مواد ڏانھن هلو

شنگهائي تعاون تنظيم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
شنگهائي سهڪار تنظيم
(سرڪاري ٻولين ۾)
RussianШанхайская Организация Сотрудничества
Chinese上海合作组织
فائل:SCO logo.svg
  ميمبر رياستون   شراڪتي ملڪ   تڪراري علائقا
مخففSCO
اڳوڻوشنگهائي پنج
تشڪيل15 جون 2001؛ 25 سال اَڳُ (2001-06-15)
قسمگڏيل سلامتي، سياسي ۽ اقتصادي سهڪار
قانوني حيثيتعلائقائي سهڪار جو فورم[1]
صدر مقامبيجنگ، چين (سيڪريٽريٽ)
تاشقند، ازبڪستان (علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچي جي انتظامي ڪميٽي)
جڳھ
جڳھون
ميمبر
ميمبر رياستون
ايس سي او جا شريڪ ملڪ
مهمان شرڪت ڪندڙ
سرڪاري ٻولي
سيڪريٽري جنرل
نورلان يرمڪباييف
نائب سيڪريٽري جنرل
علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچي جي انتظامي ڪميٽي جو ڊائريڪٽر
اولاربڪ شارشيف[3]
ويب سائيٽsectsco.org

شنگهائي سهڪار تنظيم (SCO) ڏهه ميمبر رياستن تي ٻڌل هڪ يوروشيائي سياسي، اقتصادي ۽ بين الاقوامي سلامتي تنظيم آهي. هي تنظيم سياسي، اقتصادي، سلامتي ۽ دهشتگردي خلاف سهڪار تي ڌيان ڏئي ٿي.

هي دنيا جي سڀ کان وڏي علائقائي تنظيم آهي، جيڪا جاگرافيائي پکيڙ ۽ آبادي جي لحاظ کان دنيا جي ڪل زميني ايراضيءَ جو گهٽ ۾ گهٽ 24٪ (يوروشيا جو 65٪)[4] ۽ دنيا جي لڳ ڀڳ 42٪ آباديءَ تي مشتمل آهي. 2024ع تائين، ان جي گڏيل اسمي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) دنيا جي لڳ ڀڳ 23٪ جي برابر آهي، جڏهن ته خريداري قوت برابري (PPP) جي بنياد تي اها دنيا جي ڪل پيداوار جو تقريباً 36٪ حصو بڻجي ٿي.

ايس سي او، شنگهائي پنج جي جانشين تنظيم آهي، جيڪا 1996ع ۾ چين، قازقستان، ڪرغيزستان، روس ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قائم ٿي هئي. جون 2001ع ۾ انهن ملڪن ۽ ازبڪستان جي اڳواڻن شنگهائي ۾ ملاقات ڪري هڪ نئين تنظيم، شنگهائي سهڪار تنظيم، جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد وڌيڪ گهرو سياسي ۽ اقتصادي سهڪار هو.

جون 2017ع ۾ تنظيم اٺ رياستن تائين وڌي وئي، جڏهن هندستان ۽ پاڪستان شامل ٿيا. ايران جولاءِ 2023ع ۾ ۽ بيلاروس جولاءِ 2024ع ۾ تنظيم جا ميمبر بڻيا. ڪيترائي ٻيا ملڪ مبصر يا ڳالهه ٻولهه جا شريڪ آهن. تنظيم جي سڀ کان تازي سربراهي گڏجاڻي سيپٽمبر 2025ع ۾ ٽيانجن، چين ۾ ٿي.

ايس سي او جي اعليٰ فيصلا ساز اداري کي رياستن جي سربراهن واري ڪائونسل (Heads of State Council - HSC) چيو وڃي ٿو، جيڪا هر سال اجلاس ڪري ٿي. تنظيم ۾ علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچو (RATS) پڻ شامل آهي.

ابتدا

[سنواريو]

شنگهائي پنج

[سنواريو]

شنگهائي پنج گروهه 26 اپريل 1996ع تي قائم ٿيو، جڏهن چين، قازقستان، ڪرغيزستان، روس ۽ تاجڪستان جي سربراهن شنگهائي ۾ سرحدي علائقن ۾ فوجي اعتماد کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ بابت معاهدي تي صحيون ڪيون.[5][6]

24 اپريل 1997ع تي انهن ئي ملڪن روس جي گادي واري شهر ماسڪو ۾ سرحدي علائقن ۾ فوجي قوتن جي گهٽتائي بابت معاهدي تي صحيون ڪيون.[7] 20 مئي 1997ع تي روس جو صدر بورس ييلتسن ۽ چيني اڳواڻ جيانگ زيمين هڪ "گهڻ قطبي دنيا" بابت گڏيل اعلان جاري ڪيو.[8]

شنگهائي پنج جا ساليانا اجلاس پوءِ الماتي (قازقستان) ۾ 1998ع، بشڪيڪ (ڪرغيزستان) ۾ 1999ع ۽ دوشنبو (تاجڪستان) ۾ 2000ع دوران منعقد ٿيا. دوشنبو اجلاس ۾ ميمبرن ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته هو "انساني همدردي" يا "انساني حقن جي تحفظ" جي نالي تي ٻين ملڪن جي اندروني معاملن ۾ مداخلت جي مخالفت ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي قومي آزادي، خودمختياري، علائقائي سالميت ۽ سماجي استحڪام جي حفاظت لاءِ سهڪار ڪندا.[6]

شنگهائي پنج جي ڍانچي ميمبرن کي سرحدي تڪرارن جي حل، سرحدي علائقن ۾ فوجي تعينات بابت اتفاق راءِ ۽ سلامتي جي خطرن کي منهن ڏيڻ ۾ تيزي آڻڻ ۾ مدد ڏني.[9](p95)

اداراتي ڍانچي جي ترقي

[سنواريو]

2001ع ۾ ساليانو اجلاس ٻيهر شنگهائي ۾ ٿيو ۽ گروهه کي هڪ باضابطه اداري جي شڪل ڏني وئي.[9](p95) پنجن ميمبر ملڪن سڀ کان پهرين ازبڪستان کي شنگهائي پنج جي نظام ۾ شامل ڪيو.[9](p95)

15 جون 2001ع تي سڀني ڇهن سربراهن شنگهائي سهڪار تنظيم جي اعلان تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ شنگهائي پنج جي ڪردار جي ساراهه ڪندي سهڪار کي وڌيڪ بلند سطح تي آڻڻ جو اظهار ڪيو ويو.[2]

2001ع کان 2008ع تائين ايس سي او تيزي سان ترقي ڪئي ۽ اقتصادي ۽ سلامتي معاملن لاءِ ڪيترائي مستقل ادارا ۽ عارضي منصوبا قائم ڪيا ويا.[9](p95)

جون 2002ع ۾ ميمبر ملڪن جي سربراهن سينٽ پيٽرسبرگ، روس ۾ اجلاس ڪيو ۽ ايس سي او چارٽر تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ تنظيم جا مقصد، اصول، ڍانچا ۽ ڪم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا ويا. اهو 19 سيپٽمبر 2003ع تي نافذ العمل ٿيو.[10]

