مواد ڏانھن هلو

جرمني

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جرمني جي وفاقي جمهوريه

Bundesrepublik Deutschland
Flag of جرمني
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نِسبتي نشان
ترانو: "ڊاس ليڊ ڊير ڊوئچن"[lower-alpha 1]
جرمنن جو گيت
گادي جو هنڌبرلن[lower-alpha 2]
52°31′N 13°23′E / 52.517°N 13.383°E / 52.517; 13.383
سڀ کان وڏو شهرcapital
دفتري ٻوليونجرمن[lower-alpha 3]
مقامي آباديجرمن
حڪومتوفاقي پارلياماني جمهوريه
• صدر
فرانڪ-والٽر شٽائنمائر
فريڊرڪ ميرٽز
مقننه
پکيڙ
• جملي
357,022 km2 (137,847 sq mi) (63هون)
• پاڻي (%)
1.27[4]
آبادي
• 2025ع جي ٽئين ٽه ماهي اندازو
Neutral increase 83,497,147[5]
• 2022ع مردم شماري
Neutral increase 82,719,540[6] (19هون)
•  گھاٽائي
233/km2 (603.5/sq mi) (63هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2026ع لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $6.408 ٽريلين[7] (6هون)
• في سيڪڙو
Increase $76,747[7] (23هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2026ع لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $5.453 ٽريلين[7] (3هون)
• في سيڪڙو
Increase $65,303[7] (19هون)
جِينِي (2025ع)Negative increase 30.1[8]
وچولو
ايڇ ڊي آء (2023ع)Increase 0.959[9]
انتهائي اعلیٰ · 5هون
ڪرنسييورو (€) (EUR)
معياري وقتCET (متناسق عالمي وقت+1)
CEST (متناسق عالمي وقت +2)
تاریخ جو نمونو
  • ڏينهن، مهينو، سال
  • سال، مهينو، ڏينهن
ڊائلنگ ڪوڊ+49
انٽرنيٽ ڊومين.de

جرمني،[lower-alpha 4] سرڪاري نالو جرمني جي وفاقي جمهوريه،[lower-alpha 5] اولهه ۽ وچ يورپ ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ بالٽڪ سمنڊ ۽ اتر سمنڊ، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ الپس جبل واقع آهن. ان جون 16 وفاقي رياستون آهن، جن جي گڏيل آبادي 83 ملين کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري جرمني يورپي يونين (EU) جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. جرمني جي اتر ۾ ڊينمارڪ؛ اوڀر ۾ پولينڊ ۽ چيڪ جمهوريه؛ ڏکڻ ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ؛ ۽ اولهه ۾ فرانس، لگزمبرگ، بيلجيم ۽ نيدرلينڊز واقع آهن. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر برلن آهي، جڏهن تہ ان جو مکيه مالي مرڪز فرينڪفرٽ ۽ سڀ کان وڏو شهري علائقو رور آهي.

هاڻوڪي جرمني جي علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جي شروعات هيٺئين پيليوليٿڪ دور ۾ ٿي، جڏهن تہ نيووليٿڪ دور کان وٺي مختلف قبيلا هتي آباد رهيا، جن ۾ خاص طور سيلٽ ۽ اتر ۾ جرمنڪ قبيلا شامل هئا. رومنن هن علائقي کي جرمينيا جو نالو ڏنو. 962ع ۾ جرمني جي بادشاهت، پاڪ رومي سلطنت جو مکيه حصو بڻجي وئي. 16هين صديءَ دوران اتر جرمني جا علائقا پروٽيسٽنٽ سڌاري جو مرڪز بڻيا. نيپولين وارين جنگين ۽ 1806ع ۾ پاڪ رومي سلطنت جي خاتمي کان پوءِ، 1815ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن قائم ڪئي وئي.

جرمنيءَ کي جديد قومي رياست طور متحد ڪرڻ جي عمل جي اڳواڻي پروشيا ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 1871ع ۾ جرمن سلطنت قائم ٿي. پهرين عالمي جنگ ۽ انقلاب کان پوءِ سلطنت جي جاءِ وائيمار جمهوريه ورتي. 1933ع ۾ نازين جي اقتدار ۾ اچڻ سان مطلق العنان آمريت قائم ٿي، جنهن کان پوءِ ٻي عالمي جنگ ۽ هولوڪاسٽ ٿيا. 1949ع ۾، جنگ جي خاتمي ۽ اتحادي قبضي کان پوءِ، جرمني کي محدود خودمختياري رکندڙ ٻن الڳ سياسي رياستن ۾ ورهايو ويو: جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG)، يعني اولهه جرمني، ۽ جرمن جمهوري جمهوريه (GDR)، يعني اوڀر جرمني. وفاقي جمهوريه يورپي اقتصادي برادري جي باني رڪنن مان هڪ هئي، جڏهن تہ جرمن جمهوري جمهوريه هڪ ڪميونسٽ اوڀر بلاڪ جي رياست ۽ وارسا معاهدي جي باني رڪنن مان هڪ هئي. اوڀر جرمني ۾ پرامن انقلاب ۽ ڪميونسٽ قيادت واري حڪومت جي خاتمي کان پوءِ، جرمني جي ٻيهر اتحاد جي نتيجي ۾ اڳوڻي اوڀر جرمني جون رياستون 3 آڪٽوبر 1990ع تي جرمني جي وفاقي جمهوريه ۾ شامل ٿي ويون.

جرمني هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن جي مضبوط معيشت نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏي آهي. ڪيترن ئي صنعتي، سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ هڪ اهم طاقت جي حيثيت سان، جرمني دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ ۽ ٽيون سڀ کان وڏو درآمد ڪندڙ ملڪ آهي. جرمني کي وڏي پيماني تي هڪ عظيم طاقت سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهو ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي. جرمني وٽ يونيسڪو جي دنيا ۾ ٽئين سڀ کان وڏي تعداد ۾ عالمي ورثي جا ماڳ آهن: 55 ماڳ، جن مان 52 ثقافتي ماڳ آهن.

وفاقي جرمني جون رياستون

نالو

[سنواريو]

لفظ جرمني، لاطيني لفظ جرمنيا مان نڪتل آهي، جيڪو جوليس سيزر پاران رائن درياهه جي اوڀر ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ استعمال ڪرڻ کان پوءِ رائج ٿيو.[11]

جرمن اصطلاح Deutschland (تلفظ: ڊوئچلانٽ)، جيڪو اصل ۾ diutisciu land (تلفظ: ڊيوٽِشيو لانٽ؛ 'جرمن سرزمينون') هو، deutsch (تلفظ: ڊوئچ) (cf. Dutch؛ ڊَچ) مان نڪتل آهي. اهو لفظ قديم اعليٰ جرمن جي diutisc (تلفظ: ڊيوٽِشڪ)، يعني 'ماڻهن جو' (diot، تلفظ: ڊيوٽ، يا diota، تلفظ: ڊيوٽا، يعني 'ماڻهو') مان نڪتو آهي. هي اصطلاح اصل ۾ عام ماڻهن جي ٻولي کي لاطيني ۽ ان مان نڪتل رومانس ٻولين کان ڌار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهو وري پروٽو-جرمنڪ جي *þiudiskaz (تلفظ: ٿيوڊِسڪاز)، يعني 'ماڻهن جو' مان نڪتل آهي (ان جي لاطيني بڻايل صورت Theodiscus، تلفظ: ٿيوڊِسڪُس، پڻ ڏسو)، جيڪو *þeudō (تلفظ: ٿيوڊو) مان نڪتل آهي. اهو اڳتي پروٽو-انڊو-يورپي جي *tewtéh₂- (تقريبي تلفظ: تيوتيه)، يعني 'ماڻهو' مان نڪتل آهي، جنهن مان ٽيوٽن لفظ پڻ نڪتو آهي.[12]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي تاريخ

قبل از تاريخ

[سنواريو]

قديم انسان گهٽ ۾ گهٽ 600,000 سال اڳ جرمنيءَ ۾ موجود هئا.[13] پهريون غير جديد انساني فوسل (نيندرٿال) نيندر وادي ۾ دريافت ٿيو.[14] جديد انسانن جا لڳ ڀڳ ساڳئي دور جا ثبوت شوابين جورا ۾ پڻ مليا آهن، جن ۾ 42,000 سال پراڻيون بانسريون شامل آهن، جيڪي هينئر تائين مليل سڀ کان پراڻا موسيقي جا ساز آهن،[15] ان کان سواءِ 40,000 سال پراڻو شينهن-انسان،[16] ۽ 41,000 سال پراڻي هولي فيلس جي وينس پڻ مليا آهن.[17][18]

جرمنڪ قبيلا، رومي سرحد ۽ فرينڪي سلطنت

[سنواريو]
قسطنطين جي باسيليڪا، ٽريئر (آگسٽا ٽريويرورم) ۾، جيڪا چوٿين صديءَ ۾ تعمير ڪئي وئي

ڏاکڻي اسڪينڊينيويا ۽ اتر جرمني کان جرمنڪ ماڻهو ڏکڻ، اوڀر ۽ اولهه طرف پکڙيا، جتي سندن رابطو سيلٽڪ، ايراني، بالٽڪ ۽ سلاوي قبيلن سان ٿيو.[19][20] ڏاکڻي جرمنيءَ ۾ سيلٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آباد هئا، جيڪي وسيع لا ٽين ثقافت سان واسطو رکندا هئا. بعد ۾ اهي جرمنڪ فاتحن ۾ ضم ٿي ويا.[21]

آگسٽس جي دور ۾ رومي سلطنت جرمنڪ قبيلن جي آباد علائقن تي حملا شروع ڪيا ۽ رائن ۽ ايلبي درياهن جي وچ ۾ مختصر عرصي لاءِ جرمينيا نالي رومي صوبو قائم ڪيو. 9ع ۾ ٽيوٽوبرگ ٻيلي جي جنگ ۾ آرمينيوس ٽن رومي لشڪرن کي شڪست ڏني.[22][23] هن جنگ جي نتيجي رومن کي جرمينيا فتح ڪرڻ جي خواهش کان باز رکيو، تنهنڪري ان کي يورپ جي تاريخ جي سڀ کان اهم واقعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[24] 100ع تائين، جڏهن ٽيسيٽس جرمينيا لکيو، جرمنڪ قبيلا رائن ۽ ڊينيوب (لائمس جرمانيڪس) جي ڪنارن تي آباد ٿي چڪا هئا ۽ هاڻوڪي جرمنيءَ جي گهڻي ڀاڱي تي قابض هئا.[25] تنهن هوندي بہ، باڊن-ورٽمبرگ، ڏاکڻي باويريا، ڏاکڻي هيسن ۽ اولهندي رائن لينڊ کي رومي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو هو.[26][27][28]

تقريباً 260ع ۾ جرمنڪ ماڻهو رومن جي قبضي هيٺ علائقن ۾ داخل ٿي ويا.[29] 375ع ۾ هنن جي حملي ۽ 395ع کان روم جي زوال سان گڏ، جرمنڪ قبيلا وڌيڪ ڏکڻ اولهه طرف منتقل ٿيا: فرينڪن فرينڪي بادشاهت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف وڌي سيڪسني ۽ باويريا کي تابع ڪيو. هاڻوڪي اوڀر جرمنيءَ جي علائقن ۾ اولهندي سلاوي قبيلا آباد هئا.[26]

اوڀر فرينڪيا ۽ پاڪ رومي سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اوڀر فرينڪيا ۽ پاڪ رومي سلطنت
843ع ۾ اوڀر فرينڪيا
مارٽن لوٿر، جيڪو 1483ع ۾ آئسليبن ۾ ڄائو، ڪيٿولڪ چرچ جي انڊلجنس واري عمل کي للڪاريو، جنهن سان سڌاري واري تحريڪ ۽ پروٽيسٽنٽ ازم کي هٿي ملي.

شارليمين 800ع ۾ ڪيرولنگي سلطنت قائم ڪئي؛ 843ع ۾ ورڊن جي معاهدي تحت اها ورهائجي وئي.[30] ان جي اوڀر واري جانشين بادشاهت اوڀر فرينڪيا اولهه ۾ رائن کان اوڀر ۾ ايلبي درياهه تائين ۽ اتر سمنڊ کان الپس تائين پکڙيل هئي.[30] اوڀر فرينڪيا مان اڳتي هلي جرمني جي بادشاهت ۽ پاڪ رومي سلطنت وجود ۾ آيون. اوٽونيائي حڪمرانن (919–1024ع) ڪيترين ئي اهم ڊچين کي متحد ڪري مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪيو.[31] 996ع ۾ گريگوري پنجون پهريون جرمن پوپ بڻيو. کيس سندس سوٽ اوٽو ٽيون مقرر ڪيو هو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ گريگوريءَ اوٽو کي پاڪ رومي شهنشاهه جو تاج پارايو. ساليائي شهنشاهن (1024–1125ع) جي دور ۾ پاڪ رومي سلطنت اتر اٽلي ۽ برگنڊي کي پاڻ ۾ شامل ڪيو، جيتوڻيڪ انويسٽيچر تڪرار جي نتيجي ۾ شهنشاهن جي طاقت گهٽجي وئي.[32]

هوهنشٽائوفن شهنشاهن (1138–1254ع) جي دور ۾ جرمن شهزادن ڏکڻ ۽ اوڀر طرف جرمن آبادڪاريءَ (Ostsiedlung، اوست زيڊلُنگ) جي حوصلا افزائي ڪئي.[33] هانسيائي ليگ جا رڪن، جيڪي گهڻو ڪري اتر جرمنيءَ جا شهر هئا، واپار جي توسيع سان خوشحال ٿيا.[34] 1315ع جي عظيم ڏڪار کان آبادي گهٽجڻ شروع ٿي، جنهن کان پوءِ 1348–1350ع ۾ ڪاري موت جي وبا آئي.[35] 1356ع ۾ جاري ڪيل گولڊن بل سلطنت لاءِ آئيني ڍانچو فراهم ڪيو ۽ ستن شهزادي-چونڊيندڙن وسيلي شهنشاهه جي چونڊ جي طريقي کي قانوني شڪل ڏني.[36]

يوهانس گوٽنبرگ يورپ ۾ حرڪت پذير ٽائيپ واري ڇپائي متعارف ڪرائي، جنهن علم کي عام ماڻهن تائين پهچائڻ جو بنياد وڌو.[37] مارٽن لوٿر جي 1517ع واري پروٽيسٽنٽ سڌاري کي سندس معياري بائبل ترجمي وڌيڪ هٿي ڏني. ان عمل جي نتيجي ۾ 1555ع جو آگسبرگ جو امن ٿيو، جنهن cuius regio, eius religio جي اصول، يعني حڪمران جو مذهب سندس رعيت جو مذهب هوندو، تحت لوٿراڻيت کي تسليم ڪيو.[38] ڪولون جنگ کان وٺي ٽيهه سالا جنگ (1618–1648ع) تائين مذهبي تڪرارن جرمن سرزمين کي تباهه ڪيو ۽ آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي.[39][40]

ويسٽفيليا جي امن شاهي رياستن وچ ۾ مذهبي جنگين جو خاتمو آندو.[39] شاهي سڌارن جي هڪ سلسلي (تقريباً 1495–1555ع) سان شروع ڪيل قانوني نظام وسيع مقامي خودمختياري ۽ وڌيڪ طاقتور شاهي ڊائٽ جو بندوبست ڪيو.[41] هيبسبرگ گهراڻو 1438ع کان 1740ع ۾ چارلس ڇهين جي وفات تائين شاهي تاج تي قابض رهيو. آسٽريائي جانشينيءَ جي جنگ ۽ ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي کان پوءِ چارلس ڇهين جي ڌيءَ ماريا ٿريسا، پنهنجي مڙس فرانسس پهرئين جي شهنشاهه بڻجڻ تي شهنشاهه جي ساٿيءَ طور حڪمراني ڪئي.[42][43]

1740ع کان جرمن ٻٽي نظام، يعني آسٽريائي هيبسبرگ بادشاهت ۽ پروشيا جي بادشاهت وچ ۾ مقابلي، جرمنيءَ جي تاريخ تي غلبو رکيو. 1772ع، 1793ع ۽ 1795ع ۾ پروشيا ۽ آسٽريا، روسي سلطنت سان گڏجي، پولينڊ جي ورهاستن تي اتفاق ڪيو.[44][45] فرانسيسي انقلابي جنگين، نيپولين جي دور ۽ ان کان پوءِ شاهي ڊائٽ جي آخري اجلاس واري زماني ۾ گهڻن آزاد شاهي شهرن کي خانداني حڪمرانين جي علائقن ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن تہ مذهبي حاڪميت وارن علائقن کي سيڪيولر بڻائي ٻين علائقن ۾ ضم ڪيو ويو. 1806ع ۾ Imperium (اِمپيرِيُم؛ سلطنت) ختم ٿي وئي؛ نيپولين وارين جنگين دوران فرانس، روس، پروشيا ۽ هيبسبرگ (آسٽريا) جرمن رياستن تي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا رهيا.[46]

قديم جرمني ۽ جرمنڪ قبيلن جو پسمنظر

[سنواريو]
نيبرا اسڪائي ڊسڪ، تقريباً 1800–1600 ق.م.

جرمنيءَ ۾ انساني موجودگيءَ جا آثار تمام قديم آهن. 1907ع ۾ مائوئر ۾ واريءَ جي کوٽائي دوران مليل هڪ قديم انساني هيٺئين ڄاڙيءَ جي هڏي مان معلوم ٿيو تہ هاڻوڪي جرمنيءَ جي علائقي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 600,000 سال اڳ قديم انسان موجود هئا.[47] شوننگن (Schöningen) ڀرسان ڪوئلي جي کاڻ مان ڪاٺ جا انتهائي قديم شڪار جا ڀالا پڻ مليا آهن، جيڪي قديم انسانن جي منظم شڪار جي اهم آثارن مان شمار ٿين ٿا.[48] جديد انسان کان مختلف پهريون مشهور انساني فوسل، نيندرٿال، جرمنيءَ جي نيندر وادي مان دريافت ٿيو.

يورپ ۾ لڏپلاڻون، تقريباً 100–500ع

جرمنڪ قبيلن جي اوائلي ثقافتي پاڙن کي اتر يورپ جي نارڊڪ برونز دور ۽ ان کان پوءِ واري روم کان اڳ واري لوهي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏاکڻي اسڪينڊينيويا ۽ اتر جرمنيءَ مان جرمنڪ ماڻهو ڏکڻ، اوڀر ۽ اولهه طرف پکڙيا ۽ سندن رابطو گال جي سيلٽڪ قبيلن ۽ وچ ۽ اوڀر يورپ جي ايراني، بالٽڪ ۽ سلاوي قبيلن سان ٿيو.[49]

آگسٽس جي دور ۾ رومي سلطنت جرمينيا جي علائقن تي حملا شروع ڪيا. 9ع ۾ رومي جنرل واروس جي ڪمان هيٺ ٽن رومي لشڪرن کي چيروسڪي قبيلي جي اڳواڻ آرمينيوس ٽيوٽوبرگ ٻيلي جي جنگ ۾ شڪست ڏني. 100ع جي لڳ ڀڳ، جڏهن رومي مؤرخ ٽيسيٽس جرمينيا لکيو، جرمنڪ قبيلا رائن ۽ ڊينيوب درياهن جي آس پاس آباد ٿي چڪا هئا. ٽين صدي عيسويءَ تائين ڪيترائي اهم جرمنڪ قبيلا ۽ قبائلي اتحاد نمايان ٿي چڪا هئا، جن ۾ اليماني، فرينڪ، چٽي، سيڪسن، فريسيائي، سگمبري ۽ ٿورنگي شامل هئا. تقريباً 260ع ۾ جرمنڪ ماڻهو رومن جي قبضي هيٺ علائقن ۾ داخل ٿيڻ لڳا.[50][51][52][53][54]

فرينڪي علائقو ۽ ان جي توسيع؛ 843ع ۾ فرينڪي سلطنت ورهائجي وئي. اولهه فرينڪيا نيري ۽ اوڀر فرينڪيا ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن، جيڪي اڳتي هلي ترتيبوار فرانس ۽ جرمني جي سياسي ارتقا جا اهم بنياد بڻيا.

رومي اقتدار جي زوال ۽ هجرت واري دور دوران جرمنڪ قبيلن جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. ميروونجي دور ۾ فرينڪ قبيلن آسٽريشيا، نيوسٽريا ۽ ايڪوٽين سميت وسيع علائقن تي قبضو ڪري فرينڪي بادشاهت قائم ڪئي. فرينڪ اوڀر طرف وڌيا ۽ سيڪسني ۽ باويريا جي علائقن کي تابع ڪيو. ان دوران هاڻوڪي اوڀر جرمنيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ اولهندي سلاوي قبيلا آباد هئا، جن ۾ سورب، ويليٽي ۽ اوبوٽرائٽ شامل هئا.[51]

جرمن ڪنفيڊريشن ۽ سلطنت

[سنواريو]
1815ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن

نيپولين جي زوال کان پوءِ ويانا ڪانگريس جرمن ڪنفيڊريشن قائم ڪئي، جيڪا 39 خودمختيار رياستن تي ٻڌل هڪ ڍلي تنظيم هئي. آسٽريا جي شهنشاهه کي ان جو مستقل صدر مقرر ڪرڻ مان ظاهر ٿيو تہ ڪانگريس پروشيا جي وڌندڙ اثر کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نہ هئي. بحاليءَ واري سياست اندر اختلافن جزوي طور لبرل تحريڪن جي اڀار کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ آسٽريائي سياستدان ڪليمنس فون ميٽرنيخ جبر جا نوان قدم کنيا.[55][56] Zollverein (ٽسولفَرائن)، جيڪو هڪ محصولاتي اتحاد هو، اقتصادي اتحاد کي وڌيڪ هٿي ڏني.[57] يورپ ۾ انقلابي تحريڪن جي اثر هيٺ دانشورن ۽ عام ماڻهن جرمن رياستن ۾ 1848ع جا انقلاب شروع ڪيا، جنهن سان جرمن سوال وڌيڪ اهميت اختيار ڪئي. پروشيا جي بادشاهه فريڊرڪ وليم چوٿين کي شهنشاهه جو لقب پيش ڪيو ويو، پر ان سان سندس اختيارن ۾ گهٽتائي اچڻي هئي؛ هن تاج ۽ تجويز ڪيل آئين ٻنهي کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن سان تحريڪ کي عارضي ڌڪ رسيو.[58]

برلن محل، پروشيا جي بادشاهن ۽ جرمن شهنشاهن جي مکيه رهائشگاهه

بادشاهه وليم پهرئين 1862ع ۾ اوٽو فون بسمارڪ کي پروشيا جو وزير صدر مقرر ڪيو. بسمارڪ 1864ع ۾ ڊينمارڪ خلاف جنگ ڪاميابيءَ سان پڄاڻيءَ تي پهچائي؛ ان کان پوءِ 1866ع جي آسٽرو-پروشين جنگ ۾ پروشيا جي فيصلاڪن فتح کيس اتر جرمن ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي قابل بڻايو، جنهن مان آسٽريا کي ٻاهر رکيو ويو. فرانڪو-پروشين جنگ ۾ فرانس جي شڪست کان پوءِ جرمن شهزادن 1871ع ۾ جرمن سلطنت جي قيام جو اعلان ڪيو. پروشيا نئين سلطنت جي غالب اتحادي رياست هئي؛ پروشيا جو بادشاهه ان جي شهنشاهه (Kaiser، ڪائزر) طور حڪمراني ڪندو هو، ۽ برلن ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.[59][60]

جرمنيءَ جي اتحاد کان پوءِ واري Gründerzeit (گرونڊرٽسائٽ) واري دور ۾، جرمني جي چانسلر جي حيثيت سان بسمارڪ جي پرڏيهي پاليسي اتحادن قائم ڪرڻ ۽ جنگ کان پاسو ڪرڻ وسيلي جرمنيءَ جي هڪ عظيم طاقت طور حيثيت مضبوط ڪئي.[60] تنهن هوندي بہ، وليم ٻئي جي دور ۾ جرمني سامراجي واٽ اختيار ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري ملڪن سان ڇڪتاڻ وڌي.[61] ٻٽو اتحاد آسٽريا-هنگري جي گهڻ قومي سلطنت سان قائم ڪيو ويو؛ 1882ع جي ٽه رخي اتحاد ۾ اٽلي پڻ شامل ٿيو. برطانيا، فرانس ۽ روس پڻ اتحاد قائم ڪيا، جن جو مقصد بلقان ۾ روسي مفادن خلاف هيبسبرگ جي مداخلت يا فرانس خلاف جرمن مداخلت کان تحفظ حاصل ڪرڻ هو.[62] 1884ع جي برلن ڪانفرنس ۾ جرمني ڪيترين ئي نوآبادين تي دعويٰ ڪئي، جن ۾ جرمن اوڀر آفريڪا، جرمن ڏکڻ اولهه آفريڪا، ٽوگولينڊ ۽ ڪيمرون شامل هئا.[63] بعد ۾ جرمني پنهنجي نوآبادياتي سلطنت کي وڌيڪ وڌائي پئسفڪ ۽ چين ۾ پڻ علائقا حاصل ڪيا.[64] ڏکڻ اولهه آفريڪا (هاڻوڪي نميبيا) ۾ نوآبادياتي حڪومت 1904ع کان 1908ع تائين هڪ بغاوت جي سزا طور مقامي هيريرو ۽ ناما ماڻهن جي منظم تباهي ڪئي؛[65][66][67] اها 20هين صديءَ جي پهرين نسل ڪشي هئي.[66]

28 جون 1914ع تي آسٽريا جي ولي عهد جي قتل آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ کان پوءِ آسٽريا-هنگري کي سربيا تي حملو ڪرڻ جو جواز مليو، جنهن سان پهرين عالمي جنگ شروع ٿي. چئن سالن جي جنگ دوران لڳ ڀڳ ٻه ملين جرمن فوجي مارجي ويا.[68] عام جنگبندي سان ويڙهه ختم ٿي. جرمن انقلاب (نومبر 1918ع) دوران وليم ٻئي ۽ حڪمران جرمن شهزادن پنهنجن عهدن تان دستبردار ٿي ويا.

