محمد محسن بيڪس
محمد محسن بيڪس
| |
|---|---|
| پيدائش | محمد محسن 1275هه (1858ع–1859ع) روهڙي، سنڌ |
| وفات | 5 رمضان 1298هه (1 آگسٽ 1881ع) روهڙي، سنڌ |
| مدفن | درگاهه بيدل بيڪس، روهڙي |
| پيشو | صوفي، شاعر |
| نمايان ڪم | ديوان بيڪس |
| کان متاثر ٿيو | قادر بخش بيدل |
| تحريڪ | سنڌي صوفي شاعري |
| مذهب | اسلام |
محمد محسن قريشي، مشهور بہ محمد محسن بيڪس يا فقير محمد محسن بيڪس (1275هه؛ 1858ع–1859ع – 5 رمضان 1298هه؛ 1 آگسٽ 1881ع)، روهڙي جو سنڌي صوفي شاعر هو، جيڪو پنهنجي ادبي تخلص „بيڪس“ سان مشهور ٿيو.[1] هو مشهور صوفي شاعر قادر بخش بيدل جو فرزند ۽ سندس فڪري ۽ شاعراڻي روايت جو ابتدائي جانشين هو.[2] سندس شاعري سنڌي، سرائڪي، فارسي، هندي ۽ اردو ۾ ملي ٿي ۽ ان ۾ تصوف، وحدت، عشق، حسن، درد ۽ فراق جا موضوع نمايان آهن.[1]
بيڪس ننڍي عمر ۾ وفات ڪئي، پر سندس شاعري بعد ۾ گڏ ڪري ديوان بيڪس جي نالي سان شايع ڪئي وئي. سيد عبدالحسين شاهه موسوي مرتب ڪيل اهو ديوان 1965ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ڇپايو.[3]
نالو ۽ تخلص
[سنواريو]سندس اصل نالو محمد محسن هو ۽ شاعريءَ ۾ بيڪس تخلص استعمال ڪندو هو.[1] سنڌي ادبي تاريخ ۾ سندس نالو عام طور محمد محسن بيڪس ۽ فقير محمد محسن بيڪس جي صورت ۾ ملي ٿو.[4]
سندس تخلص ۽ سندس والد جو تخلص ايتري قدر گڏجي مشهور ٿيا، جو روهڙيءَ واري سندن درگاهه پڻ عام طور „بيدل بيڪس“ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.[5]
جنم ۽ خاندان
[سنواريو]بيڪس روهڙي ۾ مشهور صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي گهر ۾ پيدا ٿيو.[4] سندس خاندان جو روحاني ۽ علمي ماحول سندس شخصيت ۽ شاعريءَ جي تشڪيل ۾ اهم رهيو. بيدل پاڻ سنڌي، سرائڪي، فارسي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ لکندو هو ۽ تصوف تي وڏي تعداد ۾ تصنيفون ڇڏيائين؛ ان ڪري بيڪس جي ابتدائي ادبي تربيت گهر جي ئي صوفي ۽ گهڻ لساني ماحول ۾ ٿي.[6]
بيڪس جي ماءُ بابت صوفياءِ سنڌ اور اردو ۾ ڄاڻايل آهي ته قادر بخش بيدل جون ٻه شاديون ٿيون هيون ۽ محمد محسن سندس شڪارپور واري مغل خاندان مان ٿيل شاديءَ مان ڄائو هو.[1]
ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف
[سنواريو]بيڪس جي جنم بابت ذريعن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو. محمد صديق ميمڻ جي سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ سندس جنم 28 جمادي الثاني 1275هه ۽ 1858ع ڄاڻايو ويو آهي.[4] غلام شبير پيراهين جي تحقيقي تذڪري ۾ به 28 جمادي الثاني 1275هه ڏنو ويو آهي، پر ان جو گريگورين برابر 2 فيبروري 1859ع ڄاڻايل آهي.[7]
ٻين ثانوي حوالن ۾ 31 جنوري 1859ع پڻ ملي ٿو. انهيءَ اختلاف سبب، وڌيڪ قطعي دستاويزي ثبوت ملڻ تائين 1275هه (1858ع–1859ع) کي بنيادي تاريخ رکڻ وڌيڪ محتاط آهي.
