جمھوريا آئرلينڊ

جمهوريه آئرلينڊ Éire (آئرش)
جھنڊو نِسبتي نشان
ترانو: "امران نا وين (سپاھين جو گيت)"
گادي جو هنڌ	ڊبلن 53°20.65′N 6°16.05′W
سڀ کان وڏو	گاديءَ جو ھنڌ
دفتري ٻوليون	آئرش انگريزي
نسلي گروھ (2022)	76.6% اڇا آئرش 10.8% ٻيا اڇا 3.3% ايشيائي 1.5% ڪارا 1.7% ٻيا 6.2% ڄاڻايل ناهي
مذهب (2022)	75.7% عيسائيت ** 69.1% ڪيٿولڪيت ** 2.5% اينگليڪنزم ** 4.1% ٻيا عيسائي 14.5% لامذهبي 3.1% ٻيا 6.7% ڄاڻايل ناهي
مقامي آبادي	آئرش
حڪومت	وحداني پارلياماني ريپبلڪ
• صدر	ڪيٿرين ڪانولي
• تائوشيخ(وزيراعظم)	ميهال مارٽن
• تاناسته (ڊپٽي وزيراعظم)	سائمن هيرس
• چيف جسٽس	ڊونل اوڊونيل
مقننه	ايريختس
•  مٿيون ایوان	شيناڊ
• ھيٺيون ایوان	ڊائل
آزادي گڏيل بادشاهت کان
• اعلان	24 اپريل 1916
• آزاديءَ جو اعلان	21 جنوري 1919
• اينگلو-آئرش معاهدو	6 ڊسمبر 1921
• 1922ع جو آئين	6 ڊسمبر 1922
• 1937ع جو آئين	29 ڊسمبر 1937
• جمهوريه ايڪٽ	18 اپريل 1949
پکيڙ
• جملي	70,273 km2 (27,133 sq mi) (118هون)
• پاڻي (%)	2.0%
آبادي
• اپريل 2025 اندازو	5,458,600 (119هون)
• 2022 مردم شماري	5,149,139
•  گھاٽائي	76.6/km2 (198.4/sq mi) (113هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	884.699 ارب آمريڪي ڊالر (41هون)
• في سيڪڙو	159,129 آمريڪي ڊالر (3هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	779.381 ارب آمريڪي ڊالر (22هون)
• في سيڪڙو	140,186 آمريڪي ڊالر (2هون)
جِينِي (2022)	27.9 ڪمتر
ايڇ ڊي آء (2023)	0.949 انتهائي اعلیٰ · 11هون
ڪرنسي	يورو (€) (EUR)
معياري وقت	GMT (متناسق عالمي وقت )
• اونھارو ( روشني جي روزاني بچت وارو وقت)	IST (متناسق عالمي وقت +1)
تاریخ جو نمونو	dd/mm/yyyy
ڊرائيونگ جو پاسو	کاٻي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ	+353
انٽرنيٽ ڊومين	.ie

اڳوڻو صدر ميخائيل ھگنس

ريپبلڪ آف آئرلينڊ (انگريزي: Republic of Ireland) يا جمھوريه آئرلينڊ يورپ جو ھڪ ملڪ آھي جيڪو آئرلينڊ واري ٻيٽ ۾ واقع آهي. ھي ملڪ معاشي طور تي سال 1995ع کان 2007ع تائين تيزي سان معاشي ترقي ڪري سيلٽڪ ٽائيگر بڻجي اڀريو. 2015 ۾ ھي ملڪ يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪَ تيزي سان ترقي ڪندڙ ملڪ ھيو. گڏيل قومن جي انساني ترقي جي اشاريي مطابق ھي ملڪ جرمني سان گڏ ڇھون نمبر سڀ کان ترقي يافته ملڪ آھي.

ڊبلن ۾ واقع انٽرنيشنل فائنينشل سروسز سينٽر

تاريخ

ھن سرزمين تي 600 کان 150 ق. م ۾ ڪيلٽڪ قبيلن جي آمد ٿي. ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ نارمن جي قبضي ۾ ايو جنھن بعد لاڳيتو ست صديون مقامي ماڻھن انگلينڊ سان مزاحمت جاري رکي.ھتان جي ماڻھن ڪيترائي سال يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي خلاف گوريلا جنگ ڪئي

هوم رول تحريڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرش هوم رول تحريڪ

چارلس اسٽيورٽ پارنيل (1846ع–1891ع) هڪ گڏجاڻيءَ کي خطاب ڪندي. آئرش پارلياماني پارٽي 1882ع ۾ پارنيل قائم ڪئي.

ايڪٽ آف يونين تحت 1 جنوري 1801ع کان 6 ڊسمبر 1922ع تائين آئرلينڊ جو ٻيٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جو حصو رهيو. عظيم ڏڪار دوران، 1845ع کان 1849ع تائين، ٻيٽ جي 80 لک کان وڌيڪ آبادي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو گهٽجي وئي. ڏڪار ۽ بيمارين سبب ڏهه لک آئرش ماڻهو فوت ٿيا، جڏهن تہ وڌيڪ 15 لک ماڻهن لڏپلاڻ ڪئي، جن مان گهڻا آمريڪا ويا. انهيءَ سان ايندڙ هڪ صديءَ تائين لڏپلاڻ جو اهڙو سلسلو قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي تائين آبادي مسلسل گهٽجندي رهي.

1874ع کان، ۽ خاص طور 1880ع کان چارلس اسٽيورٽ پارنيل جي اڳواڻيءَ هيٺ، آئرش پارلياماني پارٽي جي اهميت وڌڻ لڳي. ان جو پهريون سبب آئرش لينڊ ليگ وسيلي هلندڙ وسيع زرعي تحريڪ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ آئرش لينڊ ايڪٽس تحت زميندارن کان زمين وٺندڙ هارين لاءِ زرعي سڌارا حاصل ڪيا ويا. ٻيو سبب پارٽيءَ جون هوم رول حاصل ڪرڻ جون ڪوششون هيون. ان مقصد لاءِ ٻه بل پيش ڪيا ويا، جيڪي منظور نه ٿي سگهيا؛ انهن بلن تحت آئرلينڊ کي محدود قومي خودمختياري ملڻي هئي. انهن ڪوششن جي نتيجي ۾ لوڪل گورنمينٽ (آئرلينڊ) ايڪٽ 1898ع تحت قومي معاملن تي مقامي سطح کان اختيار وڌيو، جيڪي ان کان اڳ پروٽيسٽنٽ بالادستي سان لاڳاپيل زميندارن جي اثر هيٺ گرانڊ جيورين وٽ هئا.

1916 وارو ايسٽر پروڪليميشن

هوم رول جو نفاذ تقريباً يقيني نظر اچڻ لڳو، جڏهن پارليامينٽ ايڪٽ 1911ع هائوس آف لارڊز جو ويٽو وارو اختيار ختم ڪري ڇڏيو ۽ جان ريڊمنڊ 1914ع ۾ ٽيون هوم رول ايڪٽ منظور ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. تنهن هوندي بہ، 1886ع ۾ پهريون هوم رول بل پيش ٿيڻ کان پوءِ آئرش پروٽيسٽنٽن ۾ يونينسٽ تحريڪ وڌندي رهي. کين خدشو هو تہ جيڪڏهن آئرش ڪيٿولڪ حقيقي سياسي اقتدار حاصل ڪندا تہ کين امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پوندو ۽ سندن معاشي توڙي سماجي مراعتون ختم ٿي وينديون. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ يونين ازم خاص طور السٽر جي ڪجهه حصن ۾ مضبوط هو، جتي ٻيٽ جي وڌيڪ زرعي نوعيت وارن ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ صنعتڪاري وڌيڪ هئي ۽ پروٽيسٽنٽ آبادي پڻ وڌيڪ نمايان هئي؛ چئن ڪائونٽين ۾ تہ پروٽيسٽنٽ اڪثريت ۾ هئا.

آئرش يونينسٽ پارٽي جي ڊبلن ڄائي اڳواڻ سر ايڊورڊ ڪارسن ۽ السٽر يونينسٽ پارٽي جي السٽر ڄائي اڳواڻ سر جيمس ڪريگ جي اڳواڻيءَ هيٺ يونينسٽن جو موقف انتهائي سخت ٿي ويو ۽ هنن ”السٽر کي زبردستي تابع ڪرڻ“ جي مخالفت لاءِ السٽر والنٽيئرز قائم ڪيا.

مئي 1914ع ۾ هوم رول بل پارليامينٽ مان منظور ٿيڻ کان پوءِ، السٽر ۾ بغاوت کان بچڻ لاءِ برطانوي وزيراعظم ايڇ. ايڇ. اسڪوئٿ هڪ ترميمي بل پيش ڪيو، جنهن کي آئرش پارلياماني پارٽي جي قيادت بہ بي دليءَ سان قبول ڪيو. ان ترميم تحت السٽر کي آزمائشي طور ڇهن سالن لاءِ هوم رول بل جي عملداريءَ کان عارضي طور ٻاهر رکڻو هو، جڏهن تہ ان عرصي کان پوءِ عارضي طور خارج ڪيل علائقي لاءِ ڪهڙا نوان انتظام ڪيا ويندا، ان بابت اڃا فيصلو نه ڪيو ويو هو.

انقلاب ۽ آزاديءَ ڏانهن قدم

1916ع جي ايسٽر بغاوت کان پوءِ ڊبلن شهر جي مرڪز ۾ ٿيل تباهي

جيتوڻيڪ ٽئين هوم رول ايڪٽ کي شاهي منظوري ملي چڪي هئي ۽ 1914ع ۾ اهو قانوني ڪتابن ۾ شامل ٿي ويو هو، پر پهرين مهاڀاري جنگ شروع ٿيڻ سبب ان تي عمل جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ملتوي ڪيو ويو، جنهن سان آئرلينڊ ۾ گهرو ويڙهه جو خطرو پڻ عارضي طور ٽري ويو. جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ ايڪٽ تي عملدرآمد کي يقيني بڻائڻ جي اميد سان، جنگ ۾ آئرلينڊ جي شرڪت جي سلسلي ۾ ريڊمنڊ ۽ آئرش نيشنل والنٽيئرز برطانيا ۽ ان جي اتحادين جي حمايت ڪئي. لڳ ڀڳ 175,000 مرد نئين برطانوي فوج جي 10هين (آئرش) ڊويزن ۽ 16هين (آئرش) ڊويزن جي آئرش رجمينٽن ۾ شامل ٿيا، جڏهن تہ يونينسٽ 36هين (السٽر) ڊويزن ۾ شامل ٿيا.

آئرش والنٽيئرز جي باقي ميمبرن، جن ريڊمنڊ جو موقف قبول نه ڪيو ۽ برطانيا جي ڪنهن بہ قسم جي حمايت جي مخالفت ڪئي، آئرش سٽيزن آرمي ۽ ٻين هٿياربند آئرش قومپرست گروهن سان گڏجي 1916ع جي ايسٽر بغاوت ۾ برطانوي راڄ خلاف هٿياربند بغاوت ڪئي. بغاوت 24 اپريل 1916ع تي جمهوريه جي اعلان سان شروع ٿي. هڪ هفتي تائين، خاص طور ڊبلن ۾، سخت ويڙهه کان پوءِ بچي ويل باغين کي پنهنجا مورچا ڇڏي هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا. باغين جي اڪثريت کي قيد ڪيو ويو، جڏهن تہ پندرهن قيدين، جن ۾ گهڻا اڳواڻ ۽ اعلان تي صحيح ڪندڙ سڀئي ماڻهو شامل هئا، کي برطانوي تاج خلاف هٿياربند بغاوت ۽ جنگ ڪرڻ جي الزام ۾ ڊفينس آف دي ريئلم ايڪٽ 1914ع تحت فوجي عدالتن ۾ مقدما هلائڻ کان پوءِ موت جي سزا ڏني وئي. انهن ۾ آئرش باغي فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف پيٽرڪ پيئرس ۽ سوشلسٽ جيمس ڪونولي پڻ شامل هئا؛ ڪونولي انڊسٽريل ورڪرز آف دي ورلڊ يونين جو باني ۽ آئرش توڙي اسڪاٽش مزدور تحريڪن جو اهم اڳواڻ هو. ايسٽر بغاوت، ان کان پوءِ ٿيندڙ ڦاهين ۽ گرفتارين، ۽ 1918ع جي جبري فوجي ڀرتيءَ واري بحران آئرلينڊ جي عوامي راءِ کي برطانوي حڪومت جي خلاف موڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

جنوري 1919ع ۾، ڊسمبر جي 1918ع جي عام چونڊن کان پوءِ، آئرلينڊ مان چونڊيل 105 پارليامينٽ ميمبرن مان 73 شن فين جا ميمبر هئا، جيڪي برطانوي هائوس آف ڪامنز کان غيرحاضريءَ جي پاليسيءَ جي بنياد تي چونڊيا ويا هئا. جنوري 1919ع ۾ هنن ڊائل ايرن نالي هڪ آئرش پارليامينٽ قائم ڪئي. هن پهرين ڊائل آزاديءَ جو اعلان جاري ڪري آئرش جمهوريه جو اعلان ڪيو. اهو اعلان بنيادي طور 1916ع واري اعلان جو ورجاءُ هو، پر ان ۾ اهو اضافو ڪيو ويو تہ آئرلينڊ هاڻي گڏيل بادشاهت جو حصو نه رهيو. آئرش جمهوريه جي ڊائل ايرن جي وزارت، ڊائل جي اسپيڪر يا ڪائونسل جي سربراهه (Ceann Comhairle) شان ٽي. اوڪيلي جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وفد 1919ع جي پيرس امن ڪانفرنس ڏانهن موڪليو، پر وفد کي ڪانفرنس ۾ شرڪت جي اجازت نه ملي.

لينسٽر هائوس، ڊبلن. 1922ع ۾ اوريختس نالي نئين پارليامينٽ قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ ڊائل ايرن هيٺيون ايوان بڻيو.

آزاديءَ جي جنگ ۽ جولاءِ 1921ع ۾ ٿيل جنگبنديءَ کان پوءِ، برطانوي حڪومت جي نمائندن ۽ آرٿر گريفٿ، رابرٽ بارٽن ۽ مائيڪل ڪولنز جي اڳواڻيءَ هيٺ پنجن آئرش نمائندن 11 آڪٽوبر کان 6 ڊسمبر 1921ع تائين لنڊن ۾ اينگلو-آئرش معاهدي بابت ڳالهيون ڪيون. آئرش وفد نائٽس برج جي هانس پليس ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو، جتي 5 ڊسمبر تي ٿيل نجي ڳالهين دوران معاهدي کي ڊائل ايرن آڏو منظوريءَ لاءِ پيش ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. 7 جنوري 1922ع تي ٻي ڊائل 64 جي مقابلي ۾ 57 ووٽن سان معاهدي جي توثيق ڪئي.

معاهدي موجب، 6 ڊسمبر 1922ع تي آئرلينڊ جو سڄو ٻيٽ آئرش فري اسٽيٽ (Saorstát Éireann) نالي هڪ خوداختيار ڊومينين بڻيو. آئرش فري اسٽيٽ جي آئين تحت اتر آئرلينڊ جي پارليامينٽ کي اختيار ڏنو ويو تہ اها هڪ مهيني اندر آئرش فري اسٽيٽ مان نڪري ٻيهر گڏيل بادشاهت ۾ شامل ٿي سگهي. ان وچ واري عرصي دوران آئرش فري اسٽيٽ جي پارليامينٽ ۽ آئرش فري اسٽيٽ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جا اختيار اتر آئرلينڊ تائين لاڳو نه ٿيا.

اتر آئرلينڊ معاهدي تحت مليل حق استعمال ڪندي نئين ڊومينين مان نڪري ويو ۽ 8 ڊسمبر 1922ع تي ٻيهر گڏيل بادشاهت ۾ شامل ٿيو. ان مقصد لاءِ بادشاهه کي هڪ رسمي درخواست موڪلي وئي تہ ”آئرش فري اسٽيٽ جي پارليامينٽ ۽ حڪومت جا اختيار هاڻي اتر آئرلينڊ تائين لاڳو نه ٿين.“

آئرش فري اسٽيٽ هڪ آئيني بادشاهت هئي، جيڪا ذاتي اتحاد تحت گڏيل بادشاهت ۽ برطانوي دولت مشترڪه جي ٻين ڊومينين سان ساڳيو بادشاهه رکندي هئي. ملڪ ۾ بادشاهه جي نمائندي طور گورنر جنرل، ٻه ايواني پارليامينٽ، ”ايگزيڪيوٽو ڪائونسل“ نالي ڪابينا ۽ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جو صدر نالي حڪومت جو سربراهه موجود هئا.

آئرلينڊ جو 1937ع وارو آئين

جولاءِ 1937ع ۾ ٿيل قومي ريفرنڊم کان پوءِ نئون آئرلينڊ جو آئين (Bunreacht na hÉireann) 29 ڊسمبر 1937ع تي نافذ ٿيو. هن آئين آئرش فري اسٽيٽ جي آئين کي بدلائي ڇڏيو ۽ رياست جو نالو آئرش ٻوليءَ ۾ Éire ۽ انگريزيءَ ۾ “Ireland” مقرر ڪيو.