وائيمار جمهوريه ۽ نازي جرمني

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو وائيمار جمهوريه ۽ نازي جرمني
ايڊولف هٽلر، 1933ع کان 1945ع ۾ خودڪشي ڪرڻ تائين نازي جرمنيءَ جو آمرانه فوهرر

9 نومبر 1918ع تي سوشل ڊيموڪريٽ فلپ شيڊيمن جرمن جمهوريه جو اعلان ڪيو، جنهن سان جرمني هڪ وفاقي جمهوري رياست ۾ تبديل ٿيو. جرمنيءَ جي نئين قيادت 1919ع ۾ ورسائي جو معاهدو تي صحيحون ڪيون ۽ اتحادي طاقتن آڏو پنهنجي شڪست قبول ڪئي. جرمنن هن معاهدي کي ذلت آميز سمجهيو، ۽ تاريخدانن موجب اهو احساس ايڊولف هٽلر جي عروج ۾ اثرانداز ٿيو.[69] جرمني پنهنجي يورپي علائقي جو لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو وڃائي ويٺو ۽ پنهنجي سمورين نوآبادياتي ملڪيتن تان پڻ هٿ کڻي ويو.[70]

11 آگسٽ 1919ع تي صدر فريڊرڪ ايبرٽ جمهوري وائيمار آئين تي صحيح ڪئي.[71] ڪميونسٽن ٿوري عرصي لاءِ باويريا ۽ ڪجهه وڏن شهرن ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو، جڏهن تہ قدامت پسند ڌريون 1920ع جي ڪاپ پُٽش ۾ مرڪزي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ ۾ ناڪام ويون. ان کان پوءِ بيلجيم ۽ فرانس جي فوجن رور تي قبضو ڪيو ۽ انتهائي مهانگائي جو دور آيو. جرمنيءَ جي جنگي هرجاني جي ادائيگين کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ لاءِ هڪ منصوبو ۽ 1924ع ۾ نئين ڪرنسي جو قيام حڪومت کي مستحڪم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ سنهرن ويهن وارو ڏهاڪو شروع ٿيو، جيڪو فني جدت ۽ لبرل ثقافتي زندگيءَ جو دور هو.[72][73][74]

1929ع ۾ عظيم معاشي بحران جرمنيءَ کي متاثر ڪيو ۽ 1932ع تائين بيروزگاريءَ جي شرح لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو تائين وڌي وئي.[75] ايڊولف هٽلر جي اڳواڻيءَ هيٺ نازي پارٽي جولاءِ 1932ع جي چونڊن کان پوءِ رائشٽاگ جي سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي وئي، ۽ صدر هينڊنبرگ 30 جنوري 1933ع تي هٽلر کي چانسلر مقرر ڪيو.[76] رائشٽاگ باهه کان پوءِ هڪ فرمان بنيادي شهري حقن کي معطل ڪري ڇڏيو ۽ پهريون نازي حراستي ڪيمپ کوليو ويو.[77][78] 23 مارچ 1933ع تي اختياري قانون هٽلر کي آئين کان مٿانهون ٿيندڙ اڻمحدود قانون ساز اختيار ڏنا،[79] ۽ نازي جرمنيءَ جي شروعات ٿي. سندس حڪومت هڪ مرڪزي مطلق العنان رياست قائم ڪئي، ليگ آف نيشنز مان نڪري وئي ۽ جرمنيءَ جي ٻيهر هٿياربندي ۾ وڏي واڌ ڪئي.[80] حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ اقتصادي بحاليءَ جو هڪ پروگرام عوامي تعميراتي منصوبن تي مرڪوز هو، جن مان سڀ کان مشهور Autobahn (آٽو بان) هو.[81]

1935ع ۾ نازي حڪومت ورسائي جي معاهدي کان عملي طور دستبردار ٿي ۽ نيورمبرگ قانون لاڳو ڪيا، جن جو نشانو يهودي ۽ ٻيون اقليتون بڻيون.[82] جرمني 1935ع ۾ سارلينڊ جو ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو،[83] 1936ع ۾ رائن لينڊ کي ٻيهر فوجي بڻايو، 1938ع ۾ آسٽريا کي پاڻ ۾ شامل ڪيو، ميونخ معاهدي تحت 1938ع ۾ سوڊيٽن لينڊ کي ضم ڪيو، ۽ معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪندي مارچ 1939ع ۾ چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪيو.[84] Kristallnacht (ڪرسٽال ناخٽ؛ "ٽٽل شيشن جي رات") دوران يهودي عبادتگاهن کي باهيون ڏنيون ويون، يهودين جا ڪاروبار تباهه ڪيا ويا ۽ يهودين جون وڏي پيماني تي گرفتاريون ڪيون ويون.[85]

آگسٽ 1939ع ۾ هٽلر جي حڪومت مولوٽوف–ربنٽروپ معاهدو طئي ڪيو، جنهن اوڀر يورپ کي جرمن ۽ سوويت اثر وارن علائقن ۾ ورهايو.[86] 1 سيپٽمبر 1939ع تي جرمني پولينڊ تي حملو ڪيو، جنهن سان يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ شروع ٿي؛[87] برطانيا ۽ فرانس 3 سيپٽمبر تي جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.[88] 1940ع جي بهار ۾ جرمني ڊينمارڪ ۽ ناروي، نيدرلينڊز، بيلجيم، لگزمبرگ ۽ فرانس کي فتح ڪيو. ساڳئي سال برطانيا جي جنگ ۾ برطانيا جرمن هوائي حملن کي ناڪام بڻايو. 1941ع ۾ جرمن فوجن يوگوسلاويا، يونان ۽ سوويت يونين تي حملو ڪيو، ۽ جرمني آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1942ع تائين جرمني ۽ ان جا اتحادي براعظمي يورپ ۽ اتر آفريڪا جي وڏي حصي تي قابض ٿي چڪا هئا، پر اسٽالن گراڊ جي جنگ ۾ سوويت فتح، اتحادي فوجن پاران اتر آفريڪا جي ٻيهر فتح ۽ 1943ع ۾ اٽلي تي حملي کان پوءِ جرمن فوجن کي لڳاتار فوجي شڪستون ملڻ لڳيون. 1944ع ۾ سوويت فوجون اوڀر يورپ ۾ اڳتي وڌيون؛ اولهندي اتحادي فرانس ۾ لٿا ۽ جرمنيءَ جي آخري جوابي حملي باوجود جرمنيءَ ۾ داخل ٿي ويا. برلن جي جنگ دوران هٽلر جي خودڪشي کان پوءِ، جرمني 8 مئي 1945ع تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري دستاويز تي صحيح ڪئي، جنهن سان يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ[87][89] ۽ نازي جرمنيءَ جو خاتمو ٿيو. جنگ کان پوءِ بچي ويل نازي عملدارن تي جنگي ڏوهن جي الزام هيٺ نيورمبرگ مقدمن ۾ ڪارروائي ڪئي وئي.[90][91]

امتيازي سلوڪ کي قانون سازي وسيلي ادارتي شڪل ڏني وئي ۽ سڄي يورپ ۾ حراستي ۽ موت جي ڪيمپن ذريعي صنعتي پيماني تي لاڳو ڪيو ويو. انسانيت خلاف ڏوهه پنهنجي انتها تي ان عمل ۾ پهتا، جيڪو بعد ۾ هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 60 لک يهودين کي منظم نموني قتل ڪيو ويو؛ البت ظلم صرف انهن تائين محدود نہ هو. ٻين ڪيترن اقليتي گروهن کي پڻ نشانو بڻايو ويو: گهٽ ۾ گهٽ 130,000 روماني ماڻهو، 275,000 معذور ماڻهو، هزارين يهووا جا شاهد، هزارين هم جنس پرست، ۽ لکين سياسي ۽ مذهبي مخالف.[92] جرمن قبضي هيٺ ملڪن ۾ نازي پاليسين جي نتيجي ۾ اندازاً 27 لک پولش ماڻهو،[93] 13 لک يوڪريني، 10 لک بيلاروسي ۽ 35 لک سوويت جنگي قيدي مارجي ويا.[94][91] جرمن فوجي جاني نقصان جو اندازو 53 لک لڳايو ويو آهي،[95] جڏهن تہ لڳ ڀڳ 900,000 جرمن شهري پڻ مارجي ويا.[96]

ٻي عالمي جنگ جي آخري مرحلن دوران ۽ جنگ کان پوءِ، اوڀر يورپ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ 12 ملين نسلي جرمنن کي بي دخل ڪيو ويو، ۽ جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري علائقي جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو وڃائي ويٺو.[97]

اوڀر ۽ اولهه جرمني

[سنواريو]
1989ع ۾ برلن ڀت جو زوال سرد جنگ جي خاتمي ڏانهن ويندڙ شروعاتي اهم واقعن مان هڪ هو، جنهن جو نتيجو نيٺ سوويت يونين جي ٽٽڻ جي صورت ۾ پڻ نڪتو.

نازي جرمنيءَ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ، اتحادي طاقتن ڊي جيوري جرمن رياست کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ برلن توڙي جرمنيءَ جي باقي بچيل علائقي کي چئن قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو. فرانس، برطانيا ۽ آمريڪا جي قبضي هيٺ اولهندي علائقن کي 23 مئي 1949ع تي گڏ ڪري جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG) (جرمن: Bundesrepublik Deutschland، بنڊس ريپوبليڪ ڊوئچلانٽ؛ BRD) قائم ڪئي وئي؛ 7 آڪٽوبر 1949ع تي سوويت قبضي وارو علائقو جرمن جمهوري جمهوريه (GDR) (Deutsche Demokratische Republik، ڊوئچي ڊيموڪراٽِشي ريپوبليڪ؛ DDR) بڻيو. غير رسمي طور انهن کي ترتيبوار اولهه جرمني ۽ اوڀر جرمني چيو ويندو هو.[98] اوڀر جرمنيءَ اوڀر برلن کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو، جڏهن تہ اولهه جرمنيءَ بون کي عارضي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جيئن ان موقف تي زور ڏئي سگهجي تہ ٻن رياستن وارو حل عارضي هو.[99]

اولهه جرمنيءَ کي سماجي مارڪيٽ معيشت رکندڙ هڪ وفاقي پارلياماني جمهوريه طور قائم ڪيو ويو. 1948ع ۾ اولهه جرمني آمريڪي مارشل پلان تحت ٻيهر تعمير لاءِ امداد حاصل ڪندڙ اهم ملڪن مان هڪ بڻيو.[100] ڪونراڊ آڊيناور 1949ع ۾ جرمنيءَ جو پهريون وفاقي چانسلر چونڊيو ويو. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملڪ ڊگهي عرصي واري اقتصادي واڌ (Wirtschaftswunder، ويرٽشافٽس وُنڊر؛ "اقتصادي معجزو") مان گذريو.[101] اولهه جرمني 1955ع ۾ نيٽو ۾ شامل ٿيو ۽ يورپي اقتصادي برادري جي باني رڪنن مان هڪ هو.[102] 1 جنوري 1957ع تي سارلينڊ اولهه جرمنيءَ ۾ شامل ٿيو.[103]

اوڀر جرمني قبضي وارين فوجن وسيلي سوويت يونين جي سياسي ۽ فوجي ڪنٽرول هيٺ رهيو ۽ اوڀر بلاڪ جي هڪ رياست بڻجي، سوويت قيادت واري وارسا معاهدي ۽ ڪوميڪون ۾ شامل ٿيو. جيتوڻيڪ اوڀر جرمني پاڻ کي هڪ جمهوري رياست قرار ڏيندو هو، پر سياسي اقتدار عملي طور رڳو جرمني جي سوشلسٽ يونٽي پارٽي جي اڳواڻ رڪنن (Politbüro، پوليٽ بيورو) وٽ هو، جيڪا سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل هئي. شتازي نالي ڳجهي اداري جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وسيع اندروني جاسوسي نظام قائم ڪيو ويو، جنهن اختلاف کي دٻائڻ لاءِ مخبرن جو هڪ تمام وڏو نيٽ ورڪ استعمال ڪيو.[104] جڏهن تہ اوڀر جرمنيءَ جي پروپيگنڊا GDR جي سماجي پروگرامن جي فائدن ۽ اولهه جرمنيءَ جي مبينا حملي جي خطري تي ٻڌل هئي، ان جا ڪيترائي شهري آزادي ۽ خوشحاليءَ لاءِ اولهه ڏانهن ڏسندا هئا.[105] 1961ع ۾ ٺهيل برلن ڀت اوڀر جرمنيءَ جي شهرين کي اولهه جرمنيءَ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان روڪڻ لاءِ هئي ۽ اها سرد جنگ جي هڪ علامت بڻجي وئي.[106]

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ چانسلر ولي برانٽ جي Ostpolitik (اوست پوليٽڪ؛ "اوڀر واري پاليسي") جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جرمنيءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجي وئي.[107] 1989ع ۾ هنگري لوهي پردو ختم ڪيو ۽ آسٽريا سان پنهنجي سرحد کولي ڇڏي، جنهن سان اوڀر جرمنيءَ مان اولهه جرمنيءَ ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ شروع ٿي وئي. ان جا GDR تي شديد اثر پيا، جتي باقاعده وڏي پيماني وارن مظاهرن کي وڌندڙ عوامي حمايت حاصل ٿيڻ لڳي. اوڀر جرمنيءَ کي هڪ رياست طور برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ اتان جي اختيارين سرحدي پابندين ۾ نرمي ڪئي، پر ان سان Wende (وينڊي؛ "تبديلي") واري سڌارن جي عمل ۾ وڌيڪ تيزي آئي. اهو عمل نيٺ ٻه پلس چار معاهدي تائين پهتو، جنهن تحت جرمني اڳوڻن اوڀر وارن علائقن تي پنهنجي دعوائن تان واضح طور دستبردار ٿيو ۽ اتحادي طاقتن کان مڪمل خودمختياري ٻيهر حاصل ڪئي. ان سان 3 آڪٽوبر 1990ع تي جرمني جو ٻيهر اتحاد ممڪن ٿيو؛ GDR ختم ٿي وئي ۽ ٻيهر قائم ڪيل پنج رياستون جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG) ۾ شامل ٿي ويون.[108] 1989ع ۾ برلن ڀت جو زوال ڪميونزم جي زوال، سوويت يونين جي ٽٽڻ، جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد ۽ Die Wende (ڊي وينڊي؛ "تبديليءَ جو موڙ") جي علامت بڻجي ويو.[109]

ٻيهر متحد جرمني ۽ يورپي يونين

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمني جو ٻيهر اتحاد ۽ 1990ع کان پوءِ جرمني جي تاريخ
برلن/بون قانون تحت برلن ٻيهر جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن تہ رائشٽاگ 1999ع ۾ جرمن پارليامينٽ جو مرڪز بڻيو.

متحد جرمنيءَ کي اولهه جرمني جي توسيع ٿيل تسلسل طور سمجهيو ويو، تنهنڪري ان بين الاقوامي تنظيمن ۾ پنهنجي رڪنيت برقرار رکي.[110] 1994ع جي برلن/بون قانون جي بنياد تي برلن ٻيهر جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن تہ بون کي Bundesstadt (بنڊس شٽاٽ؛ "وفاقي شهر") جي منفرد حيثيت ملي ۽ ڪجهه وفاقي وزارتون اتي ئي برقرار رهيون.[111] حڪومت جي منتقلي 1999ع ۾ مڪمل ٿي،[112] جڏهن تہ اوڀر جرمنيءَ جي معيشت جي جديدڪاريءَ جو عمل 2019ع تائين جاري رهڻ لاءِ رٿيو ويو هو.[113]

ٻيهر اتحاد کان پوءِ جرمني يورپي يونين ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار اختيار ڪيو، 1992ع ۾ ماسٽرخت معاهدو ۽ 2007ع ۾ لزبن معاهدو تي صحيحون ڪيون،[114] ۽ يورو زون جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو.[115] جرمني بلقان ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ امن فوج موڪلي، ۽ طالبان جي اقتدار تان هٽجڻ کان پوءِ نيٽو جي ڪوششن جي حصي طور افغانستان ۾ جرمن فوجون موڪليون، جيئن ملڪ ۾ سلامتي قائم رکڻ ۾ مدد ملي سگهي.[116][117]

2005ع جي چونڊن ۾ اينگلا ميرڪل جرمنيءَ جي پهرين عورت چانسلر بڻجي. 2009ع ۾ جرمن حڪومت 50 ارب يورو جو اقتصادي تحريڪي منصوبو منظور ڪيو.[118] 21هين صديءَ جي شروعات ۾ جرمنيءَ جي اهم سياسي منصوبن ۾ يورپي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، ملڪ جي توانائيءَ واري تبديلي (Energiewende، اينرگي وينڊي) وسيلي پائيدار توانائي جي فراهمي، متوازن بجيٽن لاءِ قرض روڪ، پيدائش جي شرح وڌائڻ لاءِ قدم (پيدائش وڌائڻ واري پاليسي)، ۽ جرمن معيشت جي تبديليءَ لاءِ اعليٰ ٽيڪنالاجي حڪمت عمليون شامل آهن، جن کي مجموعي طور انڊسٽري 4.0 جي نالي سان بيان ڪيو وڃي ٿو.[119] 2015ع جي يورپي مهاجر بحران دوران ملڪ ڏهه لک کان وڌيڪ پناهگيرن ۽ مهاجرن کي قبول ڪيو.[120]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي جاگرافي
جرمنيءَ جو طبعي نقشو

جرمني يورپ جو ستون سڀ کان وڏو ملڪ آهي.[121] ان جي اتر ۾ ڊينمارڪ؛ اوڀر ۾ پولينڊ ۽ چيڪ جمهوريه؛ ڏکڻ ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ؛ ۽ اولهه ۾ فرانس، لگزمبرگ، بيلجيم ۽ نيدرلينڊز واقع آهن. جرمنيءَ جي سرحد اتر سمنڊ سان پڻ لڳي ٿي، جڏهن تہ اتر-اوڀر ۾ بالٽڪ سمنڊ واقع آهي. جرمنيءَ جو علائقو 357,022 km2 (137,847 sq mi) تي پکڙيل آهي.[122] اوچائي ڏکڻ ۾ الپس جي جبلن کان، جتي سڀ کان اوچو هنڌ زوگ شپسٽسه 2,963 ميٽرs يا 9,721 فوٽ آهي، اتر-اولهه ۾ اتر سمنڊ (Nordsee، نورٽ زي) ۽ اتر-اوڀر ۾ بالٽڪ سمنڊ (Ostsee، اوست زي) جي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهي. وچ جرمنيءَ جا ٻيلن سان ڍڪيل مٿانهان علائقا ۽ اتر جرمنيءَ جا هيٺاهان ميدان ڪيترن وڏن درياهن، جهڙوڪ رائن، ڊينيوب ۽ ايلبي مان گذرن ٿا. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ نوئينڊورف-زاڪسن بانڊي، ولسٽرمارش ميونسپلٽيءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان 3.54 ميٽرs يا 11.6 فوٽ هيٺ واقع آهي.[123] اهم قدرتي وسيلن ۾ لوهه جو ڪچو ڌاتو، ڪوئلو، پوٽاش، ڪاٺ، لگنائيٽ، يورينيم، ٽامو، قدرتي گئس، لوڻ ۽ نڪل شامل آهن.[121]

ارضيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي ارضيات
جرمنيءَ جي مٿاڇري واري ارضيات

ارضياتي لحاظ کان جرمني اولهه يورپ جو حصو آهي، يعني براعظم جي اُن حصي جو، جيڪو پري ڪيمبرين دور ۾ مستحڪم ٿيل ”قديم يورپ“ (اوڀر يورپ، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جو وڏو حصو پڻ شامل آهي؛ ڀيٽيو بالٽيڪا) سان رڳو فانيروزوئڪ دوران لڳاتار براعظم-براعظم ٽڪراءَن (جبل سازي) جي نتيجي ۾ شامل ٿيندو ويو. لاڳاپيل زميني پرت جا صوبا (بنيادي پٿرن جا صوبا) روايتي طور سادگيءَ سان (اوڀر)-اويلونيا (ڀيٽيو ڪيليڊونيائي جبل سازي) ۽ آرموريڪا (ڀيٽيو واريشڪي جبل سازي) سڏيا وڃن ٿا. سڀ کان نئون زميني پرت وارو صوبو الپس-ڪارپيٿيائي اوروڄن آهي (ڀيٽيو الپائيڊ جبل سازي)، جنهن ۾ جرمني رڳو باويريا جي بلڪل ڏاکڻي حصي تائين شامل آهي؛ ٻين ٻن ٽيڪٽانڪي صوبن جي ابتڙ هي اڃا تائين سرگرم اوروڄن آهي.

جرمنيءَ جي هاڻوڪي مٿاڇري واري ارضيات، يعني مختلف عمرن ۽ مختلف جوڙجڪ وارن پٿريلي مجموعن جو اهو نمونو جيڪو ارضياتي نقشن ۾ عام طور ڏيکاريو ويندو آهي، رڳو گذريل لڳ ڀڳ 30 کان 20 ملين سالن دوران، جديد سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. ان جي بناوٽ تي ٻن اهم واقعن جو گهرو اثر رهيو: الپائيڊ جبل سازي ۽ چوٿون برفاني دور.

چوٿين برفاني دور اتر جرمني ۽ الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي جي نسبتاً سادي مٿاڇري واري ارضيات کي شڪل ڏني، جنهن ۾ مورين­ جا ذخيرا ۽ وڏي پيماني واري برفاني ڍڪ سان لاڳاپيل ٻيون زميني خاصيتون شامل آهن (ڀيٽيو برفاني سلسلو).

جرمنيءَ جي وچئين حصي ۽ ڏاکڻي جرمنيءَ جي وڏي حصي جي مٿاڇري واري ارضيات اهم فالٽ-ٽيڪٽانڪي اڀارن ۽ ويهڪن جو نتيجو آهي، جيڪي الپائيڊ جبل سازيءَ جي پري رسندڙ اثرن سان لاڳاپيل آهن. ان عمل دوران ڪٿي پراڻا، گهڻو ڪري پيليوزوئڪ دور جا، واريشڪي وڪڙيل بنيادي پٿرن جا مجموعا (شيلي جبل ۽ ڪرسٽالين پٿر) زمين هيٺان مٿي اٿيا ۽ وسيع علائقن ۾ ظاهر ٿيا، جهڙوڪ رائن شيلي جبل، هارٽس ۽ ايرٽس گبيرگه؛ جڏهن تہ ٻين هنڌن تي زميني پرت هيٺ ويئي ۽ رسوبي ذخيري لاءِ اهڙا علائقا ٺهيا، جن ۾ مختلف ٿولهه وارا سينوزوئڪ رسوبي سلسلا گڏ ٿيا، جهڙوڪ اپر رائن گربن، لوئر رائن گربن، هيسن جي ويهڪ ۽ مولاسه حوض. ٽيڪٽانڪي لحاظ کان وچولي حيثيت اهي تختي نما علائقا رکن ٿا، جن جون اڻ وڪڙيل ميسوزوئڪ دور جون پٿريلي تہون خاص طور ٽراياس ۽ جورا سان تعلق رکن ٿيون، جهڙوڪ ٿورنگيا حوض ۽ ڏکڻ جرمني جو تہه-ڏاڪڻ وارو علائقو.