تعليم
[سنواريو]بيڪس پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي والد قادر بخش بيدل کان حاصل ڪئي. محمد صديق ميمڻ موجب هن قرآن شريف ۽ فارسيءَ جي ابتدائي تعليم بيدل کان ورتي، جنهن کان پوءِ بيدل جي ڀاڻيجي آخوند عبدالله وٽ پڙهيو. آخوند عبدالله جو روهڙيءَ جي پاٽولين واري محلي ۾ وڏو مڪتب هو.[4]
هن گهريلو ۽ مڪتبي تعليم سان گڏ پنهنجي والد جي صوفيانه صحبت مان پڻ فيض حاصل ڪيو. سندس بعد واري گهڻ لساني شاعريءَ مان فارسي-سنڌي صوفي ادب سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.
والد بيدل جو اثر
[سنواريو]قادر بخش بيدل بيڪس جي زندگيءَ جو سڀ کان اهم علمي ۽ روحاني اثر هو. جديد تحقيقي ادب ۾ بيڪس کي بيدل جي شاعراڻي مڪتب جو پهريون پيروڪار قرار ڏنو ويو آهي.[2]
بيدل جي وفات وقت بيڪس اڃا نوجوان هو. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ۾ ڇپيل مطالعي موجب بيڪس پنهنجي والد جي وفات جي تاريخ ۽ عمر هڪ منظوم تاريخ ۾ محفوظ ڪئي، جنهن ۾ 1289هه ۽ 16 ذوالقعد جو ذڪر موجود آهي.[8]
هي منظوم تاريخ ان لحاظ کان به اهم آهي ته بيڪس پنهنجي والد بيدل جي سوانح بابت اوائلي ماخذن مان هڪ بڻجي ٿو.[8]
بيدل جي وفات کان پوءِ
[سنواريو]بيدل جي وفات 16 ذوالقعد 1289هه ۾ ٿي، جنهن وقت بيڪس لڳ ڀڳ چوڏهن سالن جو هو.[8] صوفياءِ سنڌ اور اردو موجب والد جي وفات نوجوان بيڪس تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ هو گهڻو وقت بيدل جي مزار ڀرسان گذاريندو هو.[1]
ساڳئي ماخذ موجب بيدل جي وفات کان پوءِ بيڪس ڪجهه فقيرن سان گڏ جهوڪ شريف ويو ۽ اتي بيدل سان منسوب امانتون ۽ تبرڪات کڻي پهتو. هن سفر بابت تفصيل گهڻو ڪري روايتي سوانحي ادب ۾ محفوظ آهي، تنهنڪري ان کي تاريخي واقعي جي بجاءِ سوانحي روايت طور پڙهڻ گهرجي.[1]
جهوڪ شريف ۽ سيوهڻ جو سفر
[سنواريو]صوفياءِ سنڌ اور اردو ۾ روايت آهي ته جهوڪ شريف ۾ رهڻ کان پوءِ بيڪس ٻيڙيءَ ذريعي سيوهڻ ويو، جتي هن لال شهباز قلندر جي درگاهه تي حاضري ڀري.[1] سندس شاعريءَ ۾ قلندر لال شهباز سان عقيدت جا اظهار پڻ ملن ٿا.
هي سفر سندس صوفيانه زندگيءَ جي انهن روايتن مان آهي، جيڪي بيدل-بيڪس سان لاڳاپيل تذڪرن ۾ محفوظ رهيون آهن. اهڙن بيانن کي سندس شاعريءَ جي روحاني ۽ ثقافتي پسمنظر جي حيثيت سان ڏسي سگهجي ٿو.
شاعري
[سنواريو]بيڪس سنڌي صوفي شاعريءَ جي اوڻيهين صديءَ واري روايت جو شاعر هو. Encyclopaedia of Indian Literature ۽ Encyclopaedia of Muslim Biography پڻ کيس سنڌي شاعر طور درج ڪن ٿا.[2][5]
سندس شاعريءَ ۾ عشق، حسن، فراق، روحاني جستجو ۽ وحدت جا موضوع نمايان آهن. غلام شبير پيراهين سندس شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ درد جي شدت ۽ حسن جي احساس کي خاص طور نمايان ڪري ٿو.[7]
گهڻ لساني شاعري
[سنواريو]بيڪس پنهنجي مختصر حياتيءَ باوجود هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪئي. مختلف ادبي ماخذن ۾ سندس سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ هندي ڪلام جو ذڪر ملي ٿو،[7] جڏهن ته صوفياءِ سنڌ اور اردو سندس اردو شاعريءَ جا مثال پڻ محفوظ ڪري ٿو.[1]
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ پڻ محمد محسن بيڪس کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب بلوچ جي ڪتاب ۾ روحل فقير، سچل سرمست، قادر بخش بيدل، حمل خان لغاري ۽ ٻين سان گڏ محمد محسن بيڪس جو تذڪرو پڻ موجود آهي.[9]
فڪر ۽ تصوف
[سنواريو]بيڪس جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري پسمنظر سندس والد بيدل جي صوفيانه روايت سان ڳنڍيل آهي. بيدل جي فڪر ۾ وحدت الوجود، معرفت، عشق ۽ نفس جي اصلاح جهڙا موضوع اهم هئا؛ بيڪس جي شاعريءَ ۾ به عشق ۽ وحدت جي صوفيانه اظهار جو تسلسل ملي ٿو.
