مدينه منوره
مدينه منوره المدينة مدينة النبي (نبي جو شھر) المدينة النبوية (نبي وارو شھر) العاصمة الإسلامية الأولى (اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ) طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ) | |||
|---|---|---|---|
| المدينة المنورة | |||
  مدينه منوره نقشي م مدیني جو مقام  مدينه منوره مدينه منوره (ايشيا) | |||
| Coordinates: 24°28′12″N 39°36′36″E / 24.47000°N 39.61000°E | |||
| ملڪ |  سعودي عرب
| ||
| صوبو | مدینو صوبو | ||
| پھریون آباد تیو | ناھین صدی قبل مسیح | ||
| ھجرت | سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری | ||
| حجاز مقدس جی سعودی حکومت | 5 دسمبر، 1925ع | ||
| سڃاڻپ | نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی | ||
| ضلعا |
| ||
| حڪومت | |||
| • طرز | بلدیا | ||
| • باڊي | مدیني جي علاقائي بلدیا | ||
| • مئیر | فھد البیلھشی[1] | ||
| • صوبائي گورنر | شھزادو سلمان بن سلطان السعود | ||
| ايراضي | |||
| • شھر | 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) | ||
| آبادي (سال 2022ع جی آدمشماری)[2] | |||
| • ڪل | 14,11,599 | ||
| • درجو | 4ھون | ||
| • ڪثافت | auto في چورس ڪلوميٽر | ||
| • ميٽرو | 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ) | ||
| رهاڪو نالو | مدني | ||
| وقتي علائقو | UTC+03:00 (SAST) | ||
| ويب سائيٽ | www | ||
| |||
مدينه منوره (عربي: المدينة المنورة؛ روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو اسلام جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ مڪه مڪرمه کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو مدينه صوبي جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو حجاز جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو سعودي عرب جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي[3] ۽ ڳاڙهو سمنڊ سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.[4] مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،[5] جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.[6] سال 2022 ع جي آبادي 14,11,599 آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن 58.5 سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ 41.5 سيڪڙو پرڏيهي آهن.
مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو[7] ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا[8] ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.[9][10] شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.[11] ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،[12] مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.
نالا
[سنواريو]يثرب
[سنواريو]اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي:
"وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا"(سورة الأحزاب)[13][14]
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
"من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:"اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم"[15][16] ("جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر."
ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي.
طيبه ۽ طابه
[سنواريو]اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان).
مدينه
[سنواريو]هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.
تاريخ
[سنواريو]مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول
[سنواريو]مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا. پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته "مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي.
محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾
[سنواريو]سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو "معاهدو" ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.
جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي.
سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو.
خندق جي جنگ
[سنواريو]خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي.
سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ "پيغمبر جو شهر") نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.
جاگرافي
[سنواريو]مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36 ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي.
بلندي
[سنواريو]حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي.
جاگرافيائي بيهڪ
[سنواريو]مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن.
موسم
[سنواريو]ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.
اسلام ۾ اهميت
[سنواريو]مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، مسجد نبوي ۽ مسجد قبا جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته:
”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي."
مسجد نبوي
[سنواريو]اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.
سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر.
مسجد قباء
[سنواريو]مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو:
”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“.
۽ ٻي روايت ۾
”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو."
بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي.
ٻيون جایون
[سنواريو]مسجد قبلتين
[سنواريو]مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي.
جنت البقيع قبرستان
[سنواريو]جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي.
اسلامي اسڪاٽولوجي ۾
[سنواريو]تمدن جي پڄاڻي
[سنواريو]مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو:
”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“.
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)
آباديات
[سنواريو]سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،[17] جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.[18] دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.[19]
مذهب
[سنواريو]سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.
