مواد ڏانھن هلو

حجاز

بيھڪ: 23°N 40°E / 23°N 40°E / 23; 40
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سلجھائپ صفحن جي لاءِ معاونت نظر ھيٺ مضمون the geographical and historical region تي آهي. the mountain region جي لاءِ Hijaz Mountains ڏسو. ٻين استعمالن لاءِ other uses Hejaz (disambiguation) ڏسو.
حجاز
ٱلْحِجَاز
Hejaz
علایقو
اسلام جو سڀ کان مقدس ماڳ، يعني مسجد الحرام، جيڪو مڪي ۾ ڪعبي جي چوڌاري آهي. مڪو نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي ولادت ۽ نسب جو شهر آهي ۽ لکين مسلمانن جي زيارت جو هڪ سالياني نقطو آهي.
اسلام جو سڀ کان مقدس ماڳ، يعني مسجد الحرام، جيڪو مڪي ۾ ڪعبي جي چوڌاري آهي. مڪو نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي ولادت ۽ نسب جو شهر آهي ۽ لکين مسلمانن جي زيارت جو هڪ سالياني نقطو آهي.
حجاز جو نقشو مڪي، مديني، جده، ينبو ۽ تبوڪ جا شهر ڏيکاري ٿو. حجاز جو موجوده سعودي علائقو ڳاڙهي لڪير ۾ آهي، ۽ حجاز جي 1923 واري سلطنت سائي رنگ ۾ آهي.
حجاز جو نقشو مڪي، مديني، جده، ينبو ۽ تبوڪ جا شهر ڏيکاري ٿو. حجاز جو موجوده سعودي علائقو ڳاڙهي لڪير ۾ آهي، ۽ حجاز جي 1923 واري سلطنت سائي رنگ ۾ آهي.
جاگرافي بيهڪ: 23°N 40°E / 23°N 40°E / 23; 40
ملڪ  سعودي عرب
صوبا الباحه، مڪو، مدينو ۽ تبوڪ صوبو

حجاز (عربي ٻولي: ٱلْحِجَاز) اتر اولهه سعودي عرب جو هڪ علائقو آھي جنهن ۾ سعودي عرب جي اولهه واري سامونڊي ڪناري جي اڪثريت شامل آهي، جنهن ۾ مڪي، مديني، جده، تبوڪ، ينبوع، طائف ۽ بالجراشي جا شهر شامل آهن. ان ڪري ان کي ”مغربي صوبو“ چيو وڃي ٿو[1] ۽ ان جي اولهه ۾ ڳاڙهي سمنڊ، اُتر ۾ اردن، اوڀر ۾ نجد ۽ ڏکڻ ۾ عسير جو صوبو آهي.[2] ان جو سڀ کان وڏو شهر جده آهي، جيڪو سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي، جنهن ۾ مڪي ۽ مديني سان گڏ، ملڪ جا چوٿون ۽ پنجون نمبر وڏو شهر آهي.[3]

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي شهرن جو مقام، بالترتيب اسلام ۾ پهريون ۽ ٻين مقدس ماڳ جي آھي،[4] حجاز عرب ۽ اسلام جي تاريخي ۽ سياسي منظرنامي ۾ اهم آهي. هي علائقو سعودي عرب ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي ۽ عربي زبان غالب آهي، جيئن سعودي عرب جي باقي حصي ۾، حجازي عربي هتي سڀ کان وڏي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي.[5] ڪجهه حجازي نسلي طور تي مختلف نسلن جا آهن، جيتوڻيڪ وڏي اڪثريت عرب نسل جي آهي.[6]