سندس مشهور ڪافيءَ ۾ مختلف مذهبي سڃاڻپن—ڪافر، گبر، يهودي ۽ مسلمان—جو ذڪر هڪ ئي انساني ۽ روحاني تجليءَ جي پسمنظر ۾ اچي ٿو. اهو اظهار سندس شاعريءَ ۾ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين وحدت واري صوفيانه تصور جو مثال سمجهيو ويو آهي.[1]
ادبي دور
[سنواريو]بيڪس سنڌ ۾ برطانوي راڄ جي شروعاتي دور جو شاعر هو. سنڌي ادب جي تاريخي جائزي ۾ کيس بيدل، حمل فقير، سيد مصري شاهه، منٺار فقير راڄڙ ۽ ٻين اوڻيهين صديءَ جي شاعرن واري وسيع صوفي ۽ عوامي ادبي روايت جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.
بيڪس جو همعصر صوفي شاعر بچل شاهه مياڻي وارو پڻ هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا بچل شاهه بابت ڄاڻائيندي کيس محمد محسن بيڪس جو همعصر قرار ڏئي ٿي ۽ اهو پڻ ٻڌائي ٿي ته بچل شاهه جي بيدل سان رهاڻ هوندي هئي.[10]
وفات
[سنواريو]بيڪس 5 رمضان 1298هه، مطابق 1 آگسٽ 1881ع تي روهڙيءَ ۾ وفات ڪئي.[1][7] سندس عمر اٽڪل 22–23 سال هئي. سندس وفات تي شاعر نواب شاهه سڪايل پڻ دردناڪ نظم لکيو.[7]
صوفياءِ سنڌ اور اردو ۾ سيد عبدالحسين شاهه موسوي جي مرتب ڪيل ديوان بيڪس جي حوالي سان سندس وفات جو فارسي تاريخي قطعو پڻ نقل ڪيو ويو آهي، جنهن مان 1298هه جو سال نڪري ٿو.[1]
جانشيني
[سنواريو]بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل واري روحاني سلسلي جي گاديءَ بابت پڻ تاريخي مواد موجود آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيد ويڌل شاهه موسوي جي سوانح ۾ درج روايت موجب بيڪس جي 1298هه ۾ وفات کان پوءِ ٽئين ڏينهن روهڙيءَ جي وعظ واري مسجد ۾ سندس دستار فقير غلام لطيف کي ٻڌائي وئي.[11]
اهو حوالو بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل-بيڪس سان لاڳاپيل روحاني روايت جي تسلسل بابت اهم دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.
درگاهه بيدل بيڪس
[سنواريو]بيڪس کي وفات کان پوءِ روهڙيءَ ۾ پنهنجي والد قادر بخش بيدل جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. ٻنهي صوفي شاعرن جي گڏيل نسبت سبب اها جاءِ عام طور درگاهه بيدل بيڪس جي نالي سان مشهور ٿي.[5]
بيدل جو ساليانو عرس اڄ به روهڙيءَ ۾ سندس درگاهه تي ملهايو وڃي ٿو. ريڊيو پاڪستان پڻ روهڙيءَ واري درگاهه ۽ بيدل-بيڪس جي گڏيل ادبي روايت کي پنهنجي پروگرام ۾ دستاويز ڪيو آهي.[12]
ديوان بيڪس
[سنواريو]بيڪس جو ڪلام سندس حياتيءَ کان گهڻو پوءِ سيد عبدالحسين شاهه موسوي گڏ ڪري مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست مطابق ديوان بيڪس 1965ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ مصنف طور محمد محسن بيڪس ۽ مرتب طور عبدالحسين شاهه موسوي جا نالا ڏنل آهن.[3]
سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين ادبي مواد موجب موسوي ديوان بيڪس کي ساڳئي تحقيقي نموني تي ترتيب ڏنو، جنهن نموني هن ديوان بيدل مرتب ڪيو هو؛ ڪتاب ۾ بيڪس جي سوانح سان گڏ سندس صوفيانه شاعريءَ جو مطالعو پڻ شامل ڪيو ويو.[13]
سنڌي ادبي بورڊ جي موجوده ڪتابي فهرست ۾ به ديوان بيڪس الڳ عنوان طور شامل آهي.[14]
| هجري تاريخ | گريگورين تاريخ | واقعو |
|---|---|---|
| 1275هه | 1858ع–1859ع | روهڙيءَ ۾ ولادت |
| 16 ذوالقعد 1289هه | جنوري 1873ع | والد قادر بخش بيدل جي وفات |
| 5 رمضان 1298هه | 1 آگسٽ 1881ع | بيڪس جي روهڙيءَ ۾ وفات |
| — | 1965ع | سنڌي ادبي بورڊ پاران ديوان بيڪس جي اشاعت |
تحقيق ۽ بعد واري ادبي اهميت
