لور; ڪاريو, فرانسوا; ڊيوڪو, آندري; گيو, جېرار; ليبا, ڪلائوڊ; مارڊيل, پيٽرڪ; نيڪول, ايريڪ. Comprendre et enseigner la classification du Vivant (فرانسيسي ۾). Belin. ISBN 2701138965.
  77. ↑
  78. ↑
  79. ↑ فرانسيسي يونيورسٽين ۾ ”عام دور کان اڳ“ ۽ ”عام دور“ وارو سن ڳڻپ جو طريقو نه نئون آهي ۽ نه لازمي، پر يسوع ناصري ۽ خاص طور سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت غيريقيني سبب گهڻو سفارش ڪيل آهي. ان ڪري علمي طور لکي سگهجي ٿو ته ”يسوع ناصري شايد ڪجهه تاريخي شاهدين موجب عام دور کان 7 سال اڳ ڄائو هو“، پر اهو چوڻ مناسب نه آهي ته ”يسوع مسيح پاڻ کان 7 سال اڳ ڄائو هو“. ”عام دور“ به عملي طور ساڳيو عيسائي سن وارو دور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين مذهبن وٽ ٻين سنن جا نظام آهن. ڏسو: پاسڪل شاربونا، ماهي بن حامد ۽ گيوم ليڪوانتر (مرتب)، Apparenter la pensée ? Vers une phylogénie des concepts savants، Éditions Matériologiques.
  80. ↑
  81. ↑
  82. ↑
  83. ↑
  84. ↑
  85. ↑
  86. ↑ Northrup 2015, p. 111
  87. ↑ Tuniz & Vipraio 2016, pp. 27, 43–44
  88. ↑
  89. ↑
  90. ↑
  91. ↑
  92. ↑
  93. ↑
  94. ↑
  95. ↑ Pozdnyakova et al. 2018, p. 12
  96. ↑
  97. ↑
  98. ↑
  99. ↑
  100. ↑
  101. ↑ Ackermann et al. 2008, pp. 373–374
  102. ↑
  103. ↑
  104. ↑ Asante 2024, p. 92
  105. ↑
  106. ↑
  107. ↑ Iliffe 2007, pp. 193–195
  108. ↑
  109. ↑
  110. ↑
  111. ↑
  112. ↑
  113. ↑
  114. ↑
  115. 1 2 Roberts 1997, § The Importance of the Classical Past, § The Greeks, § An Attempt to Summarize
  116. ↑ Tuniz & Vipraio 2016, p. 12
  117. ↑
    • Roberts 1997, § The Importance of the Classical Past, § The Rise of Roman Power, § Empire
    • Black 2021, § What is Europe?
  118. ↑
  119. ↑
  120. ↑
  121. ↑
  122. ↑
  123. ↑
  124. ↑
  125. ↑
  126. ↑ ڪتاب:عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو; تصنيف:ڊاڪٽر نبي بخش قاضي; ايڊيشن:2005ع;ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو
  127. ↑ ڪتاب:عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو; تصنيف:ڊاڪٽر نبي بخش قاضي; ايڊيشن:2005ع;ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو
  128. ↑ يان پوتان ۽ جولين ٿيري، L’histoire médiévale et la « nouvelle érudition » l'exemple de la diplomatique، Labyrinthe، 1999، شمارو 4، ص. 35–39.
  129. ↑
    ” اسان تاريخدان کان هڪ خاص قسم جي موضوعيت جي اميد رکون ٿا؛ ڪا به موضوعيت نه، پر اهڙي موضوعيت جيڪا تاريخ لاءِ مناسب معروضيت سان ٺهڪندڙ هجي. تنهنڪري اها اهڙي موضوعيت آهي، جيڪا متوقع معروضيت سان ڳنڍيل هجي. اهڙيءَ طرح اسان محسوس ڪريون ٿا ته سٺي ۽ خراب موضوعيت هوندي آهي، ۽ تاريخدان جي عملي ڪم وسيلي ئي سٺي ۽ خراب معروضيت جي وچ ۾ فرق قائم ٿيڻ گهرجي. “
    ڏسو: ريڪور, پال (2014). Histoire et Vérité (فرانسيسي ۾). Le Seuil. ص. 74.