زميني بناوٽ

[سنواريو]
باويريا ۾ زوگ شپسٽسه، عام اوچائيءَ جي صفر سطح کان 2962 ميٽر اوچائيءَ سان جرمنيءَ جو سڀ کان اوچو مقام آهي

ارضياتي لحاظ کان نسبتاً نوجوان وڪڙيل جبلن وارو سلسلو الپس، واحد اوچو جبلستان آهي، جنهن جو ڪجهه حصو جرمنيءَ ۾ واقع آهي. جرمن الپس، جيڪي مڪمل طور وفاقي رياست باويريا ۾ واقع آهن، ملڪ جون واحد اهڙيون جبل چوٽيون رکن ٿا، جن جي اوچائي سانچو:Höhe کان وڌيڪ آهي. زوگ شپسٽسه جي چوٽي (سانچو:Höhe)، جيڪا جرمني ۽ آسٽريا جي گڏيل سرحد تي واقع آهي، ملڪ جو سڀ کان اوچو مقام آهي.

وچولي جبلستان جو منظر: ٽائونس ۾ وُسٽيمس ڀرسان ٻيلا ۽ چراگاهه

جرمنيءَ جا وچولي اوچائيءَ وارا جبل، وچولي جبلن جي حد جي اترئين ڪناري کان الپس جي ڪناري ۽ اپر رائن کان ٿيندا ڍنڍ ڪانسٽانس تائين پکڙيل آهن. عام طور اتر کان ڏکڻ طرف انهن جي اوچائي ۽ پکيڙ وڌندي وڃي ٿي. وچولي جبلستان جي سڀ کان اوچي چوٽي فيلڊبرگ آهي، جيڪا بليڪ فاريسٽ ۾ سانچو:Höhe اوچي آهي؛ ان کان پوءِ گروسر آربر اچي ٿو، جيڪو باويريائي ٻيلي ۾ سانچو:Höhe اوچو آهي. ايرٽس گبيرگه، فشٽل گبيرگه، شوابيائي آلب ۽ هارٽس ۾ پڻ سانچو:Höhe کان وڌيڪ اوچيون چوٽيون آهن. هارٽس، جرمنيءَ جي اوچن وچولي جبلستانن مان سڀ کان اتر ۾ نسبتاً الڳ ٿلڳ واقع آهي، جتي بروڪن جي چوٽي سانچو:Höhe تائين پهچي ٿي. وچولي جبلن جي حد جي اتر ۾ رڳو برفاني دور جي آخري مورينن جي سلسلن اندر ڪجهه جبل سانچو:Höhe کان وڌيڪ اوچا آهن؛ انهن مان هائڊي هوهه، شراڊن ۾ (برانڊنبرگ-سيڪسني سرحدي علائقي جي ڏاکڻي زميني پُٺ) سانچو:Höhe اوچائيءَ سان سڀ کان اوچو آهي.

جرمنيءَ ۾ عام ماڻهن جي پهچ وارو سڀ کان هيٺاهون زميني مقام شليسويگ-هولشٽائن جي ولسٽرمارش ۾ نوئنڊورف-ساڪسن بانڊي ڀرسان هڪ هيٺاهين ۾ سانچو:Höhe تي واقع آهي.[124] ملڪ جي سڀ کان گهري ڪرپٽوڊپريشن پڻ هن ئي وفاقي رياست ۾ واقع آهي: اها لوبڪ جي اتر-اوڀر ۾ هيملسڊورفر زي جي تري ۾ سانچو:Höhe تي آهي. انسانن پاران ٺاهيل سڀ کان هيٺاهون زميني مقام اتر رائن-ويسٽفاليا ۾ يولش جي اوڀر طرف هامباخ کليل کاڻ جي تري ۾ سانچو:Höhe تي واقع آهي.

آبي وسيلا

[سنواريو]

سڀ کان وڏن درياهي حوضن وارن ڇهن درياهن مان رائن، ايلبي، ويزر ۽ ايمس اتر سمنڊ وسيلي، جڏهن تہ اوڊر بالٽڪ سمنڊ وسيلي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان جي ابتڙ ڊينيوب ڪارو سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ ريت آبي جاگرافيائي لحاظ کان ميڊيٽرينين سمنڊ جي سرشتي ۾ شمار ٿئي ٿو. انهن ٻنهي آبي سرشتن جي درياهي حوضن کي يورپي مکيه آبي ورڇ هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿي.

ٽرشٽنگس هائوزن ۾ رائن درياهه ۽ رائن شٽائن قلعو

سوئٽزرلينڊ مان نڪرندڙ رائن جرمنيءَ جي ڏکڻ-اولهه ۽ اولهه وارن علائقن جي آبي سرشتي تي غالب آهي. اهو 865 ڪلوميٽرن تائين جرمنيءَ مان يا ان جي سرحد سان گڏ وهي، پوءِ نيدرلينڊز مان گذري اتر سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه نيڪر، مائن، موزيل ۽ رور آهن. رائن وڏي اقتصادي اهميت رکي ٿو ۽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ آمدرفت وارين آبي گذرگاهن مان هڪ آهي. ڏکڻ ۾ ڊينيوب 647 ڪلوميٽرن تائين وهي جرمنيءَ جي لڳ ڀڳ سڄي الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ اڳتي آسٽريا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ڏانهن وهي ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه اِلر، ليخ، ايزار ۽ اِن آهن. چيڪ جمهوريه مان نڪرندڙ ايلبي جرمنيءَ جي اوڀر مان 725 ڪلوميٽرن تائين وهي ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه زالي ۽ هافل آهن. اوڊر 179 ڪلوميٽرن تائين، ۽ اڳتي هلي ان جو سڀ کان اهم معاون درياهه نائسه پڻ، پولينڊ سان سرحدي درياهه بڻجي ٿو. رڳو 452 ڪلوميٽر ڊگهي ويزر جو درياهي حوض مڪمل طور جرمنيءَ اندر واقع آهي. اهو ويرا ۽ فولڊا درياهن مان ٺهي ٿو ۽ ملڪ جي وچ-اتر واري علائقي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ايمس ملڪ جي انتهائي اتر-اولهه مان 371 ڪلوميٽرن تائين وهي ٿو. ان جو درياهي حوض نيدرلينڊز جي ڪجهه حصن تائين پڻ پکڙيل آهي.

قدرتي ڍنڍون گهڻو ڪري برفاني دور سان لاڳاپيل بڻ جون آهن. تنهنڪري گهڻيون وڏيون ڍنڍون الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي، هولشٽائنش سوئٽزرلينڊ ۽ ميڪلنبرگ ۾ ملن ٿيون. مڪمل طور جرمنيءَ جي ملڪي علائقي اندر واقع سڀ کان وڏي ڍنڍ ميورٽس آهي، جيڪا ميڪلنبرگ ڍنڍن واري علائقي جو حصو آهي. جرمنيءَ جي حصي واري سڀ کان وڏي ڍنڍ ڍنڍ ڪانسٽانس آهي، جنهن جون سرحدون آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان پڻ ملن ٿيون. جرمنيءَ جي اولهه ۽ اوڀر ۾ ڪيتريون مصنوعي ڍنڍون آهن، جيڪي زمين جي بحاليءَ دوران ڀوري ڪوئلي جي کليل کاڻين يا ڇڏيل صنعتي علائقن کي نئين سر استعمال لائق بڻائڻ جي نتيجي ۾ ٺهيون آهن، جهڙوڪ لائپزگ نئون ڍنڍن وارو علائقو يا ڊورٽمنڊ جي فينيڪس ڍنڍ.

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمني جي ڍنڍن جي فهرست ۽ جرمني جي درياهن جي فهرست

ٻيٽ

[سنواريو]
جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ روگن، فورپومرن ۾ بالٽڪ سمنڊ اندر واقع آهي (تصوير: ڪيپ آرڪونا)

واڊن سمنڊ ۾، جيڪو نيدرلينڊز، جرمني ۽ ڊينمارڪ جي اتر سمنڊ واري سامونڊي ڪناري جي بلڪل سامهون واقع آهي، فريزيائي ٻيٽ واقع آهن. جڏهن تہ اتر فريزيائي ٻيٽ مکيه زمين جا بچيل حصا آهن، جيڪي زمين جي هيٺ ويهڻ ۽ ان کان پوءِ ٻوڏ هيٺ اچڻ سبب سامونڊي ڪناري کان ڌار ٿي ويا، اتي اوڀر فريزيائي ٻيٽ رڪاوٽي ٻيٽ آهن، جيڪي سامونڊي ڪناري جي متوازي وهڪرن، لهرن ۽ ويرن جي حرڪت وسيلي گڏ ٿيل رسوبن مان ٺهيا آهن. جرمن نار جي وچ ۾ واقع هيلگولينڊ جرمنيءَ جو آباد ٻيٽ آهي، جيڪو مکيه زمين کان سڀ کان وڌيڪ پري واقع آهي. اهو اتر سمنڊ جي زمين هيٺان موجود هڪ لوڻ جي گنبذ جي مٿي اڀرڻ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.

بالٽڪ سمنڊ ۾ جرمنيءَ جا سڀ کان وڏا ٻيٽ، اولهه کان اوڀر طرف، فيمارن، پول، هيڊن زي، روگن ۽ يوزڊوم آهن. روگن ساڳئي وقت جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ پڻ آهي. سڀ کان وڏو اپٻيٽ فش لينڊ-ڊارس-ٽسنگسٽ آهي. فيمارن کان سواءِ اهي سمورا زميني علائقا بوڊن سامونڊي ڪناري جو حصو آهن، يعني اهڙو زميني مورين وارو قدرتي منظر، جيڪو برفاني دور کان پوءِ پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ ان کان پوءِ رسوبن جي گڏ ٿيڻ جي عملن وسيلي تبديل ٿيندو رهيو.

اندروني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ واقع سڀ کان وڏن ۽ مشهور ٻيٽن ۾ رائشنائو، مائنائو ۽ لنڊائو، جيڪي ڍنڍ ڪانسٽانس ۾ واقع آهن، ۽ ڪيم زي ۾ واقع هيرن ٻيٽ شامل آهن.

آبهوا

[سنواريو]

جرمنيءَ جي اڪثر حصي ۾ معتدل آبهوا آهي، جيڪا اتر ۽ اولهه ۾ سامونڊي کان اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ برعظمي آبهوا تائين پکڙيل آهي. ملڪ جو هڪ ننڍڙو حصو مرطوب زير استوائي آبهوا رکي ٿو.[125] سياري ۾ ڏاکڻي الپس ۾ سخت سرديءَ کان وٺي ٻين علائقن ۾ ٿڌي موسم تائين حالتون ملن ٿيون، ۽ عام طور آسمان جهڙالو رهي ٿو ۽ برسات محدود هوندي آهي، جڏهن تہ اونهاري ۾ موسم گرم ۽ سڪل کان ٿڌي ۽ برساتي تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. اترين علائقن ۾ اولهندي هوائون غالب آهن، جيڪي اتر سمنڊ مان نميءَ واري هوا آڻين ٿيون، جنهن سان گرمي پد معتدل رهي ٿو ۽ برسات وڌي ٿي. ان جي ابتڙ، ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن ۾ گرمي پد جا انتهاپسند فرق وڌيڪ آهن.[126] جرمني ۾ موسمياتي تبديلي زراعت تي ڊگهي مدي وارا اثر، وڌيڪ شديد گرميءَ جون لهرون ۽ ٿڌ جون لهرون، اوچتي ۽ ساحلي ٻوڏ، ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجي رهي آهي.[127]

فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار گرمي پد جنوري 2020ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ 3.3 °C (37.9 °F) کان جون 2019ع ۾ وڌ ۾ وڌ 19.8 °C (67.6 °F) تائين رهيو.[128] سراسري ماهوار برسات فيبروري ۽ اپريل 2019ع ۾ 30 ليٽر في چورس ميٽر کان فيبروري 2020ع ۾ 125 ليٽر في چورس ميٽر تائين رهي.[129] سراسري ماهوار سج جي روشنيءَ جا ڪلاڪ نومبر 2019ع ۾ 45 کان جون 2019ع ۾ 300 تائين رهيا.[130]

حياتياتي تنوع

[سنواريو]
برختس گاڊن نيشنل پارڪ، باويريا ۾

جرمنيءَ جو علائقو پنج خشڪي وارن ماحولياتي علائقن ۾ ورهايل آهي: اٽلانٽڪ مخلوط ٻيلا، بالٽڪ مخلوط ٻيلا، وچ يورپي مخلوط ٻيلا، اولهه يورپي ويڪري پنن وارا ٻيلا ۽ الپس جا مخروطي ۽ مخلوط ٻيلا.[131] 2016ع مطابق، جرمنيءَ جي زمين جو 51 سيڪڙو زراعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ 30 سيڪڙو ٻيلن سان ڍڪيل ۽ 14 سيڪڙو آبادي وارن هنڌن يا بنيادي ڍانچي هيٺ هو.[132]

ٻوٽا ۽ جانور گهڻو ڪري انهن قسمن جا آهن جيڪي عام طور وچ يورپ ۾ ملن ٿا. قومي ٻيلي جي سروي موجب بيچ، اوڪ ۽ ٻيا پن ڇاڻيندڙ وڻ جرمنيءَ جي ٻيلن جو ٿورو وڌيڪ 40 سيڪڙو حصو بڻائين ٿا؛ لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مخروطي وڻ آهن، خاص طور اسپروس ۽ پائن.[133] هتي فرن، گل، فنجائي ۽ موس جون ڪيتريون ئي جنسون ملن ٿيون. جهنگلي جانورن ۾ رو هرڻ، جهنگلي سوئر، موفلون (جهنگلي رڍ جي هڪ ذيلي جنس)، ڳاڙهو لومڙ، يورپي بيجر، يورپي خرگوش ۽ ٿوري تعداد ۾ يوروشيائي بيور شامل آهن.[134] نيرو ڪارن فلاور ڪنهن زماني ۾ جرمنيءَ جو قومي نشان هو.[135]

جرمنيءَ جي 16 قومي پارڪن ۾ جاسمونڊ نيشنل پارڪ، فورپومرن ليگون ايريا نيشنل پارڪ، موريٽس نيشنل پارڪ، واڊن سمنڊ جا قومي پارڪ، هارٽس نيشنل پارڪ، هائنيش نيشنل پارڪ، بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ، سيڪسن سوئٽزرلينڊ نيشنل پارڪ، باويريائي ٻيلي جو قومي پارڪ ۽ برختس گاڊن نيشنل پارڪ شامل آهن.[136] ان کان سواءِ 17 بايوسفيئر ذخيرا،[137] ۽ 105 قدرتي پارڪ پڻ آهن.[138] جرمنيءَ ۾ 400 کان وڌيڪ چڙيا گهر ۽ جانورن جا پارڪ هلن ٿا.[139] برلن چڙيا گهر، جيڪو 1844ع ۾ کوليو ويو، جرمنيءَ جو سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي ۽ دنيا ۾ جانورن جي جنسن جي سڀ کان جامع مجموعي جي دعويٰ ڪري ٿو.[140]

نباتات

[سنواريو]
لوئر سيڪسني ۾ لونبرگر هائڊي

جرمنيءَ جو قدرتي علائقو ٿڌي معتدل آبهوا واري خطي ۾ واقع آهي؛ اولهه کان اوڀر طرف ان جي قدرتي نباتات اولهندي سامونڊي آبهوا کان براعظمي آبهوا ڏانهن منتقليءَ جي عڪاسي ڪري ٿي. انساني اثر کان سواءِ هتان جي نباتات پن ڇاڻيندڙ ۽ گڏيل ٻيلن تي ٻڌل هجي ها، سواءِ غذائي جزن جي کوٽ وارن يا خشڪ هنڌن، جهڙوڪ پٿريليون چوٽيون، هائڊي وارا هيٺانهان علائقا ۽ ڌٻڻ وارا منظر، توڙي الپائي ۽ ذيلي الپائي اوچن علائقن جي، جتي نباتات انتهائي گهٽ آهي ۽ جن جي آبهوا ٿڌي معتدل آبهوا واري خطي سان مشابهت رکي ٿي.

جرمنيءَ ۾ مقامي سطح تي زميني حالتن ۽ ميسو آبهوا واري جڳهه جي عنصرن سبب نباتات ۾ وڏي قسمائتي ملي ٿي. جرمنيءَ ۾ جهنگلي طور ملندڙ ٻوٽن جي نسلن جو مجموعي انگ 9,500 کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نوع ٻج وارا ٻوٽا، 74 فرن ٻوٽا، 1,000 کان وڌيڪ ماس ۽ لڳ ڀڳ 3,000 ڊائٽم شامل آهن. ان کان سواءِ لڳ ڀڳ 14,000 فنگس ۽ 373 سلائم مولڊ جا نوع پڻ ملن ٿا.[141] خاص طور ڇڏيل ۽ متاثر ٿيل زمينن تي اڄڪلهه ڪيترائي متعارف ڪرايل نوع ملن ٿا، جهڙوڪ روبينيا ۽ غدودي امپيشنس.

اونهاري ۾ ميورٽس نيشنل پارڪ جو پراڻو ٻيلو. جرمنيءَ جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو ٻيلن سان ڍڪيل آهي.

هن وقت ٻيلا جرمنيءَ جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ڍڪين ٿا. ان لحاظ کان جرمني يورپي يونين جي سڀ کان وڌيڪ ٻيلن وارن ملڪن مان هڪ آهي. وڻن جي نوعن جي هاڻوڪي جوڙجڪ رڳو ٿوري حد تائين قدرتي حالتن سان مطابقت رکي ٿي ۽ ان تي بنيادي طور ٻيلن جي انتظام جو اثر آهي. سڀ کان عام وڻن ۾ عام اسپروس 26.0 سيڪڙو ايراضيءَ سان پهرين نمبر تي آهي، ان کان پوءِ اسڪاٽس پائن 22.9 سيڪڙو، يورپي بيچ 15.8 سيڪڙو ۽ اوڪ 10.6 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.[142]

ملڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ اڌ زرعي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو؛ وفاقي شمارياتي دفتر موجب 31 ڊسمبر 2024ع تي اها ايراضي 179,578 چورس ڪلوميٽر هئي.[143] مستقل چراگاهن طور استعمال کان سواءِ، زمين جي وڏي حصي تي فصلن جي پوک ڪئي وڃي ٿي. پٿر جي دور يا ڪانسي جي دور کان وٺي هتي گهڻو ڪري اهڙا زرعي ٻوٽا پوکيا وڃن ٿا، جيڪي وچ يورپ ۾ قدرتي طور نه ملندا هئا؛ انهن ۾ اناج جا گهڻا قسم ويجهي اوڀر مان، جڏهن تہ پٽاٽو ۽ مڪئي آمريڪا مان آيا. درياهن جي ماٿرين، جن ۾ مائن، موزيل، آهر ۽ رائن جون ماٿريون شامل آهن، جي قدرتي منظرنامي کي ڪيترن ئي هنڌن تي انگورن جي پوک لاءِ تبديل ڪيو ويو آهي.

فطرت جو تحفظ جرمنيءَ ۾ هڪ عوامي ذميواري آهي ۽ سانچو:Art. بنيادي قانون تحت رياستي مقصد طور مقرر ٿيل آهي. قدرتي تحفظ لاءِ 16 نيشنل پارڪ (ڏسو جرمني جا نيشنل پارڪ)، 19 حياتياتي ذخيرا، 105 قدرتي پارڪ ۽ هزارين قدرتي تحفظ وارا علائقا، قدرتي منظرنامي جا محفوظ علائقا ۽ قدرتي يادگار قائم ڪيا ويا آهن.

حيوانات

[سنواريو]
اڇي پڇ وارو عقاب، هڪ محفوظ شڪاري پکي

جرمنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 48,000 جانورن جا نوع رڪارڊ ڪيا ويا آهن، جن ۾ 104 ٿڻائتن، 328 پکين، 13 ريڙهيون پائيندڙن، 22 ايمفيبين ۽ 197 مڇين جا نوع، گڏوگڏ 33,000 کان وڌيڪ جيتن جا نوع شامل آهن؛ جنهن ڪري ملڪ ”ارضياتي تاريخي ارتقا ۽ جاگرافيائي بيهڪ سبب نسبتاً گهٽ نوعن وارن علائقن“ ۾ شمار ٿئي ٿو.[144] انهن نوعن کان سواءِ 1,000 کان وڌيڪ ڪرسٽيشين، لڳ ڀڳ 3,800 ڪوريئڙن، 635 مولسڪن ۽ 5,300 کان وڌيڪ ٻين غير ڪرنگهي وارن جانورن جا نوع پڻ ملن ٿا.

جرمنيءَ جي مقامي جهنگلي ٿڻائتن ۾ رو هرڻ، جهنگلي سوئر، ڳاڙها هرڻ، فيلو هرڻ، لومڙيون، مارٽن ۽ لنڪس شامل آهن. بيور ۽ اوٽر درياهن جي ٻوڏ وارن ميدانن جا ناياب رهواسي آهن، جن جي آبادي ڪجهه علائقن ۾ ٻيهر وڌي رهي آهي. باويريائي الپس ۾ الپائي آئيبيڪس، الپائي مارموٽ ۽ شاموا رهن ٿا؛ شاموا مختلف وچولي جبلستانن ۾ پڻ ملي ٿو. ٻيا وڏا ٿڻائتا جانور، جيڪي اڳ موجوده جرمنيءَ جي علائقي ۾ رهندا هئا، مقامي طور ختم ٿي ويا هئا: جهنگلي گهوڙو، آروڪس (15هين صدي)، يورپي بائيسن (16هين صدي)، ڀورو رڇ (19هين صدي)، بگهڙ (19هين صدي) ۽ موس (20هين صدي). اڄڪلهه موس ڪڏهن ڪڏهن پاڙيسري ملڪن مان جرمنيءَ ۾ اچن ٿا، جڏهن تہ پولينڊ کان آيل بگهڙ ٻيهر جرمنيءَ ۾ مستقل طور آباد ٿي چڪا آهن ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ڌاري هتي پهريون ڀيرو ٻيهر ٻچا ڄڻيا. 2023/2024ع دوران جرمنيءَ ۾ مجموعي طور بگهڙن جا 209 تصديق ٿيل ڌڻ، 46 جوڙا ۽ 19 اڪيلا علائقائي جانور موجود هئا، جيڪي گهڻو ڪري سيڪسني، برانڊنبرگ، لوئر سيڪسني ۽ ميڪلنبرگ-فورپومرن جي رياستن ۾ رهن ٿا.[145][146]

2013ع ۾ روٽهار گبيرگه ۾ يورپي بائيسنن جو هڪ ڌڻ جهنگ ۾ آزاد ڪيو ويو، جنهن جو انگ هاڻي وڌي لڳ ڀڳ 40 جانورن تائين پهچي چڪو آهي. آڪٽوبر 2019ع ۾ گارمش-پارٽنڪرشن ضلعي ۾ هڪ ڀوري رڇ جي تصوير جهنگلي جيوت واري ڪئميرا سان ورتي وئي، جنهن بابت اندازو لڳايو ويو تہ اهو اٽليءَ کان آيو هو. ايندڙ مهينن دوران ان جانور جي موجودگيءَ جي ٻيهر ڪيترائي ڀيرا تصديق ٿي.[147] ان کان پوءِ وارن سالن ۾ پڻ جرمنيءَ جي الپائي علائقي ۾ رڇ ڪيترائي ڀيرا ڏٺا ويا. 2023ع ۾ مختلف ضلعن ۾ رڇ جي موجودگيءَ جا 13 ثبوت رڪارڊ ڪيا ويا.[148] هاڻي اصل ۾ هن علائقي جا مقامي لنڪس پڻ جرمنيءَ ۾ ٻيهر رهن ٿا، پر سندن آباديءَ جي گهاٽائي گهٽ آهي.

اڇي پڇ وارو عقاب، جنهن کي جرمنيءَ جي قومي نشان ۾ عقاب جو نمونو سمجهيو وڃي ٿو، جا هاڻي ٻيهر لڳ ڀڳ 500 جوڙا موجود آهن، جيڪي خاص طور ميڪلنبرگ-فورپومرن ۽ برانڊنبرگ ۾ رهن ٿا. سونهري عقاب هاڻي رڳو باويريائي الپس ۾ ملي ٿو، جتي اڳ مقامي طور ختم ٿي ويل ڏاڙهي وارو ڳجهه پڻ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا کان ٻيهر واپس اچي رهيو آهي. اڄڪلهه سڀ کان عام شڪاري پکي عام بزارڊ ۽ عام ڪيسٽرل آهن، جڏهن تہ پيريگرين فالڪن جو انگ گهڻو گهٽ آهي. دنيا جي ڳاڙهي ڪائيٽ جي مجموعي آباديءَ مان اڌ کان وڌيڪ جرمنيءَ ۾ ٻچا ڏئي ٿي. ڪيترائي پکي انساني آباديءَ سان موافقت سبب انسانن جي موجودگيءَ مان فائدو وٺن ٿا؛ خاص طور شهرن ۾ رهندڙ شهري ڪبوتر، بليڪ برڊ (جيڪي اڳ ٻيلن جا پکي هئا)، جهرڪيون ۽ ٽٽ پکي، جن جي بقا ۾ سياري دوران خوراڪ ڏيڻ پڻ مدد ڪري ٿو، گڏوگڏ ڪچري جي ڍيرن تي ڪانگ ۽ گل پڻ ملن ٿا. واڊن سمنڊ هر سال ڏهه کان ٻارهن ملين لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي آرام ڪرڻ جو هنڌ آهي.