اسلامي روايتن موجب، هي علائقو نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي ولادت جو هنڌ آهي، جيڪا مڪي ۾ پيدا ٿيا هئا، جنهن کي مقامي طور تي سمجهيو ويندو آهي ته پان سگھورن جي ابن ڏاڏن ابراهيم، اسماعيل ۽ هاجره جو بنياد رکيو ويو هو.[7] اهو علائقو مسلمانن جي ابتدائي فتحن جي ذريعي اسلامی ریاست جو حصو بڻجي ويو ۽ اهو لڳاتار خلافت جو حصو بڻيو، پهرين خلافت راشدين، بعد ۾ اموي خلافت ۽ آخر ۾ عباسي خلافت. عثماني سلطنت جو علائقي تي جزوي ڪنٽرول هو؛ ان جي ختم ٿيڻ کان پوء حجاز جي هڪ آزاد سلطنت مختصر طور تي سال 1925ع ۾ وجود ۾ آئي، ان کان اڳ جو پاڙيسري سلطنت نجد طرفان فتح ڪيو ويو، حجاز ۽ نجد جي سلطنت ٺاهي. [8] سيپٽمبر 1932ع ۾، حجاز ۽ نجد جي بادشاهي الحساء ۽ قطيف جي سعودي راڄ ۾ شامل ٿي، سعودي عرب جي متحد سلطنت ٺاهي.[9][10]

نالو

[سنواريو]

علائقي جو نالو عربي جڙ (ح-ج-ز) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”جدا ڪرڻ“، ۽ ان کي ان ڪري سڏيو وڃي ٿو جيئن اوڀر ۾ نجد جي زمين کي اولهه ۾ تھامه جي سرزمين کان جدا ڪري ٿو.

تاريخ

[سنواريو]
تبوڪ، 1906 جي ويجهو حجاز ريلوي لاءِ ٽريڪ وجھندڙ مزدور.

قبل از تاريخ ۽ قديم دور

[سنواريو]
2012 ۾ العلا جو شهر. شهر جو آثار قديمه وارو ضلعو پيش منظر ۾ آهي، جنهن جي پس منظر ۾ حجاز جا جبل آهن.

حجاز ۾ هڪ يا ممڪن طور ٻه ميگلٿڪ ڊولمن مليا آهن. [11] حجاز ۾ ٻئي مهد ذهاب ("سون گهوارو/گانو") (23°30′13″ اتر 40°51′35″ اوڀر/ 23.50361°N 40.85972°E) ۽ پاڻي جو هڪ ذريعو شامل آهي، جيڪو هاڻي سڪي ويو آهي، جيڪو 600 ميل (970 ڪلوميٽر) اتر اوڀر طرف وادي الرماح ۽ وادي الباطن سسٽم ذريعي فارس نار ڏانهن وهندو هو. بوسٽن ۽ قسيم يونيورسٽي جي آرڪيالاجيڪل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته درياهه جو سرشتو 2500 ق.م کان 3000 قبل مسيح تائين سرگرم هو.[12]

المسعودي موجب[13] حجاز جو اتر وارو حصو قديم اسرائيل جو دارومدار هو ۽ بطرس البستاني جي مطابق حجاز ۾ يهودين هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي.[14] جرمن مستشرق فرڊيننڊ وسٽنفيلڊ جو خيال هو ته يهودين اتر حجاز ۾ هڪ رياست قائم ڪئي.[15] بائيبل جا مديني حجاز ۾ رهندا هئا.[16] حجاز جو اتر وارو حصو رومي صوبي عربستان پيٽريا جو حصو هو.[17]

ابراهيم ۽ اسماعيل جو دور

[سنواريو]