  130. ↑ پيئر-سائمن لاپلاس، Essai philosophique sur les probabilités، ص. 32، Christian Bourgois، پيرس، 1986.
  131. ↑ نوما ديني فسٽيل ڊي ڪولانژ، La Monarchie franque جو مهاڳ، 1888.
  132. ↑ انتوان-اوگستان ڪورنو، Considérations sur la marche des idées et des évènements dans les temps modernes، Œuvres complètes، جلد IV، Vrin، پيرس، 1973، ص. 9.
  133. ↑ ساڳيو ماخذ.
  134. ↑ رائي روزنزوائگ، “Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past”، The Journal of American History، جلد 93، شمارو 1، جون 2006، ص. 117–146.
  135. ↑ Encyclopedia Britannica - www.britannica.com
  136. ↑ National Geographic - www.nationalgeographic.com
  137. ↑ The Smithsonian Institution - www.si.edu
  138. ↑
  139. ↑ Renier 2016, pp. 111–112
  140. ↑
  141. ↑ Gaskell & Carter 2020, pp. 1–5
  142. ↑ Manning 2020, pp. 2–3
  143. ↑
  144. ↑
  145. ↑
  146. ↑ Manning 2020, p. 3
  147. ↑
  148. ↑
  149. ↑
  150. ↑ لوئي الفين، تاريخ جو تعارف، 1948ع.
  151. ↑ فرنان بروديل، ڊگهو مدو، اينالس، 1958ع.
  152. ↑
  153. ↑
  154. ↑ Woolf 2019, pp. 22–23
  155. ↑
  156. ↑
  157. ↑
  158. ↑
  159. ↑
  160. ↑
  161. ↑
  162. ↑
  163. ↑
  164. ↑
  165. ↑
  166. ↑
  167. ↑
  168. ↑ Woolf 2019, pp. 68–69, 84
  169. ↑
  170. ↑ Woolf 2019, p. 84
  171. ↑
  172. ↑
  173. ↑
  174. ↑
  175. ↑ Woolf 2019, pp. 5, 106–114
  176. ↑
  177. ↑
  178. ↑
  179. ↑
  180. ↑ Woolf 2019, pp. 5–6, 196–197, 215–216
  181. ↑
  182. ↑
  183. ↑ Woolf 2019, pp. 239–240, 242–245
  184. ↑
  185. ↑ Woolf 2019, pp. 262–264, 268–269
  186. ↑
  187. ↑
  188. ↑ ڪتاب: عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو؛ تصنيف: ڊاڪٽر نبي بخش قاضي؛ ايڊيشن: 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  189. ↑
  190. ↑
  191. ↑ Arnold 2000, pp. 59–60
  192. ↑
  193. ↑
  194. ↑ Tosh 2002, p. 57
  195. ↑ Tosh 2002, pp. 56–57
  196. ↑
  197. ↑ Tosh 2002, p. 87
  198. ↑
  199. ↑
  200. ↑
  201. ↑ ڪتاب: عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو؛ تصنيف: ڊاڪٽر نبي بخش قاضي؛ ايڊيشن: 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  202. ↑ ميشيل ڊي سيرتو، L'écriture de l'histoire، Gallimard، سانچو:Coll.، 1975، ص. 91.
  203. ↑ هينري-ايريني مارو، De la connaissance historique، Seuil، سانچو:Coll.، 1954، ص. 30.
  204. ↑ مونڌير ڪيلاني، "Ethnocentrisme"، Dictionnaire des sciences humaines، مرتب: سيلوي ميزور ۽ پيٽرڪ ساويدان، PUF، 2006.