2003ع تائين رياستن جي سربراهن واري ڪائونسل، حڪومتن جي سربراهن واري ڪائونسل، پرڏيهي وزيرن واري ڪائونسل ۽ بيجنگ ۾ مستقل سيڪريٽريٽ قائم ٿي چڪا هئا.[11](p500)

جولاءِ 2005ع ۾ آستانا، قازقستان ۾ ٿيل اجلاس دوران هندستان، ايران، منگوليا ۽ پاڪستان جا نمائندا پهريون ڀيرو ايس سي او اجلاس ۾ شرڪت لاءِ آيا. ان موقعي تي قازقستان جي صدر نورسلطان نظربايوف مهمانن کي مخاطب ڪندي چيو ته "هن ميز تي ويٺل رياستن جا اڳواڻ انسانيت جي اڌ آبادي جي نمائندگي ڪن ٿا."[12]

2007ع تائين ايس سي او ٽرانسپورٽ، توانائي ۽ مواصلات سان لاڳاپيل ويهن کان وڌيڪ وڏا منصوبا شروع ڪري چڪي هئي، جڏهن ته سلامتي، فوجي، دفاعي، پرڏيهي معاملن، اقتصادي، ثقافتي ۽ بئنڪنگ شعبن جي آفيسرن جون باقاعده گڏجاڻيون پڻ ٿيڻ لڳيون.[13]

جولاءِ 2015ع ۾ اوفا، روس ۾ ايس سي او هندستان ۽ پاڪستان کي مڪمل ميمبر طور شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. جون 2016ع ۾ تاشقند ۾ ٻنهي ملڪن رڪنيت جي ذميوارين بابت يادداشت تي صحيون ڪيون، جنهن سان ايس سي او ۾ شموليت جو عمل شروع ٿيو.[14]

جون 2017ع ۾ قازقستان ۾ منعقد ٿيل اجلاس دوران هندستان ۽ پاڪستان باضابطه طور مڪمل ميمبر بڻجي ويا.[15][16]

2004ع ۾ ايس سي او گڏيل قومون سان لاڳاپا قائم ڪيا، جتي اها گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ۾ مبصر حيثيت رکي ٿي. ان کان پوءِ تنظيم آزاد رياستن جي دولت مشترڪه (2005ع)، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي قومن جي تنظيم (ASEAN) (2005ع)، گڏيل سلامتي معاهدي واري تنظيم (2007ع)، اقتصادي سهڪار تنظيم (2007ع)، گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر (2011ع)، ايشيا ۾ رابطي ۽ اعتماد سازي قدمن بابت ڪانفرنس (2014ع) ۽ گڏيل قومن جو ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن (2015ع) سان پڻ سهڪار جا لاڳاپا قائم ڪيا.[17]

2018ع ۾ ايس سي او جي علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچو (RATS) آفريقي اتحاد جي دهشتگردي بابت مطالعي ۽ تحقيق جي آفريقي مرڪز (ACSRT) سان به تعاون جا لاڳاپا قائم ڪيا.[18]

تنظيمي ڍانچو

[سنواريو]


2020ع تائين رياستن جي سربراهن واري ڪائونسل (Council of Heads of State) ايس سي او جو سڀ کان مٿانهون فيصلو ساز ادارو هو، جيڪو هر سال ميمبر ملڪن جي گاديءَ وارن شهرن مان ڪنهن هڪ ۾ ٿيندڙ ايس سي او سربراهه اجلاس ۾ گڏ ٿيندو هو. هندستان ۽ پاڪستان جي پارلياماني جمهوري نظام جي ڪري انهن ملڪن جا وزيراعظم هن ڪائونسل جي اجلاسن ۾ شرڪت ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون ذميواريون ٻين ايس سي او ملڪن جي صدرن سان ملندڙ جلندڙ آهن.[19]

1 سيپٽمبر 2025ع جي اجلاس موجب رياستن جي سربراهن واري ڪائونسل جا ميمبر هي آهن:

حڪومتن جي سربراهن واري ڪائونسل تنظيم جو ٻيو اعليٰ ترين ادارو آهي. هي ڪائونسل پڻ ساليانو اجلاس منعقد ڪري ٿي، جتي گهڻ طرفي سهڪار سان لاڳاپيل معاملن تي بحث ۽ تنظيم جي بجيٽ جي منظوري ڏني ويندي آهي.[20]

1 نومبر 2022ع جي اجلاس موجب حڪومتن جي سربراهن واري ڪائونسل ۾ هي شخصيتون شامل هيون:[21]

2007ع تائين پرڏيهي وزيرن واري ڪائونسل پڻ باقاعده گڏجاڻيون ڪندي هئي، جن ۾ موجوده عالمي صورتحال ۽ ٻين عالمي تنظيمن سان لاڳاپن بابت بحث ٿيندو هو.[23]

2021ع تائين قومي رابطاڪارن واري ڪائونسل ايس سي او جي چارٽر جي دائري اندر ميمبر ملڪن جي گهڻ طرفي سهڪار جي هم آهنگي ڪندي هئي.[24]

علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچي (RATS) جي انتظامي ڪاميٽي جا ڊائريڪٽر
مدت نالو
15 جون 2004ع – 2006ع ازبڪستان وئچيسلاو ڪاسيموف
2007ع – 2009ع ڪرغزستان مرزاقان صوبانوف
2010ع – 2012ع قازقستان جينيس بيڪ جومان بيڪوف
2013ع – 2015ع چين ژانگ شين فينگ
2016ع – 2018ع روس يوجيني سيسويف
2019ع – 2021ع تاجڪستان جمعه خان گياسوف
2022ع – 2024ع ازبڪستان رسلان مرزائيف
2025ع – موجوده ڪرغزستان اولاربيڪ شارشيف
ايس سي او سيڪريٽريٽ جا سربراهه
مدت نالو
انتظامي سيڪريٽري
15 جنوري 2004ع – 2006ع چين ژانگ ڊي گوانگ
سيڪريٽري جنرل
2007ع – 2009ع قازقستان بولات نورگاليئف
2010ع – 2012ع ڪرغزستان مراد بيڪ ايمان عليئف
2013ع – 2015ع روس دمتري ميزينتسيف
2016ع – 2018ع تاجڪستان رشيد عليموف
2019ع – 2021ع ازبڪستان ولاديمير نوروف
2022ع – 2024ع چين ژانگ منگ
2025ع – موجوده قازقستان نورلان يرميڪبايئف

ايس سي او جو سيڪريٽريٽ، جيڪو بيجنگ، چين ۾ قائم آهي، تنظيم جو بنيادي انتظامي ادارو آهي. هي ادارو تنظيمي فيصلن ۽ حڪمن تي عملدرآمد ڪرائي ٿو، تجويز ڪيل دستاويز (جهڙوڪ اعلان ۽ ايجنڊا) تيار ڪري ٿو، تنظيمي دستاويزن جو ذخيرو سنڀالي ٿو، ايس سي او جي فريم ورڪ اندر مخصوص سرگرمين جو انتظام ڪري ٿو ۽ تنظيم بابت ڄاڻ جي تشهير ۽ اشاعت ڪري ٿو. ايس سي او جو سيڪريٽري جنرل ٽن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي.[25]

نورلان يرميڪبايئف (قازقستان) 1 جنوري 2025ع کان موجوده سيڪريٽري جنرل آهي.

علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچي (RATS) جي انتظامي ڪاميٽي، جنهن جو هيڊڪوارٽر تاشقند، ازبڪستان ۾ آهي، ايس سي او جو هڪ مستقل ادارو آهي، جيڪو ميمبر ملڪن وچ ۾ دهشتگردي، علحدگي پسندي ۽ انتهاپسندي جهڙين "ٽن برائين" خلاف سهڪار کي هٿي ڏئي ٿو.

RATS جو ڊائريڪٽر به ٽن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اولاربيڪ شارشيف (ڪرغيزستان) 1 جنوري 2025ع کان موجوده ڊائريڪٽر آهي. هر ميمبر رياست RATS وٽ پنهنجو مستقل نمائندو پڻ موڪلي ٿي.[26]

ايس سي او جون سرڪاري ٻوليون معياري چيني ۽ روسي ٻولي آهن.[2]

ايس سي او وٽ نوجوانن لاءِ هڪ ادارو پڻ موجود آهي، جنهن کي اسڪور فائونڊيشن (Score Foundation) سڏيو وڃي ٿو.[27]

رڪنيت

[سنواريو]
↓شنگهائي پنج جو قيام
↓ايس سي او جو قيام
چين
قازقستان
ڪرغيزستان
روس
تاجڪستان
ازبڪستان
هندستان
پاڪستان
ايران
بيلاروس
منگوليا
سريلنڪا
ترڪي
ڪمبوڊيا
آذربائيجان
نيپال
آرمينيا
مصر
قطر
سعودي عرب
ڪويت
مالديپ
ميانمار
متحده عرب امارات
بحرين
لائوس
افغانستان (اسلامي جمهوريه)
 
 
│
1996
│
1998
│
2000
│
2002
│
2004
│
2006
│
2008
│
2010
│
2012
│
2014
│
2016
│
2018
│
2020
│
2022
│
2024
│
2026
  ميمبر      مبصر      ڳالهه ٻولهه جو شريڪ

ميمبر رياستون

[سنواريو]
مالديپبنگلاديشڀوٽاننيپالسريلنڪاهندستانميانمارٿائيلينڊڪمبوڊيالائوسويٽنامبرونائيانڊونيشياتيمور-ليستيملائيشيافلپائنسنگاپورافغانستانپاڪستانترڪمانستانآذربائيجانترڪيازبڪستانقازقستانڪرغيزستانايرانتاجڪستانچينروسجاپانمنگولياڏکڻ ڪوريافلسطينبحرينڪويتعمانقطرسعودي عربگڏيل عرب اماراتبيلاروسڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيمگهڻ-شعبي فني ۽ اقتصادي سهڪار لاءِ خليج بنگال جي شروعاتميڪانگ-گنگا سهڪارڏکڻ اوڀر ايشيائي قومن جي تنظيمشنگهائي سهڪار تنظيمترڪ رياستن جي تنظيماقتصادي سهڪار تنظيمخليجي سهڪار ڪائونسلايشيا سهڪار ڳالهه ٻولهه
مختلف ايشيائي علائقائي تنظيمن وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ ڪلڪ لائق ايلر خاڪو
ملڪشموليت جو عمل شروع ٿيوميمبر ٿيڻ جي تاريخ
 چين —15 جون 2001ع[lower-alpha 1]
 قازقستان
 ڪرغزستان
 روس
 تاجڪستان
 ازبڪستان
 ڀارت 10 جون 2015ع9 جون 2017ع
 پاڪستان
 ايران 17 سيپٽمبر 2021ع 4 جولاءِ 2023ع[30]
 بيلاروس 16 سيپٽمبر 2022ع 4 جولاءِ 2024ع[31]

ايس سي او جا شريڪ ملڪ

[سنواريو]
ملڪاڳوڻي حيثيتاڳوڻي حيثيت جي تاريخنئين حيثيت جي تاريخ
 منگوليا مبصر 2004ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 سري لنڪا ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 6 مئي 2010ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 افغانستان مبصر 7 جون 2012ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 ترڪي ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 26 اپريل 2013ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 ڪمبوڊيا ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 24 سيپٽمبر 2015ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 آذربائيجان ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 14 مارچ 2016ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 نيپال ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 22 مارچ 2016ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 آرمينيا ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 16 اپريل 2016ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 مصر ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 14 سيپٽمبر 2022ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 قطر ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 14 سيپٽمبر 2022ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 سعودي عرب ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 14 سيپٽمبر 2022ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 ڪويت ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 5 مئي 2023ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 مالديپ ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 5 مئي 2023ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 برما ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 5 مئي 2023ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 گڏيل عرب امارات ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 5 مئي 2023ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 بحرين ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 15 جولاءِ 2023ع 1 سيپٽمبر 2025ع
 لائوس ڳالهه ٻولهه جو شريڪ 1 سيپٽمبر 2025ع 1 سيپٽمبر 2025ع

موجوده ۽ اڳوڻيون مبصر رياستون

[سنواريو]
ملڪحيثيت ملڻ جي تاريخ
 منگوليا 2004ع[32]
 افغانستان [lower-alpha 2] 7 جون 2012ع[34] (سيپٽمبر 2021ع – 1 سيپٽمبر 2025ع غيرفعال)
اڳوڻا مبصر
 ڀارت 5 جولاءِ 2005ع[32]
 پاڪستان
 ايران
 بيلاروس 2015ع[32]

موجوده ۽ اڳوڻا ڳالهه ٻولهه جا شريڪ

[سنواريو]

ڳالهه ٻولهه جي شريڪ جي حيثيت 2008ع ۾ پيدا ڪئي وئي.[35]

ملڪحيثيت منظور ٿيحيثيت ملي[lower-alpha 3]
 سري لنڪا 15 يا 16 جون 2009ع[36][37]6 مئي 2010ع[38]
 ترڪي 7 جون 2012ع[34]26 اپريل 2013ع[39]
 ڪمبوڊيا 10 جولاءِ 2015ع[40]24 سيپٽمبر 2015ع[41]
 آذربائيجان 14 مارچ 2016ع[42]
 نيپال 22 مارچ 2016ع[43]
 آرمينيا 16 اپريل 2016ع[44]
 مصر 16 سيپٽمبر 2021ع14 سيپٽمبر 2022ع[45][46]
 قطر
 سعودي عرب
 ڪويت 16 سيپٽمبر 2022ع[46]5 مئي 2023ع[47]
 مالديپ
 برما
 گڏيل عرب امارات
 بحرين 15 جولاءِ 2023ع[48][49]
 لائوس 1 سيپٽمبر 2025ع[50]
اڳوڻا ڳالهه ٻولهه جا شريڪ
 بيلاروس 15 يا 16 جون 2009ع28 اپريل 2010ع

مهمان شرڪت ڪندڙ

[سنواريو]

ڪيترائي بين الاقوامي ادارا ۽ هڪ ملڪ ايس سي او سربراهي اجلاسن ۾ مهمان طور شرڪت ڪندا آهن.