جيتوڻيڪ آئين جي آرٽيڪلن 2 ۽ 3 ۾ قومي علائقو سڄو آئرلينڊ ٻيٽ قرار ڏنو ويو، پر رياست جي عملي اختيار کي ان علائقي تائين محدود رکيو ويو، جيڪو اڳ آئرش فري اسٽيٽ جو حصو هو. اڳوڻي آئرش فري اسٽيٽ حڪومت ڊسمبر 1936ع ۾ گورنر جنرل جو عهدو ختم ڪري ڇڏيو هو. نئين آئين صدر جو عهدو قائم ڪيو، پر ان وقت به اهو سوال مڪمل طور حل نه ٿيو هو ته آئرلينڊ کي رسمي طور جمهوريه سمجهيو وڃي يا نه. سفير اڃا بادشاهه وٽ مقرر ٿيندا هئا، جڏهن ته رياست جي اندروني معاملن ۾ سربراهه رياست جا سڀ بنيادي اختيار صدر استعمال ڪندو هو. مثال طور، نون قانونن جي منظوري صدر پنهنجي اختيار سان ڏيندو هو ۽ ان لاءِ بادشاهه جارج ڇهون ڏانهن رجوع نه ڪيو ويندو هو؛ بادشاهه رڳو اهڙو قانوني “ادارو” رهيو، جنهن جو ڪردار قانونن ۾ بيان ٿيل هو.

ٻي عالمي جنگ دوران آئرلينڊ غيرجانبدار رهيو؛ هن دور کي ملڪ ۾ “ايمرجنسي” چيو ويندو هو. آئرلينڊ جي ڊومينين واري حيثيت ريپبلڪ آف آئرلينڊ ايڪٽ 1948ع سان ختم ٿي، جيڪو 18 اپريل 1949ع تي نافذ ٿيو ۽ رياست کي باقاعدي جمهوريه قرار ڏنو.

ان وقت جمهوريه قرار ڏيڻ سان دولت مشترڪه جي رڪنيت پاڻمرادو ختم ٿي ويندي هئي. آئرلينڊ جي جمهوريه ٿيڻ کان رڳو ڏهه ڏينهن پوءِ، 28 اپريل 1949ع جي لنڊن اعلان وسيلي اهو اصول تبديل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ جمهوريتن لاءِ به دولت مشترڪه ۾ شامل رهڻ ممڪن ٿيو. آئرلينڊ، بهرحال، نون ضابطن لاڳو ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر رڪنيت لاءِ درخواست نه ڏني. بعد ۾ ڪراون آف آئرلينڊ ايڪٽ 1542ع کي به آئرلينڊ ۾ اسٽيچيوٽ لا ريويژن (پري-يونين آئرش اسٽيچيوٽس) ايڪٽ 1962ع وسيلي منسوخ ڪيو ويو.

تازي دور جي تاريخ

1973ع ۾ آئرلينڊ، گڏيل بادشاهت ۽ ڊينمارڪ سان گڏ يورپي اقتصادي برادري ۾ شامل ٿيو. ملڪ 2007ع ۾ لزبن معاهدي تي صحيحون ڪيون.

آئرلينڊ ڊسمبر 1955ع ۾ گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو. ان کان اڳ، ٻي عالمي جنگ دوران غيرجانبدار رهڻ ۽ اتحادي ڌر جي حمايت نه ڪرڻ سبب ان جي رڪنيت رد ڪئي وئي هئي. ان وقت گڏيل قومن ۾ شامل ٿيڻ سان اهو اصولي عهد پڻ وابسته هو تہ جيڪڏهن گڏيل قومن ضروري سمجهيو تہ ڪنهن رياست جي ٻي رياست خلاف جارحيت کي روڪڻ لاءِ طاقت جي استعمال ۾ حصو ورتو ويندو.

1950ع واري ڏهاڪي دوران آئرلينڊ ۾ يورپي برادرين (EC) جي رڪنيت ۾ دلچسپي وڌڻ لڳي، جڏهن تہ يورپي آزاد واپاري علائقو ۾ شامل ٿيڻ تي پڻ غور ڪيو ويو. گڏيل بادشاهت سان گهرا معاشي لاڳاپا هجڻ ۽ برطانيا جي EC ۾ شامل ٿيڻ جي ارادي سبب آئرلينڊ جولاءِ 1961ع ۾ رڪنيت لاءِ درخواست ڏني. تنهن هوندي بہ، EC جي باني ميمبرن آئرلينڊ جي معاشي صلاحيت، غيرجانبداري ۽ تحفظ پسند اقتصادي پاليسيءَ بابت شڪ ظاهر ڪيا. ڪيترن آئرش اقتصاديات دانن ۽ سياستدانن محسوس ڪيو تہ معاشي پاليسين ۾ سڌارا ضروري آهن.

1963ع ۾ EC جي رڪنيت جو امڪان غيريقيني بڻجي ويو، جڏهن فرانسيسي صدر جنرل چارلس ڊي گال برطانيا جي داخلا جي مخالفت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻين اميدوار ملڪن سان پڻ ڳالهين جو سلسلو رڪجي ويو. 1969ع ۾ سندس جانشين جارج پومپيدو برطانيا ۽ آئرلينڊ جي رڪنيت جي مخالفت نه ڪئي. ان کان پوءِ ڳالهيون ٻيهر شروع ٿيون ۽ 1972ع ۾ داخلا واري معاهدي تي صحيحون ٿيون. ساڳئي سال ريفرنڊم ذريعي آئرلينڊ جي يورپي برادريءَ ۾ داخلا جي توثيق ڪئي وئي، ۽ ملڪ 1 جنوري 1973ع تي EC جو باقاعدي ميمبر بڻيو.

1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ آئرلينڊ شديد معاشي بحران کي منهن ڏنو. بحران کي فيانا فال حڪومت جي بجيٽ پاليسين، موٽر گاڏي ٽيڪس جي خاتمي، حد کان وڌيڪ قرض وٺڻ ۽ عالمي معاشي بي يقيني، خاص طور 1979ع جي تيل بحران، وڌيڪ وڌايو. 1989ع کان پوءِ اقتصادي پاليسين ۾ اهم تبديليون آنديون ويون، جن ۾ معاشي سڌارا، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي، فلاحي نظام ۾ تبديليون، مقابلي ۾ واڌ ۽ روزاني خرچن لاءِ قرض وٺڻ تي پابندي شامل هئي. هيءَ پاليسي پهرين 1989ع–1992ع جي فيانا فال/پروگريسو ڊيموڪريٽس حڪومت شروع ڪئي ۽ پوءِ ايندڙ فيانا فال/ليبر ۽ فائن گيل/ليبر/ڊيموڪريٽڪ ليفٽ حڪومتن جاري رکي.

1990ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين آئرلينڊ دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ بڻجي ويو. هن دور کي سيلٽڪ ٽائيگر جي نالي سان سڃاتو ويو، جيڪو عظيم مندي تائين جاري رهيو. 2014ع کان پوءِ آئرلينڊ ۾ اقتصادي سرگرمي ٻيهر وڌي.

اتر آئرلينڊ جي مسئلي بابت، برطانوي ۽ آئرش حڪومتن دي ٽربلز جي نالي سان مشهور تشدد واري تڪرار جو پرامن حل ڳولڻ شروع ڪيو، جنهن ۾ ڪيترائي نيم فوجي گروهه ۽ برطانوي فوج شامل هئا. اتر آئرلينڊ لاءِ امن ٺاهه، جنهن کي گڊ فرائيڊي معاهدو چيو وڃي ٿو، 1998ع ۾ سرحد جي ٻنهي پاسن ٿيل ريفرنڊمن ۾ منظور ٿيو. امن ٺاهه جي حصي طور آئين جي آرٽيڪلن 2 ۽ 3 ۾ اتر آئرلينڊ تي آئرلينڊ جي علائقائي دعويٰ کي ريفرنڊم ذريعي ختم ڪيو ويو.

برڪسٽ بابت پنهنجي وائيٽ پيپر ۾ گڏيل بادشاهت جي حڪومت گڊ فرائيڊي معاهدي سان پنهنجي وابستگي ٻيهر ورجائي. اتر آئرلينڊ جي حيثيت بابت برطانوي حڪومت چيو تہ سندس ”واضح طور بيان ڪيل ترجيح“ اتر آئرلينڊ جي موجوده آئيني حيثيت برقرار رکڻ آهي: يعني اهو گڏيل بادشاهت جو حصو رهي، پر آئرلينڊ سان مضبوط لاڳاپا برقرار رهن.

آئرش گهرو ويڙهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرش گهرو ويڙهه

ايمون ڊي ويليرا، آئرش سياسي اڳواڻ، 1917ع ۾ اينس ڪورٽ هائوس جي ٻاهران. هن بعد ۾ 1937ع جي آئرلينڊ جي آئين جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

آئرش گهرو ويڙهه (جون 1922ع – مئي 1923ع) اينگلو-آئرش معاهدي جي توثيق ۽ آئرش فري اسٽيٽ جي قيام جو نتيجو هئي. ايمون ڊي ويليرا جي اڳواڻيءَ هيٺ معاهدي مخالف ڌر جو اعتراض هو تہ معاهدو قبول ڪرڻ سان 1919ع جي آئرش جمهوريه ختم ٿي ويندي، جنهن سان هنن وفاداريءَ جو قسم کنيو هو. عوام جي وڏي حصي جي معاهدي جي حمايت باوجود هنن اهو دليل ڏنو تہ ”ماڻهن کي غلط ڪم ڪرڻ جو حق ناهي“.

معاهدي مخالفن جو سڀ کان وڏو اعتراض اهو هو تہ نئين رياست برطانوي سلطنت جو حصو رهندي ۽ فري اسٽيٽ پارليامينٽ جي ميمبرن کي اهڙو قسم کڻڻو پوندو، جنهن کي هو برطانوي بادشاهه سان وفاداريءَ جو قسم سمجهندا هئا. ان جي ابتڙ، مائيڪل ڪولنز جي اڳواڻيءَ هيٺ معاهدي حامي ڌر جو موقف هو تہ معاهدو ”اها آخري آزادي نه ٿو ڏئي، جنهن جي سڀ قومون خواهش ڪن ٿيون، پر ان آزاديءَ کي حاصل ڪرڻ جي آزادي ڏئي ٿو.“

جنگ جي شروعات ۾ آئرش ريپبلڪن آرمي (IRA) ٻن مخالف ڌرين ۾ ورهائجي وئي: معاهدي حامي IRA ۽ معاهدي مخالف IRA. معاهدي حامي IRA ختم ٿي وئي ۽ ان جا ميمبر نئين نيشنل آرمي ۾ شامل ٿي ويا. ٻئي طرف، معاهدي مخالف IRA وٽ اثرائتو مرڪزي حڪم وارو ڍانچو نه هو، جڏهن تہ معاهدي حامي ڌر سڄي جنگ دوران نسبتاً منظم ۽ دفاعي فوجي حڪمت عملي اختيار ڪئي.

مائيڪل ڪولنز ۽ سندس معاهدي حامي ڌر 1922ع ۾ ختم ڪيل برطانوي فوج جي آئرش رجمينٽن مان پهرين مهاڀاري جنگ جا ڏهاڪن هزار تجربيڪار اڳوڻا سپاهي پنهنجي فوج ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ان سان سندن فوجي طاقت ايتري وڌي وئي جو هو معاهدي مخالف قوتن تي غالب اچي سگهيا. برطانيا طرفان توپخانو، جهاز، مشين گنون ۽ بارود فراهم ٿيڻ سان معاهدي حامي ڌر وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن تہ تاج جي فوجن جي ٻيهر فري اسٽيٽ ۾ اچڻ جي خطري پڻ معاهدي تي عمل ڪرائڻ جي ضرورت بابت رهيل شڪن کي گهٽائي ڇڏيو.

معاهدي مخالف قوتن، جن کي اڪثر ”غيرقاعده“ (Irregulars) چيو ويندو هو، کي عوامي حمايت گهٽ حاصل هئي، جڏهن تہ حڪومت کين شڪست ڏيڻ لاءِ پڪو عزم ڏيکاريو. اهي ٻئي عنصر سندن شڪست جا اهم سبب بڻيا.

ملڪ جو نالو

موجوده آئرش لفظ آئر'(Eire) گائلڪ ٻولي جي لفظ ارئو(Eriu) مان نڪتل آهي جيڪو آئرلينڊ جي ھڪ پرڻيل ڌرتيءَ جي ديوي جو نالو آهي.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جمهوريه آئرلينڊ جي سياست ۽ جمهوريه آئرلينڊ ۾ چونڊون

ڪيٿرين ڪونولي
صدر

ميهال مارٽن
تائوشخ

آئرلينڊ هڪ آئيني جمهوريه آهي، جنهن ۾ پارلياماني نظام تحت حڪومت هلندي آهي. ايرَڪٽَس ملڪ جي ٻه ايواني قومي پارليامينٽ آهي، جيڪا آئرلينڊ جي صدر ۽ ايرڪٽس جي ٻن ايوانن، ڊال ايرَن (نمائندن جو ايوان) ۽ شينَد ايرَن (سينيٽ)، تي مشتمل آهي. آرَس اَن اُوَختران آئرلينڊ جي صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، جڏهن ته ايرڪٽس جا ٻئي ايوان ڊبلن ۾ لينسٽر هائوس ۾ گڏ ٿين ٿا.

صدر رياست جو سربراهه هوندو آهي، ستن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي ۽ رڳو هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهي ٿو. صدارتي اميدوارن لاءِ سخت نامزدگي ضابطن سبب 2025ع جي آئرش صدارتي چونڊ ۾ 12.9 سيڪڙو ووٽ رد ٿيل هئا. صدر جو ڪردار بنيادي طور رسمي هوندو آهي، پر ڪائونسل آف اسٽيٽ جي صلاح سان کيس ڪجهه آئيني اختيار حاصل آهن. ڪجهه معاملن ۾ صدر کي مڪمل صوابديد حاصل آهي، جيئن ڪنهن بل جي آئيني حيثيت بابت فيصلو ڪرائڻ لاءِ ان کي سپريم ڪورٽ ڏانهن موڪلڻ. ڪيٿرين ڪونولي 11 نومبر 2025ع تي آئرلينڊ جي ڏهين صدر بڻجي وئي.

تائوشخ (وزيراعظم) حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ ڊال جي نامزدگيءَ تي صدر کيس مقرر ڪندو آهي. گهڻا ٽيشي انهن سياسي پارٽين جا اڳواڻ رهيا آهن، جن قومي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون. 1989ع کان وٺي ڪنهن هڪ پارٽيءَ جي حڪومت نه ٺهڻ سبب اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ هڪ عام رواج بڻجي ويو آهي.

ڊال جا 174 ميمبر (ٽاخٽا ڊالا) آهن، جيڪي واحد منتقلي لائق ووٽ ذريعي متناسب نمائندگي جي نظام هيٺ گهڻ-سيٽي چونڊ تڪن مان چونڊيا ويندا آهن. شينَد 60 ميمبرن تي مشتمل آهي، جن مان 11 کي تائوشخ نامزد ڪندو آهي، ڇهه ٻن يونيورسٽي چونڊ تڪن مان چونڊيا ويندا آهن ۽ 43 کي پيشاور بنيادن تي قائم ڪيل اميدوارن جي پينلن مان عوامي نمائندا چونڊيندا آهن.

آئرلينڊ جي حڪومت آئيني طور وڌ ۾ وڌ 15 ميمبرن تائين محدود آهي. شينَد مان ٻن کان وڌيڪ ميمبر چونڊي نٿا سگهجن، جڏهن ته تائوشخ ، ٽانشٽا (نائب وزيراعظم) ۽ ناڻي وارو وزير لازمي طور ڊال جا ميمبر هوندا آهن. گذريل چونڊ کان پوءِ ڊال جي پهرين گڏجاڻيءَ کان پنجن سالن اندر ان کي ٽوڙڻ لازمي آهي، ۽ ان جي ٽٽڻ کان پوءِ 30 ڏينهن کان دير نه ڪندي عام چونڊون ڪرائڻيون پونديون آهن. آئرلينڊ جي آئين موجب پارلياماني چونڊون گهٽ ۾ گهٽ هر ستن سالن اندر ٿيڻ گهرجن، جيتوڻيڪ قانون ذريعي ان کان ننڍو مدو مقرر ڪري سگهجي ٿو. موجوده حڪومت فيانا فال، فينا گيل ۽ ڪجهه آزاد ميمبرن جو اتحاد آهي، جنهن ۾ فيانا فال جو ميهال مارٽن تائوشخ ۽ فينا گيل جو سائمن هيرس ٽانشٽا آهي. موجوده ڊال ۾ مخالف ڌر جي پارٽين ۾ شن فين، ليبر پارٽي، پيپل بيفور پروفٽ–سوليڊيرٽي، سوشل ڊيموڪريٽس، اينٽو، گرين پارٽي ۽ ڪيترائي آزاد ميمبر شامل آهن.

آئرلينڊ 1973ع کان يورپي يونين جو ميمبر ملڪ آهي. گڏيل سفري علائقي سبب برطانيا جا شهري پاسپورٽ کان سواءِ ملڪ ۾ داخل ٿي سگهن ٿا. هي پاسپورٽ کان آزاد علائقو آئرلينڊ، برطانيا، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن تي مشتمل آهي. تنهن هوندي به هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن تي ڪنهن قسم جي سڃاڻپ گهربل هوندي آهي.

ريجيمز آف دي ورلڊ انڊيڪس 2024ع ۾ آئرلينڊ کي لبرل جمهوريت قرار ڏنو. جمهوريه آئرلينڊ ۾ بدعنواني ۾ اقرباپروري ۽ مخصوص علائقن يا گروهن کي سياسي فائدي لاءِ سرڪاري وسيلا ڏيڻ واري سياست شامل آهي.

