مواد ڏانھن هلو

فطرت جو فلسفو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(قدرتي فلاسفي کان چوريل)


17هين صديءَ جو هڪ آسماني نقشو، ڊچ نقشا نويس فريڊرڪ ڊي وِٽ جو تيار ڪيل

فطري فلسفو، فطرت جو فلسفو (لاطيني: philosophia naturalis)، يا تجرباتي فلسفو، جديد دور جي پوئين زماني تائين، ڪنهن به ماورائي فطري اثر کي نظرانداز ڪندي، فطرت ۽ مادي ڪائنات جو منظم ۽ تحقيق تي ٻڌل اڀياس هو. گهٽ ۾ گهٽ ارسطو (قديم ڪلاسيڪي دور) کان وٺي 19هين صديءَ تائين استعمال ٿيندڙ اصطلاح فطري فلسفو، فلسفي جي هڪ شاخ ڏانهن اشارو ڪندو هو—فلسفو ان وقت وڌيڪ وسيع اصطلاح هو، جنهن مان مراد عقلي اڀياس ۽ غور فڪر جا سڀئي شعبا هئا—جيڪا انهن موضوعن جو اڀياس ڪندي هئي، جيڪي هاڻي سائنس جي دائري ۾ شمار ٿين ٿا، جهڙوڪ طبعيات، حياتيات، ڪيميا ۽ فلڪيات. اهڙيءَ طرح، فطري فلسفو جديد سائنس جو اڳواڻ رهيو ۽ پوءِ گهڻي ڀاڱي جديد سائنس ان جي جاءِ والاري ورتي.

19هين صديءَ ۾ سائنس جو اصطلاح فلسفي کان هڪ جدا شعبي طور قائم ٿيو، جنهن جي سڃاڻپ سخت تجرباتي ۽ مشاهدي تي ٻڌل طريقي سان ٿي؛ ان سان گڏ ان جا ڪيترائي جديد ذيلي شعبا وجود ۾ آيا ۽ انهن لاءِ وقف مختلف ادارا ۽ علمي برادريون قائم ٿيون.[1] آئزڪ نيوٽن جي ڪتاب فطري فلسفي جا رياضياتي اصول (1687ع) (انگريزي: ميٿميٽيڪل پرنسپلز آف نيچرل فلاسافي) مان 17هين صديءَ ۾ فطري فلسفي جي اصطلاح جو استعمال ظاهر ٿئي ٿو. 19هين صديءَ ۾ پڻ، جديد طبعيات جي وڏي حصي جي تشڪيل ۾ مدد ڏيندڙ تصنيف جو عنوان فطري فلسفي تي مقالو (1867ع) هو، جنهن جا ليکڪ لارڊ ڪيلون ۽ ٽيٽ هئا.

جرمن روايت ۾، فطرتي فلسفو (فطرت جو فلسفو) 18هين ۽ 19هين صدين تائين فطرت ۽ روح جي قياسي وحدت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش طور جاري رهيو. هن فڪري وهڪري مدرسي روايت کي رد ڪرڻ کان پوءِ ارسطوي مابعد الطبعيات ۽ عقيدي پرست ڪليسا وارن جي نظرين کي ڪانٽي عقليت پسندي سان بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي. جرمن فلسفي جا ڪي وڏا نالا هن تحريڪ سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ گوئٽي، هيگل ۽ شيلنگ شامل آهن. فطرتي فلسفو رومانويت ۽ اهڙي نظرئي سان لاڳاپيل هو، جيڪو فطري دنيا کي هڪ قسم جي عظيم جاندار طور ڏسندو هو؛ ان جي ابتڙ جان لاڪ ۽ ٻين مفڪرن جو مشيني فلسفياڻو نظريو دنيا کي هڪ مشين جهڙو سمجهندو هو.[حوالو گهربل]

اصطلاح جي ابتدا ۽ ارتقا

[سنواريو]

اصطلاح فطري فلسفو، فطري سائنس (يعني تجرباتي سائنس) جي موجوده استعمال کان اڳ جو آهي. تجرباتي سائنس تاريخي طور فلسفي يا وڌيڪ خاص طرح فطري فلسفي مان اسري. فطري فلسفي کي جديد سائنس جي ٻئي اڳوڻي شعبي، فطري تاريخ، کان الڳ سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطري فلسفي ۾ فطرت بابت استدلال ۽ تشريحون شامل هيون (۽ گليليو کان پوءِ مقداري استدلال پڻ)، جڏهن⁠تہ فطري تاريخ بنيادي طور معياري ۽ بياني هئي.

يوناني فلسفين فطري فلسفي کي ڪائنات ۾ موجود جاندار هستين جي مجموعي جي اڀياس طور بيان ڪيو، جڏهن⁠تہ انسانن جي ٺاهيل شين کي ان کان ٻاهر رکيو.[2] ٻي وصف انساني فطرت ڏانهن اشارو ڪري ٿي.[2]

14هين ۽ 15هين صدين ۾، فطري فلسفو فلسفي جي ڪيترين ئي شاخن مان هڪ هو، پر اڀياس جو ڪو خاص ۽ جدا شعبو نه هو. فطري فلسفي جي باقاعده ماهر طور پهريون مقرر ٿيندڙ شخص ياڪوپو زاباريلا هو، جنهن کي 1577ع ۾ پادوا يونيورسٽي ۾ مقرر ڪيو ويو.