[سنواريو]بيڪس جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي بعد ۾ پڻ تحقيق ٿيندي رهي. بيدل يادگار ڪاميٽي 2005ع ۾ اختر درگاهيءَ جو مرتب ڪيل ڪتاب بيدل بيڪس ۽ سڪايل شايع ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان ڪتاب ۾ „بيڪس جي شخصيت ۽ شاعري“، „ديوان بيڪس جو اڀياس“ ۽ بيڪس جو اڻ ڇپيل ڪلام جهڙا تحقيقي موضوع شامل آهن.[15]
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1965ع واري ديوان بيڪس کان پوءِ به سندس اڻ ڇپيل ڪلام ۽ شاعراڻي فڪر تي تحقيق جاري رهي آهي.
ادبي ورثو
[سنواريو]بيڪس جي ادبي اهميت جو هڪ پاسو سندس ننڍڙي عمر جي مقابلي ۾ ڇڏيل گهڻ لساني ڪلام آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو بيدل جي فڪري روايت جي تسلسل سان سندس تعلق آهي. سنڌي ادبي تاريخ ۾ پيءُ ۽ پٽ جا نالا „بيدل ۽ بيڪس“ گڏجي هڪ ادبي نسبت جي صورت اختيار ڪري چڪا آهن.
سندس شاعريءَ جو مرتب ديوان، جديد تحقيقي ڪتاب ۽ روهڙيءَ جي گڏيل درگاهه ان روايت جي محفوظ رهڻ جا اهم ذريعا آهن.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Durrani, Muhammad Mohsinuddin. Sufiya-e-Sindh aur Urdu (اردو ۾). ص. 195–198.
- 1 2 3 Datta, Amaresh (1987). Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram (انگريزي ۾). Sahitya Akademi. ص. 2775.
- 1 2 3 "سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست". سنڌي ادبي بورڊ. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 "فقير محمد محسن (بيڪس)". سنڌ سلامت ڪتاب گهر. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Singh, Nagendra Kr (2001). Encyclopaedia of Muslim Biography: Muh-R (انگريزي ۾). A.P.H. Publishing. ص. 47. ISBN 978-81-7648-234-9.
- ↑ "بيدل فقير". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 "محمد محسن بيڪس (1275هه-1298هه)". سنڌ سلامت ڪتاب گهر. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 "فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس". Sindhi Boli Research Journal. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "سنڌھ مين اردو شاعري". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "بچل شاهه مياڻي وارو". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "سيد ويڌل شاهه موسوي". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Urs Mubarak of Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)" (انگريزي ۾). Radio Pakistan. 8 July 2020. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "سيد عبدالحسين موسويءَ جون ادبي خدمتون". سنڌي ادبي بورڊ. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sindhi Book". سنڌي ادبي بورڊ. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "بيدل بيڪس ۽ سڪايل". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- موسوي، سيد عبدالحسين شاهه (مرتب)، ديوان بيڪس، سنڌي ادبي بورڊ، 1965ع.
- دراني، محمد محسن الدين، صوفياءِ سنڌ اور اردو، ص 195–198.
- درگاهي، اختر، بيدل بيڪس ۽ سڪايل، بيدل يادگار ڪاميٽي، روهڙي، 2005ع.
- ميمڻ، محمد صديق، سنڌ جي ادبي تاريخ.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- CS1 اردو-language sources (ur)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- سنڌي شاعر
- سنڌي صوفي
- صوفي شاعر
- سنڌ جا صوفي بزرگ
- سنڌي مصنف
- سرائڪي شاعر
- اردو شاعر
- فارسي شاعر
- روهڙي جا ماڻهو
- 19هين صديءَ جا سنڌي شاعر
- 1275هه ۾ ڄاول
- 1298هه ۾ وفات
- 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول
- 1881ع ۾ وفات