تنظيمي مهمان شرڪت ڪندڙ
تنظيم تنظيم جو قسم پهرين شرڪت ڪيل گڏجاڻي
 ڏکڻ اوڀر ايشيائي قومن جي انجمن بين الاقوامي اتحاد 1 سيپٽمبر 2025ع[51][52]
 آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ بين الاقوامي اتحاد
 گڏيل قومون بين الاقوامي اتحاد
گڏيل سلامتي معاهدي واري تنظيم فوجي اتحاد
يوروشيائي اقتصادي اتحاد اقتصادي اتحاد
اقتصادي سهڪار تنظيم اقتصادي اتحاد
ايشيا ۾ رابطي ۽ اعتماد سازي قدمن بابت ڪانفرنس بين الاقوامي اتحاد
ايشيائي انفراسٽرڪچر سيڙپڪاري بئنڪ بين الاقوامي بئنڪ
ملڪ مهمان شرڪت ڪندڙ
ملڪ پهرين شرڪت ڪيل گڏجاڻي
 ترڪمانستان


ترڪمانستان اڳ ۾ پاڻ کي مستقل طور غيرجانبدار ملڪ قرار ڏئي چڪو آهي، جنهن کي 1995ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي پاران منظور ڪيل هڪ قرارداد ذريعي تسليم ڪيو ويو هو.[53] انهيءَ سبب ظاهري طور تي شنگهائي سهڪار تنظيم ۾ ان جي مڪمل رڪنيت جي راهه محدود سمجهي ويندي آهي.[54]

ساڳئي وقت، ترڪمانستان 1992ع کان اقتصادي سهڪار تنظيم جو رڪن آهي ۽ 2021ع کان ترڪ رياستن جي تنظيم ۾ مبصر حيثيت رکي ٿو. ترڪمانستان جو سربراهه رياست 2007ع کان شنگهائي سهڪار تنظيم جي سربراهي اجلاسن ۾ مهمان شرڪت ڪندڙ طور شرڪت ڪندو رهيو آهي.

مستقبل جي رڪنيت جا امڪان

[سنواريو]

نئين رڪنن جي شموليت سبب تنظيم جي ڪمزوري بابت خدشن ڪري، تنظيم جي تاريخ دوران نون رڪنن جي داخلا گهڻي حد تائين سست رهي آهي. ان جي بدران مختلف ملڪن کي مختلف درجن ۾ شامل ڪيو ويو آهي—جهڙوڪ مبصر، مهمان شرڪت ڪندڙ ۽ ڳالهه ٻولهه جا ڀائيوار—ته جيئن اهي سربراهي اجلاسن ۾ شرڪت ڪري سگهن.[55]

امڪاني مبصرن، مهمانن يا ڳالهه ٻولهه جي ڀائيوارن جي فهرست

[سنواريو]
ملڪ درخواست ڪيل حيثيت تاريخ
 بنگلاديش مبصر 2012[56][57]
شام ڳالهه ٻولهه جو ڀائيوار[lower-alpha 4] 2015[58][59]
 اسرائيل ڳالهه ٻولهه جو ڀائيوار 2016[58]
 عراق ڳالهه ٻولهه جو ڀائيوار 2019[60]
سانچو:Country data الجيريا مبصر جولاءِ 2023[61][62]
 لبيا ڳالهه ٻولهه جو ڀائيوار مئي 2026[63]

اهي ملڪ جن شنگهائي سهڪار تنظيم ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي ڏيکاري آهي

[سنواريو]
ترڪي
[سنواريو]

2010ع ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم نون رڪنن جي داخلا لاءِ هڪ طريقيڪار منظور ڪيو.[64] 2011ع ۾ ترڪي ڳالهه ٻولهه واري ڀائيوار جي حيثيت لاءِ درخواست ڏني،[65] جيڪا کيس 2013ع ۾ ملي.

ساڳئي وقت، ترڪي نيٽو جو رڪن ۽ يورپي اتحاد ۾ شموليت جو اميدوار ملڪ پڻ آهي. ترڪي جي وزيراعظم رجب طيب اردوان چيو ته هن يورپي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ واري اميدواري ڇڏڻ جي امڪان بابت شنگهائي سهڪار تنظيم جي مڪمل رڪنيت جي بدلي ۾ ڳالهه ٻولهه ڪئي آهي.[66]

21 نومبر 2016ع تي هن موقف کي ٻيهر ورجايو ويو، جڏهن يورپي پارليامينٽ متفقه راءِ سان ترڪي سان الحاق بابت ڳالهين کي معطل ڪرڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.[67]

23 نومبر 2016ع تي ترڪي کي 2017ع لاءِ شنگهائي سهڪار تنظيم جي توانائي ڪلب جي صدارت ڏني وئي. اهڙي طرح ترڪي بنا مڪمل رڪنيت جي تنظيم جي ڪنهن ڪلب جي صدارت ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو. 2022ع ۾ تنظيم جي 22هين سربراهي اجلاس دوران ترڪي جي صدر اعلان ڪيو ته ترڪي مڪمل رڪنيت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو.[68]

11 جولاءِ 2024ع تي ترڪي جي صدر رجب طيب اردوان آمريڪي رسالي Newsweek کي ڏنل بيان ۾ چيو ته ترڪي نيٽو جي رڪنيت کي شنگهائي سهڪار تنظيم ۽ برڪس جي متبادل طور نه ٿو ڏسي.[69]

ويٽنام
[سنواريو]

2011ع ۾ ويٽنام مبصر حيثيت حاصل ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي، پر رسمي درخواست جمع نه ڪرائي.[65] ويٽنام جي وزيراعظم فام منھ چنھ 31 آگسٽ کان 1 سيپٽمبر 2025ع تائين تيانجن ۾ منعقد ٿيل شنگهائي سهڪار تنظيم جي تاريخ جي سڀ کان وڏي اجلاس ۾ شرڪت ڪئي.