  205. ↑ ڪوڊجو-گرانڊوو, سيويرين (23 November 2021). "« Le Choix de l'Afrique », de Catherine Coquery-Vidrovitch : itinéraire d'une pionnière". Le Monde (فرانسيسي ۾). 28 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ سانچو:Article
  207. ↑ سانچو:Article
  208. ↑ سانچو:Article
  209. ↑ {{safesubst:#if:{{subst:ns:0}} | "آرڪائيو ڪاپي". access-date=2026-08-142022-04-21. {{cite web}}: Check date values in: |date= (مدد); Cite has empty unknown parameters: |urltrad=, |dead-url=, |chapterurl=, |subscription=, and |coauthors= (مدد); Missing pipe in: |date= (مدد); Text "{{cite web|title=آرڪائيو ڪاپي|url=https://www.babelio.com/livres/Patou-Mathis-Lhomme-prehistorique-est-aussi-une-femme--Une-hi/1261924|website=Babelio|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815002644/https://www.babelio.com/livres/Patou-Mathis-Lhomme-prehistorique-est-aussi-une-femme--Une-hi/1261924|archive-date=2026-08-15}}" ignored (مدد)
  210. ↑ {{safesubst:#if:{{subst:ns:0}} | "L'homme préhistorique est aussi une femme". access-date=2022-04-21. {{cite web}}: Check date values in: |date= (مدد); Cite has empty unknown parameters: |urltrad=, |dead-url=, |chapterurl=, |subscription=, and |coauthors= (مدد); Missing pipe in: |date= (مدد); Text "{{cite web|title=L'homme préhistorique est aussi une femme|url=https://www.franceinter.fr/emissions/la-terre-au-carre/la-terre-au-carre-28-octobre-2020|website=www.franceinter.fr|language=fr}}" ignored (مدد)
  211. ↑ سانچو:Article
  212. ↑ سانچو:Référence incomplète.
  213. ↑ Christian Amalvi, De l'art et la manière d'accommoder les héros de l'histoire de France, Paris, Albin Michel, 1988, 473 pages.
  214. ↑ ريڪور, پال (2003). La Mémoire, l'Histoire, l'Oubli (فرانسيسي ۾). Le Seuil. ص. 720.
  215. ↑ تودوروف, تزويتن (1998). Les abus de la mémoire (فرانسيسي ۾). Arléa. ص. 14.
  216. ↑ تودوروف, تزويتن (1995). Les abus de la mémoire (فرانسيسي ۾). Arléa. ص. 109.
  217. ↑ فوري, فرانسوا (1978). Penser la Révolution française. Folio histoire (فرانسيسي ۾). Paris: Gallimard.
  218. ↑ جيڪو تاريخ کان اڻ واقف آهي، اهو ان کي ٻيهر ورجائڻ لاءِ مجبور آهي، ڪارل مارڪس لکيو هو. "Citation de Karl Marx". Dico citations (فرانسيسي ۾). تنهن هوندي به ان ڳالهه اڪثر قومن، جن ۾ ڪميونسٽ ملڪ پڻ شامل آهن، کي پنهنجي تاريخ کي مخصوص مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ کان نه روڪيو: مثال طور، ڪامنز تي موجود ڪيترائي تاريخي نقشا علمي ڪتابن بدران اهڙن اسڪولي ائٽلسن تي ٻڌل آهن، جيڪي ماضيءَ کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري پيش ڪن ٿا، پنهنجن ٺاهيندڙن جي ملڪن جي ڪردار، علائقائي پکيڙ، تهذيبن ۽ قدامت کي وڌائي پيش ڪن ٿا، جڏهن ته پاڙيسري يا ختم ٿي ويل قومن جي اهڙن پهلوئن کي نظرانداز ڪن ٿا.
  219. ↑ "Programmes d'histoire-géographie : les professeurs se sentent infantilisés". VousNousIls (فرانسيسي ۾). 24 October 2014.