ثقافت
[سنواريو]
مڪه مڪرمه وانگر، مدينو هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.[20] ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.[21]
عجائب گهر ۽ ثقافت
[سنواريو]المدينه ميوزيم ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.[22] هن ميوزيم ۾ حجاز ريلوي ميوزيم پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ دار المدينه ميوزيم قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.[23] محمد جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.[24] پاڪ قرآن نمائش ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي مسجد نبوي جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.[25]
2018ع ۾ قائم ٿيل مدينه آرٽس سينٽر، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، جديد فن ۽ همعصر فن جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز شاهه فهد پارڪ ۾ قبا مسجد جي ويجهو 8,200 چورس ميٽرs (88,000 چورس فٽ) ايراضيءَ تي قائم آهي.[26]
2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران عربي خطاطي جي واڌاري لاءِ مدينه فورم براءِ عربي خطاطي جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.[27] دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي مسجد نبوي جي اتر اولهه ۾، حجاز ريلوي ميوزيم جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي رکيو ويو ۽ ثقافت واري وزارت جي "عربي خطاطي جو سال" (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.[28]
ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر پڻ شامل آهي، جيڪو قبا اسڪوائر ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد مجسما سازي جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.[29]
معيشت
[سنواريو]تاريخي طور مدينو جي معيشت جو وڏو دارومدار کجور جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون ڀاڄيون پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.[30]
مذهبي سياحت مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. حج جي موسم دوران حاجي حج جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر عمرو ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.[31]
مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي کان 50 ڪلوميٽر ۽ ينبع تجارتي بندرگاهه کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.[32]
ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC) هڪ سعودي عرب جي جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو ريئل اسٽيٽ ترقي ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.[33] هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.[34]
انساني وسيلا
[سنواريو]تعليم ۽ علمي سرگرميون
[سنواريو]ابتدائي ۽ ثانوي تعليم
[سنواريو]سعودي عرب جي تعليم واري وزارت مدينه صوبي ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.[35]
طيبه هاءِ اسڪول سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.[36]
اعليٰ تعليم ۽ تحقيق
[سنواريو]طيبه يونيورسٽي هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 مدينو ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.[37]
اسلامي يونيورسٽي مدينو، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ شريعت، قرآن، اصول الدين، حديث ۽ عربي ٻولي سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.[38] يونيورسٽي بي اي، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.[39] داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي سائنس ڪاليج قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي انجنيئرنگ ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.[40]
المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، جيڪو ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، اليڪٽريڪل انجنيئرنگ، ميڪينيڪل انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر سائنس ۽ اليڪٽرانڪس سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.سانچو:Circular reference
مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ پرنس مقرن يونيورسٽي، عرب اوپن يونيورسٽي ۽ الريان ڪاليجز شامل آهن.
ٽرانسپورٽ
[سنواريو]هوائي آمدرفت
[سنواريو]
مدينو کي پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو ذريعي هوائي آمدرفت جون سهولتون حاصل آهن، جيڪو شاهراهه 340 جي ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو ملڪي پروازن سان گڏ وچ اوڀر جي علائقائي منزلن ڏانهن مقرر بين الاقوامي پروازون پڻ هلائي ٿو. 2018ع ۾ 8,144,790 مسافرن جي اچ وڃ سان هي سعودي عرب جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو هو.[41]
10 سيپٽمبر 2015ع تي انجنيئرنگ نيوز-ريڪارڊ جي ٽئين سالياني گلوبل بيسٽ پروجيڪٽس ڪمپيٽيشن ۾ هن هوائي اڏي جي منصوبي کي دنيا جو بهترين منصوبو قرار ڏنو ويو.[42][43]
هي هوائي اڏو منا علائقي ۾ پهريون هوائي اڏو هو، جنهن کي ليڊرشپ اِن انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ڊزائن (LEED) جو گولڊ سرٽيفڪيٽ مليو.[44] حج جي موسم دوران هن هوائي اڏي تي مسافرن جو انگ وڌيڪ ٿي ويندو آهي.
روڊ
[سنواريو]2015ع ۾ المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA) درب السنہ (سنت وارو رستو) منصوبي جو اعلان ڪيو. هن منصوبي جو مقصد قبا مسجد کي مسجد نبوي سان ملائيندڙ 3 ڪلوميٽر ڊگهي قبا روڊ کي جديد پيادل شاهراهه ۾ تبديل ڪرڻ، سڄي رستي کي پيادلن لاءِ هموار بڻائڻ ۽ زائرين کي مختلف سهولتون فراهم ڪرڻ هو. منصوبي جو هڪ ٻيو مقصد ان سنت کي به ٻيهر زنده ڪرڻ هو، جنهن مطابق محمد هر ڇنڇر جي منجهند پنهنجي گهر (مسجد نبوي) کان قبا مسجد تائين پيادل ويندا هئا.[45]
مدينو سعودي عرب جي ٻن اهم شاهراهن، شاهراهه 60 ۽ شاهراهه 15، جي سنگم تي واقع آهي. شاهراهه 15 شهر کي ڏکڻ ۾ مڪو ۽ اتر ۾ تبوڪ ۽ اردن سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته شاهراهه 60 شهر کي اولهه ۾ ينبع، جيڪو ڳاڙهي سمنڊ تي واقع هڪ بندرگاهي شهر آهي، ۽ اوڀر ۾ القصيم صوبو سان ملائي ٿي.