17 اپريل 2026ع تي رپورٽ ٿيو ته ويٽنام جي صدر ٽو لام جي چين جي سرڪاري دوري دوران ويٽنام "شنگهائي سهڪار تنظيم جو ڀائيوار بڻجڻ جي امڪان بابت خيالن جي ڏي وٺ جاري رکڻ لاءِ تيار آهي".[70]

يوڪرين
[سنواريو]

2012ع ۾ يوڪرين مبصر حيثيت حاصل ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي هئي. پر وڪٽر يانوڪووچ جي معزولي ۽ روس-يوڪرين جنگ کان پوءِ روس سان وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب نه ڪا درخواست ڏني وئي ۽ نه ئي في الحال تنظيم ۾ شامل ٿيڻ بابت ڪو منصوبو موجود آهي.[71][72]

آذربائيجان
[سنواريو]

آذربائيجان جي پرڏيهي وزارت جي ترجمان ايخان حاجي زاده موجب آذربائيجان مبصر حيثيت حاصل ڪرڻ جي اميد رکي ٿو. 3 جولاءِ 2024ع تي آستانه ۾ قاسم جومارت توقائيف ۽ الهام عليئف جي ملاقات دوران قازقستان جي صدر چيو ته آذربائيجان ويجهي مستقبل ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جو مڪمل رڪن بڻجي سگهي ٿو.[73][74]

ميانمار
[سنواريو]

2025 تيانجن شنگهائي سهڪار تنظيم سربراهي اجلاس دوران چين جي ڪميونسٽ پارٽي جي جنرل سيڪريٽري شي جن پنگ، ميانمار جي فوجي حڪمران من آنگ هلائينگ سان ملاقات ڪئي ۽ ميانمار کي تنظيم جو مڪمل رڪن بڻائڻ لاءِ پنهنجي حمايت جو اظهار ڪيو.[75]

سرگرميون

[سنواريو]

سلامتي بابت سهڪار

[سنواريو]

2023ع تائين، شنگهائي سهڪار تنظيم بنيادي طور سلامتي سان لاڳاپيل خدشن تي مرڪوز آهي، ۽ جن مکيه خطرن کي منهن ڏئي ٿي تن کي دهشتگردي، علحدگي پسندي ۽ انتھا پسندي طور بيان ڪري ٿي. هن علائقائي انساني اسمگلنگ ۽ هٿيارن جي اسمگلنگ کي منهن ڏنو آهي ۽ دهشتگردن جون ڪاريون فهرستون پڻ تيار ڪيون آهن.[9](p96)

16–17 جون 2004ع تي تاشقند، ازبڪستان ۾ ٿيل شنگهائي سهڪار تنظيم جي سربراهي اجلاس ۾ علائقائي دهشتگردي مخالف ڍانچو (RATS) قائم ڪيو ويو. 21 اپريل 2006ع تي شنگهائي سهڪار تنظيم اعلان ڪيو ته اها دهشتگرديءَ جي روڪٿام جي دائري هيٺ سرحد پار منشيات وارن ڏوهن خلاف وڙهڻ جو منصوبو رکي ٿي.[76]

آڪٽوبر 2007ع ۾، شنگهائي سهڪار تنظيم تاجڪستان جي راڄڌاني دوشنبي ۾ اجتماعي سلامتي معاھدي جي تنظيم (CSTO) سان هڪ معاھدو ڪيو، جنهن جو مقصد سلامتي، ڏوهن ۽ منشيات جي اسمگلنگ جهڙن معاملن تي سهڪار کي وڌائڻ هو.[77]

2010ع تائين، تنظيم سائبر جنگ جي مخالفت ڪري رهي هئي، ۽ چوندي هئي ته اهڙي ڄاڻ جي ڦهلاءَ کي، جيڪا ٻين رياستن جي روحاني، اخلاقي ۽ ثقافتي دائرن لاءِ نقصانڪار هجي، "سلامتي خطرو" سمجهڻ گهرجي. 2009ع ۾ منظور ٿيل هڪ معاھدي ۾ "ڄاڻ واري جنگ" کي جزوي طور هڪ رياست طرفان ٻي رياست جي "سياسي، معاشي ۽ سماجي نظامن" کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش طور بيان ڪيو ويو.[78] دي ڊپلوميٽ 2017ع ۾ رپورٽ ڪيو ته شنگهائي سهڪار تنظيم RATS وسيلي 600 دهشتگرد منصوبن کي ناڪام بڻايو ۽ 500 دهشتگردن کي حوالي ڪيو.[79] RATS ڪائونسل جي 36هين اجلاس 2021ع ۾ پاڪستان ۾ گڏيل دهشتگردي مخالف مشق، پبي-اينٽي ٽيرر-2021، ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو.[80]

جولاءِ 2024ع ۾ آستانه، قازقستان ۾ ٿيل سربراهي اجلاس دوران شنگهائي سهڪار تنظيم گڏيل قومن جي اهم ڪردار، بين الاقوامي قانون ۽ خودمختيار رياستن جي گڏيل فائديمند ڀائيواري واري خواهش تي ٻڌل منصفاڻي، گهڻ-قطبي عالمي نظم جي قيام جو مطالبو ڪيو.[81]

فوجي سرگرميون

[سنواريو]
امن مشن 2007ع ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جا اڳواڻ. هو جنتائو، ولاديمير پيوٽن، نورسلطان نذربايف ۽ اسلام ڪريموف

2009ع تائين، تنظيم جون سرگرميون وڌي فوجي سهڪار، استخباراتي ڄاڻ جي حصيداري ۽ دهشتگردي جي روڪٿام تائين پهچي ويون.[82] ساڳئي وقت، شنگهائي سهڪار تنظيم جي رياستن جا اڳواڻ بار بار چئي چڪا آهن ته شنگهائي سهڪار تنظيم فوجي اتحاد نه آهي.[83]

2023ع تائين، شنگهائي سهڪار تنظيم ڪنهن به حقيقي تڪرار ۾ فوجي مدد فراهم نه ڪئي هئي.[9](p100) بهرحال، 2017ع تائين، دهشتگردي ۽ ٻين ٻاهرين خطرن خلاف سهڪار ۽ هم آهنگي کي وڌائڻ، ۽ علائقائي امن ۽ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ رڪنن وچ ۾ باقاعده فوجي مشقون ٿينديون رهيون آهن.[2] شنگهائي سهڪار تنظيم جون ڪيتريون گڏيل فوجي مشقون ٿي چڪيون آهن. انهن مان پهرين 2003ع ۾ ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو قازقستان ۽ ٻيو مرحلو چين ۾ ٿيو. ان کان پوءِ چين ۽ روس شنگهائي سهڪار تنظيم جي سرپرستي هيٺ امن مشن 2005، امن مشن 2007 ۽ امن مشن 2009 ۾ وڏي پيماني وارين جنگي مشقن ۾ گڏ ٿيا. امن مشن 2007 جي گڏيل فوجي مشقن ۾ 4,000 کان وڌيڪ سپاهين حصو ورتو، جيڪي چيليابنسڪ، روس ۾ يورال جبلن جي ويجهو ٿيون؛ ان بابت اپريل 2006ع ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جي دفاعي وزيرن جي اجلاس ۾ اتفاق ٿيو هو.[84][85] 2010ع ۾ روسي دفاعي وزير سرگئي ايوانوف چيو ته اهي مشقون شفاف هونديون ۽ ميڊيا ۽ عوام لاءِ کليل هونديون. جنگي مشقن جي ڪامياب مڪمل ٿيڻ کان پوءِ روسي عملدارن مستقبل ۾ ڀارت جي اهڙين مشقن ۾ شموليت ۽ شنگهائي سهڪار تنظيم جي فوجي ڪردار بابت ڳالهائڻ شروع ڪيو. امن مشن 2010، جيڪو 9–25 سيپٽمبر تي قازقستان جي ماتيبولاڪ تربيتي علائقي ۾ ٿيو، ان ۾ چين، روس، قازقستان، ڪرغزستان ۽ تاجڪستان جا 5,000 کان وڌيڪ اهلڪار گڏيل رٿابندي ۽ عملي مشقن ۾ شامل ٿيا.[86]