سائنس ۽ سائنسدان جي اصطلاحن جون جديد معنائون رڳو 19هين صديءَ سان واسطو رکن ٿيون. ان کان اڳ، پنهنجي لاطيني اصل موجب، سائنس، ڄاڻ يا اڀياس جو هم معنيٰ لفظ هو. جڏهن تجرباتي سائنس ۽ سائنسي طريقو، فطري فلسفي کان الڳ اڀياس جي هڪ خاص شاخ بڻيا، تڏهن اصطلاح پنهنجي جديد معنيٰ حاصل ڪئي.[3] خاص طور ڪيمبرج يونيورسٽي جي فطري فلسفي وليم ويويل 1834ع ۾ "سائنس جي پوکيندڙن" ۽ "فطري فلسفي" جهڙن اصطلاحن جي جاءِ تي "سائنسدان" جو اصطلاح تجويز ڪيو.[4]

19هين صديءَ جي وچ کان، جڏهن سائنسدانن لاءِ طبعيات ۽ ڪيميا ٻنهي ۾ ڪم ڪرڻ وڌندي غيرمعمولي ڳالهه بڻجي وئي، تڏهن "فطري فلسفي" مان مراد رڳو طبعيات ورتي وڃڻ لڳي؛ اهو لفظ اڃا تائين آڪسفورڊ يونيورسٽي ۽ ايبرڊين يونيورسٽي ۾ ڊگريءَ جي عنوانن ۾ انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.[حوالو گهربل] عام طور، قديم يونيورسٽين ۾ گهڻو اڳ قائم ڪيل فطري فلسفي جون ڪرسيون هاڻي گهڻي ڀاڱي طبعيات جا پروفيسر سنڀالين ٿا. آئزڪ نيوٽن جي ڪتاب فطري فلسفي جا رياضياتي اصول (1687ع) جو عنوان ان وقت جي اصطلاح "فطري فلسفي" جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن جي معنيٰ "فطرت جو منظم اڀياس" هئي. 19هين صديءَ ۾ پڻ، لارڊ ڪيلون ۽ پيٽر گٿري ٽيٽ جي هڪ تصنيف، جنهن جديد طبعيات جي وڏي حصي جي تشڪيل ۾ مدد ڪئي، فطري فلسفي تي مقالو (1867ع) جي عنوان سان شايع ٿي.

دائرو

[سنواريو]

افلاطون جو سڀ کان پراڻو ڄاتل مڪالمو، خارميدس، سائنس يا علم جي انهن مجموعن جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو، جيڪي مادي نتيجو پيدا ڪن ٿا، ۽ انهن جي وچ ۾ جيڪي اهڙو نتيجو پيدا نٿا ڪن. فطري فلسفي کي فلسفي جي عملي شاخ (جهڙوڪ اخلاقيات) بدران نظرياتي شاخ طور ورهايو ويو آهي. اهي سائنسون، جيڪي فنن جي رهنمائي ڪن ٿيون ۽ فطرت بابت فلسفياڻي ڄاڻ مان فائدو وٺن ٿيون، عملي نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿيون، پر اهي ماتحت سائنسون (مثال طور اڏاوتي فن يا طب) فطري فلسفي جي دائري کان اڳتي وڃن ٿيون.

فطري فلسفي جو اڀياس ڪائنات کي سمجهڻ لاءِ هر ضروري وسيلي سان ان جي کوجنا ڪرڻ چاهي ٿو. ڪي خيال اڳواٽ فرض ڪن ٿا تہ تبديلي هڪ حقيقت آهي. جيتوڻيڪ اها ڳالهه ظاهر لڳي ٿي، پر ڪي فلسفي اهڙا به رهيا آهن، جن ڦيرڦار جي تصور کي رد ڪيو؛ جهڙوڪ افلاطون جو اڳوڻو پارمينيدس، پوءِ جو يوناني فلسفي سيڪسٽس ايمپيريڪس، ۽ شايد ڪي مشرقي فلسفي پڻ. جارج سانتايانا پنهنجي Scepticism and Animal Faith ۾ اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ تبديليءَ جي حقيقت ثابت نٿي ڪري سگهجي. جيڪڏهن سندس استدلال درست آهي، تہ طبعياتدان ٿيڻ لاءِ ماڻهوءَ کي پنهنجي شڪ کي ايترو محدود ڪرڻو پوندو جو هو پنهنجي حواسن تي ڀروسو ڪري سگهي، يا ٻي صورت ۾ غير حقيقت پسندي تي ڀاڙي.

ريني ڊيڪارٽ جو مابعد الطبيعياتي نظام، ذهن ۽ جسم جي ٻٽوڻ، مادي جا ٻه قسم بيان ڪري ٿو: مادو ۽ ذهن. هن نظام موجب، هر اها شيءِ جيڪا "مادو" آهي، جبري ۽ فطري آهي—۽ تنهنڪري فطري فلسفي سان تعلق رکي ٿي—جڏهن⁠تہ هر اها شيءِ جيڪا "ذهن" آهي، ارادي ۽ غير فطري آهي، ۽ فطرت جي فلسفي جي دائري کان ٻاهر اچي ٿي.

شاخون ۽ موضوع

[سنواريو]

فطري فلسفي جي اهم شاخن ۾ فلڪيات ۽ ڪائناتيات، يعني وڏي پيماني تي فطرت جو اڀياس؛ سببن جو علم، يعني (اندروني ۽ ڪڏهن ٻاهرين) سببن جو اڀياس؛ اتفاق، امڪان ۽ بي ترتيبيءَ جو اڀياس؛ عنصرن جو اڀياس؛ لامحدود ۽ بي حد (امڪاني يا حقيقي) جو اڀياس؛ مادي جو اڀياس؛ مڪينيات، يعني حرڪت ۽ تبديلي جي انتقال جو اڀياس؛ فطرت يا عملن جي مختلف سرچشمن جو اڀياس؛ فطري خاصيتن جو اڀياس؛ مادي مقدارن جو اڀياس؛ مادي هستين جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو اڀياس؛ ۽ مڪان ۽ وقت جو فلسفو شامل آهن. (Adler, 1993)