اتر سمنڊ جي ٻيٽ هيلگولينڊر ڊيون تي عام سيل

سالمن، جيڪا اڳ جرمنيءَ جي درياهن ۾ عام هئي، صنعتي ترقيءَ دوران گهڻو ڪري ختم ٿي وئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي رائن ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو. جرمنيءَ ۾ آخري اسٽرجن 1969ع ۾ پڪڙي وئي. ڪيترن ئي تلائن ۾ ڪارپ مڇيون پاليون وڃن ٿيون، جن کي رومنن متعارف ڪرايو هو. عام سيل ۽ گري سيل، جن کي 20هين صديءَ جي وچ ڌاري پيشاور مهاڻن شڪار جي مقابلي ڪندڙ جانورن طور لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو هو ۽ جيڪي هاڻي محفوظ نوع آهن، ٻيهر جرمنيءَ جي سامونڊي ڪنارن تي ڪيترن هزارن جي تعداد ۾ موجود آهن؛ انهن مان گري سيل جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو مقامي شڪاري جانور آهي. اتر سمنڊ ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ وهيل جا اٺ نوع ملن ٿا، جن ۾ هاربر پورپائس شامل آهي، جڏهن تہ عام ڊولفن جي صورت ۾ ڊولفن جو هڪ نوع پڻ ملي ٿو.

جرمنيءَ جي نسبتاً گهٽ نوعن واري ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي حياتيات ۾، مثال طور گراس نانگ، يورپي ايڊر، سينڊ لزرڊ ۽ معدوم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل يورپي تلاءَ وارو ڪڇون شامل آهن. سليمانڊر، ڏيڏر، ٽوڊ، فائر-بيليڊ ٽوڊ ۽ نيوٽ جهڙا ايمفيبين جرمنيءَ ۾ سڀئي نوعن جي تحفظ هيٺ آهن، ۽ لڳ ڀڳ 20 نوعن مان اڌ ملڪ جي خطري هيٺ جانورن جي قومي ڳاڙهي فهرست ۾ شامل آهن.[149]

جرمنيءَ ۾ نيوزوئن، يعني ٻاهران متعارف ڪرايل جانورن جي نوعن، جن مان ڪجهه حياتي يلغاري پڻ آهن، ۾ ريڪون، ريڪون ڪتو، مسڪ ريٽ، نيوٽريا، گلابي ڳچي وارو طوطو، ڪينيڊا گوس ۽ نائل گوس شامل آهن.

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي پکين جي فهرست

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي سياست
فرانڪ-والٽر شٽائنمائر
صدر
فريڊرڪ ميرٽز
چانسلر

جرمني هڪ وفاقي، پارلياماني ۽ نمائنده جمهوري جمهوريه آهي.[121] وفاقي قانون سازي جو اختيار پارليامينٽ وٽ آهي، جيڪا بنڊسٽاگ (وفاقي ڊائٽ) ۽ بنڊسراٽ (وفاقي ڪائونسل) تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي قانون ساز ادارو ٺاهين ٿا. 'بنڊسٽاگ جا ميمبر سڌي چونڊ ذريعي مخلوط-ميمبر متناسب نمائندگي واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. بنڊسراٽ جا ميمبر سورهن وفاقي رياستن جي حڪومتن جي نمائندگي ڪن ٿا ۽ انهن ئي حڪومتن طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا.[121]

جرمنيءَ جو سياسي نظام 1949ع جي آئين ۾ مقرر ڪيل ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿو، جنهن کي گرُنٽ گيزيٽس (بنيادي قانون) چيو وڃي ٿو. ترميمن لاءِ عام طور بنڊسٽاگ ۽ بنڊسراٽ ٻنهي ۾ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ آئين جا بنيادي اصول، جيڪي انساني وقار، اختيارن جي ورهاست، وفاقي ڍانچي ۽ قانون جي حڪمراني جي ضمانت ڏيندڙ آرٽيڪلن ۾ بيان ٿيل آهن، دائمي طور لاڳو رهن ٿا.[150]

صدر، جيڪو 2017ع کان فرانڪ-والٽر شٽائنمائر آهي، رياست جو سربراهه آهي ۽ کيس بنيادي طور نمائندگيءَ سان لاڳاپيل ذميواريون ۽ اختيار حاصل آهن. صدر کي بنڊس فرزاملُنگ (وفاقي ڪنوينشن) چونڊيندي آهي، جيڪو بنڊسٽاگ جي ميمبرن ۽ رياستن جي اوتري ئي تعداد ۾ نمائندن تي مشتمل ادارو آهي.[121] جرمنيءَ جي سرڪاري ترجيحي ترتيب ۾ ٻيو سڀ کان اعليٰ عهديدار بنڊسٽاگس پريزيڊينٽ، يعني بنڊسٽاگ جو صدر آهي، جنهن کي بنڊسٽاگ چونڊيندو آهي ۽ جيڪو اداري جي روزاني اجلاسن جي نگرانيءَ جو ذميوار هوندو آهي.[151] ٽيون سڀ کان اعليٰ عهديدار ۽ حڪومت جو سربراهه چانسلر آهي، جنهن کي بنڊس پريزيڊينٽ (وفاقي صدر) ان پارٽي يا اتحاد طرفان بنڊسٽاگ ۾ چونڊجڻ کان پوءِ مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ سڀ کان وڌيڪ سيٽون هجن.[121] چانسلر، جيڪو 2025ع کان فريڊرڪ ميرٽز آهي، حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار پنهنجي ڪابينا وسيلي استعمال ڪري ٿو.[121]

1949ع کان وٺي جرمنيءَ جي پارٽي نظام تي وچ ساڄي ڌر جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين ۽ وچ کاٻي ڌر جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي جو غلبو رهيو آهي. هن وقت تائين هر چانسلر انهن ٻنهي مان ڪنهن هڪ پارٽيءَ جو رڪن رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، ننڍي لبرل فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي ۽ الائنس 90/دي گرينز پڻ حڪومتي اتحادن ۾ ننڍن ڀائيوارن طور شامل رهيا آهن. 2007ع کان جمهوري سوشلسٽ پارٽي دي ليفٽ جرمن بنڊسٽاگ ۾ باقاعده نمائندگي رکندڙ پارٽي رهي آهي،[152] جڏهن تہ انتهائي ساڄي ڌر جي آلٽرنيٽو فار جرمني پڻ 2017ع کان بنڊسٽاگ ۾ نمائندگي رکي ٿي.[153]

وفاقي رياستون

[سنواريو]

جرمني هڪ وفاق آهي، جيڪو سورهن وفاقي رياستن تي مشتمل آهي، جن کي جرمن ۾ لينڊر چيو وڃي ٿو،[154] جن مان تيرهن کي نام نهاد "علائقائي رياستون" ، فليشن لينڊر چيو وڃي ٿو. ٻه رياستون، برلن ۽ هيمبرگ، شهر-رياستون، شٽاٽ شٽاٽن آهن، جن ۾ رياستي حڪومت ۽ مقامي انتظاميا الڳ نه آهن. بريمن جي رياست، جيتوڻيڪ سرڪاري طور ان کي پڻ شٽاٽ شٽاٽ(Stadtstaat) چيو وڃي ٿو، بريمن ۽ بريمرهافن شهرن تي مشتمل آهي؛ بريمن شهر ۾ رياستي حڪومت ئي ميونسپل انتظاميا طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ بريمرهافن رياست جو هڪ الڳ ٿيل علائقو آهي.[155]

هر رياست (لانٽ) جو پنهنجو آئين آهي[156] ۽ پنهنجي تنظيمي معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختيار آهي.[154] 2017ع مطابق، جرمني ميونسپل سطح تي 401 ضلعن (Kreise، ڪرائزي) ۾ ورهايل هو؛ انهن ۾ 294 ٻهراڙي وارا ضلعا ۽ 107 شهري ضلعا شامل هئا.[157]

رياستگاديءَ جو هنڌايراضي[158]آبادي
(2022ع جي آدمشماري)[6]		نامياتي جي آر پي[159]في ماڻهو نامياتي جي آر پي، يورو (2023ع)[160]
ڪلوميٽر2ميل2ارب يورو (2023ع)جي ڊي پي ۾
حصو (٪)
باڊن-ورٽمبرگشٽٽگارٽ35,751 13,804
11,104,040
615.071
14.92
54,339
باويرياميونخ70,550 27,240
13,038,724
768.469
18.65
57,343
برلنبرلن892 344
3,596,999
193.219
4.69
51,209
برانڊنبرگپوٽسڊام29,654 11,449
2,534,075
97.477
2.37
37,814
بريمنبريمن420 162
693,204
39.252
0.95
56,981
هيمبرگهيمبرگ755 292
1,808,846
150.575
3.65
79,176
هيسنويسباڊن21,115 8,153
6,207,278
351.139
8.52
54,806
ميڪلنبرگ-فورپومرنشويرين23,214 8,963
1,570,817
59.217
1.44
36,335
لوئر سيڪسنيهانوور47,593 18,376
7,943,265
363.109
8.81
44,531
اتر رائن-ويسٽفيلياڊسلڊورف34,113 13,171
17,890,489
839.084
20.36
46,194
رائنلينڊ-پالاتينيٽمائنز19,854 7,666
4,094,169
174.249
4.23
41,797
سارلينڊساربروڪن2,569 992
1,006,864
41.348
1.00
41,617
سيڪسنيڊريسڊن18,416 7,110
4,038,131
155.982
3.78
38,143
سيڪسني-انهالٽميگڊيبرگ20,452 7,897
2,146,443
78.38
1.90
35,911
شليسويگ-هولشٽائنڪيل15,802 6,101
2,927,542
118.68
2.88
40,090
ٿورنگياايرفورٽ16,202 6,256
2,110,396
75.909
1.84
35,715
جرمني برلن357,386137,98882,719,5404,121.1610048,750

قانون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جو قانون
وڌيڪ ڏسو: جرمني جي عدليه ۽ جرمني ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا

جرمنيءَ ۾ سول قانوني نظام رائج آهي، جيڪو بنيادي طور رومي قانون تي ٻڌل آهي ۽ ان ۾ جرمنڪ قانون جا ڪجهه عنصر پڻ شامل آهن.[161] جرمني جي وفاقي آئيني عدالت (بنڊس فرفاسُنگس گريشٽ؛ آئيني معاملن جي ذميوار جرمنيءَ جي اعليٰ عدالت آهي، جنهن وٽ عدالتي نظرثاني جو اختيار آهي.[162] جرمنيءَ جي مخصوص شعبن وارين اعليٰ عدالتن جي نظام ۾ سول ۽ فوجداري معاملن لاءِ وفاقي عدالت انصاف، جڏهن تہ ٻين معاملن لاءِ وفاقي محنت عدالت، وفاقي سماجي عدالت، وفاقي مالياتي عدالت ۽ وفاقي انتظامي عدالت شامل آهن.[163]

فوجداري ۽ نجي قانونن کي قومي سطح تي ترتيبوار شٽراف گيزيٽس بوخ؛ (فوجداري قانون جو ضابطو) ۽ بُرگرليشس گيزيٽس بوخ؛ (سول قانون جو ضابطو) ۾ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. جرمنيءَ جي تعزيـري نظام جو مقصد ڏوهاري جي بحالي ۽ عوام جو تحفظ آهي.[164] معمولي ڏوهن، جن جي ٻڌڻي هڪ پيشور جج ڪندو آهي، ۽ سنگين سياسي ڏوهن کان سواءِ، سمورن الزامن جو فيصلو گڏيل عدالتون ڪنديون آهن، جن ۾ شوفن (غير پيشور جج) ۽ پيشور جج گڏجي ٻڌڻي ڪندا آهن.[165][166]

2016ع ۾ جرمنيءَ ۾ قتل جي شرح گهٽ سطح تي، يعني هر 100,000 ماڻهن تي 1.18 قتل هئي.[167] 2018ع ۾ ملڪ ۾ مجموعي ڏوهن جي شرح 1992ع کان پوءِ پنهنجي گهٽ ترين سطح تي پهتي،[168] جڏهن تہ 2024ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو تہ پرتشدد ڏوهن جي شرح 15 سالن جي بلند ترين سطح تي پهچي وئي، ۽ مجموعي ڏوهن ۾ پڻ واڌ ٿي.[169]

جرمني ۾ هم جنس شادي 2017ع کان قانوني آهي، ۽ ملڪ ۾ ايل جي بي ٽي حقن کي عام طور قانوني تحفظ حاصل آهي.[170]

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جا پرڏيهي لاڳاپا
جرمني 2022ع جي جي7 سربراهي اجلاس جي ميزباني باويريا ۾ شلوس ايلماو تي ڪئي.

جرمني وٽ پرڏيهه ۾ 227 سفارتي مشنن جو نيٽ ورڪ آهي[171] ۽ اهو 190 کان وڌيڪ ملڪن سان لاڳاپا برقرار رکي ٿو.[172] جرمني يورپ جي ڪائونسل، نيٽو، OECD، جي7، جي20، عالمي بئنڪ ۽ IMF جو رڪن آهي. يورپي يونين جي قيام کان وٺي جرمني ان ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي[173] ۽ 1990ع کان وٺي فرانس سان مضبوط اتحاد[174] ۽ پنهنجي سڀني پاڙيسري ملڪن سان ويجها لاڳاپا برقرار رکيا آهن. جرمني وڌيڪ متحد يورپي سياسي، اقتصادي ۽ سلامتي ڍانچي جي قيام کي هٿي ڏئي ٿو.[175] پنهنجي اقتصادي طاقت ۽ سياسي اثر سبب جرمنيءَ کي وڏي پيماني تي هڪ عظيم طاقت سمجهيو وڃي ٿو.[176][177]

جرمني ۽ آمريڪا جون حڪومتون ويجهيون سياسي اتحادي آهن.[178] ثقافتي لاڳاپن ۽ اقتصادي مفادن ٻنهي ملڪن وچ ۾ اهڙو ڳانڍاپو پيدا ڪيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلانٽڪ ازم کي هٿي ملي آهي.[179]

جرمنيءَ جي ترقياتي پاليسي ان جي پرڏيهي پاليسيءَ جي ڍانچي اندر هڪ الڳ شعبي طور ڪم ڪري ٿي. اها پاليسي وفاقي اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ واري وزارت ترتيب ڏئي ٿي ۽ ان تي عملدرآمد لاڳاپيل ادارا ڪن ٿا. جرمن حڪومت ترقياتي پاليسيءَ کي بين الاقوامي برادريءَ جي گڏيل ذميواري سمجهي ٿي.[180] 2019ع ۾ جرمني آمريڪا کان پوءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان وڏو امداد ڏيندڙ ملڪ هو.[181]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنڊس وير
جرمن فوج جا ليوپارڊ 2 جنگي ٽينڪ

جرمنيءَ جي فوج، بنڊس وير؛ (وفاقي دفاعي فوج)، کي هيئر (بري فوج ۽ خصوصي دستا ڪمانڊو اسپيزيال ڪريفٽي)، ماريني (بحري فوج)، لوفت وافه (هوائي فوج) ۽ سائبر اُنت انفورماتسيونس رائوم (سائبر ۽ ڄاڻ واري ميدان جي سروس) جي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو آهي.[182] مطلق رقم جي لحاظ کان 2025ع ۾ جرمنيءَ جا فوجي خرچ دنيا ۾ چوٿين نمبر تي هئا.[183] 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي جي جواب ۾ چانسلر اولاف شولز اعلان ڪيو تہ جرمنيءَ جا فوجي خرچ نيٽو جي جي ڊي پي جي 2 سيڪڙو واري هدف کان مٿي ڪيا ويندا، ۽ 2022ع ۾ هڪ ڀيرو لاءِ 100 ارب يورو اضافي طور فراهم ڪيا ويندا؛ اها رقم 2021ع جي 53 ارب يورو واري فوجي بجيٽ جي لڳ ڀڳ ٻيڻي هئي.[184][185] 2023ع ۾ نيٽو جي معيارن مطابق فوجي خرچ 73.1 ارب آمريڪي ڊالر، يعني ملڪ جي جي ڊي پي جو 1.64 سيڪڙو هئا، جيڪي نيٽو جي 2 سيڪڙو واري هدف کان گهڻو گهٽ هئا. 2026ع ۾ جرمني نيٽو کي اندازاً 147.002 ارب آمريڪي ڊالر فوجي خرچ رپورٽ ڪيا، جيڪي جي ڊي پي جو 2.69 سيڪڙو هئا ۽ مقرر هدف کان وڌيڪ هئا.[186]

مئي 2024ع مطابق، بنڊس وير وٽ 180,215 فعال فوجي ۽ 80,761 سولين اهلڪار هئا.[187] ريزرو فوجي هٿياربند فوجن لاءِ موجود رهن ٿا ۽ دفاعي مشقن توڙي پرڏيهي تعينات ۾ حصو وٺن ٿا.[188] 2011ع تائين 18 سالن جي عمر وارن مردن لاءِ فوجي خدمت لازمي هئي، پر ان کي سرڪاري طور معطل ڪري رضاڪارانه خدمت سان تبديل ڪيو ويو.[189][190] 2001ع کان عورتون فوجي خدمت جي سڀني شعبن ۾ بغير پابنديءَ جي ڪم ڪري سگهن ٿيون.[191] اسٽاڪھوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ موجب 2021ع کان 2025ع دوران جرمني وڏن هٿيارن جو دنيا ۾ چوٿون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ هو.[192]

امن جي حالت ۾ بنڊس وير (وفاقي دفاعي فوج) جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي. دفاعي حالت ۾ چانسلر بنڊس وير جو سپريم ڪمانڊر بڻجي ويندو آهي.[193] جرمنيءَ جي آئين ۾ بنڊس وير جو ڪردار رڳو دفاعي قرار ڏنل آهي. تنهن هوندي بہ، 1994ع ۾ وفاقي آئيني عدالت جي هڪ فيصلي کان پوءِ "دفاع" جي اصطلاح کي رڳو جرمنيءَ جي سرحدن جي حفاظت تائين محدود نہ رکيو ويو، پر ان ۾ بحرانن جو مقابلو، تڪرارن جي روڪٿام ۽ وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ دنيا جي ڪنهن بہ حصي ۾ جرمنيءَ جي سلامتي جي حفاظت پڻ شامل ڪئي وئي. 2026ع مطابق جرمن فوج جا لڳ ڀڳ 3,000 اهلڪار پرڏيهي ملڪن ۾ مقرر هئا، جن مان 1,800 لٿوينيا ۽ ڀرپاسي وارن ملڪن ۾، لڳ ڀڳ 300 ڪوسوو ۾، 300 عراق ۽ اردن ۾، ۽ 200 لبنان ۾ مقرر هئا.[194][195]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي معيشت
پڻ ڏسو: جرمني ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۽ جرمن ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست
فرينڪفرٽ، يورپ جو هڪ اهم ڪاروباري ۽ مالي مرڪز ۽ يورپي مرڪزي بئنڪ جو صدر دفتر

جرمنيءَ ۾ سماجي مارڪيٽ معيشت آهي، جنهن وٽ انتهائي ماهر محنتي قوت، بدعنوانيءَ جي گهٽ سطح[196] ۽ جدت جي اعليٰ سطح آهي.[197] اهو نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏي معيشت آهي، جڏهن تہ نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي معيشت[198] ۽ خريداري قوت برابري موجب جي ڊي پي جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت آهي.[199] 2024ع ۾ ان جي خريداري قوت برابري موجب في ماڻهو جي ڊي پي يورپي يونين جي سراسريءَ جو 115 سيڪڙو هئي.[200]2023ع مطابق ملڪ جو خدمتن وارو شعبو مجموعي جي ڊي پي ۾ لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو، صنعتي شعبو 27 سيڪڙو—جڏهن تہ جرمني وٽ يورپ جي سڀ کان وڏي پيداواري پيداوار آهي—۽ زرعي شعبو 1 سيڪڙو حصو وجهن ٿا.[121] بيروزگاريءَ جي شرح، جيڪا يورو اسٽيٽ طرفان جاري ڪئي وئي، 2020ع مطابق 3.2 سيڪڙو هئي، جيڪا يورپي يونين ۾ چوٿين گهٽ ترين شرح هئي.[201]

جرمني يورپي واحد مارڪيٽ جو حصو آهي، جيڪا 450 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي.[202] بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب 2017ع ۾ ملڪ يورو زون جي معيشت جو 28 سيڪڙو حصو رکندڙ هو.[203] جرمني 2002ع ۾ يورپي يونين جي گڏيل ڪرنسي يورو کي رائج ڪيو.[204] ان جي مالياتي پاليسي يورپي مرڪزي بئنڪ طئي ڪري ٿي،[205] جنهن جو صدر دفتر ملڪ جي سڀ کان وڏي مالي مرڪز فرينڪفرٽ ۾ آهي.[206] جرمني دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ ۽ ٽيون سڀ کان وڏو درآمد ڪندڙ ملڪ آهي،[121] ۽ چين کان پوءِ ان وٽ ٻيو سڀ کان وڏو واپاري واڌو آهي. 2025ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار چين، آمريڪا ۽ نيدرلينڊز هئا.[207] جرمنيءَ جون مکيه برآمدات گاڏيون، مشينري ۽ ڪيميائي شيون آهن.[208]

جرمن گاڏين جي صنعت دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ۽ جدت پسند صنعتن مان هڪ آهي.[209] 2023ع ۾ اها پيداوار جي لحاظ کان دنيا ۾ ڇهين وڏي ۽ برآمدي قدر جي لحاظ کان سڀ کان وڏي هئي.[210] جرمني وولڪس ويگن گروپ جو وطن آهي، جيڪو گاڏين جي پيداوار جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو سڀ کان وڏو گاڏيون ٺاهيندڙ ادارو آهي.[211]

2024ع ۾ آمدنيءَ جي لحاظ کان دنيا جي 500 سڀ کان وڏين اسٽاڪ مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنين، يعني فارچون گلوبل 500، مان 29 ڪمپنين جا صدر دفتر جرمنيءَ ۾ هئا.[212] فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج طرفان هلائجندڙ جرمنيءَ جي اسٽاڪ مارڪيٽ اشاري DAX ۾ جرمنيءَ ۾ قائم 30 وڏيون ڪمپنيون شامل آهن.[213] مشهور جرمن ڪمپنين ۾ مرسڊيز-بينز، بي ايم ڊبليو، وولڪس ويگن، آڊي، پورش، سيمينس، اڊيڊاس، ايس اي پي، بوش ۽ بي اي ايس ايف شامل آهن. برلن شروعاتي ڪمپنين جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ يورپ ۾ وينچر ڪيپيٽل مان مالي مدد حاصل ڪندڙ ادارن لاءِ اهم ترين هنڌ بڻجي چڪو آهي.[214] جرمني پنهنجي مخصوص ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن جي وڏي حصي لاءِ مشهور آهي، جن کي مِٽل شٽانٽ چيو وڃي ٿو؛[215] اهي ڪمپنيون پنهنجن شعبن ۾ عالمي مارڪيٽ جي اڳواڻن، جن کي لڪل چيمپيئن چيو وڃي ٿو، جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو آهن.[216]

تحقيق ۽ ترقي جون سرگرميون جرمنيءَ جي معيشت جو هڪ اهم ۽ لازمي حصو آهن،[217] ۽ ملڪ 2005ع کان وٺي تحقيق ۽ ترقيءَ جي خرچن ۾ چوٿين نمبر تي رهيو آهي.[218] 2018ع ۾ جرمني شايع ٿيل سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تحقيقي مقالن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا ۾ چوٿين نمبر تي هو،[219] جڏهن تہ 2023ع ۾ معيار مطابق ترتيب ڏنل نيچر انڊيڪس ۾ ٽئين نمبر تي رهيو.[220] جرمنيءَ جي مشهور تحقيقي ادارن ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي، هيلم هولٽز ايسوسيئيشن، فرائون هوفر سوسائٽي ۽ لائبنيٽس ايسوسيئيشن شامل آهن.[221] جرمني يورپي خلائي ايجنسي ۾ سڀ کان وڏو مالي حصو ڏيندڙ ملڪ آهي.[222] 2025ع ۾ ملڪ عالمي جدت اشاريه ۾ 11هين نمبر تي هو.[223]

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ سياحت
برلن ۾ برانڊنبرگ دروازو

2015ع ۾ ملڪي ۽ بين الاقوامي سفر ۽ سياحت سڌي ريت جرمنيءَ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ 105.3 ارب يورو کان وڌيڪ حصو وڌو.[224] سڌن، اڻ سڌن ۽ پيدا ٿيندڙ اثرن سميت، سياحت واري صنعت 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 4.2 ملين روزگار جا موقعا فراهم ڪيا.[224] 2024ع تائين جرمني دنيا جو ستون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ هو.[225] ان جي سڀ کان مشهور سياحتي نشانين ۾ ڪولون گرجا گهر، برانڊنبرگ دروازو، رائشٽاگ، ڊريسڊن فرائون ڪرشه، نويشوانشٽائن محل، هاڊلبرگ محل، وارٽبرگ ۽ سانسوسي محل شامل آهن.[226] فرايبُرگ جي ويجهو يوروپا پارڪ يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيم پارڪ ريسورٽ آهي.[227]


آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي آبادي
پڻ ڏسو: جرمن ماڻهو

2023ع جي جرمن آدمشماري موجب 84.7 ملين آباديءَ سان،[228] جرمني يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ، روس کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ[lower-alpha 6][121] ۽ دنيا جو اڻويهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 236 رهواسي في چورس ڪلوميٽر (610 رهواسي/mi2) آهي. زرخيزيءَ جي شرح 1.57 ٻار في عورت (2022ع جا اندازا) آهي، جيڪا آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ ۽ دنيا جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ آهي.[121] 1970ع واري ڏهاڪي کان جرمنيءَ ۾ موت جي شرح پيدائش جي شرح کان وڌيڪ رهي آهي. تنهن هوندي بہ، 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملڪ ۾ پيدائش ۽ لڏپلاڻ ٻنهي جي شرح ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي. جرمني وٽ دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي آهي، جنهن جي سراسري عمر 47.8 سال آهي.[121]

هيمبرگ جرمنيءَ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي، جڏهن تہ ان جو سامونڊي بندرگاهه مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي.