شنگهائي سهڪار تنظيم رڪن ملڪن لاءِ وڏن فوجي اعلانن جو پليٽ فارم پڻ رهي آهي. 2007ع ۾ روس ۾ ٿيل جنگي مشقن دوران، شنگهائي سهڪار تنظيم جي رڪن رياستن جي اڳواڻن، جن ۾ چيني اڳواڻ هو جنتائو پڻ شامل هو، جي موجودگيءَ ۾ روسي صدر ولاديمير پيوٽن موقعي جو فائدو وٺندي اعلان ڪيو ته روسي حڪمت عملي وارا بمبار سرد جنگ کان پوءِ پهريون ڀيرو باقاعده ڊگهي فاصلي واريون گشتون ٻيهر شروع ڪندا. پيوٽن چيو: "اڄ کان اهڙيون ڊيوٽي واريون اڏامون باقاعده ۽ حڪمت عملي واري پيماني تي ڪيون وينديون". هن وڌيڪ چيو: "اسان جا پائلٽ تمام گهڻي عرصي کان زمين تي رهيا آهن. اهي نئين زندگي شروع ڪرڻ تي خوش آهن".[87][88]

جون 2014ع ۾ تاجڪستان جي راڄڌاني دوشنبي ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم کي اجتماعي سلامتي معاھدي جي تنظيم سان ضم ڪرڻ جو خيال پيش ڪيو ويو. بهرحال، 2022ع جي آخر تائين، 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي کان پوءِ، شنگهائي سهڪار تنظيم توڙي CSTO جا ڪيترائي رڪن روس سان فوجي سهڪار کان پاڻ کي پري ڪري چڪا هئا.[89]

معاشي سهڪار

[سنواريو]

سيپٽمبر 2003ع ۾، شنگهائي سهڪار تنظيم جي رڪن رياستن معاشي سهڪار وڌائڻ لاءِ هڪ فريم ورڪ معاھدو صحيح ڪيو. ساڳئي اجلاس ۾ چين جي وزيراعظم وين جيا بائو شنگهائي سهڪار تنظيم اندر آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ جو ڊگهي مدي وارو مقصد پيش ڪيو، جڏهن ته علائقي ۾ سامان جي وهڪري کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٻيا وڌيڪ فوري قدم کڻڻ جي ڳالهه ڪئي وئي.[90][91] هڪ سال بعد، 23 سيپٽمبر 2004ع تي، 100 مخصوص قدمن تي ٻڌل هڪ پيروي وارو منصوبو صحيح ڪيو ويو.[92]

آڪٽوبر 2005ع ۾، شنگهائي سهڪار تنظيم جي ماسڪو سربراهي اجلاس دوران تنظيم جي سيڪريٽري جنرل چيو ته تنظيم گڏيل توانائي منصوبن کي ترجيح ڏيندي؛ انهن ۾ تيل ۽ گئس جو شعبو، نون هائيڊروڪاربن ذخيرن جي ڳولا، ۽ پاڻيءَ جي وسيلن جو گڏيل استعمال شامل آهن. مستقبل جي گڏيل منصوبن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ خاطر شنگهائي سهڪار تنظيم بينڪاري ڪنسورشم قائم ڪرڻ تي پڻ اتفاق ڪيو ويو. فيبروري 2006ع ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم بينڪاري انجمن جو پهريون اجلاس بيجنگ ۾ ٿيو.[93][94] نومبر 2006ع ۾، الماتي ۾ ٿيل بين الاقوامي ڪانفرنس The SCO: Results and Perspectives ۾ روسي پرڏيهي وزارت جي نمائندي اعلان ڪيو ته روس شنگهائي سهڪار تنظيم جي "توانائي ڪلب" لاءِ منصوبا تيار ڪري رهيو آهي.[95] نومبر 2007ع ۾ ماسڪو شنگهائي سهڪار تنظيم جي اجلاس ۾ هن "توانائي ڪلب" جي ضرورت ٻيهر ورجائي. بهرحال، تنظيم جي ٻين رڪنن ان خيال سان پاڻ کي وابسته نه ڪيو.[96] 2008ع جي سربراهي اجلاس دوران چيو ويو ته "عالمي معيشت جي واڌ ۾ سستي جي پسمنظر ۾ ذميوار ڪرنسي ۽ مالي پاليسي، سرمائي جي وهڪري تي ضابطو، خوراڪ ۽ توانائي سلامتي کي يقيني بڻائڻ خاص اهميت اختيار ڪري ويا آهن".[97][حوالي ۾ موجود ناهي]

2007ع جي شنگهائي سهڪار تنظيم جي سربراهي اجلاس ۾ ايران جي نائب صدر پرويز دائودي هڪ اهڙي تجويز بابت خطاب ڪيو جيڪا وڌندڙ دلچسپي حاصل ڪري رهي هئي. هن چيو: "شنگهائي سهڪار تنظيم هڪ نئين بينڪاري نظام جي جوڙجڪ لاءِ سٺو هنڌ آهي، جيڪو بين الاقوامي بينڪاري نظامن کان آزاد هجي".[98][better source needed]

صدر پيوٽن جا هي رايا پڻ شامل هئا:

اسان هاڻي عالمي ماليات ۾ اجاراداري جي خامي ۽ معاشي خودغرضي واري پاليسي کي چڱيءَ طرح ڏسي رهيا آهيون. موجوده مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ روس عالمي مالي ڍانچي کي تبديل ڪرڻ ۾ حصو وٺندو، ته جيئن اهو دنيا ۾ استحڪام ۽ خوشحالي جي ضمانت ڏئي سگهي ۽ ترقي کي يقيني بڻائي سگهي.
دنيا هڪ معياري طور مختلف جيو-سياسي صورتحال جي اڀار کي ڏسي رهي آهي، جنهن ۾ معاشي واڌ ۽ سياسي اثر جا نوان مرڪز ظاهر ٿي رهيا آهن.
اسان عالمي ۽ علائقائي سلامتي ۽ ترقي جي ڍانچن جي تبديلي جا شاهد به ٿينداسين ۽ ان ۾ حصو به وٺنداسين، جيڪي 21هين صديءَ جي نون حقيقتن سان هم آهنگ ٿيندا، جتي استحڪام ۽ خوشحالي اڻٽٽ تصور بڻجي رهيا آهن.[99]

2009ع ۾ يڪاتيرنبرگ، روس ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جي سربراهي اجلاس ۾ موجود اڳواڻ

جون 2009ع ۾، يڪاتيرنبرگ سربراهي اجلاس دوران چين اعلان ڪيو ته اهو 2008ع جي مالي بحران کان متاثر ٿيل رڪنن جي ڪمزور معيشتن کي سهارو ڏيڻ لاءِ شنگهائي سهڪار تنظيم جي ٻين رڪن رياستن کي 10 ارب آمريڪي ڊالر قرض فراهم ڪندو.[100] اهو اجلاس پهرين برڪ سربراهي اجلاس سان گڏ ٿيو، ۽ چين-روس گڏيل بيان ۾ چيو ويو ته اهي بين الاقوامي مالياتي فنڊ ۾ وڌيڪ وڏو ڪوٽا چاهين ٿا.[101]

2014ع ۾ يوروشيائي معاشي اتحاد قائم ٿيو، جنهن ۾ روس، قازقستان ۽ ڪرغزستان رڪن آهن.