مقامي حڪومت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جمهوريه آئرلينڊ ۾ مقامي حڪومت

ڊبلن جون سرڪاري عمارتون

ڊال ايرَن جو هيٺئين ايوان وارو اجلاس گهر

مقامي حڪومت (آئرلينڊ) ايڪٽ 1898ع موجوده مقامي حڪومتي نظام جو بنيادي قانون هو، جڏهن ته 1999ع جي آئين جي ويهين ترميم ان نظام کي آئيني سڃاڻپ ڏني. آئرلينڊ جون 26 روايتي ڪائونٽيون مقامي حڪومتي علائقن جو بنياد آهن، جڏهن ته ڪارڪ، ڊبلن ۽ گالوي جون روايتي ڪائونٽيون ٻن يا وڌيڪ مقامي حڪومتي علائقن تي مشتمل آهن. مقامي حڪومت ايڪٽ 2001ع، جنهن ۾ مقامي حڪومت سڌارا ايڪٽ 2014ع ذريعي ترميم ڪئي وئي، 31 مقامي اختيارين جو نظام قائم ڪري ٿو: 26 ڪائونٽي ڪائونسلون، ٻه شهر ۽ ڪائونٽي ڪائونسلون ۽ ٽي شهري ڪائونسلون. ڪائونٽيون، ڊبلن جي ٽن ڪائونٽين کان سواءِ، ميونسپل ضلعن ۾ ورهايل آهن. ٽائون ڪائونسلن واري مقامي حڪومت جي ٻئي سطح کي 2014ع ۾ ختم ڪيو ويو.

1. فنگل
2. ڊبلن شهر
3. ڊون ليري–راٿڊائون
4. ڏکڻ ڊبلن
5. وڪلو
6. ويڪسفورڊ
7. ڪارلو
8. ڪلڊيئر
9. ميٿ
10. لائوٿ
11. موناگن
12. ڪيون
13. لانگفورڊ
14. ويسٽ ميٿ
15. آفلي
16. ليش
17. ڪلڪيني
18. واٽرفورڊ
19. ڪارڪ شهر
20. ڪارڪ
21. ڪيري
22. لمرڪ
23. ٽپريئري
24. ڪليئر
25. گالوي
26. گالوي شهر
27. ميو
28. راسڪامن
29. سلائگو
30. ليٽرم
31. ڊونيگال

مقامي اختياريون رٿابندي، مقامي رستن، صفائي ۽ لائبريرين جهڙن معاملن جون ذميوار آهن. ڊال جي چونڊ تڪن (Dáil) جون حدون مقرر ڪندي، جيترو ممڪن هجي ڪائونٽين جون حدون ٽوڙڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ آبادي وارين ڪائونٽين ۾ ڪيترائي چونڊ تڪ هوندا آهن؛ ڪجهه تڪ هڪ کان وڌيڪ ڪائونٽين تي به مشتمل هوندا آهن، پر عام طور ڪائونٽي جون حدون پار نه ڪندا آهن. ڪائونٽين کي ٽن شمارياتي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ وٽ علائقائي اسيمبلي آهي، جيڪا ان علائقي جي مختلف ڪائونٽي ۽ شهري ڪائونسلن پاران موڪليل ميمبرن تي مشتمل هوندي آهي. انهن علائقن جو سڌو انتظامي ڪردار ناهي، پر اهي رٿابندي، هم آهنگي ۽ شمارياتي مقصدن لاءِ ڪم ڪن ٿا.

قانون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جمهوريه آئرلينڊ جو قانون, جمهوريه آئرلينڊ جون عدالتون ۽ جمهوريه آئرلينڊ ۾ قانون لاڳو ڪرڻ

1802ع ۾ مڪمل ٿيل فور ڪورٽس، ديواني عدالتن جي مکيه عمارت آهي.

آئرلينڊ ۾ لکيل آئين سان گڏ عام قانون تي ٻڌل قانوني نظام آهي، جيڪو پارلياماني جمهوريت جو بندوبست ڪري ٿو. عدالتي نظام سپريم ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، هاءِ ڪورٽ، سرڪٽ ڪورٽ ۽ ڊسٽرڪٽ ڪورٽ تي مشتمل آهي. اهي سڀ آئرش قانون لاڳو ڪن ٿيون ۽ ديواني توڙي فوجداري معاملن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون. سنگين ڏوهن جا مقدما عام طور جيوري آڏو هلائڻ لازمي آهن. هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ ۽ سپريم ڪورٽ کي عدالتي نظرثاني ذريعي اهو طئي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي ته قانون ۽ رياست جي ٻين ادارن جا عمل آئين ۽ قانون سان مطابقت رکن ٿا يا نه. غيرمعمولي حالتن کان سواءِ عدالتي ٻڌڻيون عوام آڏو ٿيڻ لازمي آهن.

فوجداري عدالتن جي انصاف واري عمارت فوجداري عدالتن جي مکيه عمارت آهي.

گارڊا شيئوخانا (لفظي معنيٰ: ”امن جا محافظ“)، جنهن کي عام طور گارڊي چيو وڃي ٿو، رياست جي شهري پوليس فورس آهي. هي فورس علائقي ۽ بنيادي ڍانچي سميت شهري پوليسنگ جي سڀني شعبن جي ذميوار آهي. ان جو سربراهه گارڊا ڪمشنر هوندو آهي، جنهن کي حڪومت مقرر ڪندي آهي. وردي پهريل گهڻا اهلڪار معمول موجب آتشين هٿيار نٿا کڻن. روايتي طور عام پوليسنگ وردي پهريل اهلڪار ڪندا آهن، جيڪي رڳو ڏنڊي ۽ مرچن وارو اسپري سان ليس هوندا آهن.

ملٽري پوليس ڪور آئرش فوج جو اهو شعبو آهي، جيڪو فوجي اهلڪارن لاءِ پوليس خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ مشقن توڙي مقررين دوران فوجي دستن سان فوجي پوليس جي موجودگي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. جنگ جي وقت ان جون اضافي ذميواريون ٽريفڪ ڪنٽرول جو نظام مهيا ڪرڻ به آهن، جيئن فوجي دستا تيزيءَ سان پنهنجي مقرر علائقن تائين پهچي سگهن. جنگي دور جي ٻين ذميوارين ۾ جنگي قيدين ۽ پناهگيرن جو انتظام پڻ شامل آهي.

آئرلينڊ جا شهريت جا قانون ”آئرلينڊ جي ٻيٽ“ سان واسطو رکن ٿا، جنهن ۾ ٻيٽ ۽ سامونڊي علائقا به شامل آهن؛ اهڙيءَ طرح اهي اتر آئرلينڊ تائين به لاڳو ٿين ٿا، جيڪو برطانيا جو حصو آهي. تنهن ڪري اتر آئرلينڊ ۾ ڄاول اهڙو شخص، جيڪو آئرش شهريت جون گهرجون پوريون ڪري—مثال طور آئرلينڊ جي ٻيٽ تي ڪنهن آئرش يا برطانوي شهري والدين، يا اهڙي والدين وٽ ڄاول هجي جنهن کي اتر آئرلينڊ يا جمهوريه آئرلينڊ ۾ رهائش تي پابنديءَ کان سواءِ رهڻ جو حق هجي— آئرش شهريت جو حق استعمال ڪري سگهي ٿو، جيئن آئرش پاسپورٽ حاصل ڪرڻ.

2024ع ۾ دنيا جي سڀ کان پُرامن ملڪن جي فهرست ۾ آئرلينڊ آئس لينڊ کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جا پرڏيهي لاڳاپا

پڻ ڏسو: آئرلينڊ–نيٽو لاڳاپا

مارچ 2025ع ۾ واشنگٽن ڊي سي جي وائيٽ هائوس ۾ تائوشيخ ميهال مارٽن ۽ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ

آئرلينڊ جا پرڏيهي لاڳاپا وڏي حد تائين يورپي يونين جي رڪنيت کان متاثر آهن، جيتوڻيڪ برطانيا ۽ آمريڪا سان ٻه طرفا لاڳاپا پڻ اهم آهن. آئرلينڊ ڇهن موقعن تي يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت سنڀالي چڪو آهي، جنهن مان سڀ کان تازو مدو جنوري کان جون 2013ع تائين هو.

آئرلينڊ پرڏيهي پاليسيءَ ۾ خودمختيار رخ اختيار ڪرڻ ڏانهن مائل رهيو آهي؛ تنهنڪري ملڪ نيٽو جو رڪن ناهي ۽ فوجي غيرجانبداريءَ جي ڊگهي عرصي کان هلندڙ پاليسي اختيار ڪندو آيو آهي. هن پاليسيءَ جي نتيجي ۾ آئرش دفاعي فوجون 1960ع کان وٺي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن، جن ۾ ڪانگو بحران دوران ۽ ان کان پوءِ قبرص، لبنان ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ڪيل خدمتون شامل آهن.

ٻي عالمي جنگ دوران آئرلينڊ جي غيرجانبداري جي باوجود، برطانوي هٿياربند فوجن ۾ ڀرتي ٿيڻ وسيلي آئرلينڊ جا 50,000 کان وڌيڪ ماڻهو جنگ ۾ شريڪ ٿيا. سرد جنگ دوران آئرلينڊ جي فوجي پاليسي، ظاهري طور غيرجانبدار هجڻ باوجود، نيٽو ڏانهن مائل هئي. ڪيوبا ميزائل بحران دوران شان ليماس، شينن مان گذرندڙ ڪيوبا ۽ چيڪوسلوواڪيا جي جهازن جي تلاشي وٺڻ جي اجازت ڏني ۽ حاصل ڪيل معلومات سي آءِ اي کي ڏني. 2003ع ۾ عراق تي حملي ۾ شامل فوجي اهلڪارن کي شينن هوائي اڏي وسيلي منتقل ڪرڻ لاءِ آئرلينڊ جون هوائي سهولتون آمريڪي فوج استعمال ڪيون. هي هوائي اڏو ان کان اڳ 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي ۽ پهرين نار جنگ دوران پڻ استعمال ڪيو ويو هو.

1999ع کان آئرلينڊ، نيٽو جي پارٽنرشپ فار پيس (PfP) پروگرام ۽ نيٽو جي يورو-ائٽلانٽڪ پارٽنرشپ ڪائونسل (EAPC) جو رڪن آهي، جن جو مقصد نيٽو ۽ يورپ توڙي اڳوڻي سوويت يونين جي رياستن وچ ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ آهي.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جون دفاعي فوجون

پڻ ڏسو: آئرلينڊ جي غيرجانبداري

2010ع ۾ ڪوسوو فورس جي حصي طور آئرش فوج جا سپاهي

آئرلينڊ هڪ غيرجانبدار ملڪ آهي، ۽ تڪراري علائقن ۾ آئرش فوجين جي شرڪت لاءِ ”ٽرپل لاڪ“ ضابطا لاڳو آهن، جن تحت گڏيل قومن، ڊائل ايرن ۽ حڪومت جي منظوري لازمي آهي. تنهنڪري، ملڪ جو فوجي ڪردار قومي خوددفاع ۽ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ شرڪت تائين محدود آهي.

آئرش دفاعي فوجون (اوگلي نا هيرَن) بري فوج، بحري سروس، هوائي ڪور ۽ رزرو دفاعي فوج تي مشتمل آهن. هيءَ فوج انگ جي لحاظ کان ننڍي، پر سٺي نموني هٿياربند ۽ ليس آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 10,000 ڪُل وقتي فوجي اهلڪار ۽ 2,000 کان وڌيڪ رزرو اهلڪار شامل آهن. دفاعي فوجن جي روزاني مقررين ۾ شهري اختيارين جي مدد وارا آپريشن، آئرش بحري سروس طرفان آئرلينڊ جي علائقائي پاڻين ۽ خصوصي اقتصادي علائقي جي حفاظت ۽ گشت، ۽ گڏيل قومن، يورپي يونين ۽ پارٽنرشپ فار پيس جا امن قائم رکڻ وارا مشن شامل آهن. 1996ع تائين 40,000 کان وڌيڪ آئرش فوجي اهلڪار گڏيل قومن جي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ خدمتون سرانجام ڏئي چڪا هئا.

آئرش هوائي ڪور دفاعي فوجن جو هوائي حصو آهي ۽ سورهن مقرر پرن وارا جهاز ۽ اٺ هيليڪاپٽر هلائي ٿو. آئرش بحري سروس آئرلينڊ جي بحري فوج آهي ۽ ڇهه گشتي جهاز هلائي ٿي، ان کان سواءِ ان وٽ ٿوري تعداد ۾ هوا ڀرڻ واريون ٻيڙيون ۽ تربيتي جهاز پڻ آهن. بحري سروس وٽ هٿياربند بورڊنگ ٽوليون آهن، جيڪي ڪنهن جهاز کي قبضي ۾ وٺڻ جي صلاحيت رکن ٿيون، ۽ فراگ مينن جو هڪ خاص دستو پڻ موجود آهي. فوج ۾ جزوقتي رزرو اهلڪارن لاءِ رزرو دفاعي فوجون (آرمي رزرو ۽ بحري سروس رزرو) پڻ شامل آهن. آئرلينڊ جي خاص فوجي دستن ۾ آرمي رينجر ونگ شامل آهي، جيڪو بين الاقوامي خاص آپريشنز وارن دستن سان گڏ تربيت حاصل ڪري ٿو ۽ ڪارروايون سرانجام ڏئي ٿو. صدر رسمي طور دفاعي فوجن جو اعليٰ ترين ڪمانڊر آهي، پر عملي طور اهي فوجون دفاع واري وزير وسيلي حڪومت آڏو جوابده آهن.

2017ع ۾ آئرلينڊ گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي تي صحيح ڪئي.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه جي معيشت

آئرلينڊ هڪ کليل معيشت آهي ۽ ”وڏي قدر“ واري پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI) جي وهڪري جي لحاظ کان پهرين نمبر تي آهي. في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار جي لحاظ کان آئرلينڊ 187 ملڪن مان بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) موجب پنجين ۽ 175 ملڪن مان عالمي بئنڪ موجب ڇهين نمبر تي آهي، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي قومي آمدني جي لحاظ کان پڻ دنيا جي پهرين ڏهن ملڪن ۾ شامل آهي. مرڪزي شماريات آفيس هڪ متبادل پيمانو تيار ڪيو، جنهن کي ترميم ڪيل مجموعي قومي آمدني (GNI) چيو وڃي ٿو. آئرش حڪومت هن پيماني کي ملڪي معيشت اندر ٿيندڙ سرگرمين جي وڌيڪ حقيقي تصوير حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان مان وڏين گهڻ قومي ڪمپنين جي برآمدن سان لاڳاپيل منتقليون ڪڍيون وڃن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري غيرمادي اثاثن سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهو پيمانو خاص طور آئرلينڊ جي معيشت لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ مجموعي ملڪي پيداوار ۾ غير آئرش ملڪيت وارين ڪمپنين جي آمدني غيرمتناسب طور شامل ٿئي ٿي، جيڪا اڪثر آئرلينڊ کان ٻاهر منتقل ٿي ويندي آهي. پرڏيهي گهڻ قومي ڪمپنيون آئرلينڊ جي معيشت جون مکيه محرڪ آهن؛ اهي نجي شعبي جي افرادي قوت جي چوٿين حصي کي روزگار ڏين ٿيون، ۽ آئرلينڊ جي ڪارپوريٽ ٽيڪسن جو 80 سيڪڙو ادا ڪن ٿيون. آئرلينڊ جي مٿين 20 ڪمپنين مان 14 (2017ع جي واپاري آمدنيءَ جي لحاظ کان) آمريڪا سان تعلق رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون آهن، جڏهن تہ آئرلينڊ ۾ موجود پرڏيهي گهڻ قومي ڪمپنين مان 80 سيڪڙو آمريڪا جون آهن.

آئرلينڊ يورپي يونين (گهرو نيرو ۽ واڱڻائي) ۽ يورو زون (گهرو نيرو) جو حصو آهي.

آئرلينڊ 2002ع ۾ يورپي يونين جي ٻين يارهن رڪن ملڪن سان گڏ يورو کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.

عظيم معاشي مندي ۽ آئرلينڊ جي ملڪيت واري بلبل جي ڦاٽڻ کان پوءِ، ملڪ 2010ع ۾ سرڪاري طور معاشي منديءَ مان نڪري آيو، جنهن جو مکيه سبب آئرلينڊ ۾ موجود آمريڪي گهڻ قومي ڪمپنين جي برآمدن ۾ واڌ هئي. تنهن هوندي بہ، حڪومت طرفان نجي بئنڪن جي قرضن جي ضمانت ڏيڻ سبب سرڪاري قرض وٺڻ جي لاڳت ۾ واڌ کان پوءِ، آئرش حڪومت يورپي يونين، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) ۽ برطانيا، سويڊن ۽ ڊينمارڪ کان ٻه طرفن قرضن تي مشتمل 85 ارب يورو جي مالي امدادي پروگرام کي قبول ڪيو. لڳاتار ٽن سالن جي معاشي گهٽتائيءَ کان پوءِ، معيشت 2011ع ۾ 0.7 سيڪڙو ۽ 2012ع ۾ 0.9 سيڪڙو وڌي.

وچولي مساوي قابلِ خرچ آمدني 2021ع ۾ ساليانو 31,392 آمريڪي ڊالر (PPP) هئي. 2012ع ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 14.7 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ تازو آيل مهاجرن ۾ اها شرح 18.5 سيڪڙو هئي. مارچ 2016ع ۾ مرڪزي شماريات آفيس (CSO) موجب بيروزگاريءَ جي شرح 8.6 سيڪڙو هئي، جيڪا فيبروري 2012ع جي 15.1 سيڪڙو واري بلند ترين سطح کان گهٽجي چڪي هئي. بيروزگاريءَ کان علاوه، 2008ع کان 2013ع تائين آئرلينڊ مان خالص لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ مجموعي طور 120,100 هو، جيڪو آئرلينڊ جي 2011ع واري آدمشماري موجب ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2.6 سيڪڙو هو. لڏپلاڻ ڪندڙن مان هڪ ٽيون حصو 15 کان 24 سالن جي عمر وارن ماڻهن تي مشتمل هو. نومبر 2022ع تائين بيروزگاريءَ جي شرح ٻيهر گهٽجي 4.4 سيڪڙو ٿي وئي هئي.