شهر کي ٽن رنگ روڊن ذريعي پڻ سهولتون حاصل آهن. شاهه فيصل روڊ 5 ڪلوميٽر ڊگهو رنگ روڊ آهي، جيڪو مسجد نبوي ۽ شهر جي مرڪزي علائقي کي گهيري ٿو. شاهه عبدالله روڊ 27 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جيڪو شهري مديني جي وڏي حصي کي گهيري ٿو، جڏهن ته شاهه خالد روڊ 60 ڪلوميٽر ڊگهو سڀ کان وڏو رنگ روڊ آهي، جيڪو سڄي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه ٻهراڙي وارن علائقن کي گهيري ٿو.
بس ۽ تيز عوامي آمدرفت
[سنواريو]مدينو ۾ بس ٽرانسپورٽ جو نظام 2012ع ۾ المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA) پاران قائم ڪيو ويو، جڏهن ته ان جو انتظام سيپٽڪو (SAPTCO) هلائي ٿي. هن بس نظام ۾ 10 رستا شامل آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي مسجد نبوي ۽ شهر جي مرڪزي علائقي سان ڳنڍين ٿا. هي نظام روزانو لڳ ڀڳ 20,000 مسافرن کي سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.[46][47]
2017ع ۾ ايم ايم ڊي اي مدينه سٽي سائيٽ سيئنگ بس سروس شروع ڪئي. اوپن ٽاپ بس ذريعي سياحن کي سڄي ڏينهن دوران ٻن رستن ۽ 11 سياحتي ماڳن جو دورو ڪرايو ويندو آهي، جن ۾ مسجد نبوي، قبا مسجد ۽ مسجد قبلتين شامل آهن. هن سروس ۾ اٺ مختلف ٻولين ۾ آڊيو رهنمائي پڻ مهيا ڪئي ويندي آهي.[48]
2019ع جي آخر ۾ ايم ايم ڊي اي 15 بس ريپڊ ٽرانزٽ (BRT) رستن ذريعي بس نيٽ ورڪ کي وڌائڻ واري منصوبي جو اعلان ڪيو، جنهن جي تڪميل 2023ع تائين متوقع هئي.[49]
2015ع ۾ ايم ايم ڊي اي مديني جي عوامي ٽرانسپورٽ جي جامع منصوبي جي توسيع طور ٽن لائينن تي ٻڌل مدينو ميٽرو منصوبي جو پڻ اعلان ڪيو.[50]
ريل
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حرمين تيز رفتار ريلوي
تاريخي حجاز ريلوي، جيڪا عثماني سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي، پهرين عالمي جنگ کان پوءِ بند ٿي وئي. بعد ۾ مدينو جي ريلوي اسٽيشن کي سعودي عرب جي حڪومت ميوزيم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.
حرمين تيز رفتار ريلوي (HHR) 2018ع ۾ باقاعده هلڻ شروع ڪئي. هي ريلوي مدينو کي مڪو سان ڳنڍي ٿي ۽ جده، شاهه عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو ۽ شاهه عبدالله اقتصادي شهر مان گذري ٿي.[51]
هي ريلوي 444 ڪلوميٽر (276 miles) ڊگهي آهي ۽ 300 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار سان هلندي آهي. ان جي سالياني مسافر کڻڻ جي گنجائش لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ مسافر آهي.[52]
- Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Adjacent stations/Saudi Arabia Railways' not found.
قابل ذڪر ماڻهو
[سنواريو]- حسن ابن علي رضي الله عنه (625-670ع)
- حسين ابن علي رضي الله عنه (626-680)
- مالڪ بن انس رضي الله عنه (711-795)
- علي سجاد (658 - 712)
- محمد الباقر (676 - 732)
- زيد بن علي (695-740)
- جعفر الصادق (702-765)
- موسيٰ ڪاظم (745-799)
- علي الرضا (766 - 818)
- محمد الجواد (811 - 835)
- علي الهادي (828 - 868)
- حسن العسڪري (844 - 874)
- عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ
- محمد عوام (1940ع) عالم
- نثار مدني (1941)، سياستدان
- جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي
- سلمان الفراج (1989)، فٽبالر
پڻ ڏسو
[سنواريو]
- المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي
- روا المدينه
- مديني جي تاريخ
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه ISBN 978-603-90414-7-4
- صفي الرحمان مبارڪپوري (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض ISBN 978-996-08921-1-5
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic)". Sabq Online Newspaper. 7 May 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Medina Governorate". City Population. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-02-03 تي حاصل ڪيل.