2019ع جي بشڪيڪ سربراهي اجلاس دوران پاڪستاني وزيراعظم عمران خان آمريڪي ڊالر بدران مقامي ڪرنسين ۾ واپار لاءِ قدم کڻڻ ۽ شنگهائي سهڪار تنظيم جي بينڪ سميت مالي ادارا قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.[102]

جون 2022ع ۾، ايران جي معاشي سفارتڪاري لاءِ نائب پرڏيهي وزير مهدي سفاري شنگهائي سهڪار تنظيم جي رڪنن وچ ۾ واپار ۽ مالي ڏيتي ليتي کي آسان بڻائڻ لاءِ هڪ گڏيل شنگهائي سهڪار تنظيم ڪرنسي ٺاهڻ جي تجويز ڏني.[103]

ثقافتي سهڪار

[سنواريو]

شنگهائي سهڪار تنظيم جي ثقافت وارن وزيرن جو پهريون اجلاس 12 اپريل 2002ع تي بيجنگ ۾ ٿيو، جتي جاري سهڪار لاءِ گڏيل بيان تي صحيحون ڪيون ويون. ثقافت وارن وزيرن جو ٽيون اجلاس 27–28 اپريل 2006ع تي تاشقند، ازبڪستان ۾ ٿيو.[104][105]

شنگهائي سهڪار تنظيم جو آرٽس فيسٽيول ۽ نمائش پهريون ڀيرو 2005ع ۾ آستانه سربراهي اجلاس دوران منعقد ڪئي وئي. قازقستان 2008ع ۾ آستانه ۾ شنگهائي سهڪار تنظيم جو لوڪ ناچ فيسٽيول ڪرائڻ جي تجويز ڏني.[106]

شنگهائي سهڪار تنظيم+

[سنواريو]

شنگهائي سهڪار تنظيم+ فورم جي شڪل آڪٽوبر 2020ع ۾ گڏيل روس پارٽي طرفان شروع ڪئي وئي. هن شڪل ۾ نه رڳو شنگهائي سهڪار تنظيم جي ملڪن؛ يعني رڪنن، مبصرن ۽ اميدوارن؛ پر CIS ۽ برڪس ملڪن جي پارٽين وچ ۾ رابطو پڻ شامل آهي.

اهو پهريون ڀيرو 22–23 آڪٽوبر 2020ع تي شنگهائي سهڪار تنظيم+ بين الاقوامي بين-پارٽي فورم "ماڻهن لاءِ معيشت" دوران استعمال ڪيو ويو.[107] فورم ۾ 25 ملڪن جا مقرر شريڪ ٿيا، جن ۾ گڏيل روس پارٽي جو چيئرمين دميتري ميدويديف، شنگهائي سهڪار تنظيم جي ملڪن جا وزير، سربيا جو صدر اليڪساندر ووچچ، ۽ CIS ۽ برڪس ملڪن جا سفير ۽ سفارتڪار شامل هئا. روسي صدر ولاديمير پيوٽن فورم جي شرڪت ڪندڙن کي سلامي پيغام موڪليو.[108]

آر اي ٽي ايس فوجي مشقون

[سنواريو]

ڊسمبر 2025ع ۾، ايران پهريون ڀيرو اسرائيل–ايران جنگ کان پوءِ پنهنجي سرزمين تي شنگهائي سهڪار تنظيم جي ڇهن ٻين رڪن ملڪن سان گڏيل فوجي مشقون ڪرايون، جن کي ساھند 2025 مشقون سڏيو ويو.[109][110]

سربراهي اجلاس

[سنواريو]

شنگهائي سهڪار تنظيم جي منشور موجب، رياستن جي سربراهن واري ڪائونسل جا اجلاس هر سال مختلف هنڌن تي منعقد ڪيا ويندا آهن. انهن اجلاسن جا هنڌ رڪن ملڪن جي نالن جي روسي الفابيٽ وار ترتيب موجب طئي ٿيندا آهن.[111]

منشور مطابق حڪومتن جي سربراهن واري ڪائونسل (يعني وزيراعظمن) جا اجلاس پڻ هر سال منعقد ٿيندا آهن، جن جو هنڌ ڪائونسل جا رڪن پاڻ طئي ڪندا آهن. پرڏيهي وزيرن جي ڪائونسل جو اجلاس هر سال رياستن جي سربراهن واري اجلاس کان هڪ مهينو اڳ ٿيڻ گهرجي. پرڏيهي وزيرن جي ڪائونسل جا غيرمعمولي اجلاس ڪنهن به ٻن رڪن ملڪن جي درخواست تي گهرايا وڃي سگهن ٿا.[111]

2007ع جو اجلاس بشڪيڪ، ڪرغزستان
2018ع جي اجلاس ۾ چين جي چنگ دائو، شانڊونگ ۾ رڪن ملڪن جا سربراهه
2019ع جي اجلاس ۾ رياستن ۽ حڪومتن جا سربراهه
2022ع جي اجلاس دوران سمرقند، ازبڪستان ۾ رياستن ۽ حڪومتن جا سربراهه

سربراهن جي اجلاسن جي فهرست

[سنواريو]
رياستن جي سربراهن جا اجلاس
تاريخ ملڪ هنڌ
14–15 جون 2001  چين شنگهائي
7 جون 2002 روس سينٽ پيٽرسبرگ
29 مئي 2003 روس ماسڪو
17 جون 2004  ازبڪستان تاشقند
5 جولاءِ 2005  قازقستان آستانه
15 جون 2006  چين شنگهائي
16 آگسٽ 2007  ڪرغزستان بشڪيڪ
28 آگسٽ 2008  تاجڪستان دوشنبي
15–16 جون 2009 روس يڪاترينبرگ
10–11 جون 2010  ازبڪستان تاشقند
14–15 جون 2011  قازقستان آستانه
6–7 جون 2012  چين بيجنگ
13 سيپٽمبر 2013  ڪرغزستان بشڪيڪ
11–12 سيپٽمبر 2014  تاجڪستان دوشنبي
9–10 جولاءِ 2015 RUS اوفا
23–24 جون 2016  ازبڪستان تاشقند
8–9 جون 2017  قازقستان آستانه
9–10 جون 2018  چين چنگ دائو
14–15 جون 2019  ڪرغزستان بشڪيڪ
10 نومبر 2020 روس وڊيو ڪانفرنس
16–17 سيپٽمبر 2021  تاجڪستان دوشنبي
15–16 سيپٽمبر 2022  ازبڪستان سمرقند
4 جولاءِ 2023  ڀارت وڊيو ڪانفرنس
3–4 جولاءِ 2024  قازقستان آستانه
31 آگسٽ – 1 سيپٽمبر 2025  چين تيانجن
2026  ڪرغزستان بشڪيڪ
2027  پاڪستان اسلام آباد