آئرلينڊ 15 ڊسمبر 2013ع تي يورپي يونين–آءِ ايم ايف جي مالي امدادي پروگرام مان نڪري آيو. بجيٽ ۾ ڪٽوتين، سڌارن ۽ اثاثن جي وڪري کان پوءِ آئرلينڊ ٻيهر قرض جي مارڪيٽن تائين رسائي حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويو. ان کان پوءِ آئرلينڊ رڪارڊ شرحَن تي ڊگهي مدي وارا بانڊ وڪڻڻ جي قابل ٿيو. تنهن هوندي بہ، آئرلينڊ جي قرضن واري بلبل کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ، آئرش بئنڪن کي مالي سهائتا ۽ سرڪاري خساري واري خرچ وسيلي نجي شعبي جي بيلنس شيٽ، جيڪا OECD ۾ سڀ کان وڌيڪ قرضي تناسب واري هئي، مان وڏي مقدار ۾ قرض سرڪاري شعبي جي بيلنس شيٽ ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو، جيڪا بحران کان اڳ لڳ ڀڳ بنا قرض جي هئي. هن قرض جي منتقليءَ جو نتيجو اهو نڪتو جو 2017ع ۾ بہ آئرلينڊ يورپي يونين جي 28 رڪن ملڪن ۽ OECD ۾ سرڪاري توڙي نجي شعبي جي قرضن جي سڀ کان مٿين سطحن وارن ملڪن مان هڪ رهيو.

2009ع کان 2016ع تائين آئرلينڊ آمريڪي دواسازي ڪمپنين جي ڪارپوريٽ ٽيڪس انورشن لاءِ مکيه منزلن مان هڪ بڻجي ويو. ملڪ وڏين آمريڪي ٽيڪنالاجي گهڻ قومي ڪمپنين، جهڙوڪ ايپل، گوگل، مائڪروسافٽ ۽ فيسبڪ، لاءِ پڻ آمريڪا کان ٻاهر سڀ کان وڏو مرڪز بڻجي ويو. انهن ڪمپنين جي سرگرمين سبب 2015ع ۾ مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ جي شرح 26.3 سيڪڙو ۽ مجموعي قومي پيداوار جي واڌ جي شرح 18.7 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. بعد ۾ ظاهر ٿيو تہ هن غيرمعمولي واڌ جو وڏو سبب ايپل پاران پنهنجي ”ڊبل آئرش“ ماتحت ڪمپني، ايپل سيلز انٽرنيشنل، جي جوڙجڪ ۾ تبديلي ڪرڻ هو، جيڪا ترجيحي ٽيڪس سلوڪ سبب يورپي يونين جي 13 ارب يورو واري ”غيرقانوني رياستي امداد“ جي ڏنڊ جي خطري هيٺ هئي.

ٽيڪس پاليسي

آئرلينڊ جي ٽيڪس پاليسيءَ ۾ تبديليءَ جو عمل 1987ع ۾ 10 سيڪڙو گهٽ ٽيڪس واري خاص اقتصادي علائقي، جنهن کي انٽرنيشنل فنانشل سروسز سينٽر (IFSC) چيو وڃي ٿو، جي قيام سان شروع ٿيو. 2003ع ۾ آئرش ڪارپوريشن ٽيڪس کي 32 سيڪڙو مان گهٽائي 12.5 سيڪڙو ڪرڻ سان IFSC واري گهٽ ٽيڪس پاليسيءَ کي سڄي ملڪ تائين وڌايو ويو. ان سان آئرلينڊ جي گهڻو ڪري زرعي معيشت مان علم تي ٻڌل ۽ خدمتن واري معيشت ڏانهن منتقليءَ جي پوين مرحلن ۾ تيزي آئي. هن پاليسيءَ جو خاص ڌيان اعليٰ ٽيڪنالاجي، حياتياتي سائنسن ۽ مالي خدمتن جي شعبن سان لاڳاپيل آمريڪي گهڻ قومي ڪمپنين کي راغب ڪرڻ تي هو، جيڪي آئرلينڊ جي گهٽ ڪارپوريشن ٽيڪس جي شرح ۽ سازگار ڪارپوريٽ ٽيڪس نظام مان فائدو وٺڻ چاهين ٿيون.

آئرلينڊ ۾ گهڻ قومي ڪمپنين پاران استعمال ٿيندڙ ٽيڪس منصوبه بنديءَ جي طريقن آئرش معاشي انگن اکرن تي نمايان اثر وڌو آهي. اهو اثر 2015ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتو، جڏهن ٻه عددي مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ واري شرح کي پال ڪرگمين ليپريڪان اڪانامڪس جو نالو ڏنو؛ اها واڌ وڏي حد تائين ايپل پاران پنهنجي آئرش ماتحت ڪمپنين جي جوڙجڪ ۾ تبديليءَ سان لاڳاپيل هئي. انهن بگاڙن کي ختم ڪرڻ لاءِ آئرلينڊ جي مرڪزي بئنڪ ترميم ڪيل مجموعي قومي آمدنيءَ تي ٻڌل اضافي معاشي انگ اکر متعارف ڪرايا.

آءِ ايف ايس سي جي قيام کان پوءِ، ملڪ ۾ مضبوط ۽ لڳاتار معاشي واڌ ٿي، جنهن آئرش صارفين جي قرض وٺڻ ۽ خرچ ڪرڻ، تعميراتي سرگرمين ۽ سيڙپڪاريءَ ۾ وڏي واڌ کي هٿي ڏني؛ اهو دور بعد ۾ ڪيلٽڪ ٽائيگر جي نالي سان مشهور ٿيو. 2007ع تائين آئرلينڊ ۾ OECD ملڪن مان نجي شعبي جو قرض سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن تہ گهريلو قرض ۽ قابلِ خرچ آمدنيءَ جو تناسب 190 سيڪڙو تائين پهچي ويو هو. عالمي سرمائي مارڪيٽن ڪيلٽڪ ٽائيگر واري دور ۾ آئرلينڊ جي قرضن جي واڌ کي مالي سهارو ڏنو هو، ڇاڪاڻ تہ انهن آئرش بئنڪن کي گهريلو جمع پونجيءَ جي بنياد کان تمام گهڻو قرض وٺڻ جي اجازت ڏني، جيڪو پنهنجي عروج تي 180 سيڪڙو کان بہ وڌي ويو هو؛ پر 2008ع جي مالي بحران دوران انهن مارڪيٽن پنهنجو سهارو واپس وٺي ڇڏيو. وڌيڪ قرض هيٺ دٻيل آئرش قرضي نظام مان سرمائيءَ جي اهڙي واپسيءَ سبب آئرلينڊ جي ملڪيت واري مارڪيٽ ۾ سخت لاٿ آئي، جنهن کان پوءِ 2008ع کان پوءِ آئرلينڊ جو بئنڪنگ بحران پيدا ٿيو.

ملڪ جي ڪامياب گهٽ ٽيڪس واري معيشت سبب آئرلينڊ تي ڪارپوريٽ ٽيڪس پناهگاهه هجڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا آهن. 2017ع جي هڪ مطالعي ۾ آئرلينڊ کي دنيا جو پنجون وڏو ڪنڊوئٽ آف شور مالي مرڪز قرار ڏنو ويو، جيڪو قانوني طور سرمائي کي ٽيڪس پناهگاهن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو. يورپي يونين جو 2018ع وارو ڊجيٽل سيلز ٽيڪس (DST) ۽ گڏيل گڏيل ڪارپوريٽ ٽيڪس بنياد قائم ڪرڻ جي خواهش جزوي طور ”گهڻ قومي ٽيڪس اسڪيمون“ محدود ڪرڻ جي ڪوشش طور ڏٺي وئي.

واپار

ڊبلن ۾ انٽرنيشنل فنانشل سروسز سينٽر

جيتوڻيڪ گهڻ قومي ڪارپوريشنون آئرلينڊ جي برآمدي شعبي تي غالب آهن، پر ٻين ذريعن مان ٿيندڙ برآمدون پڻ قومي آمدنيءَ ۾ نمايان حصو وجهن ٿيون، ۽ خاص طور وڏن شهرن کان ٻاهر روزگار ۽ مقامي معيشتن لاءِ اهم آهن. آئرلينڊ ۾ قائم گهڻ قومي ڪمپنين جي سرگرمين ملڪ کي دنيا جي دوائن، طبي اوزارن ۽ سافٽويئر سان لاڳاپيل شين ۽ خدمتن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ بڻايو آهي. آئرلينڊ جون برآمدون وڏين آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ ريان ايئر، ڪيري گروپ ۽ سمرفٽ ڪاپا، جي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل آهن، ۽ وڌندڙ طور آئرلينڊ ۾ قائم جهاز ليز تي ڏيندڙ ڪمپنين، جهڙوڪ اوولون، جو بہ اهم ڪردار آهي.

ملڪ زنڪ ۽ سيهي جي ڪنسنٽريٽ سميت معدني وسيلا برآمد ڪري ٿو، ۽ ان وٽ جپسم جا اهم ذخيرا ۽ ٽامي، ايلومينيم آڪسائيڊ، چاندي، سون، بيريٽ ۽ ڊولومائيٽ جا ننڍا ذخيرا پڻ آهن.

آئرلينڊ ۾ سياحت مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو حصو وجهي ٿي ۽ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي.

ٻين برآمدي شين ۾ زرعي ۽ خوراڪي شيون، جهڙوڪ ڍور، ڳائو گوشت، رڍون ۽ کير جون شيون شامل آهن.

آئرلينڊ جي اهم درآمدن ۾ ڊيٽا پروسيسنگ جو سامان، ڪيميائي شيون، پيٽروليم ۽ پيٽروليم جون شيون، ڪپڙو ۽ پوشاڪ شامل آهن. مالي خدمتون، جيڪي آئرش فنانشل سروسز سينٽر ۾ قائم گهڻ قومي ڪارپوريشنن طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون، پڻ آئرش برآمدن ۾ حصو وجهن ٿيون.

يورپي يونين وڏي فرق سان ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو 57.9 سيڪڙو برآمدن ۽ 60.7 سيڪڙو درآمدن جو حصو رکي ٿو. بريگزٽ کان اڳ، برطانيا يورپي يونين اندر سڀ کان اهم واپاري ڀائيوار هو، جيڪو 15.4 سيڪڙو برآمدن ۽ 32.1 سيڪڙو درآمدن جو حصو رکندو هو. يورپي يونين کان ٻاهر، 2010ع ۾ آمريڪا آئرلينڊ جي 23.2 سيڪڙو برآمدن ۽ 14.1 سيڪڙو درآمدن جو حصو هو.

توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ ۾ توانائي

ڪائونٽي ويڪسفورڊ ۾ هڪ هوائي بجلي فارم

اي ايس بي، بورڊ گاش انرجي ۽ ايئرٽرسٽي آئرلينڊ ۾ بجلي ۽ گئس جا ٽي اهم فراهم ڪندڙ آهن. ملڪ وٽ گئس جا 19.82 ارب مڪعب ميٽر ثابت ٿيل ذخيرا آهن. قدرتي گئس اڳ ۾ ڪنسيل هيڊ مان ڪڍي ويندي هئي، جيستائين اهو ذخيرو ختم ٿي ويو. ڪورب گئس فيلڊ مان 2013/14ع ۾ پيداوار شروع ٿيڻ جي توقع هئي. 2012ع ۾ بيريرو واري ميدان ۾ تيل جا 1.6 ارب بيرل تائين ذخيرا هجڻ جي تصديق ڪئي وئي، جن مان 160 کان 600 ملين بيرل تائين ڪڍڻ لائق سمجهيا ويا. جيڪڏهن ان کي 2015/16ع ۾ ترقي ڏني وڃي ها تہ اهو آئرلينڊ جي سمورين توانائي ضرورتن کي 13 سالن تائين پورو ڪري سگهي ها.

آئرلينڊ ۾ نئين سر پيدا ٿيندڙ ۽ پائيدار توانائيءَ جي ذريعن جو استعمال وڌائڻ لاءِ اهم ڪوششون ڪيون ويون آهن، خاص طور هوائي توانائي جي شعبي ۾، جتي 3,000 ميگاواٽ گنجائش وارا هوائي بجلي فارم تعمير ڪيا پئي ويا، جن مان ڪجهه جو مقصد بجلي برآمد ڪرڻ هو. آئرلينڊ جي پائيدار توانائي اٿارٽي (SEAI) جو اندازو آهي تہ 2011ع ۾ آئرلينڊ جي توانائيءَ جي ضرورتن جو 6.5 سيڪڙو نئين سر پيدا ٿيندڙ ذريعن مان پورو ٿيو. SEAI آئرلينڊ ۾ توانائيءَ جي ڪارڪردگيءَ ۾ واڌ پڻ رپورٽ ڪئي آهي، جنهن موجب 2005ع کان 2013ع تائين في گهر ڪاربان اخراج ۾ 28 سيڪڙو گهٽتائي آئي.

2021ع ۾ آئرلينڊ دنيا جو 24هون وڏو هوائي توانائي پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جڏهن تہ 2020ع ۾ في ماڻهو هوائي توانائيءَ جي پيداوار جي لحاظ کان ٽئين نمبر تي هو.

آمدورفت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ ۾ آمدورفت, آئرلينڊ ۾ ريل آمدورفت ۽ آئرلينڊ جا رستا

ملڪ جا ٽي اهم بين الاقوامي هوائي اڏا ڊبلن، شينن ۽ ڪارڪ ۾ واقع آهن، جيڪي مقرر ۽ چارٽر اڏامن وسيلي يورپ ۽ ٻين کنڊن جي ڪيترن ئي رستن تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. لنڊن کان ڊبلن هوائي رستو دنيا جو نائون مصروف ترين بين الاقوامي هوائي رستو آهي، ۽ يورپ جو سڀ کان مصروف بين الاقوامي هوائي رستو پڻ آهي؛ 2017ع ۾ ٻنهي شهرن وچ ۾ 14,500 اڏامون هليون. 2015ع ۾ 4.5 ملين ماڻهن هن رستي تي سفر ڪيو، ۽ ان وقت اهو دنيا جو ٻيون مصروف ترين هوائي رستو هو. ايئر لنگس آئرلينڊ جي قومي هوائي ڪمپني آهي، جڏهن تہ ريان ايئر ملڪ جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي. ريان ايئر يورپ جي سڀ کان وڏي گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني آهي، مسافرن جي انگ جي لحاظ کان ٻي وڏي، ۽ بين الاقوامي مسافرن جي انگ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي.

آئرنروڊ ايرن جون ريل گاڏيون هيوسٽن اسٽيشن تي

ريلوي خدمتون آئرنروڊ ايرن (آئرش ريل) مهيا ڪري ٿي، جيڪا ملڪ اندر سموريون بين شهري، مسافر ريل ۽ مال بردار ريلوي خدمتون هلائي ٿي. ڊبلن ريلوي نيٽ ورڪ جو مرڪز آهي، جتي ٻه اهم اسٽيشنون، هيوسٽن اسٽيشن ۽ ڪانولي اسٽيشن، ملڪ جي شهرن ۽ اهم وسندين کي پاڻ ۾ ملائين ٿيون. انٽرپرائز سروس، جيڪا اتر آئرلينڊ ريلويز سان گڏيل طور هلائي وڃي ٿي، ڊبلن ۽ بيلفاسٽ کي ڳنڍي ٿي. آئرلينڊ جي سڄي مکيه ريلوي نيٽ ورڪ ۾ 5 ft 3 in (1,600 mm) ويڪري پٽڙي استعمال ٿئي ٿي، جيڪا يورپ ۾ منفرد آهي ۽ ان جي نتيجي ۾ ريل گاڏين جي ڍانچي جا الڳ نمونا تيار ٿيا آهن. ڊبلن جي عوامي آمدورفت واري نيٽ ورڪ ۾ ڊارٽ، لوئس، ڊبلن بس ۽ ڊبلن بائيڪس شامل آهن.

موٽر وي، قومي بنيادي رستا ۽ قومي ثانوي رستا ٽرانسپورٽ انفراسٽرڪچر آئرلينڊ جي انتظام هيٺ آهن، جڏهن تہ علائقائي رستا ۽ مقامي رستا هر لاڳاپيل علائقي جي مقامي اختيارين جي انتظام هيٺ آهن. رستن جو نيٽ ورڪ بنيادي طور گاديءَ واري شهر ڏانهن مرڪوز آهي، پر موٽر وي ان کي آئرلينڊ جي ٻين وڏن شهرن، جن ۾ ڪارڪ، لمرڪ، واٽرفورڊ ۽ گالوي شامل آهن، سان ڳنڍين ٿا.

ڊبلن ۾ اهم بنيادي ڍانچي ۾ ايسٽ لنڪ ۽ ويسٽ لنڪ محصولي پل، ۽ ڊبلن پورٽ ٽنل شامل آهن. ڪارڪ ۾ لي درياهه هيٺان جيڪ لنچ ٽنل، ۽ شينن درياهه هيٺان لمرڪ ٽنل ڊبلن کان ٻاهر ٻه اهم وڏا منصوبا هئا.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جاگرافي

ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي ڪلفس آف موهر

ميڪگليڪڊيز ريڪس، آئرلينڊ جو سڀ کان اوچو جابلو سلسلو

رياست آئرلينڊ جي ٻيٽ جي لڳ ڀڳ پنج ڇهين حصي (70,273 km² يا 27,133 sq mi) تي پکڙيل آهي، جڏهن ته سڄي ٻيٽ جي ايراضي 84,421 km² يا 32,595 sq mi آهي؛ باقي حصو اتر آئرلينڊ تي مشتمل آهي. ٻيٽ جي اتر ۽ اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ اتر-اوڀر ۾ نارٿ چينل آهي. اوڀر طرف آئرش سمنڊ، سينٽ جارج چينل ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ سيلٽڪ سمنڊ وسيلي ائٽلانٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيل آهي.