  220. ↑ ويليري, پال. "Extrait. De l'Histoire". Université du Québec à Montréal - Les classiques des sciences sociales (فرانسيسي ۾). 27 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ ڪينو, ريمنڊ (1966). Une Histoire modèle (فرانسيسي ۾). Gallimard. ص. 128. ISBN 9782070130962. سانچو:BNF. 15 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ تاريخدان جو سماجي ڪردار. اوليويئر ڊومولين جو ليڪچر آرڪائيو ڪيا ويا 2011-07-20 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، نوٽ: پر مؤرخ ڇا آهي؟ اهو اهو شخص آهي، جيڪو اهڙو پيشو اختيار ڪري ٿو، جنهن کي سماج ۽ سندس هم پيشه ساٿي هڪ تسليم ٿيل پيشو سمجهن ٿا. اهڙي سڃاڻپ 18هين صديءَ ۾ انگريزي ۽ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ظاهر ٿي. فرانس ۾ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تاريخي طريقي جي وضاحت هڪ اهم مرحلو هئي (ڏسو: گابريئل مونو ۽ Revue historique، 1876). يقيناً تاريخي ادب جو هڪ اهڙو حصو به موجود آهي، جيڪو علمي تحقيق کان مختلف آهي ۽ جنهن کي ”مابعد تاريخي“ چئي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تاريخ نويسي، تعزيتي مضمون، ڪتابن جا جائزا، مهاڳ ۽ پڇاڙيون وغيره؛ گابريئل مونو پاڻ به هن صنف ۾ لکيو ۽ مثال طور 41 تعزيتي مضمون لکيا. پر اوليويئر ڊومولين هتي ليکڪ جي تحريرن ۽ تاريخدان جي تحقيقي ڪم ۾ فرق ڪري ٿو. پڻ ڏسو تاريخ جو فيصلو آرڪائيو ڪيا ويا 2008-02-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، جان پيئر لي ڪروم، Droit et Société، 38/1998، Dossier : Vérité historique, vérité judiciaire.
  223. 1 2 Prost 1996, p. 146.
  224. ↑ مارڪ بلوخ، Apologie pour l'histoire ou Métier d'historien، تمهيد، ص. IX.
  225. 1 2 Metzger & Harris 2018, p. 2
  226. ↑
  227. ↑
  228. ↑
  229. ↑
  230. ↑
  231. ↑
  232. ↑
  233. ↑
  234. ↑
  235. ↑ Schneider 2008, pp. 107–108
  236. 1 2
  237. ↑
  238. ↑
  1. ↑ ڪجهه ليکڪ تاريخ جو اصطلاح رڳو ماضيءَ جي حقيقي واقعن جي سلسلي لاءِ مخصوص ڪن ٿا ۽ انهن واقعن جي مطالعي لاءِ تاريخ نويسي جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا. ٻيا وري تاريخ جو لفظ ماضيءَ جي مطالعي ۽ نمائندگي ٻنهي لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهي تاريخ نويسيءَ کي هڪ مابعد نظريو سمجهن ٿا، جيڪو هن علمي شعبي جي طريقن ۽ تاريخي ترقيءَ جو مطالعو ڪري ٿو.[6]
  2. ↑ ڪجهه نظريه دان ابتدائي تاريخ کي قبل از تاريخ کان پوءِ هڪ الڳ دور سمجهن ٿا، جيڪو لکڻ جي ايجاد کان وٺي تاريخ کي باقاعدي درج ڪرڻ جي پهرين ڪوششن تائين پکڙيل هو.[7]