تاريخ

[سنواريو]

فطرت سان انسان جي ذهني لاڳاپي جي شروعات يقيناً تهذيب ۽ لکيل تاريخ کان به اڳ ٿي. فطري دنيا بابت فلسفياڻو، ۽ خاص طور غير مذهبي، فڪر قديم يونان تائين وڃي پهچي ٿو. اهي فڪري سلسلا سقراط کان اڳ شروع ٿيا، جنهن پنهنجي فلسفياڻي اڀياس جو رخ فطرت بابت قياسن کان انسان جي اڀياس ڏانهن، يا ٻين لفظن ۾ سياسي فلسفي ڏانهن، موڙيو. پارمينيدس، هيراقليطس ۽ ڊيموڪريٽس جهڙن شروعاتي فلسفين جو فڪر فطري دنيا تي مرڪوز هو. ان کان سواءِ، ميليتس جي آيوني شهر ۾ رهندڙ ٽن سقراط کان اڳ جي فلسفين—ٿيليس، اناڪسيمندر ۽ اناڪسيمينس—يوناني ديوتائن سان لاڳاپيل تخليقي ڏند ڪٿائن جو سهارو وٺڻ کان سواءِ فطري مظاهرن جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن کي فزڪوئي ("فطري فلسفي") يا، جيئن ارسطو کين سڏيو، فزيولوگوئي چيو ويندو هو. افلاطون، سقراط جي پيروي ڪندي، انسان تي ڌيان ڏنو. افلاطون جو شاگرد ارسطو هو، جنهن پنهنجي فڪر جو بنياد فطري دنيا تي رکندي تجربي پسنديءَ کي ٻيهر بنيادي جاءِ ڏني، پر ساڳئي وقت دنيا ۾ انسان لاءِ به گنجائش ڇڏي.[5] مارٽن هائيڊيگر جو مشاهدو آهي تہ ارسطو فطرت جي ان تصور جو باني هو، جيڪو وچئين دور کان جديد زماني تائين غالب رهيو:

طبعيات هڪ درس آهي، جنهن ۾ هو انهن هستين کي، جيڪي پاڻمرادو وجود ۾ اچن ٿيون، τὰ φύσει ὄντα (ta physei onta)، سندن وجود جي لحاظ کان متعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ارسطوءَ جي "طبعيات" ان شيءِ کان مختلف آهي، جنهن کي اڄ اسين هن لفظ سان سمجهون ٿا؛ رڳو ان حد تائين نه تہ اها قديم دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن⁠تہ جديد مادي سائنسون جديديت سان تعلق رکن ٿيون، پر سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مختلف آهي جو ارسطوءَ جي "طبعيات" فلسفو آهي، جڏهن⁠تہ جديد طبعيات هڪ اثباتي سائنس آهي، جيڪا هڪ فلسفي کي اڳواٽ فرض ڪري ٿي.... هي ڪتاب سڄي مغربي فڪر جي تاڃي پيٽي کي متعين ڪري ٿو، ايتري قدر جو ان هنڌ به، جتي جديد فڪر قديم فڪر جي ابتڙ سوچيندي نظر اچي ٿو. پر مخالفت هميشه هڪ فيصلائتي، ۽ گهڻو ڪري خطرناڪ، انحصار تي ٻڌل هوندي آهي. ارسطوءَ جي طبعيات کان سواءِ گليليو وجود ۾ نه اچي سگهي ها.[6]

ارسطو پنهنجي اڳوڻن جي فڪر جو جائزو ورتو ۽ فطرت جو اهڙو تصور پيش ڪيو، جيڪو انهن جي انتهاپسندين جي وچ ۾ وچٿرو رستو اختيار ڪندو هو.[7]

افلاطون جي ابدي ۽ اڻ بدلجندڙ صورتن واري دنيا، جنهن جي مادي ۾ هڪ خدائي ڪاريگر اڻپوري نموني نمائندگي ڪري ٿو، مختلف مشيني دنياوي نظرين جي سخت ابتڙ آهي، جن مان گهٽ ۾ گهٽ چوٿين صديءَ تائين ذريت سڀ کان نمايان هئي... اهو بحث سڄي قديم دنيا ۾ جاري رهيو. ذرتي مشينيت کي ايپيڪيورس کان نئون زور مليو... جڏهن⁠تہ رواقين خدائي غايت پسندي اختيار ڪئي... چونڊ سادي لڳي ٿي: يا تہ ڏيکاريو تہ هڪ منظم ۽ باقاعده دنيا بي رخ عملن مان ڪيئن پيدا ٿي سگهي ٿي، يا نظام ۾ ذهانت داخل ڪريو. ارسطو... جڏهن اڃا افلاطون جو نوجوان پوئلڳ هو، معاملن کي اهڙيءَ طرح ڏٺو. سسرو... ارسطوءَ جي پنهنجي غار واري تصوير محفوظ ڪري ٿو: جيڪڏهن غار واسين کي اوچتو مٿئين جهان ۾ آندو وڃي، تہ اهي هڪدم سمجهندا تہ اهو جهان ذهانت سان ترتيب ڏنو ويو آهي. پر ارسطو اڳتي هلي هن نظرئي کي ڇڏي ڏنو؛ جيتوڻيڪ هو خدائي هستيءَ تي ايمان رکي ٿو، پر پهريون محرڪ ڪائنات ۾ عمل جو فاعلي سبب ناهي ۽ ان جي تعمير يا ترتيب ۾ ڪو ڪردار ادا نٿو ڪري... پر خدائي ڪاريگر کي رد ڪرڻ باوجود، ارسطو اتفاقي قوتن جي خالص مشينيت ڏانهن نٿو وڃي. ان جي بدران هو ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اهڙو وچٿرو رستو ڳولي ٿو، جيڪو فطرت يا فزس جي تصور تي گهڻو ڀاڙي ٿو.[8]