اولهندي علائقي جو قدرتي منظر گهڻو ڪري اڻانگن سامونڊي ٽڪرين، پهاڙين ۽ جبلن تي مشتمل آهي. وچ وارا هيٺاهان ميدان برفاني دور جي مٽي ۽ واريءَ جي تهن سان وڏي پيماني تي ڍڪيل آهن، جڏهن ته هتي ڌٻڻين ۽ ڍنڍن جا پڻ ڪيترائي علائقا آهن. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪرانٽوئل آهي، جنهن جي اوچائي 1,038.6 m يا 3,407 ft آهي ۽ اهو ڏکڻ-اولهه ۾ ميڪگليڪڊيز ريڪس جابلو سلسلي ۾ واقع آهي. شينن درياهه وچ وارن ميدانن مان وهي ٿو ۽ 386 ڪلوميٽرs يا 240 ميلs ڊيگهه سان آئرلينڊ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اولهندو سامونڊي ڪنارو اوڀرندي ڪناري جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڻانگو آهي ۽ هتي ڪيترائي ٻيٽ، اپٻيٽ، سامونڊي راسون ۽ کاريون موجود آهن.

آئرلينڊ يورپ جي سڀ کان گهٽ ٻيلن وارن ملڪن مان هڪ آهي. وچين دور جي پڄاڻيءَ تائين ملڪ جو وڏو حصو گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل هو. مقامي وڻن ۾ پن ڇاڻيندڙ وڻ جهڙوڪ اوڪ، ايش، هيزل، برچ، اَلنَس گلوٽينوسا، ولو، پاپيولَس ٽريمُولا، وِچ ايلم، سوربَس آڪيوپيريا ۽ ڪريٽيگَس مونوگائنا شامل آهن؛ جڏهن ته سدا بهار وڻن ۾ اسڪاٽس پائن، ٽيڪسَس بَڪاٽا، آئليڪس اَڪُوئفوليئم ۽ آربيوٽَس يُونيڊو شامل آهن.

ڌٻڻين جي واڌ ۽ زراعت لاءِ ٻيلن جي وڏي پيماني تي صفائي کي ٻيلن جي تباهي جا اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. اڄ آئرلينڊ جي رڳو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ايراضي ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جن مان گهڻا غير مقامي مخروطي وڻن جا پوکيل ٻيلا آهن، جڏهن ته رڳو 2 سيڪڙو مقامي ٻيلا آهن. يورپي ملڪن ۾ ٻيلن جي سراسري ايراضي 33 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي.

رياستي ملڪيت واري ٻيلن جي اداري ڪُوئِلچا موجب، ملڪ جي آبهوا سبب آئرلينڊ ۾ يورپ جي تيز ترين وڻن جي واڌ جي شرحن مان هڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. زمينن جون حدون مقرر ڪرڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جا لوڙھا ٻيلن جي رهائشگاهن جو اهم متبادل آهن، جيڪي مقامي جهنگلي نباتات ۽ ڪيترن ئي حشرات، پکين ۽ ٿڻائتن جانورن کي پناهه فراهم ڪن ٿيون. ملڪ ۾ ٻه زميني ماحولياتي خطا، سيلٽڪ ويڪري پنن وارا ٻيلا ۽ اتر ائٽلانٽڪ جا گھميل گڏيل ٻيلا، موجود آهن.

زراعت ملڪ جي ڪُل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 64 سيڪڙو والاري ٿي. ان جي نتيجي ۾ قدرتي رهائشگاهن جي تحفظ لاءِ زمين محدود رهي ٿي، خاص طور انهن وڏن جهنگلي ٿڻائتن جانورن لاءِ جن کي وڏي علائقي جي ضرورت هوندي آهي. زرعي پيداوار جي ڊگهي تاريخ سان گڏ جديد زرعي طريقن، جهڙوڪ جيت مار دوائن ۽ ڀاڻ جي استعمال، حياتياتي تنوع تي دٻاءُ وڌو آهي.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي آبهوا

وڪلو مائونٽينز نيشنل پارڪ

ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ گلف اسٽريم جو گرم ڪندڙ اثر آئرلينڊ جي موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو. گرمي پد علائقي جي لحاظ کان مختلف رهي ٿو ۽ وچين توڙي اوڀرندي علائقن ۾ ان جا لاها چاڙها نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تنهن هوندي به معتدل سامونڊي آبهوا سبب سياري ۾ گرمي پد ورلي −5 °C (23 °F) کان هيٺ ۽ اونهاري ۾ 26 °C (79 °F) کان مٿي وڃي ٿو.

آئرلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 33.3 °C (91.9 °F)، 26 جون 1887ع تي ڪلڪيني ڪاسل ۾ رڪارڊ ڪيو ويو، جڏهن ته سڀ کان گهٽ گرمي پد −19.1 °C (−2.4 °F) مارڪري ڪاسل، سليگو ۾ رڪارڊ ٿيو. برسات سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ۽ اونهاري جي شروعاتي مهينن ۾ گهٽ پوي ٿي. ڏکڻ-اولهندي هوائن سبب ڏکڻ-اولهندي علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، جڏهن ته ڊبلن ۾ سڀ کان گهٽ برسات پوي ٿي. ملڪ جي ڏکڻ-اوڀر ۾ سج جي روشنيءَ جو مدو سڀ کان وڌيڪ آهي. ڏور اتر ۽ اولهه يورپ جي سڀ کان وڌيڪ هوادار علائقن مان آهن، تنهنڪري اتي هوائي توانائي پيدا ڪرڻ جي وڏي صلاحيت موجود آهي.

آئرلينڊ ۾ عام طور هر سال 1,100 کان 1,600 ڪلاڪن تائين سج جي روشني ملي ٿي، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ روزاني سراسري 3.25 کان 3.75 ڪلاڪ آهي. مئي ۽ جون سڀ کان وڌيڪ اُس وارا مهينا آهن، جن ۾ ملڪ جي گهڻي حصي ۾ روزانو سراسري 5 کان 6.5 ڪلاڪ سج چمڪي ٿو. ڏور ڏکڻ-اوڀر ۾ اونهاري جي شروعات دوران روزانو سراسري 7 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي. ڊسمبر سڀ کان گهٽ اُس وارو مهينو آهي؛ روزاني سراسري اتر ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ کان ڏور ڏکڻ-اوڀر ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڪلاڪن تائين رهي ٿي. ڊبلن جي فينڪس پارڪ ۾ 1881ع کان 1980ع تائين ڪيل ماپن موجب، 1887ع سڀ کان وڌيڪ اُس وارو اونهارو ۽ 1980ع سڀ کان گهٽ اُس وارو اونهارو هو.

ھي اولھ يورپ جو ملڪ آھي جيڪو آئرلينڊ واري ٻيٽ جي ڏاکڻي وڏي حصي تي، برطانيا جي اولھ ۾ ، نارٿ ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ 53 00 N, 8 00 W واري جاگرافيائي بيهڪ تي واقع آهي. ان جي ايراضي 70273 چورس ڪلوميٽر اٿس جنھن ۾ 68883 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1390 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. پکيڙ ۾ دنيا جي ملڪن م 121 نمبر تي آهي. ملڪ جي سرحد خشڪي ۾ 443 ڪلوميٽر برطانيا سان اٿس باقي سامونڊي ڪنارو اٿس جنھن جي ماپ 1448 ڪلوميٽر آهي. سندس ساحلي سامونڊي پٽي زمين کان 12 ناٽيڪل ميلن تائين اٿس ۽ ان کان بعد ان جو مڇي مارڻ جو زون 200 ناٽيڪل ميل تائين اٿس.ھن ملڪ جو وڏو حصو ميداني آھي جنھن جي چوڌاري ٽڪريون ۽ ننڍا جبل آھن. الھندي سامونڊي ڪناري تي اڀيون ٽڪريون(انگريزي: cliffs) واقع اٿس.

موھر واريون اڀيون ٽڪريون جيڪي اينٽلانٽڪ جي ساحل تي واقع آھن

ھن ملڪ جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 118 ميٽر آھي.

زراعت ۽ قدرتي وسيلا

ھن ملڪ مان ملندڙ معدنيات ۾ قدرتي گئس، ٽامو، شيھو، جست، چاندي جپسم، لائيم اسٽون، ڪوئلو(انگريزي: peat)، بيرائٽ(انگريزي: barite) ۽ چن جو پٿر(انگريزي: dolomite) شامل آهن.

وڪلو ڪائونٽي ۾ واقع گلينڍالوگ وادي

ھن ملڪ ۾ 66.1% سيڪڙو زمين زرعي آھي جنھن مان 15.4% پوکي لائق آھي پر مستقل پوکي ھتي ڪانہ ٿيندي آهي. ھتان جي 50.7% زرعي زمين تي چراگاھ ۽ 10.9% تي ٻيلا واقع آھن.2012 تائين ھتي آبپاشي واري زمين ڪانہ ھئي.

آباديءَ جا انگ اکر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه جي آباديءَ جا انگ اکر

پڻ ڏسو: آئرلينڊ جي تاريخي آبادي

1951ع کان آئرلينڊ جي آبادي

جينياتي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سڀ کان اوائلي آبادڪار آخري برفاني دور کان پوءِ آئيبيريا مان لڏي آيا هئا. وچين پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ ڪانسي جي دور کان پوءِ آيل مهاجرن ڪيلٽ ٻولي ۽ ثقافت متعارف ڪرائي. پوين ٻن دورن جا مهاجر اڄ بہ گهڻن آئرش ماڻهن جي جينياتي ورثي جو اهم حصو آهن. گيلڪ روايت وقت سان گڏ پکڙجي غالب ثقافتي صورت اختيار ڪئي. آئرش ماڻهو گيلڪ، نارس، اينگلو نارمن، فرانسيسي ۽ برطانوي نسلن جي گڏيل ورثي سان واسطو رکن ٿا.

2022ع ۾ آئرلينڊ جي آبادي 5,149,139 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2016ع جي ڀيٽ ۾ 8 سيڪڙو واڌ هئي. 2011ع ۾ آئرلينڊ ۾ يورپي يونين جي سڀ کان وڌيڪ پيدائش جي شرح هئي، جيڪا هر 1,000 ماڻهن پٺيان 16 پيدائشون هئي. 2014ع ۾ 36.3 سيڪڙو ٻار اڻپرڻيل عورتن وٽ پيدا ٿيا. 2002ع کان 2006ع جي ٻن آدمشمارين وچ واري عرصي دوران سالياني آبادي واڌ جي شرح 2 سيڪڙو کان وڌيڪ رهي، جنهن جو سبب قدرتي واڌ ۽ اميگريشن جي بلند شرح قرار ڏنو ويو. ايندڙ 2006ع کان 2011ع واري ٻن آدمشمارين وچ واري عرصي ۾ اها شرح ڪجهه گهٽجي وئي ۽ سراسري سالياني سيڪڙو تبديلي 1.6 سيڪڙو رهي. 2017ع ۾ مجموعي زرخيزي شرح (TFR) جو اندازو في عورت 1.80 ٻار لڳايو ويو، جيڪو آباديءَ جي متبادل شرح 2.1 کان گهٽ هو، ۽ 1850ع جي في عورت 4.2 ٻارن واري بلند شرح کان گهڻو گهٽ رهيو. 2018ع ۾ آئرش آباديءَ جي وچولي عمر 37.1 سال هئي.

2022ع جي آدمشماري وقت غير آئرش شهرين جو انگ 631,785 رڪارڊ ڪيو ويو. اهو 2016ع واري آدمشماري جي 535,475 واري انگ جي ڀيٽ ۾ 8 سيڪڙو واڌ هئي. غير آئرش شهرين جا پنج سڀ کان وڏا گروهه ترتيبوار پولينڊ (93,680)، برطانيا (83,347)، ڀارت (45,449)، رومانيا (43,323)، لٿوينيا (31,177) ۽ لاتويا (27,338) سان تعلق رکندڙ هئا. 2016ع کان پوءِ جن غير آئرش قوميتن ۾ سڀ کان وڌيڪ واڌ ٿي، تن ۾ ڀارتي (+33,984)، رومانيائي (+14,137)، برازيلين (+13,698) ۽ يوڪريني (+10,006) شامل هئا. جڏهن تہ 2016ع کان پوءِ جن غير آئرش قوميتن ۾ سڀ کان وڌيڪ گهٽتائي ٿي، تن ۾ پولش (−28,835)، برطانوي (−19,766)، لٿوينين (−5,375)، لاتوين (−1,633) ۽ سلوواڪ (−1,117) شامل هئا.

پڻ ڏسو: آئرلينڊ جي جمهوريه جي شهري علائقن جي فهرست

آباديءَ جي لحاظ کان آئرلينڊ جي جمهوريه جا سڀ کان وڏا شهر، قصبا ۽ ڳوٺ (2022ع جي آدمشماري)

ڊبلن ڪارڪ	#	وسندي	آبادي	#	وسندي	آبادي	لمرڪ گالوي
	1	ڊبلن	1,263,219	11	اينس	27,923
	2	ڪارڪ	222,526	12	ڪارلو	27,351
	3	لمرڪ	102,287	13	ڪلڪيني	27,184
	4	گالوي	85,910	14	نيس	26,180
	5	واٽرفورڊ	60,079	15	ٽرالي	26,079
	6	ڊروهيڊا	44,135	16	نيوبريج	24,366
	8	ڊنڊاڪ	43,112	17	بالبرگن	24,322
	7	سورڊز	40,776	18	پورٽليش	23,494
	9	ناون	33,886	19	ايٿلون	22,869
	10	بري	33,512	20	ملنگار	22,667

ٻوليون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جون ٻوليون, آئرش ٻولي, هائبرنو-انگريزي ۽ مڊ السٽر انگريزي

2011ع واري آدمشماري ۾ تعليمي نظام کان ٻاهر روزانو آئرش ڳالهائيندڙ آباديءَ جو سيڪڙو

آئرلينڊ جو آئين آئرش کي ”قومي ٻولي“ ۽ ”پهرين سرڪاري ٻولي“ قرار ڏئي ٿو، پر ”ٻي سرڪاري ٻولي“ انگريزي جو استعمال غالب آهي. 2016ع واري آدمشماري ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 50 هزار ماڻهن (آباديءَ جو 40 سيڪڙو) چيو تہ اهي آئرش ڳالهائي سگهن ٿا، پر انهن مان 74,000 کان بہ گهٽ ماڻهو اها ٻولي روزانو ڳالهائيندا هئا. آئرش ٻولي مقامي برادريءَ جي ٻوليءَ طور رڳو ٿورن ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي، جيڪي گهڻو ڪري ملڪ جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ واقع آهن ۽ گڏيل طور گيلٽاخت جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. گيلٽاخت جي علائقن کان سواءِ، روڊن تي لڳل نشانيون عام طور ٻن ٻولين ۾ هونديون آهن. اڪثر سرڪاري اعلان ۽ ڇپيل ميڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ آهن. جيتوڻيڪ رياست سرڪاري طور ٻه ٻوليائي آهي، پر شهرين کي اڪثر آئرش ٻوليءَ ۾ سرڪاري خدمتون حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، ۽ حڪومت جون گهڻيون اشاعتون ٻنهي ٻولين ۾ دستياب ناهن، جيتوڻيڪ شهرين کي رياست سان آئرش ٻوليءَ ۾ معاملا ڪرڻ جو حق حاصل آهي. آئرش ٻوليءَ جي ميڊيا ۾ ٽيليويزن چينل ٽي جي 4، ريڊيو اسٽيشن آر ٽي اي ريڊيو نا گيلٽاختا ۽ آن لائن اخبار تُورشڪ ڊاٽ آءِ اي شامل آهن. آئرش دفاعي فوجن ۾ پيرن ۽ هٿيارن سان مشق جا سمورا حڪم آئرش ٻوليءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا.

اميگريشن جي نتيجي ۾، پولش انگريزيءَ کان پوءِ آئرلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جڏهن تہ آئرش ٽئين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. وچ يورپ جون ڪيتريون ئي ٻيون ٻوليون، خاص طور چيڪ، هنگريائي ۽ سلوواڪ، ۽ بالٽڪ ٻوليون، خاص طور لٿوينين ۽ لاتوين، پڻ روزاني بنياد تي ڳالهايون وڃن ٿيون. آئرلينڊ ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ شيلٽا شامل آهي، جيڪا آئرش ٽريولرز ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڊونيگال ۾ ڪجهه السٽر اسڪاٽ ماڻهو اسڪاٽس ٻوليءَ جو هڪ لهجو ڳالهائين ٿا. ثانوي اسڪولن جا گهڻا شاگرد هڪ يا ٻه پرڏيهي ٻوليون سکڻ جي چونڊ ڪن ٿا. جونيئر سرٽيفڪيٽ ۽ ليونگ سرٽيفڪيٽ لاءِ موجود ٻولين ۾ فرانسيسي، جرمن، اطالوي ۽ هسپانوي شامل آهن؛ ليونگ سرٽيفڪيٽ جا شاگرد عربي، جاپاني ۽ روسي پڻ پڙهي سگهن ٿا. ڪجهه ثانوي اسڪولن ۾ قديم يوناني، عبراني ۽ لاطيني پڻ پڙهايون وڃن ٿيون. ليونگ سرٽيفڪيٽ جي شاگردن لاءِ آئرش ٻوليءَ جو مطالعو عام طور لازمي آهي، پر ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ سکيا ۾ ڏکيائين يا 11 سالن جي عمر کان پوءِ ملڪ ۾ اچڻ جي صورت ۾، شاگرد ان کان ڇوٽ حاصل ڪرڻ جا اهل ٿي سگهن ٿا.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ مذهب

آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ مذهب
مذهب			سيڪڙو
ڪيٿولڪ چرچ			69.1%
لامذهبي			14.5%
پروٽيسٽنٽ			4.0%
مسلمان			1.6%
ڄاڻايل ناهي			6.7%
ٻيا			4.1%

آئرلينڊ ۾ مذهبي آزاديءَ جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي، ۽ ملڪ جو آئين 1973ع کان سيڪيولر آهي. عيسائيت غالب مذهب آهي، ۽ جيتوڻيڪ آئرلينڊ اڃا تائين گهڻي ڀاڱي ڪيٿولڪ ملڪ آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات ۾ آدمشماريءَ دوران پاڻ کي ڪيٿولڪ سڏائيندڙ آباديءَ جو سيڪڙو نمايان طور گهٽجي ويو آهي، جيڪو 2011ع واري آدمشماري ۾ 84.2 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 69.1 سيڪڙو ٿي ويو. 2016ع واري آدمشماري جا ٻيا نتيجا هن ريت هئا: 4.2 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 1.3 سيڪڙو آرٿوڊوڪس، 1.3 سيڪڙو مسلمان ۽ 9.8 سيڪڙو لامذهبي هئا. جارج ٽائون يونيورسٽي جي هڪ مطالعي موجب، 2000ع کان اڳ ملڪ ۾ اولهه جي دنيا اندر باقاعدي مِسا ۾ شرڪت جي شرح سڀ کان وڌيڪ شرحَن مان هڪ هئي. جيتوڻيڪ 2006ع ۾ روزاني شرڪت 13 سيڪڙو هئي، پر هفتيوار شرڪت 1990ع جي 81 سيڪڙو مان گهٽجي 2006ع ۾ 48 سيڪڙو ٿي وئي؛ تنهن هوندي بہ ٻڌايو ويو تہ اها گهٽتائي پوءِ مستحڪم ٿيڻ لڳي هئي. 2011ع ۾ ٻڌايو ويو تہ ڊبلن ۾ هفتيوار مِسا ۾ شرڪت 18 سيڪڙو هئي، ۽ نوجوان نسلن ۾ اها شرح اڃا بہ گهٽ هئي.