ماڻهن جي چار وڏن گروهن کي قومي اقليتون چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن جا ابا ڏاڏا صدين کان پنهنجن لاڳاپيل علائقن ۾ رهندا آيا آهن:[230] سڀ کان اترئين رياست شليسويگ-هولشٽائن ۾ ڊينش اقليت رهي ٿي؛[230] سورب، جيڪي هڪ سلاوي آبادي آهن، سيڪسني ۽ برانڊنبرگ جي لوزاتيا علائقي ۾ رهن ٿا؛ روما ۽ سنٽي سڄي ملڪ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن تہ فريزي شليسويگ-هولشٽائن جي اولهندي ساحل ۽ لوئر سيڪسني جي اتر-اولهندي حصي ۾ گهڻي تعداد ۾ آباد آهن.[230]

جرمني مهاجرن لاءِ هڪ اهم منزل آهي ۽ آمريڪا کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.[231] 2015ع ۾، 2015ع جي پناهگير بحران کان پوءِ، گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي جي آبادي ڊويزن جرمنيءَ کي دنيا ۾ بين الاقوامي مهاجرن جي ٻئي سڀ کان وڏي ميزبان ملڪ طور درج ڪيو، جتي دنيا جي ڪل 244 ملين مهاجرن مان لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو، يعني 12 ملين، رهندا هئا.[232] پناهگير بحرانن سبب آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي؛[233] مثال طور، 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي کان پوءِ يوڪريني مهاجرن جي وڏي آمد ٿي، ۽ اپريل 2023ع تائين جرمنيءَ ۾ يوڪرين مان 1.06 ملين کان وڌيڪ پناهگير درج ٿيل هئا.[234] 2019ع ۾ ملڪ جي آباديءَ ۾ مهاجرن جي سيڪڙو جي لحاظ کان جرمني يورپي يونين جي ملڪن ۾ ستين نمبر تي هو، جتي اها شرح 13.1 سيڪڙو هئي.[235] 2022ع ۾ 23.8 ملين ماڻهو، يعني ڪل آباديءَ جو 28.7 سيڪڙو، لڏپلاڻ وارو پسمنظر رکندڙ هئا.[236]

جرمنيءَ ۾ 2,000 کان وڌيڪ شهر ۽ ڳوٺ ۽ سرڪاري طور تسليم ٿيل 11 ميٽروپوليٽن علائقا آهن. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر برلن آهي، جڏهن تہ ان جو سڀ کان وڏو شهري علائقو رور آهي.[237] سانچو:Largest cities of Germany

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جون ٻوليون
پڻ ڏسو: جرمن ٻولي
برانڊنبرگ جي ڪوٽبس (Chóśebuz) ۾ جرمن ۽ لوئر سوربي ٻنهي ٻولين ۾ لکيل ٻه-ٻوليائي گهٽيءَ جو نشان

جرمن، جرمنيءَ جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.[238] اها يورپي يونين جي 24 سرڪاري ۽ ڪم ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي، ۽ انگريزي ۽ فرانسيسي سان گڏ يورپي ڪميشن جي ٽن ڪارروائي وارين ٻولين مان هڪ آهي.[239] لڳ ڀڳ 100 ملين مادري ڳالهائيندڙن سان جرمن يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پهرين ٻولي آهي.[240]

جرمنيءَ ۾ تسليم ٿيل مقامي اقليتي ٻولين ۾ ڊينش، لو جرمن، لو رائينش، سوربي، روماني، اتر فريزي ۽ سيٽرلينڊ فريزي شامل آهن؛ انهن کي علائقائي يا اقليتي ٻولين بابت يورپي منشور تحت سرڪاري تحفظ حاصل آهي. مهاجرن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولين ۾ ترڪي، عربي، ڪردي، پولش، اطالوي، يوناني، اسپيني، سربو-ڪروشيائي، بلغاريائي ۽ ٻيون بلقان جون ٻوليون، گڏوگڏ روسي شامل آهن. جرمن ماڻهو عام طور گهڻ-ٻوليائي آهن: 74 سيڪڙو جرمن شهري گهٽ ۾ گهٽ هڪ پرڏيهي ٻوليءَ ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت جو دعويٰ ڪن ٿا ۽ 35 سيڪڙو گهٽ ۾ گهٽ ٻن پرڏيهي ٻولين ۾ ڳالهائي سگهن ٿا.[241]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ مذهب
وڌيڪ ڏسو: جرمني ۾ ڪيٿولڪ چرچ, جرمني ۾ ايوانجيليڪل چرچ, جرمني ۾ يهودين جي تاريخ, ۽ جرمني ۾ اسلام
ڪولون گرجا گهر، يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ

2022ع جي آدمشماري موجب عيسائيت جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن سان ڪل آباديءَ جو 49.7 سيڪڙو وابسته هو؛ 23.1 سيڪڙو پاڻ کي پروٽيسٽنٽ ۽ 25.1 سيڪڙو ڪيٿولڪ قرار ڏنو.[242]

هڪ مطالعي، جيڪو بنيادي طور چرچ جي رڪنيت واري رڪارڊ تي ٻڌل هو، اندازو لڳايو تہ 2025ع ۾ آباديءَ جو 48.1 سيڪڙو ڪنهن بہ مذهبي تنظيم يا فرقي جو رڪن نه هو، جڏهن تہ 46.3 سيڪڙو عيسائي هئا.[243][244] لادينيت وڏن ميٽروپوليٽن علائقن ۽ اڳوڻي اوڀر جرمني ۾ سڀ کان وڌيڪ مضبوط آهي.[245][246]

اسلام ملڪ جو ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.[247] 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ 1.9 سيڪڙو جواب ڏيندڙن (1.52 ملين ماڻهن) پنهنجو مذهب اسلام ٻڌايو، پر اهو انگ غير معتبر سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هن مذهب جي پوئلڳن، ۽ ٻين مذهبن جهڙوڪ يهوديت جي پوئلڳن، مان غير متناسب طور وڏي تعداد شايد سوال جو جواب نه ڏيڻ واري پنهنجي حق کي استعمال ڪيو هجي.[248] 2019ع ۾ اندازاً 5.3 کان 5.6 ملين مسلمان لڏپلاڻ وارو پسمنظر[lower-alpha 7] رکندڙ هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.4 کان 6.7 سيڪڙو هئا؛ ان کان سواءِ لڏپلاڻ واري پسمنظر کان سواءِ مسلمانن جو اڻڄاتل تعداد پڻ موجود هو.[249] مسلمانن جي اڪثريت ترڪيءَ سان واسطو رکندڙ سني ۽ علوي آهي، جڏهن تہ شيعا، احمديه ۽ ٻين فرقن جا پوئلڳ ٿوري تعداد ۾ آهن. ٻيا هر هڪ مذهب جرمنيءَ جي آباديءَ جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصي تي مشتمل آهن.[247]

2011ع ۾ يهودي برادري جا باضابطه رڪن جرمنيءَ جي ڪل آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هئا، ۽ انهن مان 60 سيڪڙو برلن ۾ رهندا هئا.[250] اندازي موجب جرمنيءَ ۾ انهن يهودين مان 80 کان 90 سيڪڙو روسي ڳالهائيندڙ مهاجر آهن، جيڪي اڳوڻي سوويت يونين مان 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جرمني آيا.[251][252]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ تعليم
هاڊلبرگ يونيورسٽي، جرمنيءَ جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ عام طور ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور يونيورسٽين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو

جرمنيءَ ۾ تعليم جي نگرانيءَ جي ذميواري بنيادي طور انفرادي رياستن وٽ آهي. ٽن کان ڇهن سالن جي عمر تائين سڀني ٻارن لاءِ اختياري ڪنڊرگارٽن تعليم موجود آهي، جنهن کان پوءِ رياست جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ نوَ سال اسڪول ۾ حاضري لازمي هوندي آهي. پرائمري تعليم عام طور چار کان ڇهه سال هلي ٿي.[253] ثانوي تعليم کي شاگردن جي تعليمي يا پيشاور تعليم واري رخ موجب مختلف شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي.[254] Duale Ausbildung (ڊُئاله آؤس بلڊُنگ) نالي شاگرديءَ جو نظام هڪ اهڙي ماهرانه قابليت ڏانهن وٺي وڃي ٿو، جيڪا تقريباً تعليمي ڊگريءَ جي برابر سمجهي وڃي ٿي. هن نظام تحت پيشاور تعليم حاصل ڪندڙ شاگرد ڪمپنيءَ ۾ عملي سکيا سان گڏ رياست هلائيندڙ واپاري اسڪول ۾ پڻ پڙهن ٿا.[253] هي نمونو وڏي قدر سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اپنائيو ويو آهي.[255]

گهڻيون جرمن يونيورسٽيون سرڪاري ادارا آهن، ۽ روايتي طور شاگرد بنا فيس ادا ڪرڻ جي پڙهن ٿا.[256] يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ عام طور Abitur (ابي تور) گهربل هوندو آهي. 2014ع جي OECD رپورٽ موجب جرمني بين الاقوامي تعليم لاءِ دنيا جي ٽن اهم ترين منزلن مان هڪ هو.[257] جرمنيءَ جون قائم ٿيل يونيورسٽيون دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين مان ڪجهه تي مشتمل آهن؛ هاڊلبرگ يونيورسٽي (1386ع ۾ قائم)، لائپزگ يونيورسٽي (1409ع ۾ قائم) ۽ روسٽوڪ يونيورسٽي (1419ع ۾ قائم) ملڪ جون سڀ کان پراڻيون يونيورسٽيون آهن.[258] برلن جي همبولٽ يونيورسٽي، جيڪا 1810ع ۾ لبرل تعليمي سڌارڪ ولهم فون همبولٽ قائم ڪئي، ڪيترين اولهندي يونيورسٽين لاءِ تعليمي نمونو بڻجي وئي.[259][260]

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ صحت
وڌيڪ ڏسو: جرمني ۾ صحت جي سار سنڀال
لوبڪ ۾ هولي اسپرٽ اسپتال، جيڪا 1286ع ۾ قائم ٿي، جديد اسپتالن جي اڳوڻن نمونن مان هڪ آهي.[261]

جرمنيءَ جي اسپتالن جي نظام کي Krankenhäuser (ڪرانڪن هوئزر) چيو وڃي ٿو، جنهن جون پاڙون وچئين دور تائين پهچن ٿيون، ۽ ملڪ وٽ دنيا جو سڀ کان پراڻو عالمگير صحت جي سار سنڀال وارو نظام آهي، جيڪو 1880ع واري ڏهاڪي جي بسمارڪ جي سماجي قانون سازي کان شروع ٿيو.[262] 1880ع واري ڏهاڪي کان سڌارن ۽ قانوني بندوبستن هڪ متوازن صحت جي سار سنڀال جو نظام يقيني بڻايو آهي. آبادي قانون تحت فراهم ڪيل صحت بيمي جي منصوبي سان ڍڪيل آهي، جڏهن تہ مقرر معيارن تحت ڪجهه گروهن کي خانگي صحت بيمي جو معاهدو چونڊڻ جي اجازت آهي. عالمي صحت تنظيم (WHO) موجب 2013ع ۾ جرمنيءَ جي صحت جي سار سنڀال واري نظام جو 77 سيڪڙو خرچ حڪومت ۽ 23 سيڪڙو خانگي شعبي طرفان پورو ڪيو ويو.[263] 2024ع ۾ جرمني پنهنجي جي ڊي پي جو 12.27 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪيو.[264]

عالمي صحت تنظيم موجب 2019ع ۾ زندگيءَ جي اميد جي لحاظ کان جرمني دنيا ۾ 21هين نمبر تي هو؛ مردن لاءِ زندگيءَ جي اميد 78.7 سال ۽ عورتن لاءِ 84.8 سال هئي، جڏهن تہ ٻارڙن جي موت جي شرح تمام گهٽ، يعني هر 1,000 زنده ڄمڻن تي 4 موت هئي. 2019ع مطابق موت جو مکيه سبب دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون هيون، جن جو حصو 37 سيڪڙو هو.[265] جرمني ۾ ٿلهائپ کي وڌندڙ طور هڪ اهم صحت مسئلو قرار ڏنو ويو آهي؛ 2014ع جي هڪ مطالعي موجب جرمنيءَ جي بالغ آباديءَ مان 52 سيڪڙو ماڻهو وڌيڪ وزن وارا يا ٿلها هئا.[266]

جرمني وٽ نفسياتي صحت جي سار سنڀال جو وسيع نظام آهي، جڏهن تہ ذهني صحت جي خدمتن جي گهرج وڌي رهي آهي؛ هر سال لڳ ڀڳ 27.8 سيڪڙو بالغ ڪنهن نه ڪنهن ذهني خرابيءَ جو تجربو ڪن ٿا.[267][268] جيتوڻيڪ نظام جامع ۽ بيمي سان ڍڪيل خدمتون مهيا ڪري ٿو، پر ان کي نفسياتي علاج ڪندڙ ماهرن جي کوٽ ۽ وبا سبب پريشاني ۽ ڊپريشن ۾ آيل واڌ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.[269] 2023ع ۾ 37.7 سيڪڙو بالغن پنهنجي ذهني صحت کي بهترين يا تمام سٺو قرار ڏنو.[270] 2019ع ۾ جرمني يورپي يونين جي ملڪن ۾ دائمي ڊپريشن جي شرح جي لحاظ کان ٽئين نمبر تي هو.[271].

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي ثقافت
ڊريسڊن ۾ ڪرسٽمس مارڪيٽ، شٽريٽسل مارڪٽ

جرمن رياستن جي ثقافت کي يورپ جي اهم علمي ۽ عوامي تحريڪن، مذهبي توڙي سيڪيولر، گهڻو متاثر ڪيو آهي، ۽ جرمن سائنسدانن، اديبن ۽ فلسفين اولهندي فڪر جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[272] بي بي سي جي عالمي راءِ شماريءَ موجب جرمنيءَ کي 2013ع[273] ۽ 2014ع[274] ۾ دنيا تي سڀ کان وڌيڪ مثبت اثر رکندڙ ملڪ طور سڃاتو ويو.

جرمني اوڪٽوبر فيسٽ[275] ۽ ڪرسمس جون روايتون لاءِ مشهور آهي، جن ۾ ايڊوينٽ گل دائرو، ڪرسمس ناٽڪ، ڪرسمس جو وڻ، شٽولن ڪيڪ ۽ ٻيون رسمون شامل آهن.[276] 2025ع مطابق، يونيسڪو جرمنيءَ جا 55 ماڳ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا هئا.[277] جرمنيءَ ۾ عام موڪلن جو هڪ انگ هر رياست پاڻ طئي ڪري ٿي؛ 1990ع کان 3 آڪٽوبر جرمنيءَ جو قومي ڏينهن آهي، جيڪو ٽاگ ڊير ڊوئچن آئنهاٽ، يعني جرمن اتحاد جو ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو.[278]

فن، ڊزائن ۽ اڏاوت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمن فن, جرمني جي اڏاوت ۽ جرمن فيشن
سي. ڊي. فريڊرش، ڌنڌ جي سمنڊ مٿان مسافر (1818ع)
فرانٽس مارڪ، ٻيلي ۾ هرڻ (1914ع)

جرمن مصور اولهندي فن تي اهم اثر ڇڏيندا رهيا آهن. آلبريخت ڊيورر، هانس هولبائن دي ينگر، ماتياس گرونيوالڊ ۽ لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر نشاة ثانيه جا اهم جرمن فنڪار هئا، يوهان بپتسٽ ٽسِمرمان باروڪ، ڪاسپر ڊيوڊ فريڊرش ۽ ڪارل شپسويگ رومانويت، ميڪس ليبرمان تاثر پسندي ۽ ميڪس ارنسٽ سريئلزم جا نمايان فنڪار هئا. 20هين صديءَ ۾ ڪيترائي جرمن فني گروهه قائم ٿيا؛ ڊي بروڪه (پل) ۽ ڊير بلائو رائٽر؛ (نيرو سوار) ميونخ ۽ برلن ۾ اظهارپسندي جي ترقي تي اثرانداز ٿيا. نئين حقيقت پسندي وائيمار جمهوريه دوران اظهارپسنديءَ جي ردعمل طور اڀري. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جرمن فن جي اهم رجحانن ۾ نئين اظهارپسندي ۽ نئون لائپزگ اسڪول شامل هئا.[279]

جرمن ڊزائنر جديد مصنوعاتي ڊزائن جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.[280] برلن فيشن ويڪ ۽ فيشن واپاري ميلو بريڊ اينڊ بٽر هر سال ٻه ڀيرا منعقد ٿين ٿا.[281]

جرمنيءَ جي اڏاوتي ورثي ۾ ڪارولنجين اڏاوت ۽ اوٽوني اڏاوت جا انداز شامل آهن، جيڪي رومانسڪ اڏاوت جا اڳواڻ هئا. سرن واري گوٿڪ اڏاوت هڪ الڳ وچئين دور جو انداز آهي، جيڪو جرمنيءَ ۾ ترقي ڪري اڀريو. نشاة ثانيه ۽ باروڪ فن ۾ پڻ علائقائي ۽ مخصوص جرمن عنصر پيدا ٿيا، جيئن ويسر نشاة ثانيه.[279] جرمنيءَ جي مقامي اڏاوت اڪثر ڪاٺي ڍانچي (Fachwerk، فاخوايرڪ) جي روايتن سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪي علائقي ۽ ڪاٺ جوڙڻ جي طرز موجب مختلف آهن.[282] جڏهن صنعتي ترقي يورپ ۾ پکڙجي، تڏهن جرمنيءَ ۾ ڪلاسيڪيت ۽ تاريخيت جو هڪ مخصوص انداز پيدا ٿيو، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن گرونڊرٽسائٽ انداز چيو وڃي ٿو. اظهارپسند اڏاوت 1910ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ ترقي ڪئي ۽ آرٽ ڊيڪو ۽ ٻين جديد اندازن تي اثر وڌو. جرمني شروعاتي جديديت واري تحريڪ ۾ خاص اهميت رکي ٿو: اهو هرمان موٽيسيوس پاران شروع ڪيل ويرڪبنڊ (نئين حقيقت پسندي) ۽ والٽر گروپيوس پاران قائم ڪيل باوهاوس تحريڪ جو وطن آهي.[279] لوڊوگ ميس فان ڊير روهه 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور معمارن مان هڪ بڻيو؛ هن شيشي جي سامهون واري حصي واري آسمان ڇهندڙ عمارت جو تصور پيش ڪيو.[283] مشهور معاصر جرمن معمارن ۽ ادارن ۾ پرٽزڪر انعام ماڻيندڙ گوٽفريڊ بوم ۽ فرائي اوٽو شامل آهن.[284]

ادب ۽ فلسفو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمن ادب ۽ جرمن فلسفو
گرم ڀائر، جن مشهور جرمن لوڪ ڪهاڻيون گڏ ڪري هڪ مجموعي ۾ شايع ڪيون

جرمن ادب جون پاڙون وچئين دور تائين پهچن ٿيون ۽ ان دور جي اديبن ۾ والٽر فون ڊير فوگل وائيڊ ۽ ولفرام فون ايشنباخ شامل آهن. مشهور جرمن اديبن ۾ يوهان وولف گانگ فون گوئٽي، فريڊرڪ شلر، گوٽهولڊ ايفرائيم ليسنگ ۽ ٿيوڊور فونٽانه شامل آهن. گرم ڀائرن پاران شايع ڪيل لوڪ ڪهاڻين جي مجموعن جرمن لوڪ ادب کي بين الاقوامي سطح تي مشهور ڪيو.[285] گرم ڀائرن جرمن ٻوليءَ جي علائقائي صورتن کي پڻ گڏ ڪري ترتيب ڏنو ۽ انهن جي ڪم جو بنياد تاريخي اصولن تي رکيو؛ سندن Deutsches Wörterbuch (ڊوئچس وورٽر بوخ)، يعني جرمن لغت، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن گرم لغت پڻ چيو وڃي ٿو، 1838ع ۾ شروع ٿي ۽ ان جا پهريان جلد 1854ع ۾ شايع ٿيا.[286]

20هين صديءَ جي اثرائتن اديبن ۾ گيرهارٽ هاپٽمان، ٿامس مان، هرمان هيسه، هائنرش بول ۽ گونٽر گراس شامل آهن.[287] آمريڪا ۽ چين کان پوءِ جرمن ڪتابن جي مارڪيٽ دنيا ۾ ٽئين وڏي آهي.[288] فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو بين الاقوامي معاهدن ۽ واپار جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان اهم ڪتاب ميلو آهي، جنهن جي روايت 500 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي.[289] لائپزگ ڪتاب ميلو پڻ يورپ ۾ هڪ اهم مقام رکي ٿو.[290]

جرمن فلسفو تاريخي لحاظ کان انتهائي اهم رهيو آهي: گوٽفريڊ لائبنيٽس جون عقليت پسندي ۾ خدمتون؛ ايمانوئيل ڪانٽ جو روشن خيالي وارو فلسفو؛ يوهان گوٽليب فشٽي، گيورگ ولهلم فريڊرڪ هيگل ۽ فريڊرڪ ولهلم يوزف شيلنگ پاران ڪلاسيڪي جرمن آدرشيت جو بنياد؛ آرٿر شوپنهاور جو مابعدالطبيعاتي مايوسيءَ وارو فڪر؛ ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز پاران ڪميونسٽ نظريي جي جوڙجڪ؛ فريڊرڪ نٽشي پاران نقطه نظر پسندي جي ترقي؛ گوٽلوب فريگه جون تجزياتي فلسفي جي شروعات ۾ خدمتون؛ مارٽن هائيڊيگر جا وجود بابت ڪم؛ اوسوالڊ اسپينگلر جو تاريخي فلسفو؛ ۽ فرينڪفرٽ اسڪول جي ترقي سڀ انتهائي اثرائتي رهيون آهن.[291]

موسيقي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جي موسيقي
پڻ ڏسو: جرمن ٻوليءَ ۾ اوپيرا
لوڊوگ فان بيتهوون (1770–1827ع)، ڪلاسيڪي موسيقي جي سڀ کان مشهور موسيقارن مان هڪ، بون ۾ ڄائو هو.