- ↑ أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة تاريخ الوصول 12 يوليو 2009
- ↑ أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة تاريخ الوصول 12 يوليو 2009
- ↑ موقع ومساحة المدينة، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول 12 يوليو 2009 آرڪائيو ڪيا ويا 5 March 2016[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ موقع ومساحة المدينة، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول 12 يوليو 2009 آرڪائيو ڪيا ويا 5 March 2016[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ بداية تأسيس المدينة، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول 13 يوليو 2009 آرڪائيو ڪيا ويا 5 March 2016[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء آرڪائيو ڪيا ويا 22 August 2017[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف أ.م. خان آرڪائيو ڪيا ويا 9 February 2015[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم، أحمد الليثي آرڪائيو ڪيا ويا 8 January 2015[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ سانچو:استشهاد ويب
- ↑ أماكن تشرع زيارتها، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول 13 يوليو 2009 آرڪائيو ڪيا ويا 5 March 2016[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ سورة الأحزاب - الآية رقم 13
- ↑ المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا تاريخ الوصول 13 يوليو 2009 سانچو:استشهاد ويب
- ↑ حرمة أرض المدينة، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول 13 يوليو 2009آرڪائيو ڪيا ويا 23 November 2016[Date mismatch] حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول 13 يوليو 2009 سانچو:استشهاد ويب
- ↑ "Population in Madinah Region According to Gender and Age groups". Saudi Census. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Saudi Census Releases". Saudi Census. 17 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic)". Sabq Newspaper. 13 August 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Publications of King Fahd Complex (Arabic)". King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About King Fahd Complex". King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Al Madinah Museum". sauditourism.sa (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 1 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 2019-05-21 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alhamdan, Shahd (2016-01-23). "Museum offers insight into history of Madinah". Saudigazette (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 2020-05-09 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Robert Schick, Archaeology and the Quran, Encyclopaedia of the Qur'an
- ↑ "Holy Quran Exhibition | Medina, Saudi Arabia Attractions". Lonely Planet (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 2020-05-09 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic)". Al-Yaum Newspaper. 17 July 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic)". Al-Madina Newspaper. May 2018. 24 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic)". Saudi Press Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic)". Saudi Press Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Prothero, G. W. (1920). Arabia. London: H.M. Stationery Office. ص. 83. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "منصة البيانات المفتوحة". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "المدينة الصناعية بالمدينة المنورة". Modon.gov.sa. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-12 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Background". اصل نسخو مان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Economic cities a rise". اصل نسخو مان 24 September 2009 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Number of Schools in Medina (Arabic)". Madinah General Administration of Education. اصل نسخو مان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of Taibah High School (Arabic)". Al-Madina Newspaper. 4 June 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About Taibah University". Taibah University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سانچو:Usurped Saudi Info.
- ↑ "University of Madinah". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic)". Al-Riyadh Newspaper. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "TAV Traffic Results 2018" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 13 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "PressReleaseDetail". اصل نسخو مان 30 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Darb Al-Sunnah Project (Arabic)". Al-Madinah Newspaper. 9 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madina Buses Official (Arabic)". Madina Buses Official Website. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic)". Makkah Newspaper. 19 May 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "City Sightseeing Medina". City Sightseeing Medina Official Website. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic)". Al-Watan Newspaper. 31 December 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina (Arabic)". Asharq Al-Awsat Newspaper. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public". gulfnews.com (انگريزي ۾). 12 October 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 2019-11-09 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About Haramain High Speed Rail". Official Haramain High Speed Rail Website. اصل نسخو مان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2020 تي حاصل ڪيل.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Coordinates on Wikidata
- سانچا
- چتاءُ ويب آرڪائيو سانچو
- CS1 آمريڪي انگريزي-language sources (en-us)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- Portal templates with default image
- مدينه المنوره
- مقدس شهر
- سعودي عرب
- مدينه صوبو
- اسلامي مقدس شهر
- مقدس اسلامي ماڳ
- سعودي عرب ۾ شهر
- سعودي عرب ۾ اسلام
- مدينه صوبي ۾ آباد علائقا
- ٽٽل فائيل ڳنڍڻن وارا صفحا
- نقشن وارا صفحا