سينٽ ميري ڪيٿيڊرل ڊبلن ۾ ڪيٿولڪ چرچ جو مرڪز آهي.

سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، ڊبلن، چرچ آف آئرلينڊ جو قومي ڪيٿيڊرل آهي.

چرچ آف آئرلينڊ، جنهن سان آباديءَ جو 2.7 سيڪڙو تعلق رکي ٿو، ملڪ جو ٻيون وڏو عيسائي فرقو آهي. ويهين صديءَ دوران ان جي رڪنيت ۾ مسلسل گهٽتائي ٿي، پر 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين عيسائي فرقن سان گڏ ان ۾ بہ ڪجهه واڌ ڏٺي وئي. ٻين اهم پروٽيسٽنٽ فرقن ۾ پريسبيٽيرين چرچ ۽ ميٿڊسٽ چرچ شامل آهن. اميگريشن سبب هندو ۽ مسلمان آبادين ۾ واڌ ٿي آهي. سيڪڙو جي لحاظ کان، 2006ع واري آدمشماري موجب آرٿوڊوڪس عيسائيت ۽ اسلام سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ مذهب هئا، جن ۾ ترتيبوار 100 سيڪڙو ۽ 70 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.

آئرلينڊ جا سرپرست بزرگ پيٽرڪ، برجڊ ۽ ڪولمبا آهن؛ سينٽ پيٽرڪ کي عام طور ملڪ جو مکيه سرپرست بزرگ تسليم ڪيو وڃي ٿو. سينٽ پيٽرڪ جو ڏينهن 17 مارچ تي آئرلينڊ ۽ پرڏيهه ۾ آئرش قومي ڏينهن طور جلوسن ۽ ٻين جشنن سان ملهايو وڃي ٿو.

ٻين روايتي طور ڪيٿولڪ يورپي ملڪن، جهڙوڪ اسپين ۽ اٽلي، وانگر آئرلينڊ پڻ ويهين صديءَ جي پوئين اڌ دوران قانوني سيڪيولرائزيشن جي هڪ دور مان گذريو. 1972ع ۾ آئين جي اها شق، جنهن ۾ مخصوص مذهبي گروهن جا نالا ڏنل هئا، ريفرنڊم ذريعي پنجين ترميم تحت حذف ڪئي وئي. آئين جي آرٽيڪل 44 ۾ اڃا بہ ڄاڻايل آهي: ”رياست تسليم ڪري ٿي تہ عوامي عبادت جو خراج قادرِ مطلق خدا لاءِ واجب آهي. اها سندس نالي جي تعظيم ڪندي، ۽ مذهب جو احترام ۽ مان رکندي.“ هي آرٽيڪل مذهبي آزادي بہ قائم ڪري ٿو، ڪنهن بہ مذهب کي سرڪاري مالي سرپرستي ڏيڻ کان روڪي ٿو، رياست طرفان مذهبي امتياز کي منع ڪري ٿو، ۽ رياست کي مذهبي توڙي غير مذهبي اسڪولن سان بنا امتياز جي ورتاءُ ڪرڻ جو پابند بڻائي ٿو.

جيتوڻيڪ آئرلينڊ جا گهڻا اسڪول مذهبي تنظيمن جي سرپرستي هيٺ آهن، حڪومت جي پاليسي ڪجهه اسڪولن جي سرپرستي غير فرقي وارين يا گهڻ فرقي وارين تنظيمن ڏانهن ”منتقل“ ڪرڻ رهي آهي، ۽ نوجوان نسلن ۾ سيڪيولر رجحان پڻ وڌي رهيو آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ تعليم

يونيورسٽي ڪاليج ڪارڪ 1845ع ۾ قائم ٿيو ۽ آئرلينڊ جي قومي يونيورسٽي جي هڪ جزوي يونيورسٽي آهي.

آئرلينڊ ۾ تعليم جا ٽي درجا آهن: پرائمري، ثانوي ۽ اعليٰ تعليم. تعليمي نظام گهڻي ڀاڱي حڪومت جي نگراني هيٺ تعليم واري وزير وسيلي هلن ٿا. تسليم ٿيل پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن لاءِ لاڳاپيل اختيارين طرفان مقرر ڪيل نصاب تي عمل ڪرڻ لازمي آهي. ڇهن کان پندرهن سالن جي عمر تائين تعليم لازمي آهي، ۽ ارڙهن سالن جي عمر تائين سڀني ٻارن لاءِ ثانوي تعليم جا پهريان ٽي سال مڪمل ڪرڻ ضروري آهي، جنهن ۾ جونيئر سرٽيفڪيٽ جو امتحان گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڏيڻ پڻ شامل آهي.

آئرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 3,300 پرائمري اسڪول آهن. انهن مان وڏي اڪثريت (92 سيڪڙو) ڪيٿولڪ چرچ جي سرپرستي هيٺ آهي. مذهبي تنظيمن طرفان هلندڙ، پر سرڪاري مالي مدد ۽ سرڪاري تسليم حاصل ڪندڙ اسڪول، شاگردن سان سندن مذهب يا مذهب نه رکڻ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ نٿا ڪري سگهن. تنهن هوندي بہ، ترجيح جو هڪ منظور ٿيل نظام موجود آهي، جنهن تحت جيڪڏهن ڪنهن اسڪول جي داخلا جي گنجائش اڳ ئي پوري ٿي چڪي هجي تہ ان اسڪول جي مذهبي نوعيت سان تعلق رکندڙ شاگردن کي ٻين شاگردن کان اڳ داخلا ڏئي سگهجي ٿي.

ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري جو لانگ روم

ليونگ سرٽيفڪيٽ، جيڪو ٻن سالن جي پڙهائيءَ کان پوءِ ورتو وڃي ٿو، ثانوي اسڪول واري نظام جو آخري امتحان آهي. جيڪي شاگرد اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو ارادو رکن ٿا، اهي عام طور هي امتحان ڏين ٿا، ۽ ٽئين درجي جي ڪورسن ۾ داخلا عام طور مقابلي جي بنياد تي، امتحان ۾ ڏنل بهترين ڇهن مضمونن مان حاصل ڪيل نتيجن تي دارومدار رکي ٿي. ٽئين درجي جي تعليم جون سندون گهٽ ۾ گهٽ 38 اعليٰ تعليمي ادارن طرفان ڏنيون وڃن ٿيون؛ انهن ۾ ستن يونيورسٽين جا جزوي يا لاڳاپيل ڪاليج ۽ اعليٰ تعليم ۽ تربيت واري ايوارڊز ڪائونسل جا ٻيا مقرر ڪيل ادارا شامل آهن. 2022ع جي يو ايس نيوز درجابندي موجب، آئرلينڊ تعليم جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ويهن ملڪن ۾ شامل آهي.

او اي سي ڊي جي انتظام هيٺ هلندڙ بين الاقوامي شاگردن جي جائزي جو پروگرام موجب، 2012ع واري جائزي ۾ آئرلينڊ او اي سي ڊي ملڪن مان پڙهڻ جي صلاحيت ۾ چوٿين، سائنس ۾ نائين ۽ رياضيءَ ۾ تيرهين نمبر تي هو. 2012ع ۾ 15 سالن جي آئرش شاگردن وٽ يورپي يونين ۾ پڙهڻ جي قابليت جي ٻي بلند ترين سطح هئي. في ماڻهو جي لحاظ کان دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين مان آئرلينڊ جو تناسب 0.747 آهي، جنهن سان ملڪ دنيا ۾ اٺين نمبر تي اچي ٿو. آئرلينڊ ۾ يورپي يونين جي سڀني شهرين لاءِ پرائمري، ثانوي ۽ اعليٰ (يونيورسٽي/ڪاليج) سطح جي تعليم مفت آهي. تنهن هوندي بہ، شاگردن جي خدمتن ۽ امتحانن جا ڪجهه فيس ورتا وڃن ٿا.

ان کان سواءِ، آئرلينڊ جي 37 سيڪڙو آبادي وٽ يونيورسٽي يا ڪاليج جي ڊگري آهي، جيڪو دنيا جي بلند ترين تناسبن مان هڪ آهي.

صحت جي سار سنڀال

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ صحت جي سار سنڀال

آر سي ايس آءِ جو بيمارين ۽ تحقيق وارو مرڪز، بيومونٽ اسپتال، ڊبلن ۾

آئرلينڊ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري ۽ نجي ٻنهي قسمن جي صحت فراهم ڪندڙ ادارن طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. صحت وارو وزير صحت جي خدمتن جي مجموعي پاليسي مقرر ڪرڻ جو ذميوار آهي. آئرلينڊ جي هر رهواسي کي سرڪاري صحت جي سار سنڀال واري نظام وسيلي علاج حاصل ڪرڻ جو حق حاصل آهي، جنهن جو انتظام هيلٿ سروس ايگزيڪيوٽو ڪري ٿو ۽ جنهن جي مالي مدد عام ٽيڪسن مان ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه طبي خدمتن لاءِ ڪنهن شخص کي رعايتي فيس ادا ڪرڻي پئجي سگهي ٿي؛ اها ڳالهه آمدني، عمر، بيماري يا معذوريءَ تي دارومدار رکي ٿي. زچگيءَ جون سموريون خدمتون ۽ ڇهن مهينن جي عمر تائين ٻارن لاءِ صحت جون خدمتون مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. اسپتال جي هنگامي شعبي ۾ ايندڙ مريضن کي هنگامي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي بہ، غير هنگامي حالت ۾ هنگامي شعبي ڏانهن ايندڙ اهڙن ماڻهن کان، جن کي سندن عام معالج طرفان موڪليو نه ويو هجي، 100 يورو فيس ورتي وڃي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ اها فيس لاڳو نه ٿيندي آهي يا معاف ٿي سگهي ٿي.

يورپي هيلٿ انشورنس ڪارڊ رکندڙ هر شخص کي هيلٿ سروس ايگزيڪيوٽو ۽ رضاڪاراڻين اسپتالن جي سرڪاري بسترن تي مفت رهائش ۽ علاج حاصل ڪرڻ جو حق آهي. ٻاهرين مريضن جون خدمتون پڻ مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. تنهن هوندي بہ، وچولي يا ان کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهڻن مريضن کي رعايتي اسپتال فيسون ادا ڪرڻيون پون ٿيون. جيڪي ماڻهو نجي صحت جي خدمتن مان فائدو وٺڻ چاهين ٿا، تن لاءِ نجي صحت بيمه پڻ دستياب آهي.

2021ع ۾ آئرلينڊ ۾ سراسري متوقع عمر 82.4 سال هئي (او اي سي ڊي فهرست)، جنهن ۾ مردن لاءِ 80.5 سال ۽ عورتن لاءِ 84.3 سال هئي. ملڪ ۾ يورپي يونين جي سڀ کان وڌيڪ پيدائش جي شرح آهي، جيڪا هر 1,000 رهواسين پٺيان 16.8 پيدائشون آهي، جڏهن تہ يورپي يونين جي سراسري شرح 10.7 آهي، ۽ ٻارن جي موت جي شرح تمام گهٽ آهي، جيڪا هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن پٺيان 3.5 آهي. هيلٿ ڪنزيومر پاور هائوس طرفان تيار ڪيل يورپي هيلٿ ڪنزيومر انڊيڪس موجب، 2012ع ۾ آئرلينڊ جو صحت جو نظام 34 يورپي ملڪن مان 13هين نمبر تي هو. ساڳئي رپورٽ موجب، صحت جي نتيجن جي لحاظ کان آئرلينڊ جو نظام يورپ ۾ اٺين نمبر تي هو، پر خدمتن تائين پهچ جي لحاظ کان رڳو 21هين نمبر تي هو.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي ثقافت

آئرلينڊ جي ثقافت صدين تائين بنيادي طور گيلڪ رهي، ۽ آئرلينڊ اڄ بہ ڇهن مکيه سيلٽڪ قومن مان هڪ آهي. 12هين صديءَ ۾ اينگلو-نارمن حملي ۽ 16هين صديءَ کان شروع ٿيل برطانوي فتح ۽ بتدريج نوآبادڪاريءَ کان پوءِ، آئرلينڊ تي انگريزي ۽ اسڪاٽش ثقافتن جو اثر وڌيو. ان کان پوءِ آئرش ثقافت، ڪيترن ئي پهلوئن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکڻ باوجود، اينگلو اسفيئر، ڪيٿولڪ يورپ ۽ ٻين سيلٽڪ علائقن جي ثقافتن سان ڪيتريون ئي گڏيل خاصيتون رکي ٿي. آئرش ڊائسپورا، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏن ۽ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل ڊائسپورائن مان هڪ آهي، آئرش ثقافت کي عالمي سطح تي ڦهلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ۽ فن، موسيقي ۽ سائنس جي شعبن ۾ ڪيترين ئي نامور شخصيتن کي جنم ڏنو آهي.

ادب ۽ ناٽڪ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آئرش ادب, آئرش مختصر ڪهاڻيون, آئرش شاعري ۽ آئرش ناٽڪ

جوناٿن سوئفٽ (1667–1745)

آئرلينڊ انگريزي ۽ آئرش ٻنهي ٻولين ۾ عالمي ادب لاءِ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. جديد آئرش افسانوي ادب جي شروعات 1726ع ۾ جوناٿن سوئفٽ جي ناول گليور جا سفر جي اشاعت سان ٿي. 18هين صديءَ جي ٻين اهم ليکڪن ۽ سندن مشهور تصنيفن ۾ لارنس اسٽرن جو دي لائيف اينڊ اوپينينز آف ٽرسٽرم شينڊي، جينٽلمين ۽ اوليور گولڊسمٿ جو دي وِڪر آف ويڪفيلڊ شامل آهن. 19هين صديءَ دوران ڪيترائي آئرش ناول نگار سامهون آيا، جن ۾ ماريا ايجورٿ، جان بينم، جيرالڊ گرفن، چارلس ڪڪهم، وليم ڪارلٽن، جارج مور ۽ سومروِل اينڊ راس شامل آهن. برام اسٽوڪر 1897ع جي ناول ڊريڪولا جي ليکڪ طور سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي.

جيمس جوائس (1882–1941) پنهنجو سڀ کان مشهور ڪتاب يوليسيز 1922ع ۾ شايع ڪيو، جيڪو اوڊيسي جي ڊبلن ۾ ترتيب ڏنل تشريح آهي. ايڊٿ سومروِل پنهنجي ساٿي مارٽن راس جي 1915ع ۾ وفات کان پوءِ بہ لکڻ جاري رکيو. ڊبلن جي ايني ايم پي سمٿسن 1920ع ۽ 1930ع جي ڏهاڪن ۾ رومانوي افسانن جي پڙهندڙن لاءِ لکڻ وارن ڪيترن ئي ليکڪن مان هڪ هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مشهور ناول شايع ڪندڙ ليکڪن ۾، ٻين سان گڏ، برائن او نولن، جيڪو فلان اوبرائن جي نالي سان لکندو هو، ايلزبيٿ بوون ۽ ڪيٽ اوبرائن شامل هئا. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران ايڊنا اوبرائن، جان ميڪگهرن، ميو بنچي، جوزف اوڪونر، روڊي ڊوئل، ڪولم ٽوبين ۽ جان بينول نمايان ناول نگارن طور سامهون آيا.

ڊبليو بي ييٽس (1865–1939)

پيٽريشيا لنچ 20هين صديءَ جي هڪ گهڻو لکندڙ ٻاراڻي ادب جي ليکڪا هئي، جڏهن تہ اوئن ڪولفر جون تصنيفون 21هين صديءَ جي شروعات ۾ هن صنف ۾ نيو يارڪ ٽائمز جون بيسٽ سيلر رهيون. مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾، جيڪا ڪيترن ئي آئرش ليکڪن جي پسنديده ادبي صنف رهي آهي، سڀ کان نمايان شخصيتن ۾ شين او فالان، فرينڪ اوڪونر ۽ وليم ٽريور شامل آهن. مشهور آئرش شاعرن ۾ پيٽرڪ ڪيوناه، ٿامس ميڪارٿي، ڊرموٽ بولجر ۽ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ وليم بٽلر ييٽس ۽ شيمس هيني شامل آهن؛ شيمس هيني اتر آئرلينڊ ۾ ڄائو هو پر ڊبلن ۾ رهندو هو. آئرش ٻوليءَ جي نمايان ليکڪن ۾ پاڊرڪ او ڪونير، مارٽن او ڪاهن، شيمس او گرينا ۽ نوالا ني ڊونيل شامل آهن.