عرب ۽ اسلامي ذريعن موجب مڪي جي تهذيب جي شروعات حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي پٽ اسماعيل (اسماعيل) ۽ زال هاجره (هاجره) کي هتي آڻڻ کان پوءِ شروع ڪئي، جڏهن ته ٻنهي جي رهڻ لاءِ. عدناني اسماعيلي عربن جو هڪ قبائلي اتحاد هو، جيڪو پنهنجو نسب واپس اسلامي پيغمبر جي پٽ اسماعيل ۽ بزرگ ابراهيم ۽ سندس زال هاجره عدنان جي ذريعي ڳولي ٿو، جيڪو حجاز مان نڪرندو هو. يمني قبيلي جا ڪجهه ماڻهو انهن سان گڏ آباد ٿيا، ۽ اسماعيل ٻڌايو ته ٻن عورتن سان شادي ڪئي، هڪ کي طلاق ڏيڻ کان پوء، انهن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ هن قبيلي جي، ۽ پنهنجي پيء کي ڪعبي جي تعمير يا ٻيهر تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، [18][19][20] جنهن جا سماجي، مذهبي، سياسي ۽ تاريخي اثر سائيٽ ۽ علائقي لاءِ هوندا.[21][22] مثال طور، عرب يا اسلامي عقيدي ۾، قريش جو قبيلو اسماعيل بن ابراهيم جو نسل هوندو، جيڪو ڪعبي جي ڀرسان هوندو،[23] ۽ محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف شامل هو. جاهليت جي دور کان وٺي محمد ﷺ جي دور تائين، اڪثر جنگ ڪندڙ عرب قبيلا حج جي دور ۾ پنهنجي دشمني ختم ڪري، مڪي ڏانهن حج تي ويندا هئا، جيئن ابراهيم کان متاثر ٿيو.[24] اهڙي موقعي تي حضرت محمد ﷺ جن ڪجهه مديني وارن سان ملاقات ڪئي، جن کيس مديني ڏانهن هجرت ڪرڻ جي اجازت ڏني، ته جيئن مڪي ۾ سندس مخالفن جي ظلم کان بچي سگهجي.[25][26][27][28][29][30]

صالح جو دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الحجر (مداين صالح)
الحجر يا مداين صالح (صالح جا شهر) ۾ پٿر سان ٺهيل قصر الفريد.

سعودي عرب ۽ حجاز جي پهرين عالمي ورثي واري ماڳ جنهن کي گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري طرفان تسليم ڪيو ويو آهي، اهو الحجر آهي. نالو الحجر ( پٿر جي زمين يا پٿر جي جڳھ) قرآن ۾ اچي ٿو،[31] ۽ ماڳ پٿرن ۾ ٺهيل اڏاوتن, جهڙوڪ پيٽرا, لاء مشهور آهي.[32] [33] عمارتن جي اڏاوت جو ڪريڊٽ قوم ثمود کي ڏنو وڃي ٿو. ان مقام کي مداين صالح (صالح جا شهر) پڻ سڏيو ويندو آهي،,[34][35][36][37][38][39] ڇاڪاڻ ته اهو اهو شهر آهي جنهن ۾ ثمود جي قوم ڏانهن اسلامي نبي صالح موڪليو ويو هو. مداين صالح مان ثمود جي غائب ٿيڻ کان پوءِ، اهو ٻين ماڻهن جي اثر هيٺ آيو، جهڙوڪ نبطي، جن جي گاديءَ جو هنڌ پيٽرا هو. بعد ۾، اهو مسلمان حاجين طرفان مڪي ڏانهن وڃڻ لاء استعمال ڪيو ويندو هو.[40][41][42][43]

نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جو دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو محمد
مسجد نبوي، مڪي مان هجرت کان پوءِ نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي رهائش جو هنڌ.

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي سرزمين، حجاز اهو هو جتي نبي ڪريم محمد ﷺ جي پيدائش ٿي، ۽ جتي هن پيروڪارن جي هڪ توحيدي امت قائم ڪئي، پنهنجي دشمنن سان صبر ڪيو يا انهن جي خلاف جدوجهد ڪئي، هڪ هنڌ کان ٻئي ڏانهن هجرت ڪئي، پنهنجي عقيدن جي تبليغ يا عمل ڪيو ۽ وصال ڪيو. ان ڪري ته هن جا هتي پيروڪار ۽ دشمن ٻئي هئا، ان ڪري هن علائقي ۾ الاحزاب (خندق جي جنگ)، بدر ۽ حنين جهڙيون ڪيتريون ئي جنگيون يا لڙائيون ٿيون. انهن ۾ مڪي ۽ مديني ٻئين جا صحابي، جهڙوڪ حمزه بن عبدالمطلب، عبيده بن الحارث، سعد بن عبيده شامل هئا. حجاز نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي اثر هيٺ اچي ويو جيئن هو پنهنجي مخالفن تي فتح حاصل ڪري ۽ اهڙي طرح سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويو.