جرمن ڪلاسيڪي موسيقي ۾ دنيا جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ مشهور موسيقارن جا ڪم شامل آهن. ڊيٽرش بوڪسٽيهوڊه، يوهان سيباسٽيان باخ ۽ گيورگ فريڊرڪ هينڊل باروڪ دور جا اثرائتا موسيقار هئا. لوڊوگ فان بيتهوون ڪلاسيڪي ۽ رومانوي دورن جي وچ واري تبديليءَ ۾ هڪ اهم شخصيت هو. ڪارل ماريا فون ويبر، فيليڪس مينڊلسون، رابرٽ شومان ۽ يوهانس برامس اهم رومانوي موسيقار هئا. رچرڊ واگنر پنهنجي اوپيرائن لاءِ مشهور هو. رچرڊ شٽراس ديرين رومانوي ۽ شروعاتي جديد دور جو اهم موسيقار هو. ڪارلهائنٽس شٽوڪهاوزن ۽ وولف گانگ ريم 20هين ۽ 21هين صديءَ جي شروعات جا اهم موسيقار آهن.[292]

2013ع ۾ جرمني يورپ جي ٻي وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي موسيقي مارڪيٽ هو.[293] 20هين ۽ 21هين صديءَ جي جرمن مقبول موسيقيءَ ۾ نويه ڊوئچه ويله، پاپ، اوست روڪ، هييوي ميٽل/راڪ، پنڪ، پاپ راڪ، انڊي، وولڪس موزيڪ، شلاغر پاپ ۽ جرمن هپ هاپ شامل آهن. جرمن اليڪٽرانڪ موسيقي عالمي اثر حاصل ڪيو، جنهن ۾ ڪرافٽ ورڪ ۽ ٽينجرين ڊريم هن صنف جا شروعاتي اڳواڻ هئا.[294] جرمنيءَ جي ٽيڪنو ۽ هائوس موسيقي جي منظرنامي جا ڊي جيز ۽ فنڪار عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ پال فان ڊائڪ، فيليڪس يان، پال ڪالڪبرينر، رابن شولٽس ۽ اسڪوٽر.[295]

ميڊيا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني جو ميڊيا
وڌيڪ ڏسو: جرمن سئنيما
پوٽسڊام ۾ بابلسبرگ اسٽوڊيو، دنيا جو پهريون وڏي پيماني وارو فلم اسٽوڊيو

جرمنيءَ جون سڀ کان وڏيون بين الاقوامي سطح تي ڪم ڪندڙ ميڊيا ڪمپنيون برٽلسمن، ايڪسل اسپرنگر ايس اي ۽ پروزيبن سيٽ.1 ميڊيا آهن. جرمنيءَ جي ٽيليويزن مارڪيٽ يورپ جي سڀ کان وڏي آهي؛ 2012ع تائين ملڪ ۾ 38 ملين کان وڌيڪ ٽي وي گهر هئا.[296] لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو جرمن گهرن وٽ ڪيبل يا سيٽلائيٽ ٽيليويزن آهي، جن ذريعي مختلف مفت عوامي ۽ تجارتي چينل ڏٺا وڃن ٿا.[297] جرمنيءَ ۾ 300 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ خانگي ريڊيو اسٽيشنون آهن؛ ملڪ جو قومي ريڊيو نيٽ ورڪ ڊوئچلانڊ ريڊيو آهي، جڏهن تہ سرڪاري ڊوئچه ويلي پرڏيهي ٻولين ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن جو اهم نشرياتي ادارو آهي.[297] جرمنيءَ جي ڇپيل ميڊيا جي مارڪيٽ يورپ جي سڀ کان وڏي آهي.[297] سڀ کان وڌيڪ گردش رکندڙ جرمن اخبارن ۾ بلٽ، زوڊ ڊوئچه ٽسائٽونگ, اخبار، فرينڪفرٽر آلگيمائنه ٽسائٽونگ، اخبار ۽ ڊي ويلٽ، اخبار شامل آهن.[297] جرمنيءَ جي وڏين رسالن ۾ اي ڊي اي سي موٽر ويلٽ، رسالو ۽ ڊير شپيگل (رسالو) شامل آهن.[297] جرمني وٽ وڏي وڊيو گيم مارڪيٽ آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ 34 ملين کان وڌيڪ رانديگر آهن.[298] ڪولون ۾ هر سال منعقد ٿيندڙ گيمزڪام دنيا جو سڀ کان وڏو گيمنگ ڪنوينشن آهي.[299]

جرمن سئنيما فلم جي فني ۽ ٽيڪنيڪي ترقيءَ ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. شڪلاڊانوفسڪي ڀائرن جا پهريان فلمي ڪم 1895ع ۾ تماشائين کي ڏيکاريا ويا. پوٽسڊام ۾ مشهور بابلسبرگ اسٽوڊيو 1912ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ڪري اهو دنيا جو پهريون وڏي پيماني وارو فلم اسٽوڊيو بڻيو. شروعاتي جرمن سئنيما خاص طور جرمن اظهارپسندن، جهڙوڪ رابرٽ ويني ۽ فريڊرڪ ولهلم مورناو، سبب وڏي اثر واري هئي. هدايتڪار فرٽس لانگ جي ميٽروپولس (1927ع) کي پهرين اهم سائنس فڪشن فلم قرار ڏنو وڃي ٿو. 1945ع کان پوءِ جنگ کان فوراً پوءِ واري دور جون ڪيتريون فلمون ٽرمر فلم (ملبي جي فلم) طور سڃاڻجن ٿيون. اوڀر جرمنيءَ جي فلمي صنعت تي سرڪاري ملڪيت واري فلم اسٽوڊيو ڊيفا جو غلبو هو، جڏهن تہ اولهه جرمنيءَ ۾ مکيه صنف ”وطن جي فلم هئي.[300]

بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم لاءِ اڪيڊمي انعام (“آسڪر”) 1979ع ۾ جرمن فلم دي ٽن ڊرم (ڊي بليخٽرومل)، 2002ع ۾ نوويئر ان آفريڪا (نيرگنڊوو اِن آفريڪا) ۽ 2007ع ۾ دي لائيوز آف ادرز (داس ليبن ڊير آنديرن) کي مليو. ڪيترن ئي جرمنن فلمن ۾ پنهنجي اداڪاريءَ لاءِ آسڪر کٽيا آهن. سالياني يورپي فلم انعامن جي تقريب هر ٻئي سال برلن ۾ منعقد ٿيندي آهي، جتي يورپي فلم اڪيڊمي جو صدر دفتر پڻ آهي. برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول، جيڪو “برليناله” جي نالي سان مشهور آهي، گولڊن بيئر انعام ڏئي ٿو ۽ 1951ع کان هر سال منعقد ٿيندو اچي ٿو؛ اهو دنيا جي اهم فلم فيسٽيولن مان هڪ آهي. “لولا” انعام هر سال برلن ۾ جرمن فلم انعامن جي تقريب ۾ ڏنا وڃن ٿا.[301]

کاڌا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمن کاڌا
سرنهن سان باويريائي برات ورسٽ، پريٽزل ۽ جرمن بيئر

ماني جرمن کاڌن جو هڪ اهم حصو آهي؛ جرمن بيڪريون لڳ ڀڳ 600 مکيه قسمن جون مانيون ۽ 1,200 قسمن جون پيسٽريون ۽ رول (بروٽشن) تيار ڪن ٿيون.[302] جرمن پنير يورپ ۾ تيار ٿيندڙ سموري پنير جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهن.[303] جرمن پنهنجي وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ساسيجن جا لڳ ڀڳ 1,500 قسم تيار ڪن ٿا، جن ۾ برات ورسٽ ۽ وائس ورسٽ شامل آهن.[304]

قومي الڪوحلي مشروب بيئر آهي.[305] 2013ع ۾ جرمنيءَ ۾ في ماڻهو بيئر جو استعمال 110 ليٽرs (24 imp gal; 29 US gal) هو، جيڪو اڃا تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ آهي.[306] جرمن بيئر جي خالص هجڻ بابت ضابطا 16هين صديءَ تائين پراڻا آهن.[307] شراب ملڪ جي ڪيترن ئي حصن ۾، خاص طور جرمن شراب وارن علائقن جي ويجهو، مشهور ٿي چڪي آهي.[308] 2019ع ۾ جرمني دنيا جو نائون سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ هو.[309]

2018ع جي مشلين گائيڊ جرمنيءَ جي يارنهن ريسٽورنٽن کي ٽي ستارا ڏنا، جنهن سان ملڪ ۾ ڪل مشلين ستارن جو انگ 300 ٿي ويو.[310]

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ راندين
جرمن قومي فٽبال ٽيم 2014ع ۾ چوٿون ڀيرو فيفا عالمي ڪپ کٽڻ کان پوءِ

فٽبال جرمنيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. 7 ملين کان وڌيڪ باضابطه رڪنن سان جرمن فٽبال ايسوسيئيشن (ڊوئچر فوسبال بُنڊ) دنيا جي سڀ کان وڏي هڪ-راند واري تنظيم آهي،[311] ۽ جرمنيءَ جي مٿين فٽبال ليگ، بنڊس ليگا، دنيا جي سمورين پيشاور راندين جي ليگن مان ٻيو سڀ کان وڌيڪ سراسري حاضري حاصل ڪري ٿي.[312] جرمن مردن جي قومي فٽبال ٽيم فيفا عالمي ڪپ 1954ع، 1974ع، 1990ع ۽ 2014ع ۾ کٽيو،[313] يوئيفا يورپي چيمپيئن شپ 1972ع، 1980ع ۽ 1996ع ۾،[314] ۽ فيفا ڪنفيڊريشنز ڪپ 2017ع ۾ کٽيو.[315]

جرمني دنيا جي اڳواڻ موٽر اسپورٽس ملڪن مان هڪ آهي، جتي بي ايم ڊبليو ۽ مرسڊيز جهڙا ٺاهيندڙ بين الاقوامي مقابلي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اپريل 2024ع مطابق، پورش 24 آورز آف لي مان ڊوڙ 19 ڀيرا ۽ آڊي 13 ڀيرا کٽي چڪا هئا.[316] ڊرائيور مائيڪل شوماخر موٽر اسپورٽس جا ڪيترائي رڪارڊ قائم ڪيا آهن ۽ ست فارمولا ون عالمي ڊرائيورن جون چيمپيئن شپون کٽيون آهن.[317] سيباسٽيان ويٽل پڻ هر دور جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ڊرائيورن مان هڪ آهي.[318]

جرمن رانديگر تاريخي طور اولمپڪ راندين ۾ ڪامياب مقابلي ڪندڙ رهيا آهن، ۽ جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد کان اڳ اوڀر ۽ اولهه جرمني جا تمغا گڏ ڳڻڻ سان سڀني وقتن جي اولمپڪ تمغن جي ڳڻپ ۾ ٽئين نمبر تي اچن ٿا.[319] 1936ع ۾ برلن اونهاري جون اولمپڪ رانديون ۽ گارمش-پارٽنڪرشن سياري جون اولمپڪ رانديون منعقد ڪيون.[320] ميونخ 1972ع جون اونهاري جون اولمپڪ رانديون منعقد ڪيون.[321]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