"جنهن دنيا ۾ اسين رهون ٿا، اها هڪ منظم دنيا آهي، جنهن ۾ شيون عام طور اڳڪٿي لائق نموني عمل ڪن ٿيون؛ ارسطو دليل ڏنو تہ ان جو سبب اهو آهي جو هر فطري شيءِ جي هڪ 'فطرت' هوندي آهي—هڪ اهڙي خاصيت (جيڪا بنيادي طور صورت سان لاڳاپيل آهي) جيڪا ان شيءِ کي پنهنجي رواجي نموني عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي..."[9] ارسطو چار سبب فطري فلسفي يا طبعياتدان جي ڪم لاءِ مناسب قرار ڏنا، "۽ جيڪڏهن هو پنهنجن مسئلن کي انهن سڀني ڏانهن موٽائي ٿو، تہ هو پنهنجي سائنس جي مناسب طريقي سان 'ڇو' جو جواب ڏيندو—مادو، صورت، محرڪ، [۽] 'اهو جنهن جي خاطر'." مادي سبب جون ڦيرڦارون حالتن جي تابع آهن، جڏهن⁠تہ صوري، فاعلي ۽ غايتي سبب گهڻو ڪري هڪ ٻئي سان ملي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فطري قسمن ۾ پختي صورت ۽ غايتي سبب هڪ ئي هوندا آهن. پنهنجي قسم جي مڪمل نموني ۾ پختو ٿيڻ جي صلاحيت سڌيءَ طرح "حرڪت جي بنيادي سرچشمي" مان حاصل ٿئي ٿي، يعني پيءُ کان، جنهن جو ٻج (sperma) هڪ مفروضي تناسب طور لازمي فطرت (جيڪا نوع ۾ گڏيل هوندي آهي) منتقل ڪري ٿو.[10]

مادي سبب
ڪنهن شيءِ جي حرڪت ان [مادي/جوهر] موجب مختلف نموني عمل ڪندي، جنهن مان اها ٺهيل آهي. (مٽي، فولاد وغيره ڀيٽيو.)
صوري سبب
ڪنهن شيءِ جي حرڪت ان جي مادي ترتيب موجب مختلف نموني عمل ڪندي. (مٽيءَ جو گولو، مٽيءَ جو بلاڪ وغيره ڀيٽيو.)
فاعلي سبب
اهو، جنهن شيءِ کي وجود ۾ آندو؛ "تبديليءَ جو ڪارڻ" يا "حرڪت جو ڪارڻ".
غايتي سبب
اهو مقصد، جنهن جي ڪري شيءِ وجود ۾ آندي وئي.

وچئين دور جي پوئين زماني کان جديد دور تائين، "سائنس" کي خاص قسم جي فاعلي يا ڪارندي سببن جي اڀياس تائين محدود ڪرڻ جو لاڙو وڌيو آهي:[11]

فاعلي سبب جي عمل کي ڪڏهن ڪڏهن، پر هميشه نه، مقداري قوت جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، مٽيءَ جي هڪ ٽڪري تي فنڪار جي عمل کي هن لحاظ کان بيان ڪري سگهجي ٿو تہ ان تي في چورس انچ ڪيترا پائونڊ دٻاءُ وڌو ويو. پر فنڪار جي سرگرميءَ جي رهنمائي ڪندڙ استاد جي فاعلي سبب کي اهڙي نموني بيان نٿو ڪري سگهجي...

غايتي سبب ڪارندي تي اثر وجهي ٿو يا ان کي عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿو. جيڪڏهن فنڪار "پئسا ڪمائڻ لاءِ" ڪم ڪري ٿو، تہ پئسا ڪمائڻ ڪنهن نه ڪنهن نموني سندس عمل جو سبب آهي. پر اسين هن اثر کي مقداري قوت جي اصطلاحن ۾ بيان نٿا ڪري سگهون. غايتي سبب عمل ڪري ٿو، پر اهو غايتي سبب جي طريقي موجب، هڪ مقصد يا خير جي حيثيت سان عمل ڪري ٿو، جيڪو فاعلي سبب کي عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿو. غايتي سبب سان خاص سبب جو طريقو پاڻ فاعلي سبب تائين محدود نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان کان به گهٽ ان فاعلي سبب جي طريقي تائين، جنهن کي اسين "قوت" سڏيون ٿا.[12]

قديم يونان ۾

[سنواريو]