As the land of Mecca[44] and Medina,[45][46][47] the Hejaz was where Muhammad was born, and where he founded a Monotheistic Ummah of followers, bore patience with his foes or struggled against them, migrated from one place to another, preached or implemented his beliefs, lived and died. Given that he had both followers and enemies here, a number of battles or expeditions were carried out in this area, like those of Al-Aḥzāb ("The Confederates"), Badr[48] and Ḥunayn. They involved both Makkan companions, such as Hamza ibn Abd al-Muttalib, Ubayda ibn al-Harith and Sa'd ibn Abi Waqqas, and Madani companions.[45][29][30][49][50] The Hejaz fell under Muhammad's influence as he emerged victorious over his opponents, and was thus a part of his empire.[21][25][27][28][51][52][53]

ايندڙ تاريخ

[سنواريو]

حجاز ۾ ٻن مقدس شهرن جي موجودگيءَ سبب هن علائقي تي ڪيترين ئي سلطنتن جي حڪومت هئي. حجاز راشدين خلافت جي مرڪز ۾ هو، خاص طور تي جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ مديني ۾ 632ع کان 656ع تائين هو. اهو علائقو, ان جي تمام گهڻي تاريخ ۾ ان وقت جي علائقائي طاقتن جي قبضي هيٺ هو، جهڙوڪ مصر ۽ عثماني سلطنت. عثمانين جي قبضي کان پوءِ، حجاز هڪ آزاد رياست بڻجي ويو.

مختصر خود مختياري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حجاز جي سلطنت
حجاز جي آزاد رياست

1916ع ۾ عثماني حڪومت جي خاتمي کان پوءِ، حسين بن علي حجاز جي آزاد رياست جو اڳواڻ ٿيو. [54] 1924ع ۾ علي بن حسين حجاز جو بادشاهه ٿيو. پوءِ ابن سعود حسين جي جاءِ تي حجاز ۽ نجد جو بادشاهه ٿيو. ابن سعود 1926ع کان 1932ع تائين ٻن الڳ الڳ يونٽن تي حڪومت ڪئي، جن کي سلطنت حجاز ۽ نجد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

جديد سعودي عرب ۾

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سعودي عرب جا علائقا
نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ تي مشتمل سعودي عرب تي مشتمل آهي جڏهن ته سائي رنگ 1923ء ۾ حجاز تي مشتمل آهي۔

23 سيپٽمبر 1932ع تي حجاز ۽ نجد جون ٻه سلطنتون سعودي عرب جي بادشاهت جي نالي سان متحد ٿي ويون.[55]هن ڏينهن کي سعودي جي قومي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.[56]

جاگرافي

[سنواريو]
حَرَّات خيبر، جيئن بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺو ويو آهي.

حجاز جو خطو احمر سمنڊ جي ويجهو واقع آهي. هي خطو گهري رنگ جي واري جي ڪري مشہور آهي. پوئين تعريف تي مدار رکندي، حجاز ۾ سيرت جي جابلو سلسلن جا ڪجهه جبل شامل آهن، جيڪي جاگرافيائي طور تي نجد کي تهاما کان جدا ڪن ٿا. حجاز ۾ بيڊيليم ٻوٽا به تمام گهڻا آهن. سعودي عرب، خاص ڪري حجاز، 2000 کان وڌيڪ غير فعال آتش فشانن جو گھر آهي. حجاز ۾ لاوا جا ميدان، جيڪي مقامي طور تي سندن عربي نالي "حَرَّات" سان سڃاتا وڃن ٿا، ڌرتيءَ جي سڀ کان وڏي الڪلي بيسالٽ علائقن مان هڪ آهي، جيڪو 180,000 چورس ڪلوميٽر (69,000 چورس ميل) آمريڪي رياست مسوري کان وڏو علائقو, تي پکڙيل آهي.