  3. ↑ وڏي تاريخ، جنهن کي تاريخدان ڊيوڊ ڪرسچن 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ترتيب ڏنو، ان کان به گهڻو اڳ تائين وڃي ٿي ۽ وڏي ڌماڪي کان شروعات ڪندي ڪائنات جي ڪائناتي ارتقا ۽ حياتيءَ جي حياتياتي ارتقا کي انساني تاريخ سان گڏ شامل ڪري ٿي.[10]
  4. ↑ هيروڊوٽس ۽ ٿوسيڊائڊس جهڙن شروعاتي تاريخدانن پڻ هومر ۽ ٻين شاعرن جي بيانن کي خيالي ۽ غيردرست قرار ڏيندي تنقيد ڪئي هئي.[20]
  5. ↑ ساڳئي طرح، نيل ميڪگريگر جو چوڻ آهي ته جرمن پنهنجي تاريخ کي مستقبل بابت سوچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته برطانوي گهڻو ڪري پنهنجي تاريخ کي پاڻ کي تسلي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.[26]
  6. ↑ تاريخي نظرثاني پسندي هڪ لاڳاپيل رويو آهي، جيڪو تاريخ بابت قائم ٿيل نظرين کي تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهو مختلف صورتون اختيار ڪري سگهي ٿو، جهڙوڪ نوان ثبوت يا طريقا پيش ڪرڻ جيڪي موجوده سوچ جي مخالفت ڪن، يا تاريخي واقعن يا شخصيتن جي اهميت ۽ قدر تي ٻيهر سوال اٿارڻ. ڪجهه نظريه دان نظرثاني پسندي کي مرڪزي نظرين جي هر رد يا نئين تشريح لاءِ غيرجانبدار اصطلاح طور استعمال ڪن ٿا. ٻيا ان کي اهڙن عملن سان ڳنڍين ٿا، جيڪي حقيقي ثبوتن کي نظرانداز ڪن، شديد شڪ پرستي ۽ نسبتي نظرين کي استعمال ڪن ۽ علمياتي تنقيد وسيلي قائم ٿيل تاريخي ڄاڻ کي بدنام ڪري جعلي تاريخي موقفن کي جائز ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن.[28]
  7. ↑ تنگ مفهوم ۾، تاريخي طريقو ڪڏهن ڪڏهن رڳو ماخذن جي جائزي يا تنقيد تائين محدود سمجهيو ويندو آهي.[39]
  8. ↑ هي ڪم خاص طور تڏهن ڏکيو ٿي وڃي ٿو، جڏهن مختلف ماخذ ظاهري طور هڪ ٻئي سان متضاد معلومات مهيا ڪن.[42]
  9. ↑ هن مرحلي لاءِ گهربل تخليقيت ۽ تصور انهن سببن مان هڪ آهي، جن جي ڪري ڪجهه نظريه دان تاريخ کي فن جي هڪ صورت سمجهن ٿا، نه ڪي سائنس.[43]
  10. ↑ مثال طور، مارٿا واشنگٽن پنهنجي ۽ پنهنجي مڙس جارج واشنگٽن جي وچ ۾ لکيل سڀ خانگي خط ساڙي ڇڏيا، جنهن سبب سندن لاڳاپي بابت ڪيترن ڏهاڪن جي تاريخي رڪارڊ ۾ وڏو خال پيدا ٿيو.[50] خاموشين جو هڪ ٻيو سبب ڪنهن ممنوع موضوع جو وجود ٿي سگهي ٿو؛ مثال طور هم جنس پرستي بابت سماجي ممنوع سبب ان موضوع تي تمام ٿوري معلومات درج ٿي سگهي ٿي.[49] فوت ٿيل اهڙن ماڻهن جا نالا عوامي رڪارڊ مان مٽائڻ، جن کي دشمن سمجهيو ويندو هو، ڊيمناتيو ميموريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.[51]
  11. ↑ تاريخي نظريو هڪ ويجهي لاڳاپيل اصطلاح آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن ساڳئي مفهوم ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.[66]