شروعاتي يوناني فلسفين حرڪت ۽ ڪائنات جو اڀياس ڪيو. هيسيوڊ جهڙن مفڪرن فطري دنيا کي ديوتائن جو اولاد سمجهيو، جڏهن⁠تہ ليوسيپس ۽ ڊيموڪريٽس جهڙن ٻين مفڪرن دنيا کي گرداب ۾ ڦرندڙ بي جان ذرن جو مجموعو سمجهيو. اناڪسيمندر نتيجو ڪڍيو تہ گرهڻ آسماني باهه جي ڇلن ۾ موجود سوراخن سبب ٿين ٿا. هيراقليطس جو خيال هو تہ آسماني جسم باهه جا ٺهيل آهن، جيڪا پيالن جهڙن ٿانون ۾ بند آهي. هن جو خيال هو تہ گرهڻ تڏهن ٿين ٿا، جڏهن اهو پيالو ڌرتيءَ کان ٻئي پاسي ڦري وڃي ٿو. اناڪسيمينس بابت مڃيو وڃي ٿو تہ هن هوا کي بنيادي عنصر قرار ڏنو ۽ چيو تہ هوا جي گهاٽائي بدلائي باهه، پاڻي، مٽي ۽ پٿر پيدا ڪري سگهجن ٿا. ايمپيڊوڪليس دنيا ٺاهيندڙ عنصرن کي سڀني شين جون پاڙون سڏيو، جيڪي باهه، هوا، زمين ۽ پاڻي هئا. پارمينيدس دليل ڏنو تہ هر تبديلي منطقي طور ناممڪن آهي. هو مثال ڏئي ٿو تہ ڪا به شيءِ عدم وجود مان وجود ۾ نٿي اچي سگهي. افلاطون دليل ڏنو تہ دنيا هڪ اهڙي تصور جي اڻپوري نقل آهي، جيڪو ڪنهن خدائي ڪاريگر جي ذهن ۾ هو. هو اهو پڻ مڃيندو هو تہ ڪنهن شيءِ کي سچ پچ ڄاڻڻ جو واحد طريقو عقل ۽ منطق آهي، نه خود شيءِ جو اڀياس؛ پر تبديلي پذير مادو اڀياس جو هڪ جائز ميدان آهي.[9]

ارسطوءَ جو فطرت بابت فلسفو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطوي طبعيات
"ڪنول جو ٻج امڪاني طور بلوط جو وڻ آهي، پر فعلي طور نه. جڏهن اهو بلوط جو وڻ بڻجي ٿو، تڏهن اهو فعلي طور اهو بڻجي ٿو، جيڪو شروعات ۾ رڳو امڪاني طور هو. اهڙيءَ طرح هي تبديلي امڪانيت کان فعليت ڏانهن گذر آهي—عدم وجود کان وجود ڏانهن نه، پر وجود جي هڪ قسم يا درجي کان ٻئي قسم يا درجي ڏانهن."[9]

ارسطو ڪيترن اهم نظرين جو حامي هو، جن فطري فلسفي ۾ فڪري يڪجائيءَ جي شروعات ڪئي. ارسطوءَ جو خيال هو تہ شين جون خاصيتون خود انهن شين سان واسطو رکن ٿيون، ۽ اهي ٻين اهڙين شين سان به خاصيتون ونڊين ٿيون، جيڪي کين ڪنهن زمري ۾ آڻين ٿيون. هن ڳالهه کي واضح ڪرڻ لاءِ هو ڪتن جو مثال ڏئي ٿو. هڪ خاص ڪتي جون تمام مخصوص خاصيتون ٿي سگهن ٿيون، مثال طور هڪ ڪتو ڪارو ۽ ٻيو ناسي ٿي سگهي ٿو، پر ان سان گڏ ان جون ڪي عام خاصيتون پڻ هونديون آهن، جيڪي ان کي ڪتي طور درجي بند ڪن ٿيون، مثال طور چار ٽنگون هجڻ. هي فلسفو ٻين ڪيترين شين تي پڻ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هي خيال افلاطون جي نظرئي کان مختلف آهي، جنهن سان ارسطوءَ جو سڌو لاڳاپو هو. ارسطو دليل ڏنو تہ شين ۾ "صورت" نالي خاصيتون هونديون آهن ۽ ان سان گڏ "مادو" نالي اهڙي شيءِ هوندي آهي، جيڪا انهن خاصيتن جو حصو نه هوندي، پر شيءِ جي سڃاڻپ جو بنياد هوندي آهي.[copyedit or وضاحت گهربل] صورت کي مادي کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. مثال طور، جيئن خاصيتن ۽ مادي کي الڳ نٿو ڪري سگهجي—ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناممڪن آهي—تيئن اوهان خاصيتن کي هڪ ڍير ۾ ۽ مادي کي ٻئي ڍير ۾ گڏ نٿا ڪري سگهو.[9]

ارسطوءَ جو خيال هو تہ تبديلي هڪ فطري واقعو آهي. هن صورت ۽ مادي بابت پنهنجي فلسفي کي استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ جڏهن ڪا شيءِ بدلجي ٿي، تڏهن ان جي مادي کي بدلائڻ کان سواءِ ان جون خاصيتون بدلجن ٿيون. اها تبديلي ڪن خاصيتن جي جاءِ تي ٻيون خاصيتون آڻڻ سان ٿئي ٿي. جيئن هي تبديلي هميشه ارادي تبديلي هوندي آهي، ڀلي اها جبري وسيلي ٿئي يا فطري طريقي سان، تنهنڪري تبديلي خاصيتن جو ضابطي هيٺ سلسلو آهي. هو دليل ڏئي ٿو تہ اهو وجود جي ٽن درجن وسيلي ٿئي ٿو: عدم وجود، امڪاني وجود، ۽ فعلي وجود. انهن ٽن حالتن وسيلي ڪنهن شيءِ جي تبديليءَ جو عمل ان جي صورتن کي حقيقي طور تباهه نٿو ڪري، پر عبوري حالت ۾ ٻن حالتن جي حقيقت وچ ۾ رڳو اڻچٽائي پيدا ڪري ٿو. ان جو مثال ڪنهن شيءِ کي ڳاڙهيءَ مان نيري ڪرڻ ٿي سگهي ٿو، جنهن دوران واڱڻائي عبوري مرحلو اچي ٿو.[9]

حرڪت بابت وچئين دور جو فلسفو

[سنواريو]