آبادي

[سنواريو]

حجاز سعودي عرب جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن ۾ سعودي عرب جي 35 سيڪڙو آبادي آهي. حجاز جا اڪثر ماڻهو سني آهن جن ۾ مديني، مڪي ۽ جده جي شهرن ۾ شيعه اقليت آهي. ڪيترائي پاڻ کي وڌيڪ عالمگير سمجهن ٿا ڇاڪاڻ ته حجاز صدين تائين اسلام جي عظيم سلطنتن جو هڪ حصو هو اموي خلافت کان وٺي عثماني سلطنت تائين. حجاز جا ماڻهو، جيڪي خاص طور تي مڪي ۽ مديني جي مقدس جڳهن سان جڙيل محسوس ڪن ٿا، شايد سعودي عرب ۾ ڪنهن به علائقائي گروهه جي سڀ کان وڌيڪ مضبوط سڃاڻپ آهي.

ثقافت

[سنواريو]

حجاز جي ثقافتي جوڙجڪ اسلام کان تمام گهڻو متاثر آهي، خاص طور تي جيئن ته ان جي 2 مقدس ترين شهرن، مڪي ۽ مديني تي مشتمل آهي. ان کان علاوه، قرآن کي سعودي عرب جو آئين سمجهيو ويندو آهي ۽ شريعت مکيه قانوني ذريعو آهي. سعودي عرب ۾، اسلام نه رڳو حڪومت طرفان سياسي طور تي عمل ڪيو ويو آهي پڻ انھن جو ماڻهن جي ثقافت ۽ روزمره جي زندگي تي وڏو اثر آهي. سماج عام طور تي تمام گهڻي مذهبي، قدامت پسند، روايتي ۽ خاندان تي مبني آهي. ڪيتريون ئي رويا ۽ روايتون صديون پراڻيون آهن، جيڪي عرب تهذيب ۽ اسلامي ورثي مان نڪتل آهن.

کاڌو

[سنواريو]

حجازي کاڌن ۾ باقي سعودي عرب وانگر گهڻو ڪري عربي ڀاڄيون آهن، ڪجهه کاڌا حجاز جا آهن، جهڙوڪ سيلغ. ٻيا کاڌا ٻين ثقافتن مان مختلف اصلن جي سعودين جي ذريعي درآمد ڪيا ويا، جهڙوڪ منتو، يغمش (يَغْمُش) ۽ بخاري چانور (رُز بُخاري) وچ ايشيا مان، بوريڪ (بُريڪ) ۽ سوريڪ (شُريڪ) ۽ ڪباب الميرو (ڪباب الميرو) ترڪي ۽ بلقان مان، مندي (مَنْدي) ۽ مُطَبَّق (مُطَبَّق) يمن مان، برياني ۽ ڪابلي چانورن جا کاڌا ڏکڻ ايشيا مان. حجاز ۾ گريل گوشت جا ڀاڄيون جهڙوڪ شوارما ۽ ڪباب مشهور آهن. حجازي ڀاڄيون پنهنجي مصالحن جي ڪري مشهور آهن.