آئرش ناٽڪ جي تاريخ 17هين صديءَ جي شروعات دوران ڊبلن ۾ انگريزي انتظاميا جي توسيع سان شروع ٿئي ٿي، ۽ ان کان پوءِ آئرلينڊ انگريزي ناٽڪ لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. پنهنجي شروعاتي تاريخ ۾ آئرلينڊ جون ناٽڪي پيشڪشون گهڻو ڪري سياسي مقصدن لاءِ استعمال ٿينديون هيون، پر جيئن جيئن وڌيڪ ناٽڪ گهر کليا ۽ عام تماشائين جو انگ وڌيو، تيئن تيئن مختلف قسمن جي وندر پيش ٿيڻ لڳي. ڊبلن ۾ قائم ڪيترن ئي ناٽڪ گهرن لنڊن جي ناٽڪ گهرن سان لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ برطانوي ناٽڪي پيشڪشون اڪثر آئرش اسٽيج تائين پهچنديون رهيون. تنهن هوندي بہ، گهڻا آئرش ناٽڪ نگار پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ لاءِ پرڏيهه ويندا هئا. 18هين صديءَ ۾ اوليور گولڊسمٿ ۽ رچرڊ برنسلي شيريڊن ان وقت لنڊن جي اسٽيج تي سڀ کان ڪامياب ناٽڪ نگارن مان ٻه هئا. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آئرش ناٽڪن کي اسٽيج تي پيش ڪرڻ ۽ ليکڪن، هدايتڪارن ۽ اداڪارن جي تربيت ۽ ترقيءَ لاءِ وقف ناٽڪ ڪمپنيون قائم ٿيڻ لڳيون، جنهن سان ڪيترن ئي آئرش ناٽڪ نگارن کي برطانيا يا آمريڪا وڃڻ بدران آئرلينڊ ۾ ئي پنهنجو هنر سکڻ ۽ شهرت قائم ڪرڻ جو موقعو مليو. مشهور فنڪارن جي روايت کي اڳتي وڌائيندي، خاص طور آسڪر وائلڊ ۽ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ جارج برنارڊ شا (1925ع) ۽ سيموئل بيڪيٽ (1969ع) کان پوءِ، شين اوڪيسي، برائن فريل، سيبسٽين بيري، برينڊن بيهن، ڪونر ميڪفرسن ۽ بلي روچ جهڙن ناٽڪ نگارن وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. 20هين صديءَ جي ٻين آئرش ناٽڪ نگارن ۾ ڊينس جانسٽن، ٿامس ڪلروئي، ٽام مرفي، هيو ليونارڊ، فرينڪ ميڪگنيس ۽ جان بي ڪين شامل آهن.

موسيقي ۽ ناچ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آئرش موسيقي ۽ آئرش ناچ

اينيا؛ آئرلينڊ جي سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ اڪيلي ڳائڻي

يو2؛ تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ آئرش موسيقي گروهه

روايتي آئرش موسيقي عالمي ثقافتي اثرن جي باوجود سگهاري ۽ زنده روايت طور برقرار رهي آهي ۽ اڄ بہ پنهنجا ڪيترائي روايتي پهلو محفوظ رکي ٿي. هن موسيقيءَ مختلف موسيقي صنفن تي اثر وڌو آهي، جن ۾ آمريڪي ڪنٽري ۽ روٽس موسيقي، ۽ ڪنهن حد تائين جديد راڪ شامل آهن. ڪڏهن ڪڏهن ان کي راڪ اينڊ رول ۽ پنڪ راڪ جهڙن اندازن سان بہ ملايو ويو آهي. آئرلينڊ راڪ، پاپ، جاز ۽ بلوز سميت ٻين صنفن ۾ بہ ڪيترائي عالمي شهرت رکندڙ فنڪار پيدا ڪيا آهن. آئرلينڊ جو سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ موسيقي گروهه راڪ بينڊ يو2 آهي، جنهن 1976ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي سڄي دنيا ۾ پنهنجي البمن جون 170 ملين ڪاپيون وڪرو ڪيون آهن.

ملڪ ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جا ڪيترائي گروهه موجود آهن، جن ۾ آر ٽي اي پرفارمنگ گروپس شامل آهن. آئرلينڊ ۾ اوپيرا جون ٻه تنظيمون پڻ آهن: ڊبلن ۾ آئرش نيشنل اوپيرا ۽ ساليانو ويڪسفورڊ اوپيرا فيسٽيول، جيڪو گهٽ مشهور اوپرائن کي هٿي ڏئي ٿو ۽ هر سال آڪٽوبر ۽ نومبر دوران منعقد ٿيندو آهي.

آئرلينڊ 1965ع کان يوروويزن گيتن جي مقابلي ۾ حصو وٺندو پيو اچي. ملڪ پهريون ڀيرو 1970ع ۾ مقابلو کٽيو، جڏهن ڊانا آل ڪائنڊز آف ايوري ٿنگ گيت سان ڪاميابي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ آئرلينڊ وڌيڪ ڇهه ڀيرا هي مقابلو کٽيو، جيڪو ڪنهن بہ مقابلي ۾ حصو وٺندڙ ملڪ طرفان حاصل ڪيل سڀ کان وڌيڪ ڪاميابين جو انگ آهي. ريورڊانس جي شروعات 1994ع جي مقابلي دوران وقفي جي هڪ پيشڪش طور ٿي.

آئرش ناچ کي مجموعي طور سماجي ناچ ۽ پيشڪش وارو ناچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو. آئرش سماجي ناچ کي ڪيلي ۽ سيٽ ناچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو. آئرش سيٽ ناچ ڪواڊرل قسم جا ناچ آهن، جن ۾ چار جوڙا چورس شڪل ۾ ترتيب وٺي ناچ ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪيلي ناچ ٻن کان 16 ماڻهن تي ٻڌل جوڙن جي مختلف جوڙجڪن ۾ ڪيا ويندا آهن. انهن ٻنهي قسمن جي وچ ۾ انداز جي لحاظ کان بہ ڪيترا فرق موجود آهن. آئرش سماجي ناچ هڪ زنده روايت آهي، ۽ مخصوص ناچن جون مختلف صورتون سڄي ملڪ ۾ ملن ٿيون. ڪجهه هنڌن تي ناچن ۾ ڄاڻي واڻي تبديليون ڪيون وڃن ٿيون ۽ نوان ناچ ترتيب ڏنا وڃن ٿا. پيشڪش واري ناچ کي روايتي طور اسٽيپ ڊانس چيو وڃي ٿو. ريورڊانس پروگرام ذريعي مقبول ٿيل آئرش اسٽيپ ڊانس پنهنجي تيز ٽنگن جي حرڪتن سبب مشهور آهي، جڏهن تہ جسم ۽ ٻانهون گهڻو ڪري ساڳئي حالت ۾ رکيا وڃن ٿا. اڪيلي اسٽيپ ڊانس ۾ عام طور جسم جو مٿيون حصو ضابطي هيٺ، پر سخت يا بي لچڪ نه هوندو آهي، ٻانهون سڌيون رکيون وينديون آهن، ۽ پيرن جون حرڪتون تيز ۽ نهايت درست هونديون آهن. اڪيلا ناچ يا تہ "نرم جُتي" يا "سخت جُتي" ۾ ڪيا ويندا آهن.

اڏاوت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي اڏاوت

ڊبلن ڪسٽم هائوس 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ جي نيوڪلاسيڪي عمارت آهي.

پاورسڪورٽ اسٽيٽ، ڪائونٽي وڪلو ۾ اينسڪري جي ويجهو، 18هين صديءَ ۾ تعمير ڪئي وئي.

آئرلينڊ ۾ اڏاوتي ڍانچن جو وڏو ذخيرو موجود آهي، جن مان ڪيترائي نئين پٿر جي دور کان بچيل آهن، جهڙوڪ برو نا بوئني، پولنابرون ڊولمين، ڪاسل اسٽرينج پٿر، ٽورو پٿر ۽ ڊرم بيگ پٿريلو دائرو. جيئن تہ آئرلينڊ ڪڏهن بہ رومي سلطنت جو حصو نه رهيو، تنهنڪري يوناني-رومي طرز جي قديم اڏاوت، اولهه يورپ جي گهڻن ملڪن جي ابتڙ، هتي موجود ناهي. ان جي بدران ملڪ ۾ لوهي دور جي اڏاوت جو هڪ ڊگهو عرصو رهيو. آئرش گول ٽاور جي شروعات اوائلي وچين دور ۾ ٿي، ۽ اهڙيون ڪيتريون ئي اڏاوتون اڄ بہ سڄي ملڪ ۾ موجود آهن.

عيسائيت سادي خانقاهي عمارتن کي متعارف ڪرايو، جهڙوڪ ڪلوناڪنوئس، اسڪيليگ مائيڪل ۽ اسڪيٽري ٻيٽ. انهن ٻٽين خانقاهن ۽ مصر جي قبطي خانقاهن جي وچ ۾ طرز جي هڪجهڙائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. گيلڪ بادشاهه ۽ اشرافيه رنگ فورٽن يا ڪرانوگ ۾ رهندا هئا. 12هين صديءَ دوران سسٽرشين ڌر ذريعي ٿيندڙ چرچ سڌارن براعظمي يورپ جي اثرن کي وڌيڪ هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ رومانسڪ طرز جون ميليفونٽ، بوئل ۽ ٽنٽرن خانقاهون تعمير ٿيون. گيلڪ آبادي گهڻو ڪري خانقاهي ابتدائي قصبن تائين محدود هئي، جهڙوڪ ڪيلز، جتي اڄوڪي گهٽين جو نمونو ڪنهن حد تائين اصل گول شڪل واري آباديءَ جي خاڪي کي محفوظ رکي ٿو. اهم شهري وسنديون رڳو وائڪنگ حملي واري دور کان پوءِ ترقي ڪيون. هائبرنو-نارس جا اهم لانگفورٽ سامونڊي ڪنارن تي واقع هئا، جڏهن تہ اندروني علائقن ۾ دريائن جي ڪنارن تي ننڍيون وسنديون پڻ هيون، جهڙوڪ ساڳئي نالي وارو لانگفورڊ.

ڪائونٽي لاوٿ ۾ مونسٽر بوئس جا کنڊر اوائلي عيسائي وسندين سان تعلق رکن ٿا.

12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ اينگلو-نارمنن قلعا تعمير ڪيا، جهڙوڪ ڊبلن ڪاسل ۽ ڪلڪيني ڪاسل، ۽ منصوبا بند ديواريل واپاري شهرن جو تصور متعارف ڪرايو، جن کي جاگيرداري نظام تحت چارٽر جي منظوريءَ سان قانوني حيثيت ۽ مختلف حق حاصل ٿيندا هئا. اهي چارٽر خاص طور انهن شهرن جي جوڙجڪ کي ضابطي ۾ رکندا هئا. ان کان پوءِ منصوبا بند شهرن جي قيام جون ٻه اهم لهرون آيون: پهرين 16هين ۽ 17هين صديءَ جا آبادڪاري وارا شهر، جيڪي ٽيودر خاندان جي انگريز بادشاهن طرفان مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ اوزار طور استعمال ڪيا ويا؛ ۽ ان کان پوءِ 18هين صديءَ جا زميندارن جا شهر. نارمنن طرفان قائم ڪيل بچيل منصوبا بند شهرن ۾ ڊروهيڊا ۽ يوهال شامل آهن؛ آبادڪاري وارن شهرن ۾ پورٽليش ۽ پورٽارلنگٽن شامل آهن؛ جڏهن تہ 18هين صديءَ جا بهترين محفوظ منصوبا بند شهر ويسٽپورٽ ۽ باليناسلو آهن. اهڙين منصوبا بند وسندين جا مرحلا اڄ سڄي ملڪ ۾ موجود ڪيترن ئي شهرن جي جوڙجڪ جو بنياد آهن.

ڊبلن جي ميرين اسڪوائر ۾ گهڻ ماڙ عمارتن جي سرن واري اڏاوت

گوٿڪ ڪيٿيڊرل، جهڙوڪ سينٽ پيٽرڪ، پڻ نارمنن متعارف ڪرايا. وچين دور جي پڇاڙيءَ تائين فرانسسڪن خانقاهن جي انتظام ۾ غالب هئا، جڏهن تہ گيلڪ ۽ نارمن اشرافيه شاندار ٽاور هائوس تعمير ڪرايا، جهڙوڪ بنريٽي ڪاسل. خانقاهن جي خاتمي دوران ڪيتريون ئي مذهبي عمارتون تباهه ٿي ويون.

1690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بوئن جي جنگ کان پوءِ ۽ 1700ع واري ڏهاڪي دوران، براعظمي يورپي اثرن سان گڏ آئرلينڊ جي پهرين باقاعده تربيت يافته معمارن مان هڪ ايڊورڊ لووٽ پئرس جي اثر هيٺ پالاڊيائي اڏاوت ۽ اندروني روڪوڪو طرز، خاص طور ملڪي حويلين ۾، سڄي آئرلينڊ ۾ پکڙيا. پارليامينٽ جا ايوان هن دور جي سڀ کان اهم عمارتن مان هئا.

دي ڪسٽم هائوس، فور ڪورٽس، جنرل پوسٽ آفيس ۽ ڪنگز اِنز جهڙين عمارتن جي تعمير سان نيوڪلاسيڪي ۽ جارجين طرز، خاص طور ڊبلن ۾، تمام گهڻو ترقي ڪئي. جارجين ٽائون هائوسن خاص طور ڊبلن، لمرڪ ۽ ڪارڪ ۾ منفرد سونهن واريون گهٽيون پيدا ڪيون. ڪيٿولڪ آزادي کان پوءِ، فرانسيسي گوٿڪ بحالي کان متاثر ڪيٿيڊرل ۽ چرچ تعمير ٿيا، جهڙوڪ سينٽ ڪولمنز ۽ سينٽ فن باريز. آئرلينڊ ڊگهي عرصي کان روايتي ڇپر واري ڇت وارن گهرن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جيتوڻيڪ اڄڪلهه انهن جو انگ گهٽجي رهيو آهي.

ڪيپيٽل ڊاڪ، ڊبلن ۾، آئرلينڊ جي جمهوريه جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.

1927ع ۾ ٽرنرز ڪراس، ڪارڪ ۾ آمريڪي ڊزائين واري آرٽ ڊيڪو چرچ سان شروعات ڪندي، 20هين صديءَ کان آئرش اڏاوت جديد ۽ سادي بين الاقوامي تعميراتي اندازن ڏانهن وڌندڙ رجحان جي پيروي ڪئي. ٻين ترقياتي منصوبن ۾ باليمون جي نئين سر تعمير ۽ ايڊمسٽائون ۾ ڊبلن جي شهري توسيع شامل آهن. 1997ع ۾ ڊبلن ڊاڪ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي قيام کان پوءِ، ڊبلن ڊاڪ لينڊز واري علائقي ۾ وڏي پيماني تي نئين سر ترقي ٿي، جنهن ۾ ڪنوينشن سينٽر ڊبلن ۽ گرانڊ ڪينال ٿيٽر جي تعمير پڻ شامل هئي. 2018ع ۾ مڪمل ٿيل ڪيپيٽل ڊاڪ، ڊبلن ۾، 79 ميٽرs (259 فوٽ) اوچائيءَ سان آئرلينڊ جي جمهوريه جي سڀ کان اوچي عمارت آهي، جڏهن تہ بيلفاسٽ، اتر آئرلينڊ ۾ اوبيل ٽاور سڄي آئرلينڊ جي سڀ کان اوچي عمارت آهي. رائل انسٽيٽيوٽ آف دي آرڪيٽيڪٽس آف آئرلينڊ ملڪ ۾ اڏاوتي پيشو هلائڻ کي ضابطي ۾ رکي ٿو.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ جي جمهوريه جي ميڊيا

ريڊيو ٽيليفيس ايرن (RTÉ) آئرلينڊ جو عوامي خدمت وارو نشرياتي ادارو آهي، جنهن جي مالي مدد ٽيليويزن لائسنس فيس ۽ اشتهارن مان ڪئي وڃي ٿي. RTÉ ٻه قومي ٽيليويزن چينل، آر ٽي اي ون ۽ آر ٽي اي ٽو، هلائي ٿو. ٻين آزاد قومي ٽيليويزن چينلن ۾ ورجن ميڊيا ون، ورجن ميڊيا ٽو، ورجن ميڊيا ٿري، ورجن ميڊيا فور ۽ ٽي جي 4 شامل آهن، جن مان آخري آئرش ٻولي ڳالهائيندڙن لاءِ عوامي خدمت وارو نشرياتي ادارو آهي. اهي سڀ چينل سيئر ويو تي دستياب آهن، جيڪو ملڪ جي مفت ڊجيٽل زميني ٽيليويزن سروس آهي. هن سروس ۾ شامل ٻين چينلن ۾ آر ٽي اي نيوز، آر ٽي اي جونيئر ۽ آر ٽي اي ون +1 شامل آهن. آئرلينڊ ۾ سبسڪرپشن تي ٻڌل ٽيليويزن خدمتون فراهم ڪندڙ ادارن ۾ ورجن ميڊيا ۽ اسڪاءِ آئرلينڊ شامل آهن.