حرڪت بابت وچئين دور جي فڪر ۾ ارسطوءَ جي طبعيات ۽ مابعد الطبعيات جو وڏو حصو شامل هو. وچئين دور جي فلسفين لاءِ حرڪت بابت مسئلو طبعيات جي ٽئين ڪتاب ۽ مابعد الطبعيات جي پنجين ڪتاب وچ ۾ موجود اڻهوند مطابقت هو. ارسطو طبعيات جي ٽئين ڪتاب ۾ دعويٰ ڪئي تہ حرڪت کي جوهر، مقدار، خاصيت ۽ جاءِ موجب درجي بند ڪري سگهجي ٿو، جڏهن⁠تہ مابعد الطبعيات جي پنجين ڪتاب ۾ هن چيو تہ حرڪت مقدار جي هڪ پيمائش آهي. هن اختلاف فطري فلسفين آڏو ڪي اهم سوال رکيا: حرڪت ڪهڙي زمري يا زمرن ۾ اچي ٿي؟ ڇا حرڪت ۽ آخري حد هڪ ئي شيءِ آهن؟ ڇا حرڪت حقيقي شين کان الڳ آهي؟ وچئين دور جي فلسفين جا اهي سوال حرڪت جي درجي بنديءَ جي ڪوشش هئا.[13]

وليم آف اوڪم وچئين دور جي ڪيترن ماڻهن لاءِ حرڪت جو هڪ سٺو تصور پيش ڪيو. حرڪت بابت اصطلاحن ۾ اهڙو مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن کي اهو سوچڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اسمن ۽ انهن کي اسم بڻائيندڙ خاصيتن وچ ۾ ڪو لازمي لاڳاپو آهي. اوڪم چوي ٿو تہ هي فرق ئي ماڻهن کي حرڪت سمجھڻ جي اجازت ڏئي ٿو؛ حرڪت متحرڪ شين، جڳهن ۽ صورتن جي خاصيت آهي، ۽ حرڪت جي وصف لاءِ ايترو ئي ڪافي آهي. ان جو هڪ مشهور مثال اوڪم جو پاڪو آهي، جيڪو اڻچٽن بيانن کي وڌيڪ تشريحي مثالن ۾ ورهائي سادو ڪري ٿو. "هر حرڪت ڪنهن ڪارندي مان پيدا ٿئي ٿي" کي "هر اها شيءِ جيڪا حرڪت ۾ آندي وڃي ٿي، ڪنهن ڪارندي وسيلي حرڪت ۾ آندي وڃي ٿي" ۾ بدلائڻ سان حرڪت کي انفرادي متحرڪ شين سان لاڳاپيل وڌيڪ مخصوص خاصيت بڻايو وڃي ٿو.[13]

شروعاتي جديد دور ۾ فطري فلسفو

[سنواريو]

سائنسي طريقي جا قديم اڳواڻ موجود هئا، ۽ گليليو فطرت جي رياضياتي سمجھ جو هڪ نمايان مثال آهي، جيڪا جديد فطري سائنسدانن جي خاص نشاني آهي. گليليو تجويز ڏني تہ شيون پنهنجي ڪميت کان سواءِ ساڳئي رفتار سان ڪرنديون، بشرطيڪ جنهن وسيلي مان اهي ڪرن، اهو هڪجهڙو هجي. روايتي فطري فلسفي کان الڳ سائنسي سرگرميءَ جي 19هين صديءَ واري سڃاڻپ جون پاڙون اڳين صدين ۾ آهن. فطرت جي اڀياس لاءِ وڌيڪ "پڇاڳاڇا ڪندڙ" ۽ عملي طريقي جون تجويزون فرانسس بيڪن وٽ نمايان آهن، جنهن جي پختن عقيدن سندس بصيرت ڀري بيڪني طريقي کي مقبول ڪرڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. بيڪني طريقو ٿامس برائون جي انسائيڪلوپيڊيا پسيوڊوڪسيا ايپيڊيميڪا (1646–1672ع) ۾ سڄيءَ طرح استعمال ڪيو ويو، جيڪا فطرت جي تجرباتي تحقيق وسيلي عام غلط فهمين جي هڪ وسيع سلسلي کي رد ڪري ٿي.

17هين صديءَ جي پوئين زماني جي فطري فلسفي رابرٽ بوائل، طبعيات ۽ مابعد الطبعيات وچ ۾ فرق بابت هڪ بنيادي تصنيف A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature لکي، ۽ ان سان گڏ شڪ ڪندڙ ڪيمياگر پڻ لکي، جنهن کان پوءِ جديد ڪيميا جو نالو پيو، جيئن ڪيمياگري جي ابتدائي سائنسي اڀياسن کان الڳ. فطري فلسفي جون اهي تصنيفون يورپي يونيورسٽين ۾ پڙهايل وچئين دور جي مدرسي فلسفي کان پري ٿيڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون، ۽ ڪيترن طريقن سان انهن ترقيَن جي اڳڪٿي ڪن ٿيون، جيڪي جديد معنيٰ ۾ عملي سائنس ڏانهن وٺي ويون. جيئن بيڪن چوندو هو، فطرت جا راز ظاهر ڪرائڻ لاءِ "فطرت کي تڪليف ڏيڻ"، يعني سائنسي تجربا ڪرڻ، رڳو تاريخي يا قصن تي ٻڌل تجرباتي مظاهرن جي مشاهدن تي ڀاڙڻ بدران، جديد سائنس جي هڪ بنيادي خاصيت، بلڪ ان جي ڪاميابيءَ جي ڪنجي سمجھي وئي. بوائل جا سوانح نگار، هن ڳالهه تي زور ڏيندي تہ هن جديد ڪيميا جا بنياد وڌا، اڪثر ان حقيقت کي نظرانداز ڪن ٿا تہ هو نظريي، عمل ۽ عقيدي ۾ مدرسي سائنسن سان لڳاتار وابسته رهيو.[14] تنهن هوندي به، هن عملي تحقيق بابت مشاهدي جا تفصيل نهايت احتياط سان درج ڪيا، ۽ پوءِ رڳو هن عمل جي حمايت نه ڪئي، پر ڪامياب ۽ ناڪام ٻنهي تجربن جي اشاعت جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن فردي دعوائن جي ورجاءَ وسيلي تصديق ٿي سگهي.