* جرمني پورٽل * يورپي يونين پورٽل * جرمني جو خاڪو

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "نمائندگي ۽ انضمام" (جرمن ۾). وفاقي صدارتي دفتر. اصل نسخو مان 7 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "جرمن وفاقي حڪومت". deutschland.de. 23 January 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2020 تي محفوظ ڪيل.
  3. ↑ Gesley, Jenny (26 September 2018). "جرمني ۾ اقليتي ۽ علائقائي ٻولين جو تحفظ". لائبريري آف ڪانگريس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2020 تي محفوظ ڪيل.
  4. ↑ "سطحي پاڻي ۽ ان ۾ تبديلي". اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "قوميت ۽ جنس موجب آبادي (ٽه ماهي انگ)". ڊي اسٽيٽس. 19 December 2025.
  6. 1 2 "2022ع جي آدمشماري جا نتيجا – آبادي (15.05.2022)" (جرمن ۾). ڊي اسٽيٽس. 25 June 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2025 تي محفوظ ڪيل.
  7. 1 2 3 4 "عالمي اقتصادي منظرنامو ڊيٽابيس (اپريل 2026ع ايڊيشن)". بين الاقوامي مالياتي فنڊ. 14 April 2026.
  8. ↑ "برابر ڪيل خرچ لائق آمدنيءَ جو جيني عدد". يورو اسٽيٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "انساني ترقي رپورٽ 2025ع" (PDF). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل.
  10. ↑ Mangold, Max, مرتب (2005). Duden, Aussprachewörterbuch (جرمن ۾) (6th ڇاپو). Dudenverlag. ص. 271, 53f. ISBN 978-3-411-04066-7.
  11. ↑ Schulze, Hagen (1998). جرمني: هڪ نئين تاريخ. Harvard University Press. ص. 4. ISBN 978-0-674-80688-7.
  12. ↑ Lloyd, Albert L.; Lühr, Rosemarie; Springer, Otto (1998). Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II (German ۾). Vandenhoeck & Ruprecht. ص. 699–704. ISBN 978-3-525-20768-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2015 تي محفوظ ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) (diutisc لاءِ). Lloyd, Albert L.; Lühr, Rosemarie; Springer, Otto (1998). Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II (German ۾). Vandenhoeck & Ruprecht. ص. 685–686. ISBN 978-3-525-20768-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2015 تي محفوظ ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) (diot لاءِ).
  13. ↑ Wagner, G. A; Krbetschek, M; Degering, D; Bahain, J.-J; Shao, Q; Falgueres, C; Voinchet, P; Dolo, J.-M et al. (27 August 2010). "جرمني جي مائوئر ۾ هومو هائيڊلبرگينسس جي نمونياتي ماڳ جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي". PNAS 107 (46): 19726–19730. doi:10.1073/pnas.1012722107. PMID 21041630.
  14. ↑ Hendry, Lisa (5 May 2018). "نيندرٿال ڪير هئا؟". نيچرل هسٽري ميوزيم. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  15. ↑ "سڀ کان پراڻا موسيقي جا ساز دريافت". BBC News. 25 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2017 تي محفوظ ڪيل.
  16. ↑ "برفاني دور جو شينهن-انسان دنيا جو سڀ کان پراڻو مجسماڻو فن پارو آهي". دي آرٽ نيوزپيپر. 31 January 2013. اصل نسخو مان 15 February 2015 تي محفوظ ڪيل.
  17. ↑ Conard, Nicholas (2009). "ڏکڻ اولهه جرمني جي هولي فيلس غار جي شروعاتي اوريگنيشين دور مان هڪ عورت جو مجسمو". Nature 459 (7244): 248–252. doi:10.1038/nature07995. PMID 19444215.
  18. ↑ ""اها ضرور هڪ عورت هوندي" – هولي فيلس مان مليل عورتن جون تصويري شڪليون 40,000 سال پراڻيون آهن..." ٽيوبنگن يونيورسٽي. 22 July 2015. اصل نسخو مان 11 October 2016 تي محفوظ ڪيل.
  19. ↑ Claster, Jill N. (1982). وچئين دور جو تجربو: 300–1400. New York University Press. ص. 35. ISBN 978-0-8147-1381-5.
  20. ↑ Roberge, Paul (2020). "رابطو ۽ جرمنڪ ٻولين جي تاريخ". ۾ Hickey, Raymond (مرتب). ٻولين جي رابطي جو دستياب (2nd ڇاپو). John Wiley & Sons Ltd. ص. 323–325. doi:10.1002/9781119485094.ch16. ISBN 978-1119485025.
  21. ↑ Hubert, Henri (2013). سيلٽن جي عظمت ۽ زوال. Taylor & Francis. ص. 92–103. ISBN 9780415848763.
  22. ↑ Wells, Peter (2004). اها جنگ جنهن روم کي روڪيو: شهنشاهه آگسٽس، آرمينيوس ۽ ٽيوٽوبرگ ٻيلي ۾ لشڪرن جو قتل عام. W. W. Norton & Company. ص. 13. ISBN 978-0-393-35203-0.
  23. ↑ Bordewich, Fergus M. (September 2006). "اهو گهات جنهن تاريخ بدلائي ڇڏي". Smithsonian Magazine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2026 تي محفوظ ڪيل.
  24. ↑ Murdoch 2004, p. 57.
  25. ↑ "رومي سلطنت جون سرحدون – لوئر جرمن لائمس". يونيسڪو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 Fulbrook 1991, pp. 9–13.
  27. ↑ Modi, J. J. (1916). "قديم جرمن: سندن تاريخ، آئين، مذهب، رهڻي ڪهڻي ۽ رسمون". The Journal of the Anthropological Society of Bombay 10 (7): 647. https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up. "ريشيا (هاڻوڪي باويريا ۽ ان سان لڳندڙ علائقو)".
  28. ↑ Rüger, C. (2004) [1996]. "جرمني". ۾ Bowman, Alan K.; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (مرتب). ڪيمبرج قديم تاريخ: X، آگسٽس جي سلطنت، 43 ق.م – 69ع. جلد 10 (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 527–28. ISBN 978-0-521-26430-3.
  29. ↑ Bowman, Alan K.; Garnsey, Peter; Cameron, Averil (2005). سلطنت جو بحران، 193ع–337ع. ڪيمبرج قديم تاريخ. جلد 12. Cambridge University Press. ص. 442. ISBN 978-0-521-30199-2.
  30. 1 2 Fulbrook 1991, p. 11.
  31. ↑ Falk, Avner (2018). فرينڪ ۽ سراسيني. Routledge. ص. 55. ISBN 978-0-429-89969-0.
  32. ↑ McBrien, Richard (2000). پوپن جون حياتيون: سينٽ پيٽر کان بينيڊڪٽ شانزدهم تائين. HarperCollins. ص. 138.
  33. ↑ Fulbrook 1991, pp. 19–20.
  34. ↑ Fulbrook 1991, pp. 13–24.
  35. ↑ Nelson, Lynn Harry. عظيم ڏڪار (1315–1317ع) ۽ ڪارو موت (1346–1351ع). University of Kansas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Fulbrook 1991, p. 27.
  37. ↑ Eisenstein, Elizabeth (1980). تبديليءَ جي محرڪ طور ڇاپخانو. Cambridge University Press. ص. 3–43. ISBN 978-0-521-29955-8.
  38. ↑ Cantoni, Davide (2011). "نئون مذهب اختيار ڪرڻ: 16هين صديءَ جي جرمنيءَ ۾ پروٽيسٽنٽ ازم جو مثال". Barcelona GSE Working Paper Series. https://www.barcelonagse.eu/sites/default/files/working_paper_pdfs/540.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 9 August 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  39. 1 2 Philpott, Daniel (January 2000). "جديد بين الاقوامي لاڳاپن جون مذهبي پاڙون". World Politics 52 (2): 206–245. doi:10.1017/S0043887100002604.
  40. ↑ Macfarlane, Alan (1997). امن جون وحشي جنگيون: انگلينڊ، جاپان ۽ مالٿوسي ڦندو. Blackwell. ص. 51. ISBN 978-0-631-18117-0.
  41. ↑ Härter, Karl (2013). "جرمن قوم جي اوائلي جديد پاڪ رومي سلطنت (1495–1806ع): هڪ گهڻ-سطحي قانوني نظام". ۾ Jeroen Duindam; Jill Diana Harries; Caroline Humfress; Hurvitz Nimrod (مرتب). قانون ۽ سلطنت: خيال، عمل ۽ ڪردار. Brill. ص. 113. doi:10.1163/9789004249516_007. ISBN 978-90-04-24951-6.
  42. ↑ Hamish Scott; Brendan Simms, مرتب (2007). ارڙهين صديءَ جي ڊگهي دور ۾ يورپ جون اقتداري ثقافتون. Cambridge University Press. ص. 45. ISBN 978-1-139-46377-5.
  43. ↑ "ماريا ٿريسا، پاڪ رومي شهنشاهه جي ساٿي ۽ هنگري ۽ بوهيميا جي راڻي". برٽش ميوزيم. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (1998). اوڀر يورپ جي تاريخ: بحران ۽ تبديلي. Routledge. ص. 156.
  45. ↑ Batt, Judy; Wolczuk, Kataryna (2002). وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ علائقو، رياست ۽ سڃاڻپ. Routledge. ص. 153.
  46. ↑ Fulbrook 1991, p. 97.
  47. ↑ Wagner, G. A; Krbetschek, M; Degering, D; Bahain, J.-J; Shao, Q; Falgueres, C; Voinchet, P; Dolo, J.-M et al. (27 August 2010). مائوئر، جرمنيءَ ۾ هومو هائيڊلبرگينسس جي نمونياتي ماڳ جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي. 107. pp. 19726–19730. doi:10.1073/pnas.1012722107. Bibcode: 2010PNAS..10719726W. http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full. Retrieved 27 August 2010.
  48. ↑ "دنيا جا سڀ کان پراڻا ڀالا". archive.archaeology.org. 3 مَئي 1997. اصل نسخو مان 8 فيبروري 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 آگسٽ 2010 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  49. ↑ Claster, Jill N. (1982). وچئين دور جو تجربو: 300–1400. New York University Press. ص. 35. ISBN 0-8147-1381-5.
  50. ↑ Bowman, Alan K.; Garnsey, Peter; Cameron, Averil (2005). سلطنت جو بحران، 193ع–337ع. The Cambridge Ancient History. جلد 12. Cambridge University Press. ص. 442. ISBN 0-521-30199-8.
  51. 1 2 Fulbrook, Mary (1991). A Concise History of Germany. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36836-0, pp. 9–13.
  52. ↑ Fichtner, Paula S. (2009). آسٽريا جي تاريخي لغت. جلد Volume 70 (2nd ڇاپو). Scarecrow Press. ص. xlviii. ISBN 978-0810863101. اصل نسخو مان 16 مَئي 2016 تي محفوظ ڪيل: "جڏهن رومن عيسوي دور جي شروعات کان ٿورو اڳ هن علائقي ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن هنن نوريڪم کي هڪ انتظامي صوبي ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ اڄوڪي آسٽريا جو وڏو حصو شامل هو." {{cite book}}: |volume= has extra text (مدد); Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: postscript (ڳنڍڻو) CS1 maint: ref duplicates default (ڳنڍڻو)
  53. ↑ Modi, J. J. (1916). "قديم جرمن: سندن تاريخ، آئين، مذهب، رهڻي ڪهڻي ۽ رسمون". The Journal of the Anthropological Society of Bombay 10 (7). https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up. "ريشيا (هاڻوڪي باويريا ۽ ان سان لڳندڙ علائقو)".
  54. ↑ Rüger, C. (2004) [1996]. "جرمني". ۾ Bowman, Alan K.; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (مرتب). ڪيمبرج قديم تاريخ: X، آگسٽس جي سلطنت، 43 ق.م–69ع. جلد Volume 10 (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 527–28. ISBN 0-521-26430-8. اصل نسخو مان 23 ڊسمبر 2016 تي محفوظ ڪيل. {{cite book}}: |volume= has extra text (مدد); Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: ref duplicates default (ڳنڍڻو)
  55. ↑ Nicholas Atkin; Michael Biddiss; Frank Tallett, مرتب (2011). 1789ع کان پوءِ جديد يورپي تاريخ جي وائيلي-بليڪ ويل لغت. Wiley. ص. 307–308. ISBN 978-1-4443-9072-8.
  56. ↑ Sondhaus, Lawrence (2007). "آسٽريا، پروشيا ۽ جرمن ڪنفيڊريشن: وچ يورپ جو دفاع، 1815–1854ع". ۾ Talbot C. Imlay; Monica Duffy Toft (مرتب). امن جو ڌنڌ ۽ جنگ جي منصوبابندي: غير يقيني صورتحال هيٺ فوجي ۽ حڪمت عمليءَ جي منصوبابندي. Routledge. ص. 50–74. ISBN 978-1-134-21088-6.
  57. ↑ Henderson, W. O. (January 1934). "ٽسولفَرائن". History 19 (73): 1–19. doi:10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x.
  58. ↑ Hewitson, Mark (2010). "'پراڻيون صورتون ٽٽي رهيون آهن، ... اسان جو نئون جرمني پاڻ کي ٻيهر تعمير ڪري رهيو آهي': 1848–49ع جي انقلابن دوران آئين پسندي، قومپرستي ۽ جرمن سياسي نظام جي قيام". The English Historical Review 125 (516): 1173–1214. doi:10.1093/ehr/ceq276.
  59. ↑ "آمريڪي پرڏيهي سفارتڪاريءَ سان لاڳاپيل معاملا: جرمن رياستن جو اتحاد". آمريڪي پرڏيهي کاتي جو تاريخدان وارو دفتر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  60. 1 2 "اوٽو فون بسمارڪ (1815–1898ع)". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Mommsen, Wolfgang J. (1990). "ڪائزر وليم ٻيون ۽ جرمن سياست". Journal of Contemporary History 25 (2/3): 289–316. doi:10.1177/002200949002500207.
  62. ↑ Fulbrook 1991, pp. 135, 149.
  63. ↑ Black, John, مرتب (2005). 100 نقشا. Sterling Publishing. ص. 202. ISBN 978-1-4027-2885-3.
  64. ↑ Farley, Robert (17 October 2014). "شاهي جرمني ايشيا ڪيئن وڃايو". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  65. ↑ Olusoga, David; Erichsen, Casper (2010). ڪائزر جو هولوڪاسٽ: جرمنيءَ جي وساريل نسل ڪشي ۽ نازيت جون نوآبادياتي پاڙون. Faber and Faber. ISBN 978-0-571-23141-6.
  66. 1 2 Michael Bazyler (2016). هولوڪاسٽ، نسل ڪشي ۽ قانون: هولوڪاسٽ کان پوءِ واري دنيا ۾ انصاف جي ڳولا. Oxford University Press. ص. 169–70.
  67. ↑ Oltermann, Philip (28 May 2021). "جرمني تاريخي هيريرو-ناما نسل ڪشيءَ بابت نميبيا کي 1.1 ارب يورو ادا ڪرڻ تي راضي". دي گارجين. اصل نسخو مان 1 June 2021 تي محفوظ ڪيل.
  68. ↑ Crossland, David (22 January 2008). "پهرين عالمي جنگ جو آخري جرمن اڳوڻو فوجي فوت ٿيڻ جو امڪان". Spiegel Online. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  69. ↑ Boemeke, Manfred F.; Feldman, Gerald D.; Glaser, Elisabeth (1998). ورسائي: 75 سالن کان پوءِ نئين جائزي سان. Publications of the German Historical Institute. Cambridge University Press. ص. 1–20, 203–220, 469–505. ISBN 978-0-521-62132-8.
  70. ↑ "جرمنيءَ جا علائقائي نقصان، ورسائي جو معاهدو، 1919ع". آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Fulbrook 1991, pp. 156–160.
  72. ↑ Nicholls, AJ (2016). "1919–1922ع: بحران ۽ غير يقيني جا سال". وائيمار ۽ هٽلر جو عروج. Macmillan. ص. 56–70. ISBN 978-0-333-05806-0.
  73. ↑ Costigliola, Frank (1976). "1920ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۽ جرمنيءَ جي ٻيهر تعمير". The Business History Review 50 (4): 477–502. doi:10.2307/3113137.
  74. ↑ Kolb, Eberhard (2005). وائيمار جمهوريه. P. S. Falla; R. J. Park پاران ترجمو ڪيل (2nd ڇاپو). Psychology Press. ص. 86. ISBN 978-0-415-34441-8.
  75. ↑ Dimsdale, Nicholas H.; Horsewood, Nicholas; Van Riel, Arthur (September 2006). "ٻن عالمي جنگين جي وچ واري جرمنيءَ ۾ بيروزگاري: مزدور منڊي جو تجزيو، 1927–1936ع". Journal of Economic History 66 (3): 778. doi:10.1017/S0022050706000325. سانچو:ProQuest.
  76. ↑ Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.
  77. ↑ Evans, Richard (2003). ٽين رائش جو اچڻ. Penguin. ص. 344. ISBN 978-0-14-303469-8.
  78. ↑ "ڊاخائو جي ويجهو سياسي قيدين لاءِ هڪ حراستي ڪيمپ" (German ۾). Münchner Neueste Nachrichten. 21 March 1933. http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02. آرڪائيو ڪيا ويا 10 May 2000 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  79. ↑ von Lüpke-Schwarz, Marc (23 March 2013). "اهو قانون جنهن هٽلر جي آمريت کي ممڪن بڻايو". ڊوئچي ويلي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2020 تي محفوظ ڪيل.
  80. ↑ "صنعت ۽ معيشت" (German ۾). جرمن تاريخي عجائب گهر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2011 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  81. ↑ Evans, Richard (2005). اقتدار ۾ ٽين رائش. Penguin. ص. 322–326, 329. ISBN 978-0-14-303790-3.
  82. ↑ Bradsher, Greg (2010). "نيورمبرگ قانون". Prologue. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 April 2020 تي محفوظ ڪيل.
  83. ↑ Fulbrook 1991, pp. 188–189.
  84. ↑ "جنگ ڏانهن لاٿ". نيشنل آرڪائيوز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "'ٽٽل شيشن جي رات'". آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "جرمن-سوويت معاهدو". آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  87. 1 2 Fulbrook 1991, pp. 190–195.
  88. ↑ Hiden, John; Lane, Thomas (2003). بالٽڪ ۽ ٻي عالمي جنگ جي شروعات. Cambridge University Press. ص. 143–144. ISBN 978-0-521-53120-7.
  89. ↑ "ٻي عالمي جنگ: اهم تاريخون". آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Overy, Richard (17 February 2011). "نيورمبرگ: نازين تي مقدمو". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 March 2011 تي محفوظ ڪيل.
  91. 1 2 Kershaw, Ian (1997). اسٽالن ازم ۽ نازيت: آمرانه نظامن جو تقابلي مطالعو. Cambridge University Press. ص. 150. ISBN 978-0-521-56521-9.
  92. ↑ Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). هولوڪاسٽ لاءِ ڪولمبيا گائيڊ. Columbia University Press. ص. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.
  93. ↑ Polska 1939–1945: Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Institute of National Remembrance. 2009. ص. 9.
  94. ↑ Maksudov, S (1994). "عظيم محب وطن جنگ ۾ سوويت موت: هڪ نوٽ". Europe-Asia Studies 46 (4): 671–680. doi:10.1080/09668139408412190. PMID 12288331.
  95. ↑ Overmans, Rüdiger (2000). ٻي عالمي جنگ ۾ جرمن فوجي نقصان. Oldenbourg. ISBN 978-3-486-56531-7.
  96. ↑ Kershaw, Ian (2011). پڄاڻي؛ جرمني 1944–45ع. Allen Lane. ص. 279.
  97. ↑ Demshuk, Andrew (2012). وڃايل جرمن اوڀر. Cambridge University Press. ص. 52. ISBN 978-1-107-02073-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  98. ↑ "ٽرابانٽ ۽ بيٽل: ٻه جرمنيون، 1949–89ع". History Workshop Journal 68: 1–2. 2009. doi:10.1093/hwj/dbp009.
  99. ↑ Wise, Michael Z. (1998). گاديءَ جو مسئلو: جمهوريت جي نئين اڏاوت لاءِ جرمنيءَ جي ڳولا. Princeton Architectural Press. ص. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.
  100. ↑ Carlin, Wendy (1996). "اولهه جرمنيءَ جي واڌ ۽ ادارا (1945–90ع)". ۾ Crafts, Nicholas; Toniolo, Gianni (مرتب). 1945ع کان پوءِ يورپ ۾ اقتصادي واڌ. Cambridge University Press. ص. 464. ISBN 978-0-521-49964-4.
  101. ↑ Bührer, Werner (24 December 2002). "1950ع واري ڏهاڪي ۾ جرمني: ٻنهي جرمن رياستن جي معيشت" [ٻنهي جرمن رياستن جي معيشت] (جرمن ۾). Bundeszentrale für politische Bildung. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل.
  102. ↑ Fulbrook, Mary (2014). جرمنيءَ جي تاريخ 1918–2014ع: ورهايل قوم. Wiley. ص. 149. ISBN 978-1-118-77613-1.
  103. ↑ "ٻيهر هٿياربندي ۽ يورپي دفاعي برادري". لائبريري آف ڪانگريس ملڪي اڀياس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Major, Patrick; Osmond, Jonathan (2002). مزدورن ۽ هارين جي رياست: اولبرشٽ جي دور ۾ اوڀر جرمنيءَ ۾ ڪميونزم ۽ سماج، 1945–71ع. Manchester University Press. ص. 22, 41. ISBN 978-0-7190-6289-6.
  105. ↑ Protzman, Ferdinand (22 August 1989). "اوڀر جرمنن جو اولهه ڏانهن وهڪرو عوامي بي اعتماديءَ جو اظهار آهي". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  106. ↑ "برلن ڀت". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ Williams, Geoffrey Lee; Williams, Alan Lee (1986). "اتحاد اندر قومي نقطه نظر: دفاعي انضمام ۾ رڪاوٽون". يورپي دفاعي شروعات. ص. 122–123. doi:10.1007/978-1-349-07825-7_8. ISBN 978-1-349-07827-1.
  108. ↑ Deshmukh, Marion. "آئڪونوڪليش! برلن ڀت کان جرمن اتحاد تائين سياسي تصويرڪشي" (PDF). وينڊي ميوزيم. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "برلن ڀت اڄ بہ ڇا جي علامت آهي". CNN Interactive. 8 November 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2008 تي محفوظ ڪيل.
  110. ↑ "جرمني جي اتحاد جي قيام بابت جرمني جي وفاقي جمهوريه ۽ جرمن جمهوري جمهوريه وچ ۾ معاهدو (اتحاد جو معاهدو)، آرٽيڪل 11: جرمني جي وفاقي جمهوريه جا معاهدا" (German ۾). وفاقي انصاف ۽ صارف تحفظ واري وزارت. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2015 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  111. ↑ "جرمني جي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ بابت 20 جون 1991ع واري جرمن بنڊسٽاگ جي فيصلي تي عملدرآمد لاءِ قانون" [جرمني جي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ بابت 20 جون 1991ع واري جرمن بنڊسٽاگ جي فيصلي تي عملدرآمد لاءِ قانون] (PDF) (German ۾). وفاقي انصاف واري وزارت. 26 April 1994. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 July 2016 تي محفوظ ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  112. ↑ "مرڪزي موضوع: گاديءَ جي منتقلي". Focus (German ۾). 12 April 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2011 تي محفوظ ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  113. ↑ Kulish, Nicholas (19 June 2009). "اوڀر جرمنيءَ ۾ اهڙو زوال، جيڪو ڀت جيترو نمايان آهي". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2011 تي محفوظ ڪيل.
  114. ↑ Lemke, Christiane (2010). "جرمنيءَ جي يورپي يونين پاليسي: گهريلو بحث". German Studies Review 33 (3): 503–516.
  115. ↑ "يورو زون بابت مختصر حقيقتون". CNN. 21 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  116. ↑ Dempsey, Judy (31 October 2006). "جرمني بوسنيا مان واپسيءَ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي". International Herald Tribune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2012 تي محفوظ ڪيل.
  117. ↑ Knight, Ben (13 February 2019). "جرمني افغانستان ۾ فوجي مشن جي مدي ۾ واڌ ڪندو". ڊوئچي ويلي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  118. ↑ "جرمني 50 ارب يورو جي نئين اقتصادي تحريڪي منصوبي تي متفق". France 24. 6 January 2009. اصل نسخو مان 13 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  119. ↑ "اينگلا ميرڪل جو حڪومتي بيان" (German ۾). ARD Tagesschau. 29 January 2014. اصل نسخو مان 1 January 2015 تي محفوظ ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  120. ↑ "مهاجر بحران: يورپ ڏانهن لڏپلاڻ ست چارٽن ۾ سمجهايل". BBC. 28 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2016 تي محفوظ ڪيل.
  121. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "جرمني". ورلڊ فيڪٽ بڪ. CIA. اصل نسخو مان 9 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "جرمنيءَ جو ملڪي خاڪو". BBC. 4 September 2023. اصل نسخو مان 20 September 2023 تي محفوظ ڪيل.
  123. ↑ "17: علائقو ۽ جاگرافيائي ڄاڻ" (de ۾). Statistische Jahrbuch Schleswig-Holstein 2019/2020 (Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein): 307. 2020. https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Jahrb%C3%BCcher/Schleswig-Holstein/JB19SH_17_fertig.pdf. Retrieved 8 September 2020.
  124. ↑ سانچو:Internetquelle
  125. ↑ Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. (11 October 2007). "ڪوپن-گائيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪاري ٿيل عالمي نقشو" (English ۾). Hydrology and Earth System Sciences 11 (5): 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007. https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html.
  126. ↑ "جرمني: آبهوا". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "جرمنيءَ ۾ موسمياتي بحران جا نتيجا وڌيڪ شديد ٿي رهيا آهن". Umweltbundesamt. 28 November 2023.
  128. ↑ "فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار گرمي پد". Statista. February 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار برسات". Statista. February 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سج جي روشنيءَ جا سراسري ماهوار ڪلاڪ". Statista. February 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "خشڪيءَ جي اڌ حصي جي تحفظ لاءِ ماحولياتي علائقن تي ٻڌل طريقو". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. PMID 28608869.
  132. ↑ Appunn, Kerstine (30 October 2018). "جرمنيءَ ۾ زراعت، زمين جي استعمال ۽ ان جي تبديلي ۽ ٻيلن جا موسمياتي اثر". Clean Energy Wire. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2020 تي محفوظ ڪيل.
  133. ↑ "اسپروس، پائن، بيچ ۽ اوڪ – سڀ کان عام وڻن جون جنسون". Third National Forest Inventory. وفاقي خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ Bekker, Henk (2005). جرمنيءَ جو مهماتي رهنما. Hunter. ص. 14. ISBN 978-1-58843-503-3.
  135. ↑ Marcel Cleene; Marie Claire Lejeune (2002). يورپ ۾ علامتي ۽ رسمن وارن ٻوٽن جو مجموعو: جڙي ٻوٽيون. Man & Culture. ص. 194–196. ISBN 978-90-77135-04-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "قومي پارڪ". وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "بايوسفيئر ذخيرا". وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "قدرتي پارڪ". وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "چڙيا گهرن بابت حقيقتون". Zoos and Aquariums of America. اصل نسخو مان 7 October 2003 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "برلن زولاجيڪل گارڊن" (German ۾). Zoo Berlin. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2011 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  141. ↑ وفاقي ادارو براءِ فطرتي تحفظ (مرتب): نوعن جي تحفظ جي رپورٽ 2015 – جرمنيءَ ۾ جانور ۽ ٻوٽا، ص. 13.
  142. ↑ وفاقي وزارت خوراڪ ۽ زراعت (مرتب): جرمنيءَ جا ٻيلا – ٽئين وفاقي ٻيلن جي سروي جا چونڊ نتيجا.
  143. ↑ جرمني جو وفاقي شمارياتي دفتر: سانچو:Internetquelle
  144. ↑ وفاقي ادارو براءِ فطرتي تحفظ (مرتب): نوعن جي تحفظ جي رپورٽ 2015 – جرمنيءَ ۾ جانور ۽ ٻوٽا، ص. 13 ۽ اڳيون. (وفاقي وزارت براءِ فطرتي تحفظ جي ويب سائيٽ)
  145. ↑ جرمنيءَ ۾ بگهڙ. BMUV، حاصل ڪيل 26 ڊسمبر 2024ع.
  146. ↑ جرمنيءَ ۾ وڌندڙ انگ: ڇا تمام گهڻا بگهڙ انسانن لاءِ خطرناڪ آهن؟ n-tv.de، 29 نومبر 2018ع، حاصل ڪيل 1 جنوري 2019ع.
  147. ↑ سانچو:Webarchiv, BR24، 28 مارچ 2020ع، حاصل ڪيل 28 جون 2020ع.
  148. ↑ اوست آلگائو، ٻيهر: باويريا ۾ رڇ ڏٺو ويو. Tegernseer Stimme، 18 آڪٽوبر 2024ع، حاصل ڪيل 29 نومبر 2024ع.
  149. ↑ ايمفيبين ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانورن بابت ريڊ لسٽ ڪميٽي: جرمنيءَ جي ايمفيبينن (Amphibia) جي ڳاڙهي فهرست ۽ نوعن جي مڪمل فهرست. Naturschutz und Biologische Vielfalt 170 (4)، 2020ع.
  150. ↑ "جرمني جي وفاقي جمهوريه جو بنيادي قانون" (PDF). Deutscher Bundestag. October 2010. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Seiffert, Jeanette (19 September 2013). "چونڊون 2013ع: جرمن پارليامينٽ". DW. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  152. ↑ "جرمني جون سياسي پارٽيون CDU، CSU، SPD، AfD، FDP، ليفٽ پارٽي ۽ گرينز – جيڪي ڳالهيون ڄاڻڻ گهرجن". DW. 7 June 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2020 تي محفوظ ڪيل.
  153. ↑ Stone, Jon (24 September 2017). "جرمن چونڊون: اڌ صديءَ ۾ پهريون ڀيرو انتهائي ساڄي ڌر پارليامينٽ ۾ سيٽون کٽيون". The Independent. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2020 تي محفوظ ڪيل.
  154. 1 2 "جرمني". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "آزاد هانسيائي شهر بريمن: ٻن شهرن واري رياست". landesportal.bremen.de (جرمن ۾). 7 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "رياستي آئين جو مثال: "اتر رائن-ويسٽفيليا رياست جو آئين"". اتر رائن-ويسٽفيليا جو لينڊٽاگ (رياستي اسيمبلي). اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "30 جون 2017ع تي جرمنيءَ جي انتظامي ورهاست – علائقائي حيثيت: 30 جون 2017ع (ٻي ٽه ماهي)" (XLS) (German ۾). جرمني جو وفاقي شماريات دفتر. July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 9 August 2017 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  158. ↑ "ايراضي ۽ آبادي". Statistikportal.de (جرمن ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "مجموعي ملڪي پيداوار، مجموعي قدر ۾ واڌ" (german ۾). وفاق ۽ رياستن جا شمارياتي دفتر. 28 March 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  160. ↑ "مجموعي ملڪي پيداوار، مجموعي قدر ۾ واڌ (1991–2023ع سلسلي جو مواد)" (german ۾). وفاق ۽ رياستن جا شمارياتي دفتر. 28 March 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  161. ↑ Merryman, John; Pérez-Perdomo, Rogelio (2007). سول قانون جي روايت: يورپ ۽ لاطيني آمريڪا جي قانوني نظامن جو تعارف. Stanford University Press. ص. 31–32, 62. ISBN 978-0-8047-5569-6.
  162. ↑ "وفاقي آئيني عدالت". Bundesverfassungsgericht. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ Wöhrmann, Gotthard (22 November 2013). "وفاقي آئيني عدالت: هڪ تعارف". German Law Archive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "§ 2 فوجداري سزا تي عملدرآمد جو قانون" (جرمن ۾). Bundesministerium der Justiz. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Jehle, Jörg-Martin; German Federal Ministry of Justice (2009). جرمنيءَ ۾ فوجداري انصاف. Forum-Verlag. ص. 23. ISBN 978-3-936999-51-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2015 تي محفوظ ڪيل.
  166. ↑ Casper, Gerhard; Zeisel, Hans (January 1972). "جرمن فوجداري عدالتن ۾ غير پيشور جج". جرنل آف ليگل اسٽڊيز 1 (1): 135–191. doi:10.1086/467481.
  167. ↑ "ڄاڻي واڻي قتل جا متاثر". گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "2018ع ۾ جرمنيءَ ۾ ڏوهن جي شرح ڪيترن ڏهاڪن جي گهٽ ترين سطح تي پهتي". DW. 2 April 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2019 تي محفوظ ڪيل.