بي بي سي اتر آئرلينڊ وارو شعبو آئرلينڊ ۾ وڏي پيماني تي دستياب آهي. بي بي سي ون ناردرن آئرلينڊ ۽ بي بي سي ٽو ناردرن آئرلينڊ ورجن ۽ اسڪاءِ سميت پئسا ڏئي ڏسڻ واري ٽيليويزن خدمتن تي دستياب آهن، ۽ سرحدي ڪائونٽين ۾ فري ويو جي سگنل اوور اسپِل وسيلي پڻ ڏسي سگهجن ٿا.

آئرش فلم بورڊ جي سهڪار سان، آئرش فلمي صنعت 1990ع واري ڏهاڪي کان نمايان ترقي ڪئي، جنهن ۾ مقامي فلمن کي هٿي ڏيڻ سان گڏ بريو هارٽ ۽ سيونگ پرائيويٽ رائن جهڙين بين الاقوامي فلمن جي پيداوار کي آئرلينڊ ڏانهن راغب ڪرڻ پڻ شامل هو.

ملڪ جي مختلف حصن ۾ وڏي انگ ۾ علائقائي ۽ مقامي ريڊيو اسٽيشنون دستياب آهن. هڪ سروي مان ظاهر ٿيو تہ بالغن مان لڳاتار 85 سيڪڙو ماڻهو روزانو قومي، علائقائي ۽ مقامي ريڊيو اسٽيشنن جي گڏيل ميلاپ کي ٻڌن ٿا. آر ٽي اي ريڊيو چار قومي اسٽيشنون هلائي ٿو: ريڊيو 1، 2 ايف ايم، لِرڪ ايف ايم ۽ آر اين اي جي. اهو چار قومي ڊي اي بي ريڊيو اسٽيشنون پڻ هلائي ٿو. ٻه آزاد قومي ريڊيو اسٽيشنون ٽوڊي ايف ايم ۽ نيوز ٽاڪ آهن. آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ سينسرشپ جو انتظام بنيادي طور پبليڪيشنز سينسرشپ بورڊ (آئرلينڊ)، ڪميشن نا مين ۽ آئرش فلم ڪلاسيفڪيشن آفيس ڪن ٿا.

آئرلينڊ ۾ روايتي طور مقابلي واري ڇپيل ميڊيا موجود آهي، جيڪا روزاني قومي اخبارن ۽ هفتيوار علائقائي اخبارن سان گڏ قومي آچر وارين اشاعتن ۾ ورهايل آهي. برطانوي پريس جي سگهاري موجودگي آئرش ڇپيل ميڊيا جي هڪ منفرد خصوصيت آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي برطانيا مان شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ رسالن جو وسيع انتخاب آسانيءَ سان دستياب آهي.

يورو اسٽيٽ موجب 2013ع ۾ آئرلينڊ جي 82 سيڪڙو گهرن وٽ انٽرنيٽ جي سهولت هئي، جڏهن تہ يورپي يونين جي سراسري شرح 79 سيڪڙو هئي؛ پر رڳو 67 سيڪڙو گهرن وٽ براڊبينڊ جي سهولت هئي.

کاڌ خوراڪ

پڻ ڏسو: آئرش کاڌ خوراڪ ۽ آئرش کاڌن جي فهرست

گينيس جو هڪ پنٽ

آئرلينڊ جي روايتي کاڌ خوراڪ جو بنياد گوشت ۽ کير مان ٺهندڙ شين تي هوندو هو، جن سان گڏ ڀاڄيون ۽ سامونڊي کاڌو پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.

مشهور آئرش کاڌن ۾ باڪسٽي، ڪولڪينن، ڪاڊل، اسٽيو ۽ بيڪن ۽ گوبي شامل آهن. آئرلينڊ مڪمل آئرش ناشتي لاءِ پڻ مشهور آهي، جيڪو عام طور تي تريل يا گرل ڪيل کاڌي تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ان ۾ بيڪن جا ٽڪرا، آنو، ساسيج، اڇي ۽ ڪاري پڊنگ ۽ تريل ٽماٽو شامل هوندا آهن. يورپي ۽ بين الاقوامي کاڌن جي اثر کان سواءِ، هڪ نئين آئرش کاڌ خوراڪ پڻ اڀري آهي، جنهن ۾ روايتي شين کي نون طريقن سان تيار ڪيو وڃي ٿو. هن کاڌ خوراڪ جو بنياد تازين ڀاڄين، مڇي، اوئسٽرن، مسلز ۽ ٻين صدفي سامونڊي جاندارن سان گڏ هٿ سان تيار ٿيندڙ پنيرن جي وسيع قسمن تي آهي، جيڪي هاڻي سڄي ملڪ ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. صدفي سامونڊي کاڌي جي مقبوليت ۾ اضافو ٿيو آهي، خاص طور تي ملڪ جي ساحلي پٽي مان ملندڙ اعليٰ معيار جي صدفي جاندارن سبب. سڀ کان وڌيڪ مشهور مڇين ۾ سالمن ۽ ڪاڊ شامل آهن. روايتي مانيءَ ۾ سوڊا بريڊ ۽ ڪڻڪ جي ماني شامل آهن. بارم بريڪ خمير سان تيار ٿيندڙ ماني آهي، جنهن ۾ سلطانا ۽ ڪشمش وڌا ويندا آهن ۽ روايتي طور هالووين جي موقعي تي کاڌي ويندي آهي.

آئرش ماڻهن ۾ روزمره جا مشهور مشروب چانهه ۽ ڪافي آهن. آئرلينڊ سان لاڳاپيل الڪوحلي مشروبات ۾ پوچين ۽ دنيا ۾ مشهور گينيس شامل آهن. گينيس هڪ خشڪ اسٽائوٽ آهي، جنهن جي شروعات ڊبلن جي سينٽ جيمس گيٽ تي آرٿر گينيس جي شرابخاني مان ٿي. آئرش وسڪي پڻ سڄي ملڪ ۾ مشهور آهي ۽ اها مختلف قسمن ۾ ملي ٿي، جن ۾ سنگل مالٽ، سنگل گرين ۽ بلينڊڊ وسڪي شامل آهن.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئرلينڊ ۾ رانديون

ڪروڪ پارڪ اسٽيڊيم گيلڪ ايٿليٽڪ ايسوسيئيشن جو مرڪزي دفتر آهي.

گيلڪ فٽبال ۽ هرلنگ آئرلينڊ جون روايتي رانديون هجڻ سان گڏ مشهور تماشائي رانديون پڻ آهن. انهن جو انتظام گيلڪ ايٿليٽڪ ايسوسيئيشن سڄي آئرلينڊ جي سطح تي ڪري ٿي. ايسوسيئيشن پاران منظم ڪيل ٻين گيلڪ راندين ۾ گيلڪ هينڊ بال ۽ رائونڊرز شامل آهن. ايسوسيئيشن فٽبال (ساڪر) تماشائين جي لحاظ کان ٽين سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي ۽ ان ۾ شرڪت جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ ليگ آف آئرلينڊ ملڪ جي قومي ليگ آهي، پر انگلينڊ جي پريميئر ليگ عوام ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. جمهوريه آئرلينڊ جي قومي فٽبال ٽيم بين الاقوامي سطح تي کيڏي ٿي ۽ ان جو انتظام فٽبال ايسوسيئيشن آف آئرلينڊ ڪري ٿي.

آئرش رگبي فٽبال يونين رگبي يونين جي انتظامي اداري آهي، جيڪا مقامي ۽ بين الاقوامي سطح تي سڄي آئرلينڊ جي بنياد تي کيڏي وڃي ٿي. هن راند مان برائن اوڊرسڪول ۽ رونن اوگارا جهڙا رانديگر سامهون آيا آهن، جيڪي ان ٽيم جو حصو هئا، جنهن 2009ع ۾ گرانڊ سليم کٽيو. 2007 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ ۾ آئرلينڊ ڪرڪيٽ ٽيم جي ڪاميابيءَ سبب ڪرڪيٽ جي مقبوليت ۾ واڌ ٿي، جنهن جو انتظام پڻ ڪرڪيٽ آئرلينڊ پاران سڄي آئرلينڊ جي سطح تي ڪيو وڃي ٿو. آئرلينڊ بين الاقوامي ڪرڪيٽ ڪائونسل جي ٻارهن ٽيسٽ کيڏندڙ مڪمل ميمبرن مان هڪ آهي، جنهن کي 2017ع ۾ ٽيسٽ درجو ڏنو ويو. پيشوراڻي ملڪي ميچون لينسٽر، منسٽر، ناردرن ۽ نارٿ ويسٽ جي وڏين ڪرڪيٽ يونينن وچ ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. نيٽ بال ۾ آئرلينڊ جي نمائندگي آئرلينڊ جي قومي نيٽ بال ٽيم ڪري ٿي.

گولف آئرلينڊ ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي ۽ سڄي ملڪ ۾ 300 کان وڌيڪ گولف ڪورس موجود آهن. ملڪ ڪيترائي بين الاقوامي سطح تي ڪامياب گولفر پيدا ڪيا آهن، جن ۾ پيڊريگ هيرنگٽن، شين لوري ۽ پال ميڪگنلي شامل آهن. گهوڙن جي ڊوڙ کي پڻ ملڪ ۾ وڏي اهميت حاصل آهي ۽ هتي گهوڙن جي نسل وڌائڻ ۽ ڊوڙن جا اثرائتا ادارا ڪم ڪن ٿا. گهوڙن جون ڊوڙون ڪائونٽي ڪلڊيئر ۾ دي ڪررا ريس ڪورس، ڊبلن کان ٻاهر ليپرڊسٽائون ريس ڪورس ۽ گالوي ۾ منعقد ٿين ٿيون. آئرلينڊ گليليو، مونٽجيو ۽ سي دي اسٽارز جهڙا چيمپيئن گهوڙا پيدا ڪيا آهن. باڪسنگ اولمپڪ سطح تي آئرلينڊ جي سڀ کان ڪامياب راند آهي. ان جو انتظام سڄي آئرلينڊ جي سطح تي آئرش ايٿليٽڪ باڪسنگ ايسوسيئيشن ڪري ٿي، ۽ برنارڊ ڊن، اينڊي لي ۽ ڪيٽي ٽيلر جهڙن باڪسرن جي بين الاقوامي ڪاميابين جي نتيجي ۾ هن راند جي مقبوليت وڌي آهي.

ايٿليٽڪس ۾ آئرلينڊ جي ڪجهه بهترين رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ حصو ورتو آهي، جن ۾ ايمون ڪوگلن ۽ سونيا اوسليوان شامل آهن. هر سال ٿيندڙ ڊبلن ميراٿن ۽ ڊبلن وومينز مِني ميراٿن ملڪ جي سڀ کان مشهور ايٿليٽڪس مقابلن مان ٻه آهن. رگبي ليگ ۾ ملڪ جي نمائندگي آئرلينڊ جي قومي رگبي ليگ ٽيم ڪري ٿي ۽ ان جو انتظام سڄي آئرلينڊ جي سطح تي رگبي ليگ آئرلينڊ ڪري ٿي، جيڪا رگبي ليگ يورپي فيڊريشن جي مڪمل ميمبر آهي. ٽيم يورپي ڪپ ۽ رگبي ليگ ورلڊ ڪپ ۾ مقابلو ڪري ٿي. آئرلينڊ 2000 رگبي ليگ ورلڊ ڪپ جي ڪوارٽر فائنل تائين پهتو، جڏهن ته 2008 رگبي ليگ ورلڊ ڪپ ۾ سيمي فائنل تائين پهتو. آئرش ايلائيٽ ليگ آئرلينڊ جي رگبي ليگ ٽيمن لاءِ ملڪي مقابلو آهي.

جيتوڻيڪ آئرلينڊ ۾ آسٽريلين رولز فٽبال کي محدود مقبوليت حاصل آهي، پر انٽرنيشنل رولز فٽبال جي ميچن جو هڪ سلسلو، جيڪو آسٽريلين ۽ گيلڪ فٽبال جي ضابطن جو گڏيل نمونو آهي، هر سال آئرلينڊ ۽ آسٽريليا جي نمائندگي ڪندڙ ٽيمن وچ ۾ کيڏيو وڃي ٿو. بيس بال ۽ باسڪيٽ بال پڻ آئرلينڊ ۾ اڀرندڙ رانديون آهن ۽ ٻنهي راندين جون بين الاقوامي ٽيمون سڄي آئرلينڊ ٻيٽ جي نمائندگي ڪن ٿيون. آئرلينڊ ۾ مقبوليت رکندڙ ٻين راندين ۾ سائيڪلنگ، گري هائونڊ ڊوڙ، گهوڙي سواري ۽ موٽر اسپورٽ شامل آهن.

سماج

پڻ ڏسو: آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ اسقاط حمل ۽ آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ ايل جي بي ٽي حق

صنفي برابري جي لحاظ کان آئرلينڊ دنيا ۾ پنجين نمبر تي آهي. 2011ع ۾ آئرلينڊ کي يورپ جو سڀ کان وڌيڪ خيراتي ملڪ ۽ دنيا جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ خيراتي ملڪ قرار ڏنو ويو. آئرلينڊ ۾ 1979ع تائين حمل روڪڻ جي طريقن تي ضابطا لاڳو هئا؛ تنهن هوندي بہ، ڪيٿولڪ چرچ جي اثر ۾ گهٽتائيءَ سان سماج آهستي آهستي وڌيڪ سيڪيولر ٿيندو ويو. طلاق تي آئيني پابندي 1995ع ۾ ريفرينڊم کان پوءِ ختم ڪئي وئي. آئرلينڊ ۾ طلاق جي شرح يورپي يونين جي سراسري شرح جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي؛ 2011ع ۾ هر 1,000 ماڻهن پٺيان 0.7 طلاق يافته ماڻهو هئا، جڏهن تہ آئرلينڊ ۾ شاديءَ جي شرح يورپي يونين جي سراسري شرح کان ٿوري وڌيڪ آهي، جيڪا 2012ع ۾ هر 1,000 ماڻهن پٺيان ساليانو 4.6 شاديون هئي. اسقاط حمل آئرش رياست جي گهڻي عرصي دوران ممنوع رهيو؛ شروعات ۾ آفينسز اگينسٽ دي پرسن ايڪٽ 1861 جي شقن تحت ۽ پوءِ پروٽيڪشن آف لائيف ڊيورنگ پريگننسي ايڪٽ 2013 تحت. 1983ع ۾ اٺين ترميم ذريعي اڻڄاول ٻار جي زندگيءَ جي حق کي آئين ۾ تحفظ ڏنو ويو؛ هيءَ شق پوءِ ريفرينڊم کان پوءِ ختم ڪئي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اهڙي شق آندي وئي، جيڪا قانون سازيءَ کي حمل ختم ڪرڻ جي ضابطن جي اجازت ڏئي ٿي. ساڳئي سال منظور ٿيل ھيلٿ (ريگيوليشن آف ٽرمينيشن آف پريگننسي) ايڪٽ 2018 تحت عام طور حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاط حمل جي اجازت ڏني وئي، جڏهن تہ ان کان پوءِ مخصوص حالتن ۾ پڻ اجازت ڏني وئي.

آئرلينڊ ۾ موت جي سزا آئين موجب منع ٿيل آهي، جڏهن تہ عمر، جنس، جنسي رجحان، ازدواجي يا خانداني حيثيت، مذهب، نسل يا ٽريولر برادريءَ جي رڪنيت جي بنياد تي امتيازي سلوڪ غيرقانوني آهي. هم جنس پرست عملن کي غيرقانوني قرار ڏيندڙ قانون 1993ع ۾ ختم ڪيو ويو. سول پارٽنرشپ اينڊ سرٽين رائيٽس اينڊ آبليگيشنز آف ڪوھيبيٽنٽس ايڪٽ 2010 هم جنس جوڙن لاءِ سول پارٽنرشپ جي اجازت ڏني. چلڊرين اينڊ فيملي رليشنشپ ايڪٽ 2015 شادي شده جوڙن کان سواءِ ٻين جوڙن، جن ۾ سول پارٽنر ۽ گڏ رهندڙ جوڙا شامل آهن، کي ٻار گود وٺڻ جا حق ڏنا ۽ ڊونر جي مدد سان انساني توليد لاءِ پڻ قانوني بنياد فراهم ڪيو؛ تنهن هوندي بہ، قانون جون اهم شقون اڃا تائين لاڳو نه ٿيون آهن. 23 مئي 2015ع تي ٿيل ريفرينڊم کان پوءِ آئرلينڊ دنيا جو اٺارهون ملڪ بڻيو، جنهن قانوني طور هم جنس شادي جي اجازت ڏني، ۽ عوامي ووٽ ذريعي ائين ڪندڙ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو.

آئرلينڊ 2002ع ۾ پلاسٽڪ جي خريداري وارين ٿيلهن تي ماحولياتي محصول لاڳو ڪندڙ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، ۽ 2004ع ۾ عوامي هنڌن تي تماڪ نوشيءَ تي پابندي لاڳو ڪئي. آئرلينڊ ۾ ري سائيڪلنگ وڏي پيماني تي ڪئي وڃي ٿي، ۽ پيڪنگ مواد جي ري سائيڪلنگ جي شرح جي لحاظ کان آئرلينڊ يورپي يونين ۾ ٻئي نمبر تي آهي. 2008ع ۾ اهو يورپ جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن تاپديپت بلبن تي پابندي لڳائي، ۽ 2009ع ۾ يورپي يونين جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن دڪانن اندر تمباڪو جي اشتهارن ۽ مصنوعات جي نمائش تي پابندي لڳائي. 2015ع ۾ آئرلينڊ سادي سگريٽ پيڪنگ متعارف ڪرائيندڙ دنيا جو ٻيون ملڪ بڻيو. تمباڪو جي استعمال کي گهٽائڻ لاءِ مٿين قدمن باوجود، 2020ع تائين آئرلينڊ ۾ تماڪ نوشيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 15.4 سيڪڙو رهي.