بين الاقوامي سياحتي ترقي

[سنواريو]
الوجه ۾ بيچ پرومينید

سعودي ويزن 2030 جي جزو جي طور تي، 28,000 چورس ڪلوميٽر (11,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي مشتمل هڪ سياحتي مقام، املوج (25°3′0″N 37°15′54.36″E / 25.05000°N 37.2651000°E / 25.05000; 37.2651000) ۽ الوجہ (26°14′11.76″N 36°28′8.04″E / 26.2366000°N 36.4689000°E / 26.2366000; 36.4689000) جي شهرن جي وچ ۾، بحر احمر جي ساحل تي، ترقي هيٺ آهي. [57] منصوبي ۾ شامل ٿيندو "22 مان 90+ ٻيٽن جي ترقي"[58] جيڪي ساحل سان گڏ "مڪمل طور تي ضم ٿيل لگزري مخلوط استعمال واري منزل"[59] ٺاهڻ لاءِ ۽ "بين الاقوامي معيارن سان برابري تي قانونن جي ذريعي سنڀاليو ويندو".[60]

گيلري

[سنواريو]

قابل ذڪر حجازي

[سنواريو]

مڪو

• هاشم ابن عبد مناف، محمد ﷺ جو پرڏاڏو، قريش جي قبيلي ۾ بنو هاشم جو بانی.

• عبدالمطلب بن هاشم، محمد ﷺ جو ڏاڏو.

• محمد ﷺ بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم.

• ابوبڪر (رضي الله عنه)، عبدالله بن عثمان ابو قحافه بن عامر بن عمرو بن ڪعب بن سعد بن تيم بن مرح بن ڪعب، محمدﷺ جو سسر ۽ پھریون خليفو راشد.

• عمر بن الخطاب بن نفيل بن عبدالعزي، عدي بن ڪعب بن لوئي جو اولاد، محمد ﷺ جو سسر ۽ بیون خليفو راشد.

• عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف ولد محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو.

• علي بن ابي طالب، محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو.

• حمزه ابن عبدالمطلب، محمد ﷺ جو چاچو.

• ابو طالب ابن عبدالمطلب، بنو هاشم جو سردار، محمد ﷺ جو چاچو ۽ علي جو پيءُ.

• خديجه بنت خويلد بن اسد بن عبدالعزي بن قصي، محمد ﷺ جن جی زال.

• عائشه بنت ابوبڪر، محمد ﷺ جن جی زال.

• فاطمه الزھرا (رضي الله عنها)، دختر محمد.

• سميه بنت خياط، عمار بن ياسر جي ماءُ ۽ ياسر بن عامر بن مالڪ العنسي جي زال، جيڪا محمد ﷺ جي پيروڪارن مان پهرين شهيد مڃي ٿي.

• آمنه بنت وھب بن عبد مناف بن زهره بن ڪلاب بن مره، زال عبدالله ۽ محمد ﷺ جي ماءُ.

• خالد بن ولید، مسلم سالار.

مدینو

• سلمه بنت عمرو، هاشم جي زال ۽ محمد ﷺ جي پرڏاڏي.

• عباده بن سعد (قبائلي سردار انصار).

• سیدنا حسن ء حسين (رضي الله عنهم)، علي جا پٽ ۽ محمد ﷺ جا نواسا، مديني ۾ پيدا ٿيا.

• خليفو عمر بن عبدالعزيز بن مروان بن الحکم بن ابي العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي، عمر بن الخطاب جو پوٽو.

• حضرت حسن بصري رحمت الله عليه.

• محمد الباقر بن علي زين العابدين، پوٽو حسن ۽ حسين جو پوٽو محمد ﷺ جو.

• زيد بن علي زين العابدين بن حسين بن فاطمه بنت محمد، محمد باقر جو اڌ ڀاءُ.

• سیدنا جعفر الصادق بن محمد الباقر رحمت الله عليه.

• امام مالڪ (مالڪ بن انس بن مالڪ بن ابي امير الاصبحي)

• علي الرضا بن موسيٰ ڪاظم بن جعفر الصادق.

• فاطمه بنت موسيٰ بن جعفر، علي الرضا جي ڀيڻ.

• ابو علي محمد الجواد بن علي الرضا.

طائف

• عروه بن مسعود، بنو ثقيف جو سردار.