ڪڏهن اسين لفظ فطرت ان فطرت جي خالق لاءِ استعمال ڪندا آهيون، جنهن کي مدرسي عالم سخت اصطلاح ۾ نيچرا نيچرانس سڏين ٿا؛ جيئن چيو وڃي تہ فطرت انسان کي جزوي طور جسماني ۽ جزوي طور غير مادي بڻايو آهي. ڪڏهن ڪنهن شيءِ جي فطرت مان مراد ان جو جوهر يا اهو وٺندا آهيون، جنهن کي مدرسي عالم بنا هٻڪ جي ڪنهن شيءِ جي ماهيت سڏين ٿا، يعني اها خاصيت يا خاصيتون، جن سبب اها شيءِ اها آهي جيڪا اها آهي، ڀلي اها شيءِ جسماني هجي يا نه؛ جيئن جڏهن اسين ڪنهن ملائڪ، ٽڪنڊي يا سيال جسم جي فطرت بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا. ڪڏهن اسين فطرت کي حرڪت جي اندروني اصول طور وٺون ٿا؛ جيئن جڏهن چئون تہ هوا ۾ ڇڏيل پٿر فطرتاً ڌرتيءَ جي مرڪز ڏانهن وڃي ٿو، ۽ ان جي ابتڙ باهه يا شعلو قدرتي طور مٿي آسمان ڏانهن وڃي ٿو. ڪڏهن فطرت مان شين جو قائم ٿيل سلسلو مراد وٺون ٿا؛ جيئن چئون تہ فطرت رات کي ڏينهن کان پوءِ آڻي ٿي، ۽ فطرت انسانن جي زندگيءَ لاءِ ساهه کڻڻ کي ضروري بڻايو آهي. ڪڏهن اسين فطرت کي ڪنهن جسم، خاص طور جاندار جسم، سان واسطو رکندڙ قوتن جي مجموعي طور وٺون ٿا؛ جيئن طبيب چون ٿا تہ فطرت سگهاري، ڪمزور يا ختم ٿيل آهي، يا ڪن بيمارين ۾ فطرت کي پنهنجو ڪم ڪرڻ ڏنو وڃي تہ اها علاج ڪندي. ڪڏهن اسين فطرت مان ڪائنات يا خدا جي جسماني تخليقن جو سرشتو مراد وٺون ٿا؛ جيئن فينڪس يا ڪيميرا بابت چيو وڃي تہ اهڙي ڪا شيءِ فطرت، يعني دنيا ۾، موجود ناهي. ۽ ڪڏهن، ۽ اهو سڀ کان عام آهي، اسين فطرت سان ڪنهن نيم ديوتا يا ڪنهن ٻي عجيب هستيءَ جو اظهار ڪرڻ چاهيون ٿا، جنهن جي تصور جو هي بحث جائزو وٺي ٿو.[15]

— رابرٽ بوائل، A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature

17هين صديءَ جي پوئين يا 18هين صديءَ جي شروعاتي زماني جي فطري فلسفين کي ڪڏهن ڪڏهن توهين طور "منصوبا ساز" چيو ويندو هو. منصوبا ساز اهڙو ڪاروباري هوندو هو، جيڪو ماڻهن کي پنهنجي ايجاد ۾ سيڙپ ڪرڻ جي دعوت ڏيندو هو، پر طنزيه تصوير موجب ان تي ڀروسو نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اوزار عام طور غير عملي هوندو هو.[16] جوناٿن سوئفٽ پنهنجي ناول گليور جا سفر ۾ شاهي سوسائٽي جي فطري فلسفين تي "منصوبا سازن جي اڪيڊمي" طور طنز ڪيو. سائنس جي مورخن دليل ڏنو آهي تہ فطري فلسفي ۽ نالي ماتر منصوبا سازن جا طريقا ۽ مقصد ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ملي ويندا هئا.[17][18]

سائنس ۽ فطرت جي فلسفي ۾ هاڻوڪو ڪم

[سنواريو]

20هين صديءَ جي وچ ڌاري، ارنسٽ مائر جي فطرت جي غايت پسندي بابت بحثن (ڏسو حياتيات ۾ غايت پسندي#اڻگهٽجندڙ غايت پسندي) انهن مسئلن کي ٻيهر اٿاريو، جن تي اڳ ارسطو (غايتي سبب بابت) ۽ ڪانٽ (عڪاسي ڪندڙ فيصلي بابت) بحث ڪري چڪا هئا.[19]

خاص طور 20هين صديءَ جي وچ واري يورپي بحران کان پوءِ، ڪن مفڪرن دليل ڏنو تہ فطرت کي هڪ وسيع فلسفياڻي نقطه نظر سان ڏسڻ ضروري آهي، نه اهڙي تنگ اثباتيتي طريقي سان، جيڪو لڪل ۽ اڻجاچيل فلسفي تي اڻسڌيءَ طرح ڀاڙي ٿو.[20] فڪر جو هڪ سلسلو ارسطوي روايت مان وڌي ٿو، خاص طور جيئن ٿامس اڪويناس ان کي اڳتي وڌايو. ٻيو سلسلو ايڊمنڊ هسرل مان نڪري ٿو، خاص طور سندس يورپي سائنسن جو بحران ۾ بيان ڪيل صورت مان. سندس شاگردن، جهڙوڪ جيڪب ڪلين ۽ هانس يونس، سندس موضوعن کي وڌيڪ مڪمل نموني اڳتي وڌايو. آخر ۾، پر گهٽ اهم نه، الفرڊ نارٿ وائيٽ هيڊ جي تصنيفن مان متاثر عملياتي فلسفو پڻ موجود آهي.[21]