  12. ↑ ڪجهه فلسفين فرانسس فوڪوياما جي پيروي ڪندي دليل ڏنو آهي ته ”تاريخ جو خاتمو“ اڳ ئي اچي چڪو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب انسانيت جي نظرياتي ارتقا پنهنجي آخري منزل تي پهچي چڪي آهي.[73]
  13. ↑ هر دور صحيح طور ڪڏهن شروع ۽ ختم ٿئي ٿو، ان بابت اختلاف موجود آهن. متبادل ورهاستون پاڻ ۾ اوورليپ ڪندڙ يا بلڪل مختلف زماني حدون استعمال ڪري سگهن ٿيون.[83]
  14. ↑ نون بيمارين ۽ يورپي فوجي جارحيت ۽ استحصال آمريڪائن جي مقامي برادرين لاءِ انتهائي تباهه ڪندڙ ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي جاني نقصان ۽ ثقافتي خلل پيدا ٿيو.[93]
  15. ↑ جاگرافي ۽ تاريخ جي مرڪزي لاڳاپي تي زور ڏيندي جول ميشليه پنهنجي فرانس جي تاريخ جي 1869ع واري مهاڳ ۾ لکيو ته: ”جاگرافيائي بنياد کان سواءِ ماڻهو، جيڪي تاريخ جا ٺاهيندڙ آهن، ڄڻ هوا ۾ هلندي نظر اچن ٿا.“[99]
  16. ↑ انهن شعبن کي ڪڏهن ڪڏهن گڏيل طور تاريخ جا معاون علم پڻ چيو ويندو آهي.[139]
  17. ↑ هيروڊوٽس کي روايتي طور ”تاريخ جو پيءُ“ چيو ويندو آهي، پر سندس سڀ بيان معتبر نه هئڻ سبب کيس ”ڪوڙن جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.[154]
  18. ↑ اهو پهلو ڪجهه حد تائين يوناني تاريخدانن، جن ۾ هيروڊوٽس ۽ پوليبيئس شامل آهن، جي ڪمن ۾ پڻ ملي ٿو.[157]
  19. ↑ بنيادي ماخذ ۽ ثانوي ماخذ جون صحيح وصفون بحث هيٺ آهن ۽ ڪنهن خاص ماخذ کي ڪهڙي زمري ۾ رکڻ گهرجي، ان تي هميشه اتفاق نه هوندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص ڪنهن فساد وقت اتي موجود نه هو، پر واقعي کان ٿوري دير پوءِ ان بابت رپورٽ ڪري ٿو، ته ڪجهه تاريخدان ان رپورٽ کي بنيادي ماخذ سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي ثانوي ماخذ قرار ڏين ٿا.[194]
  20. ↑ ليوپولڊ فون رانڪي پاران ماخذن جي جائزي تي ڏنل زور تاريخي تحقيق جي عملي طريقي تي اهم اثر وڌو.[197]
  21. ↑ تاريخدان دستاويز جي پسمنظر ۽ زماني کي نظر ۾ رکي ان ۾ استعمال ٿيل لفظن جي معنيٰ سمجهن ٿا. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن دستاويز ۾ انگريزي لفظ awful استعمال ٿيل هجي ته اهو طئي ڪرڻو پوندو ته ان مان جديد معنيٰ ”تمام خراب“ مراد آهي يا پراڻي تاريخي معنيٰ ”حيرت يا هيبت پيدا ڪندڙ“.[199]
  22. ↑ مثال طور، ڪجهه جاپاني هاءِ اسڪولن جي تاريخي درسي ڪتابن تي تنقيد ٿي آهي ته انهن ۾ جاپان جي نوآبادياتي ۽ جنگي سرگرمين جي شدت کي گهٽ ڪري پيش ڪيو ويو آهي.[235]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

Listen to this article · (info)
Spoken Wikipedia
This audio file was created from a revision of the "تاريخ" article dated {{{2}}}, and does not reflect subsequent edits to the article. (Audio help)
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=تاريخ&oldid=405205" تان ورتل