• نافع بن حارث، طبيب.

• محمد بن قاسم، مسلم سالار.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

عربستان

ڳاڙهو سمنڊ

اسلام

حضرت ابراهيم علیہ السلام

حضرت اسماعيل علیہ السلام

نبي ڪريم محمد ﷺ

راشدين خلافت

فاران جو ريگستان

مڪہ المڪرمہ

مدينہ المنورہ

مسجد الحرام

مسجد نبوي

نجد

تھامہ

قريش جو قبيلو

حجاز، شام ۽ يمن جو لاڳاپو

خارجي لنڪس

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. Mackey, p. 101. "The Western Province, or the Hejaz[...]"
  2. Hopkins, Daniel J. (2001). Merriam-Webster's Geographical Dictionary. Merriam-Webster. p. 479. ISBN 0-87779-546-0. https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA479. Retrieved 17 March 2013. 
  3. Leatherdale, Clive (1983). Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis. Psychology Press. p. 12. ISBN 9780714632209. https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&pg=PA12. 
  4. سانچو:Qref
  5. Leatherdale, Clive (1983). Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis. Psychology Press. p. 12. ISBN 9780714632209. https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&pg=PA12. 
  6. Minahan, James (1996) (en ۾). Nations Without States: A Historical Dictionary of Contemporary National Movements. Greenwood Press. pp. 229. ISBN 978-0-313-28354-3. https://books.google.com/books?id=2yFnAAAAMAAJ. 
  7. Lings, Martin (1983). Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources. Islamic Texts Society. ISBN 978-0-946621-33-0. 
  8. Yamani, M., Cradle of Islam: the Hijaz and the quest for an Arabian identity, I.B. Tauris, ISBN 978-1-84511-824-2  (Pbk. ed.)
  9. Al-Rasheed, M. A History of Saudi Arabia. Cambridge, England, UK: Cambridge University Press, 2002. [تصديق گھربل]
  10. A Brief overview of Hejaz - Hejaz history آرڪائيو ڪيا ويا August 15, 2018, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. [تصديق گھربل]
  11. Gajus Scheltema (2008). Megalithic Jordan: an introduction and field guide. ACOR. ISBN 978-9957-8543-3-1. https://books.google.com/books?id=aqUbAQAAMAAJ. Retrieved 5 October 2012. 
  12. Sullivan, Walter (1993-03-30). "Science Watch; Signs of Ancient River". The New York Times. https://www.nytimes.com/1993/03/30/science/science-watch-signs-of-ancient-river.html. 
  13. Ibn Khaldun, "Kitāb al-ʻIbar wa-Dīwān al-Mubtadaʼ wa-l-Khabar", Dar Al-Fikr publication. Beirut. 1988. volume 2 page 342
  14. al-Bustani, Butrus. "Daerat Al-Maaref". Dar Al-Marifa Publication. Beirut. volume 11 page 672
  15. Wolfensohn, Israel. "Tarikh Al-Yahood Fi Belad Al-Arab". Al-Nafezah Publication. Cairo. 2006. page 68
  16. Rothenberg, "Egyptian Chariots, Midianites from Hijaz/ Midian (Northwest Arabia) and Amalekites from the Negev in the Timna Mines: Rock drawings in the Ancient Copper Mines of the Arabah – new aspects of the region's history II," Institute for Archaeo-Metallurgical Studies, newsletter no. 23 (2003), p. 12.
  17. Kesting, Piney. "Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune". وقت October 23, 2014 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2014-04-07.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  18. سانچو:Qref
  19. سانچو:Qref
  20. سانچو:Qref
  21. 21.0 21.1 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lings1983
  22. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Glasse1991
  23. سانچو:Qref
  24. سانچو:Qref
  25. 25.0 25.1 Ibn Ishaq, Muhammad (1955). Guillaume, Alfred. ed. Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah – The Life of Muhammad. Oxford: Oxford University Press. pp. 88–589. ISBN 978-0-1963-6033-1. https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n67/mode/1up. 
  26. Karen Armstrong (2002). Islam: A Short History. Random House Publishing. p. 11. ISBN 0-8129-6618-X. 