زنده عالمن مان برائن ڊيوڊ ايلس، نينسي ڪارٽ رائٽ، ڊيوڊ اوڊربرگ ۽ جان ڊوپري ڪي اهڙا نمايان مفڪر آهن، جن کي عام طور فطري دنيا ڏانهن وڌيڪ کليل طريقي جا حامي قرار ڏئي سگهجي ٿو. ايلس (2002) "نئين ماهيت پسندي" جي اڀار جو مشاهدو ڪري ٿو.[22] ڊيوڊ اوڊربرگ (2007) ٻين فلسفين، جن ۾ ڪنهن حد تائين ايلس پڻ شامل آهي، جي ان دعويٰ سان اختلاف ڪري ٿو تہ اهي ماهيت پسند آهن. هو ٿامس اڪويناس-ارسطوي روايت کي ٻيهر جيئاري ٿو ۽ ان جو بچاءُ ڪري ٿو، جديد ڪوششن جي ابتڙ، جيڪي فطرت کي تجربي واري طريقي جي بي جان موضوع تائين محدود ڪن ٿيون. In Praise of Natural Philosophy: A Revolution for Thought and Life (2017) ۾، نڪولس ميڪسويل دليل ڏئي ٿو تہ اسان کي فلسفي ۾ سڌارو آڻڻ ۽ سائنس ۽ فلسفي کي ٻيهر گڏ ڪرڻ گهرجي، جيئن فطري فلسفي جو جديد نمونو پيدا ڪري سگهجي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Cahan, David, مرتب (2003). From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0226089282.
  2. 1 2 Moreno Muñoz, Miguel (20 September 1998). "Historia de la filosofía (C.O.U.) - Tema 1". Gobierno de Canarias (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ فطرت پسند-دينياتدان وليم ويويل لفظ "سائنسدان" جوڙيو؛ آڪسفورڊ انگريزي لغت موجب ان جو سڀ کان پراڻو معلوم لکيل استعمال 1834ع ۾ ٿيو.
  4. ↑ Ross, Sydney (1962-06-01). "Scientist: The story of a word" (en ۾). Annals of Science 18 (2): 65–85. doi:10.1080/00033796200202722. ISSN 0003-3790.
  5. ↑ Michael J. Crowe, Mechanics from Aristotle to Einstein (Santa Fe, NM: Green Lion Press, 2007), 11.
  6. ↑ Martin Heidegger, The Principle of Reason, trans. Reginald Lilly, (Indiana University Press, 1991), 62-63.
  7. ↑ خاص طور طبعيات جا ڪتاب پهريون ۽ ٻيو ڏسو.
  8. ↑ Hankinson, R. J. (1997). Cause and Explanation in Ancient Greek Thought. Oxford University Press. ص. 125. ISBN 978-0-19-924656-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-04-13 تي محفوظ ڪيل. 2016-01-27 تي حاصل ڪيل.
  9. 1 2 3 4 5 David C. Lindberg, The Beginnings of Western Science, University of Chicago Press, 2007, p. 50.
  10. ↑ ارسطو، طبعيات II.7.
  11. ↑ Michael J. Dodds, "Science, Causality and Divine Action: Classical Principles for Contemporary Challenges," CTNS Bulletin 21:1 [2001].
  12. ↑ Dodds 2001, p. 5.
  13. 1 2 John E. Murdoch and Edith D. Sylla Science in The Middle Ages:The Science of Motion (1978) University of Chicago Press p. 213–222
  14. ↑ More, Louis Trenchard (January 1941). "Boyle as Alchemist". Journal of the History of Ideas (University of Pennsylvania Press) 2 (1): 61–76. doi:10.2307/2707281.
  15. ↑ Boyle, Robert; Stewart, M.A. (1991). Selected Philosophical Papers of Robert Boyle. HPC Classics Series. Hackett. ص. 176–177. ISBN 978-0-87220-122-4. LCCN 91025480.
  16. ↑ "The Age of the Projectors | History Today". www.historytoday.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-10-20 تي محفوظ ڪيل. 2016-10-19 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Willmoth, Frances (1993-01-01). Sir Jonas Moore: Practical Mathematics and Restoration Science (انگريزي ۾). Boydell & Brewer. ISBN 9780851153216.
  18. ↑ Yamamoto, Koji (2015-12-01). "Medicine, metals and empire: the survival of a chymical projector in early eighteenth-century London". The British Journal for the History of Science 48 (4): 607–637. doi:10.1017/S000708741500059X. ISSN 0007-0874. PMID 26336059. https://zenodo.org/record/895512. Retrieved 2017-10-28.
  19. ↑ "Teleology and Randomness in the Development of Natural Science Research: Systems, Ontology and Evolution | Evolution (1.1K views)". Scribd. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-08-04 تي محفوظ ڪيل. 2019-06-08 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ E.A. Burtt, Metaphysical Foundations of Modern Science (Garden City, NY: Doubleday and Company, 1954), 227–230.
  21. ↑ مثال طور، مائيڪل ويبر ۽ Will Desmond، (مرتب)، Handbook of Whiteheadian Process Thought آرڪائيو ڪيا ويا 2015-11-12 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، Frankfurt / Lancaster، ontos verlag، Process Thought X1 & X2، 2008.
  22. ↑ سندس The Philosophy of Nature: A Guide to the New Essentialism، 2002 ڏسو. ISBN 0-7735-2474-6

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

ٻاهريون ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:روشن خياليءَ جو دور سانچو:فلسفي جا موضوع سانچو:ماحولياتي انسانيت

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=فطرت_جو_فلسفو&oldid=402053" تان ورتل