  169. ↑ Martin, Nik (4 June 2024). "جرمني: پرتشدد ڏوهن جي شرح 15 سالن جي بلند ترين سطح تي پهتي — رپورٽ". DW.
  170. ↑ "اسٽون وال عالمي ڪم جي جڳهه بابت بريفنگ 2018ع – جرمني" (PDF). Stonewall. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "پرڏيهه ۾ جرمن سفارتي مشن". جرمني جو وفاقي پرڏيهي دفتر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "سفارتخانا". جرمني جو وفاقي پرڏيهي دفتر. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ Freed, John (4 April 2008). "يورپ جو اڳواڻ؟ سمنڊ جي ٻنهي پاسن کان مختلف جواب". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  174. ↑ "فرانسيسي-جرمن دفاعي ۽ سلامتي ڪائونسل جو اعلان". برطانيا ۾ فرانسيسي سفارتخانو. 13 May 2004. اصل نسخو مان 27 March 2014 تي محفوظ ڪيل.
  175. ↑ "عالميت کي شڪل ڏيڻ – ڀائيواريون وڌائڻ – ذميواري ونڊڻ: جرمن حڪومت جو حڪمت عملي وارو دستاويز" (PDF). جرمن وفاقي حڪومت. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ Sterio, Milena (2013). بين الاقوامي قانون تحت خود اراديت جو حق: "سيلفسٽان"، علحدگي ۽ عظيم طاقتن جي حڪمراني. Routledge. ص. xii (preface). ISBN 978-0415668187.
  177. ↑ Paul, T.V.; Wirtz, James; Fortmann, Michel (2004). طاقت جو توازن: 21هين صديءَ ۾ نظريو ۽ عمل. Stanford University Press. ص. 59. ISBN 978-0-8047-5017-2.
  178. ↑ "آمريڪا جا جرمنيءَ سان لاڳاپا". آمريڪي پرڏيهي کاتو. 4 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  179. ↑ "آمريڪا-جرمني اقتصادي لاڳاپا: حقيقت نامو" (PDF). برلن ۾ آمريڪي سفارتخانو. May 2006. اصل نسخو (PDF) مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ "جرمن ترقياتي پاليسيءَ جا مقصد". وفاقي اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ واري وزارت. 10 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2011 تي محفوظ ڪيل.
  181. ↑ Green, Andrew (8 August 2019). "جرمني، پرڏيهي امداد ۽ حاصل نہ ٿي سگهندڙ 0.7 سيڪڙو". Devex. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2019 تي محفوظ ڪيل.
  182. ↑ "تبديليءَ جي دور جي بنڊس وير: روڪٿام لاءِ جنگ جي قابل هجڻ". bmvg.de (جرمن ۾). 29 July 2024.
  183. ↑ "فوجي خرچن جا رجحان 2025ع" (PDF). اسٽاڪهوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ. April 2026. 31 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "جرمني دفاعي خرچن لاءِ 100 ارب يورو مختص ڪرڻ جو اعلان ڪيو". Deutsche Welle. 27 February 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2022 تي محفوظ ڪيل.
  185. ↑ Schuetze, Christopher F. (27 February 2022). "روس جي حملي کان پوءِ جرمني فوجي فنڊنگ ۾ وڏي واڌ ڪئي". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2022 تي محفوظ ڪيل.
  186. ↑ "نيٽو ملڪن جا دفاعي خرچ (2014–2026ع)" (PDF). NATO. 9 June 2026. ص. 8–9.
  187. ↑ "عملي جا انگ اکر" (جرمن ۾). Bundeswehr. 31 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "مستقبل جو جائزو: ايندڙ دور جي بنڊس وير" (German ۾). بنڊس وير. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2011 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  189. ↑ Connolly, Kate (22 November 2010). "جرمني لازمي فوجي خدمت ختم ڪندو". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  190. ↑ Pidd, Helen (16 March 2011). "جرمنيءَ ۾ لازمي ڀرتيءَ جي پڄاڻي، پر ان جي جاءِ ڇا وٺندو؟". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  191. ↑ "بنڊس وير ۾ عورتون" (German ۾). بنڊس وير. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2011 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  192. ↑ "مالي سال 2023ع ۾ آمريڪي هٿيارن جي برآمدات رڪارڊ سطح تي پهتيون". وائس آف آمريڪا نيوز. 29 January 2024.
  193. ↑ "جرمني جي وفاقي جمهوريه جو بنيادي قانون، آرٽيڪل 65a، 87 ۽ 115b" (PDF) (German ۾). وفاقي انصاف واري وزارت. اصل نسخو (PDF) مان 28 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2011 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  194. ↑ "مشنن ۾ بنڊس وير" (German ۾). بنڊس وير. 26 June 2026.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  195. ↑ "جرمني گڏيل هٿياربند فوجي مشن ۾ واڌ ڪري ٿو". tagesschau.de. 26 June 2026.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  196. ↑ "بدعنواني بابت تاثر جو اشاريه 2019ع". Transparency International. 24 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ Schwab, Klaus. "عالمي مقابلي جي صلاحيت بابت رپورٽ 2018ع" (PDF). ص. 11. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "جرمني ٻيهر دنيا جي ٽئين وڏي معيشت بڻجي ويو". Der Spiegel (جرمن ۾). 15 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2024 تي محفوظ ڪيل.
  199. ↑ "جي ڊي پي، خريداري قوت برابري (موجوده بين الاقوامي ڊالر)". عالمي بئنڪ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "خريداري قوت جي معيار موجب في ماڻهو جي ڊي پي". يورو اسٽيٽ. 9 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ "بيروزگاريءَ جا انگ اکر". يورو اسٽيٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "يورپي واحد مارڪيٽ". يورپي ڪميشن. 5 July 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "جرمني: ملڪ اندر وڌيڪ خرچ ڪريو". بين الاقوامي مالياتي فنڊ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ Andrews, Edmund L. (1 January 2002). "جرمنن طاقت ۽ اتحاد جي علامت مارڪ کي الوداع چيو". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
  205. ↑ "مالياتي پاليسي". Bundesbank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ Lavery, Scott; Schmid, Davide (2018). بريگزٽ کان پوءِ هڪ مالي مرڪز طور فرينڪفرٽ (PDF) (Report). SPERI Global Political Economy Brief. University of Sheffield. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "چين جرمنيءَ جو مکيه واپاري ڀائيوار آهي". جرمني جو وفاقي شماريات دفتر. 4 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "پرڏيهي واپار". Statistiches Bundesamt. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Randall, Chris (10 December 2019). "CAM مطالعي موجب جرمن گاڏيون ٺاهيندڙ سڀ کان وڌيڪ جدت پسند آهن". Electrive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2020 تي محفوظ ڪيل.
  210. ↑ "ڪارون". The Observatory of Economic Complexity. 8 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "هائيونڊائي، هاڻي ٽيون نمبر وڏو گاڏيون ٺاهيندڙ ادارو، ٽويوٽا ۽ وولڪس ويگن کي للڪاري ٿو". Bloomberg. 20 December 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2023 تي محفوظ ڪيل.
  212. ↑ "گلوبل 500". Fortune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ "DAX". Bloomberg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Frost, Simon (28 August 2015). "شروعاتي ڪاروبارن ۾ سيڙپڪاريءَ ۾ برلن لنڊن کان اڳتي نڪري ويو". euractiv.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2015 تي محفوظ ڪيل.
  215. ↑ Dakers, Marion (11 May 2017). "ترقيءَ جا راز: جرمنيءَ جي مِٽل شٽانٽ جي طاقت". The Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2019 تي محفوظ ڪيل.
  216. ↑ Bayley, Caroline (17 August 2017). "جرمنيءَ جي مِٽل شٽانٽ جا "لڪل چيمپيئن"". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2019 تي محفوظ ڪيل.
  217. ↑ "تحقيق ۽ جدت بابت وفاقي رپورٽ 2014ع" (PDF). وفاقي تعليم ۽ تحقيق واري وزارت. 2014. اصل نسخو (PDF) مان 14 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "تحقيق ۽ ترقيءَ تي مجموعي ملڪي خرچ". OECD. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ McCarthy, Niall (13 January 2020). "سائنسي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻي ڪندڙ ملڪ". عالمي اقتصادي فورم. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
  220. ↑ Plackett, Benjamin (18 June 2024). "نيچر انڊيڪس 2024ع جا تحقيقي اڳواڻ: مٿين ڏهن ۾ ٻيهر تبديلي، ڀارت چين جي نقش قدم تي". Nature Index.
  221. ↑ Boytchev, Hristio (27 March 2019). "جرمن تحقيقي منظرنامي جي پيچيدگين جو تعارف". Nature 567 (7749): S34–S35. doi:10.1038/d41586-019-00910-7. PMID 30918381.
  222. ↑ "جرمني يورپي خلائي تحقيق ۾ 3.3 ارب يورو سيڙائي ٿو ۽ ESA جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ بڻجي ٿو". جرمن فضائي ۽ خلائي مرڪز. 28 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). عالمي جدت اشاريه 2025ع: هڪ اهم موڙ تي جدت. عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم. ص. 19. ISBN 978-92-805-3797-0.
  224. 1 2 "جرمنيءَ ۾ اقتصادي واڌ جي محرڪ طور سياحت" (PDF). وفاقي اقتصادي معاملن ۽ توانائي واري وزارت. November 2017. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "بين الاقوامي سياحت – 2023ع جي شروعات مضبوط، وچ اوڀر پهرين ٽه ماهي ۾ 2019ع واري سطح بحال ڪئي". World Tourism Barometer 21 (2). May 2023. https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD.
  226. ↑ "جرمنيءَ جون سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي نشانيون". DW. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "2009ع کان 2018ع تائين يوروپا پارڪ رُسٽ ٿيم پارڪ ۾ حاضري (ملينن ۾)". Statista. 19 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ "اميگريشن سبب جرمنيءَ جي آبادي وڌي 84.7 ملين ٿي وئي". ETIAS. 30 January 2024.
  229. ↑ Metz, Helen, مرتب (1995). "ترڪي: هڪ ملڪي اڀياس | جاگرافي". GPO for the Library of Congress. اصل نسخو مان 15 November 2025 تي محفوظ ڪيل.
  230. 1 2 3 "جرمنيءَ ۾ قومي اقليتون" (PDF). جرمني جي وفاقي گهرو وزارت. May 2010. اصل نسخو (PDF) مان 21 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ Webb, Alex (20 May 2014). "نئين OECD درجابنديءَ ۾ آمريڪا کان پوءِ جرمني مکيه لڏپلاڻ وارو ملڪ". بلومبرگ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2015 تي محفوظ ڪيل.
  232. ↑ "بين الاقوامي لڏپلاڻ رپورٽ 2015ع – اهم نڪتا" (PDF). گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو. 2015. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "جرمني: 2023ع ۾ پناهگيرن جون درخواستون تيزيءَ سان وڌيون". Deutsche Welle. 9 January 2024.
  234. ↑ "موجوده آبادي". وفاقي شماريات دفتر. 20 June 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 August 2023 تي محفوظ ڪيل.
  235. ↑ "پرڏيهي آبادي". OECD. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ "20 اپريل 2023ع جي پريس رليز نمبر 158". Statistisches Bundesamt. 20 April 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 November 2023 تي محفوظ ڪيل.
  237. ↑ "دنيا جا شهري علائقا" (PDF). Demographia. اصل نسخو (PDF) مان 3 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "خصوصي يوروبيروميٽر 243: يورپي ۽ سندن ٻوليون (سروي)" (PDF). يورپا. 2006. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2011 تي حاصل ڪيل.
    يورپي ڪميشن (2006). "خصوصي يوروبيروميٽر 243: يورپي ۽ سندن ٻوليون (انتظامي خلاصو)" (PDF). يورپا. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "يورپ ۾ ٻولين بابت اڪثر پڇيا ويندڙ سوال". يورپي ڪميشن. 26 September 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ "جرمن ٻولي". FAZIT Communication GmbH. 20 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ خصوصي يوروبيروميٽر سروي "يورپي ۽ سندن ٻوليون". European Commission, Directorate-General for Communication. May 2024. ISBN 978-92-68-12045-3.
  242. ↑ "2022ع ۽ 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي وابستگي موجب آبادي – هر وفاقي رياست لاءِ" (جرمن ۾). Statistisches Bundesamt. 2 July 2024.
  243. ↑ "مذهبي وابستگيون 2025ع" [Religious denominations 2025] (جرمن ۾). fowid [de]
      ('جرمنيءَ ۾ عالمي نظرين بابت تحقيقي گروپ'). 4 July 2026.       {{cite web}}: line feed اکر in |publisher= at position 158 (مدد)
    1. ↑ "2025ع جي آخر ۾ چرچ جا رڪن: 43.8 سيڪڙو" [Membership of churches at the end of 2025: 43.8%] (جرمن ۾). Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland (fowid). 16 March 2026.
    2. ↑ Thompson, Peter (22 September 2012). "اوڀر جرمني: ڌرتيءَ جو سڀ کان وڌيڪ غير مذهبي هنڌ". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
    3. ↑ "جرمني". برڪلي سينٽر فار ريليجن، پيس اينڊ ورلڊ افيئرز. اصل نسخو مان 24 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
    4. 1 2 "مذهب موجب علائقائي ڀيٽ ۾ آبادي (تفصيلي) – سيڪڙو ۾". 2011ع جي آدمشماري (German ۾). جرمني جو وفاقي شماريات دفتر. 9 May 2011. ص. 2011ع جي آدمشماري – صفحو 6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 June 2013 تي محفوظ ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
    5. ↑ "2011ع جي آدمشماري – 31 مئي 2013ع تي برلن ۾ جرمنيءَ جي آبادي بابت حقيقتون" [2011 Census – Facts about the population of Germany on 31 May 2013 in Berlin] (PDF) (Press release) (German ۾). جرمني جو وفاقي شماريات دفتر. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2017 تي حاصل ڪيل.{{cite press release}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
    6. 1 2 "جرمنيءَ ۾ مسلمانن جي زندگي 2020ع". وفاقي لڏپلاڻ ۽ پناهگيرن وارو دفتر. April 2020. 9 August 2021 تي حاصل ڪيل.
    7. ↑ "جرمني: برلن کي روسي ڳالهائيندڙ يهودين کي سماج ۾ ضم ڪرڻ جو چئلينج". Radio Free Europe / Radio Liberty. 8 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
    8. ↑ "جرمن يهودي رڳو مظلوم نه آهن، برادريءَ جي اڳواڻ جو چوڻ". Jewish Journal. 5 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2018 تي محفوظ ڪيل.
    9. ↑ "يهودي برلن: افسانا ۽ ٽڪراءُ". Humanity in Action. اصل نسخو مان 13 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
    10. 1 2 "ملڪي خاڪو: جرمني" (PDF). لائبريري آف ڪانگريس. April 2008. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2011 تي حاصل ڪيل.
    11. ↑ Trines, Stefan (8 November 2016). "جرمنيءَ ۾ تعليم". World Education News and Reviews. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
    12. ↑ "هڪ جرمن نمونو عالمي بڻجي ٿو". Financial Times. 21 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2014 تي حاصل ڪيل.
    13. ↑ Pitman, Tim; Hannah Forsyth (18 March 2014). "ڇا اسان کي جرمنيءَ جي مفت اعليٰ تعليم واري طريقي جي پيروي ڪرڻ گهرجي؟". The Conversation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2014 تي محفوظ ڪيل.
    14. ↑ Bridgestock, Laura (13 November 2014). "جرمنيءَ ۾ بين الاقوامي تعليم جي وڌندڙ مقبوليت". QS Topuniversities. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2016 تي محفوظ ڪيل.
    15. ↑ Bertram, Björn. "درجابندي: بين الاقوامي ڀيٽ ۾ هاڊلبرگ يونيورسٽي". Universität Heidelberg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2014 تي حاصل ڪيل.
    16. ↑ "برلن جي همبولٽ يونيورسٽي". Times Higher Education. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
    17. ↑ Kern, Heinrich (2010). "همبولٽ جو تعليمي آدرش ۽ جديد علمي تعليم" (PDF). 26th Annual Meeting of the Danube Rectors Conference. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2020 تي حاصل ڪيل.
    18. ↑ "لوبڪ جي هولي اسپرٽ اسپتال". Lübeck + Travemünde. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2014 تي حاصل ڪيل.
    19. ↑ تبديليءَ هيٺ صحت جي سار سنڀال جا نظام: جرمني (PDF). European Observatory on Health Care Systems. 2000. ص. 8. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
    20. ↑ "جرمنيءَ جي شمارياتي خلاصي (2002ع کان هاڻوڪي وقت تائين)". عالمي صحت تنظيم. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2016 تي حاصل ڪيل.
    21. ↑ "عالمي صحت خرچن جو ڊيٽابيس". عالمي صحت تنظيم. December 2025.
    22. ↑ "جرمنيءَ جي ملڪي صحت جو خاڪو 2019ع" (PDF). WHO. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    23. ↑ "وڌيڪ وزن ۽ ٿلهائپ – بي ايم آءِ جا انگ اکر". يورو اسٽيٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    24. ↑ Jacobi, Frank; Höfler, M; Strehle, J; Mack, S; Gerschler, A; Scholl, L; Busch, M A; Maske, U et al. (2014). "عام آباديءَ ۾ ذهني بيماريون: جرمنيءَ ۾ بالغن جي صحت بابت مطالعي ۽ اضافي ذهني صحت ماڊيول (DEGS1-MH) جو مطالعو". Der Nervenarzt 85 (1): 77–87. doi:10.1007/s00115-013-3961-y. PMID 24441882.
    25. ↑ Trautmann, Caroline; Kleißle, Christian; Müller, Christoph (2017). "رهنمائي: جرمنيءَ ۾ نفسياتي صحت جي سار سنڀال جو نظام" (PDF). Bundesverband der Angehörigen psychisch kranker Menschen e.V.
    26. ↑ Stoffers-Winterling, J. M.; Wiegand, H. F.; Broll, J.; Schäfer, S. K.; Adorjan, K.; Tüscher, O.; Lieb, K. (3 April 2025). "جرمنيءَ ۾ ڪوويڊ-19 وبا: ذهني صحت جا رخ، مضبوط ۽ ڪمزور گروهه". Der Nervenarzt 96 (3): 266–271. doi:10.1007/s00115-025-01824-8. PMID 40180657.
    27. ↑ "ذاتي جائزي موجب ذهني صحت (18 سالن کان مٿي)". رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ. 24 March 2026 تي حاصل ڪيل.
    28. ↑ "يورپي يونين ۾ 7.2 سيڪڙو ماڻهو دائمي ڊپريشن جو شڪار آهن". يورو اسٽيٽ. 10 September 2021.
    29. ↑ "جرمنيءَ جو ملڪي خاڪو". BBC News. 25 February 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2015 تي محفوظ ڪيل.
    30. ↑ "بي بي سي سروي: جرمني دنيا جو سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيل ملڪ". BBC News. 23 May 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2013 تي محفوظ ڪيل.
    31. ↑ "ورلڊ سروس عالمي سروي: روس بابت منفي خيالن ۾ واڌ". BBC. 4 June 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2014 تي محفوظ ڪيل.
    32. ↑ MacGregor, Neil (28 September 2014). "هڪ ماڻهو ۽ 1,200 ساسيجن وارو ملڪ". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2014 تي محفوظ ڪيل.
    33. ↑ "آسٽريا، جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ ڪرسمس جون روايتون". German Ways. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2014 تي حاصل ڪيل.
    34. ↑ "جرمنيءَ ۾ عالمي ورثي جا ماڳ". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2016 تي حاصل ڪيل.
    35. ↑ "آرٽيڪل 2 EV – جرمنيءَ جي وفاقي جمهوريه ۽ جرمن جمهوري جمهوريه وچ ۾ جرمنيءَ جي اتحاد جي قيام بابت معاهدو" (German ۾). buzer.de. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2015 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
    36. 1 2 3 David Jenkinson; Günther Binding; Doris Kutschbach; Ulrich Knapp; Howard Caygill; Achim Preiss; Helmut Börsch-Supan; Thomas Kliemann; April Eisman; Klaus Niehr; Jeffrey Chipps Smith; Ulrich Leben; Heidrun Zinnkann; Angelika Steinmetz; Walter Spiegl; G. Reinheckel; Hannelore Müller; Gerhard Bott; Peter Hornsby; Anna Beatriz Chadour; Erika Speel; A. Kenneth Snowman; Brigitte Dinger; Annamaria Giusti; Harald Olbrich; Christian Herchenröder; David Alan Robertson; Dominic R. Stone; Eduard Isphording; Heinrich Dilly (10 December 2018). "جرمني، وفاقي جمهوريه". Grove Art Online. doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T031531. ISBN 978-1-884446-05-4.
    37. ↑ "باوهاوس: ڊزائن جو سڀ کان وڌيڪ اثرائتو اسڪول". Gizmodo. 13 June 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2014 تي محفوظ ڪيل.
    38. ↑ "فيشن جي گاديءَ طور برلن: اڻڄاتل عروج". Fashion United UK. 12 January 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2015 تي محفوظ ڪيل.
    39. ↑ Stiewe, Heinrich (2007). جرمنيءَ ۾ فاخوايرڪ گهر: وچئين دور کان اڄ تائين جوڙجڪ، شڪل ۽ استعمال. Primus Verlag. ISBN 978-3-89678-589-3.
    40. ↑ اڏاوت ۽ منظرنامي جي اڏاوت جي لغت. Oxford University Press. 2006. ص. 880. ISBN 978-0-19-860678-9.
    41. ↑ Jodidio, Philip (2008). 100 معاصر معمار (1 ڇاپو). Taschen. ISBN 978-3-8365-0091-3.
    42. ↑ Dégh, Linda (1979). "گرم جون گهريلو ڪهاڻيون ۽ گهر ۾ انهن جي جاءِ". Western Folklore 38 (2): 99–101. doi:10.2307/1498562.
    43. ↑ "ڊوئچس وورٽر بوخ جي تاريخ". DWB 150th Anniversary Exhibition and Symposium (جرمن ۾). Humboldt-Universität. 2004. اصل نسخو مان 15 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
    44. ↑ Espmark, Kjell (2001). "ادب جو نوبل انعام". Nobelprize.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2011 تي محفوظ ڪيل.
    45. ↑ "سالياني رپورٽ" (PDF). International Publishers Association. October 2014. ص. 13. اصل نسخو (PDF) مان 11 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 6 July 2016 تي حاصل ڪيل.
    46. ↑ Weidhaas, Peter; Gossage, Carolyn; Wright, Wendy A. (2007). فرينڪفرٽ ڪتاب ميلي جي تاريخ. Dundurn Press. ص. 11. ISBN 978-1-55002-744-0.
    47. ↑ Chase, Jefferson (13 March 2015). "لائپزگ ڪتاب ميلو: ثقافتي ڏيک سان گڏ سنجيده پاسو". ڊوئچه ويلي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 April 2015 تي محفوظ ڪيل.
    48. ↑ Searle, John (1987). "تعارف". فلسفي جو بليڪ ويل ساٿي. Wiley-Blackwell.
    49. ↑ Kmetz, John; Finscher, Ludwig; Schubert, Giselher; Schepping, Wilhelm; Bohlman, Philip V. (20 January 2001). "جرمني، وفاقي جمهوريه". Grove Music Online. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.40055. ISBN 978-1-56159-263-0.
    50. ↑ "جاپان ۾ رڪارڊ ٿيل موسيقيءَ جي صنعت" (PDF). Recording Industry Association of Japan. 2013. ص. 24. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2014 تي حاصل ڪيل.
    51. ↑ "ڪرافٽ ورڪ اليڪٽرو جي اڳواڻن طور پنهنجو ورثو برقرار رکي ٿو". Deutsche Welle. 8 April 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2013 تي محفوظ ڪيل.
    52. ↑ Nye, Sean (2013). "گهٽتائيءَ جون سمجهاڻيون: برلن جو ڏهاڪو، منيمال تسلسل ۽ جرمن ٽيڪنو جي ورثي بابت بحث". Journal of Popular Music Studies 25 (2): 154–184. doi:10.1111/JPMS.12032. https://www.academia.edu/3813069. Retrieved 12 December 2014.
    53. ↑ "جرمنيءَ ۾ ٽيليويزن جي ورڇ". Digitaler Sat-Empfang via ASTRA: Überirdisch fernsehen. Astra Sat. 19 February 2013. اصل نسخو مان 1 January 2015 تي محفوظ ڪيل.
    54. 1 2 3 4 5 "جرمني". Media Landscapes. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    55. ↑ Batchelor, James (16 July 2019). "جرمن صارفين 2018ع ۾ وڊيو گيمز تي 4.4 ارب يورو خرچ ڪيا". GamesIndustry.biz. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    56. ↑ MacDonald, Keza (23 August 2022). "پشنگ بٽنز: دنيا جي سڀ کان وڏي گيمز ڪنوينشن مان ڇا اميد ڪجي". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2023 تي محفوظ ڪيل.
    57. ↑ Brockmann, Stephen (2010). جرمن فلم جي تنقيدي تاريخ. Camden House. ص. 286. ISBN 978-1-57113-468-4.
    58. ↑ Reimer, Robert; Reimer, Carol (2019). جرمن سئنيما جي تاريخي لغت. Rowman & Littlefield. ص. 331. ISBN 978-1-5381-1940-2.
    59. ↑ Philpott, Don (2016). شراب ۽ کاڌي جي دنيا: قسمن، ذائقن، تاريخ ۽ جوڙن بابت رهنمائي. Rowman & Littlefield. ص. 344. ISBN 978-1-4422-6804-3.
    60. ↑ "اسان جي پنير ڪٿان اچي ٿي؟". يورو اسٽيٽ. 19 January 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    61. ↑ "جرمن هيم ۽ ساسيجن بابت رهنمائي". German Foods North America. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2015 تي حاصل ڪيل.
    62. ↑ "جرمنيءَ جي قومي مشروب — بيئر — جو تفصيلي جائزو". دي ٽائيمز آف انڊيا. 16 September 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 September 2021 تي محفوظ ڪيل.
    63. ↑ Payne, Samantha (20 November 2014). "بيئر سڀ کان وڌيڪ پيئندڙ مٿيان 10 ملڪ: چيڪ جمهوريه ۽ جرمني سڀ کان وڌيڪ پائنٽ پيئن ٿا". International Business Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2015 تي محفوظ ڪيل.
    64. ↑ "سٺي بيئر جا 492 سال: جرمنن پنهنجي بيئر جي خالص هجڻ واري قانون جي سالگرهه ملهائي". Spiegel Online. 23 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 May 2008 تي محفوظ ڪيل.
    65. ↑ "جرمن شراب جا انگ اکر". Wines of Germany, Deutsches Weininstitut. اصل نسخو مان 17 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2026 تي حاصل ڪيل.
    66. ↑ "2019ع ۾ ملڪ موجب عالمي شراب جي پيداوار (ملين هيڪٽوليٽرن ۾)". Statista. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2021 تي حاصل ڪيل.
    67. ↑ Heller, Charlie (15 November 2017). "جرمنيءَ کي هاڻي پنهنجو 300هون مشلين ستارو مليو". Food and Wine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    68. ↑ Schalling, Herbert (21 August 2019). "DFB: صدارتي اميدوار فرٽس ڪيلر "هاڻي هڪ ماڻهوءَ جو شو نه" جو واعدو ڪري ٿو". DW. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2020 تي محفوظ ڪيل.
    69. ↑ Gaines, Cork (22 May 2015). "NFL ۽ ميجر ليگ بيس بال دنيا جون سڀ کان وڌيڪ ڏٺيون ويندڙ راندين جون ليگون آهن". Business Insider. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 August 2019 تي محفوظ ڪيل.
    70. ↑ "فيفا عالمي ڪپ جي وقتي ترتيب". FIFA. اصل نسخو مان 5 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    71. ↑ "تاريخ". UEFA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    72. ↑ "ڪنفيڊريشنز ڪپ". FIFA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2020 تي حاصل ڪيل.
    73. ↑ Smith, Damien (15 December 2020). "پورش 2023ع ۾ لي مان 24 آورز ڏانهن واپس ايندي". Autocar. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2021 تي حاصل ڪيل.
    74. ↑ Ornstein, David (23 October 2006). "مائيڪل شوماخر بابت اسان ڇا وڃائينداسين". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2014 تي محفوظ ڪيل.
    75. ↑ "ويٽل لڳاتار اٺين فتح سان فارمولا ون جي تاريخ رقم ڪري ٿو". Irish Independent. 17 November 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2013 تي محفوظ ڪيل.
    76. ↑ Reiche, Danyel (2016). اولمپڪ راندين ۾ ملڪن جي ڪاميابي ۽ ناڪامي. Routledge. ص. 99. doi:10.4324/9781315757308. ISBN 978-1-317-63277-1.
    77. ↑ Large, David Clay (2007). نازي رانديون: 1936ع جون اولمپڪ رانديون. W. W. Norton & Company. ص. 136, 337. ISBN 978-0-393-05884-0.
    78. ↑ Large 2007, p. 337.
    1. ↑ 1952ع کان 1990ع تائين، سڄو ڊاس ليڊ ڊير ڊوئچن قومي ترانو هو، پر سرڪاري موقعن تي رڳو ان جو ٽيون بند ڳايو ويندو هو. 1991ع کان، رڳو ٽيون بند قومي ترانو آهي.[1]
    2. ↑ برلن جرمني جي واحد آئيني گاديءَ جو هنڌ ۽ حڪومت جي قانوني سيٽ آهي، پر جرمني جي وفاقي جمهوريه جي اڳوڻي عارضي گادي بون کي "وفاقي شهر" (Bundesstadt) جو خاص لقب حاصل آهي ۽ اهو 16 وزارتن جو بنيادي مرڪز آهي.[2]
    3. ↑ ڊينش، لو جرمن، سوربي، روماني ۽ فريزي کي علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر تحت تسليم ڪيو ويو آهي.[3]
    4. ↑ جرمن: Deutschland, de
    5. ↑ جرمن: Bundesrepublik Deutschland, de[10]
    6. ↑ ترڪي کي شامل نه ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي رڳو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو ايراضي ۽ 10 سيڪڙو آبادي يورپ ۾ واقع آهي.[229]
    7. ↑ لڏپلاڻ وارو پسمنظر ان صورت ۾ سمجهيو ويندو آهي جڏهن ڪو شخص يا سندس گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙي اڳواٽ مقرر ملڪ ۾ ڄائو هجي جتي مسلمان آبادي نمايان هجي، يا اهڙي ملڪ جي شهريت رکي يا سندس گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙي ملڪ جي شهريت رکندڙ هجي.[249]

    ٻاهريان ڳنڍڻا

    [سنواريو]
    وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
    Germany
    بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
    وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
    وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
    وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
    وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
    وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
    وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
    وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
    وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

    51°N 9°E / 51°N 9°E / 51; 9

    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جرمني&oldid=408908" تان ورتل