  27. 27.0 27.1 Firestone, Reuven (1990). Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-0331-0. https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C. 
  28. 28.0 28.1 al-Tabari (1987). Brinner, William M.. ed. The History of al-Tabari Vol. 2: Prophets and Patriarchs. Albany, NY: State University of NY Press. ISBN 978-0-87395-921-6. https://books.google.com/books?id=BQNtV--kD5sC&pg=frontcover. 
  29. 29.0 29.1 Mubarakpuri, S. R. (2002). "The Compensatory ‘Umrah (Lesser Pilgrimage)". Ar-Raḥīq Al-Makhtūm ("The Sealed Nectar"). Darussalam. pp. 127–47. ISBN 9960-899-55-1. http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html. Retrieved 2014-10-06. 
  30. 30.0 30.1 Haykal, Husayn, The Life of Muhammad, Islamic Book Trust, صفحا. 217–18, ISBN 978-983-9154-17-7 
  31. سانچو:Qref
  32. Butler, J. W. S.; Schulte-Peevers, A.; Shearer, I. (2010-10-01). Oman, UAE & Arabian Peninsula. Lonely Planet. pp. 316–333. ISBN 9781741791457. https://books.google.com/books?id=D8hmZIAaTGQC&pg=PA316. 
  33. "Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)". UNESCO. وقت November 11, 2022 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2014-04-07.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  34. سانچو:Qref
  35. سانچو:Qref
  36. سانچو:Qref
  37. سانچو:Qref
  38. سانچو:Qref
  39. سانچو:Qref
  40. Kesting, Piney. "Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune". وقت October 23, 2014 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2014-04-07.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  41. Hizon, Danny. "Madain Saleh: Arabia's Hidden Treasure – Saudi Arabia". وقت July 24, 2008 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2009-09-17.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  42. "ICOMOS Evaluation of Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih) World Heritage Nomination". World Heritage Center. وقت November 15, 2021 تي اصل (PDF) کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2009-09-16.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  43. "Information at nabataea.net". وقت December 16, 2017 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 2009-09-17.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  44. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named qref|48|22-29|b=y
  45. 45.0 45.1 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named qref|9|25-129|b=y
  46. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named qref|33|09-73|b=y
  47. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named qref|63|1-11|b=y
  48. سانچو:Qref
  49. سانچو:Hadith-usc
  50. Witness Pioneer "Pre-Badr Missions and Invasions"
  51. "Muhammad". Encyclopedia of Islam and the Muslim world. 
  52. Holt (1977), p. 57
  53. Lapidus (2002), pp. 31–32
  54. Hourani, Albert (2005). A History of the Arab Peoples. Faber & Faber. pp. 315–319. ISBN 978-0-571-22664-1. 
  55. "History of Arabia". Encyclopædia Britannica. 
  56. "History of Saudi Arabia. ( The Saudi National Day 23, Sep )". Prince Mohammad Bin Fahd University. وقت December 6, 2018 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل 21 September 2018.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  57. "Construction underway on Saudi Red Sea project site". Zawya. 27 February 2019. https://www.zawya.com/mena/en/business/story/Construction_underway_on_Saudi_Red_Sea_project_site-SNG_138916601/. 
  58. "Red Sea project master plan wins approval". The Saudi Gazette. 17 September 2017. http://saudigazette.com.sa/article/557422. 
  59. "Hospitality is 'anchor' of Red Sea project". Arab News. 27 January 2019. http://www.arabnews.com/node/1441476/saudi-arabia. 
  60. "Saudi Arabia to allow women in bikinis at new beach resort". The USA Today. 4 August 2017. https://www.usatoday.com/story/news/2017/08/04/saudi-arabia-allow-women-wear-bikinis-new-beach-resort/538407001/.