سربراهن جي اجلاسن جي فهرست

[سنواريو]
رياستن جي سربراهن جا اجلاس
تاريخ ملڪ هنڌ
14–15 جون 2001  چين شنگھائي
7 جون 2002 روس سينٽ پيٽرسبرگ
29 مئي 2003 روس ماسڪو
17 جون 2004  ازبڪستان تاشقند
5 جولاءِ 2005  قازقستان آستانا
15 جون 2006  چين شنگھائي
16 آگسٽ 2007  ڪرغزستان بشڪيڪ
28 آگسٽ 2008  تاجڪستان دوشنبي
15–16 جون 2009 روس يڪاترينبرگ
10–11 جون 2010  ازبڪستان تاشقند[112]
14–15 جون 2011  قازقستان آستانا[113]
6–7 جون 2012  چين بيجنگ
13 سيپٽمبر 2013  ڪرغزستان بشڪيڪ
11–12 سيپٽمبر 2014  تاجڪستان دوشنبي
9–10 جولاءِ 2015 روس يوفا
23–24 جون 2016  ازبڪستان تاشقند[114]
8–9 جون 2017  قازقستان آستانا
9–10 جون 2018  چين چنگڊائو
14–15 جون 2019  ڪرغزستان بشڪيڪ[115]
10 نومبر 2020 روس وڊيو ڪانفرنس[116]
16–17 سيپٽمبر 2021  تاجڪستان دوشنبي[117]
15–16 سيپٽمبر 2022  ازبڪستان سمرقند
4 جولاءِ 2023  ڀارت وڊيو ڪانفرنس[118][119]
3–4 جولاءِ 2024  قازقستان آستانا
31 آگسٽ – 1 سيپٽمبر 2025  چين تيانجن[120]
2026  ڪرغزستان بشڪيڪ
2027  پاڪستان اسلام آباد[121]
حڪومتن جي سربراهن جا اجلاس
تاريخ ملڪ هنڌ
14 سيپٽمبر 2001  قازقستان الماتي
— — —
23 سيپٽمبر 2003  چين بيجنگ
23 سيپٽمبر 2004  ڪرغزستان بشڪيڪ
26 آڪٽوبر 2005 روس ماسڪو
15 سيپٽمبر 2006  تاجڪستان دوشنبي
2 نومبر 2007  ازبڪستان تاشقند
30 آڪٽوبر 2008  قازقستان آستانا
14 آڪٽوبر 2009  چين بيجنگ[122]
25 نومبر 2010  تاجڪستان دوشنبي[123]
7 نومبر 2011 روس سينٽ پيٽرسبرگ
5 ڊسمبر 2012  ڪرغزستان بشڪيڪ[124]
29 نومبر 2013  ازبڪستان تاشقند
14–15 ڊسمبر 2014  قازقستان آستانا
14–15 ڊسمبر 2015  چين زينگژو
2–3 نومبر 2016  ڪرغزستان بشڪيڪ
30 نومبر 2017 روس سوچي
11–12 آڪٽوبر 2018  تاجڪستان دوشنبي
1–2 نومبر 2019  ازبڪستان تاشقند
30 نومبر 2020  ڀارت وڊيو ڪانفرنس
25 نومبر 2021  قازقستان وڊيو ڪانفرنس
1 نومبر 2022  چين وڊيو ڪانفرنس
26 آڪٽوبر 2023  ڪرغزستان بشڪيڪ
15–16 آڪٽوبر 2024  پاڪستان اسلام آباد[125]
18 نومبر 2025 روس ماسڪو
2026  تاجڪستان طئي ٿيڻو آهي[126]

سنڌي وڪي ڪوڊ ترجمو:

تجزيو

[سنواريو]

اولهه سان لاڳاپا

[سنواريو]

آمريڪا ايس سي او ۾ مبصر حيثيت لاءِ درخواست ڏني هئي، پر 2005ع ۾ اها رد ڪئي وئي.[127]

جولاءِ 2005ع ۾ آستانا اجلاس دوران، جڏهن افغانستان ۽ عراق جون جنگيون ازبڪستان ۽ ڪرغزستان ۾ آمريڪي فوجن جي غيرمعين موجودگيءَ جو اشارو ڏئي رهيون هيون، ايس سي او آمريڪا کان مطالبو ڪيو ته هو ايس سي او جي رڪن رياستن مان پنهنجي فوجون ڪڍڻ لاءِ واضح وقتي جدول مقرر ڪري. ٿوري ئي دير کان پوءِ ازبڪستان آمريڪا کان ڪي-2 هوائي اڏو ڇڏڻ جو مطالبو ڪيو.[128]

2007ع جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ايس سي او آمريڪا يا علائقي ۾ ان جي فوجي موجودگيءَ خلاف سڌا تبصرا نه ڪيا آهن؛ تنهن هوندي به، اڳوڻن اجلاسن ۾ ڪجهه اڻ سڌن بيانن کي اولهه جي ميڊيا "واشنگٽن تي هلڪي پردي واريون تنقيدون" قرار ڏنو.[129]

2001ع کان 2008ع تائين ايس سي او بابت اولهه جو ردعمل عام طور تنظيم جي مقصدن بابت شڪ شبهي وارو رهيو.[9](p95) پر 2010ع واري ڏهاڪي تائين اولهه ايس سي او کي علائقي، خاص طور افغانستان جي حوالي سان، استحڪام ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪندڙ طور ڏسڻ شروع ڪيو.[9](p96)

سيپٽمبر 2023ع ۾ گڏيل قومن گڏيل قومن جي قرارداد A/77/L.107 منظور ڪئي، جنهن جو عنوان "گڏيل قومن ۽ شنگھائي تعاون تنظيم وچ ۾ سهڪار" هو. ووٽنگ جو نتيجو 80 حق ۾، 2 مخالفت ۾ ۽ 47 غيرحاضر/پرهيز ۾ هو.[130][131] آمريڪا ۽ اسرائيل اهي واحد ملڪ هئا، جن قرارداد خلاف ووٽ ڏنو.

جيتوڻيڪ يورپي ڪائونسل آن فارين رليشنز 2022ع ۾ ايس سي او کي "ناتو مخالف اتحاد" سڏيو،[132] پر ان جي رڪن رياستن ۾ ظاهري تضادن ان کي اثرائتو جغرافيائي-سياسي اتحاد بڻجڻ کان روڪيو آهي.[133] جولاءِ 2023ع تائين، هندستان ۽ وچ ايشيائي ملڪن اولهه ۽ روس ٻنهي سان دوستانه سهڪار برقرار رکيو؛ ساڳئي وقت هندستان جا پاڪستان ۽ ان جي اتحادي چين سان شديد تڪرار رهيا، جنهن سبب چين ۽ روس لاءِ هن گروهه کي اولهه مخالف بلاڪ ۾ تبديل ڪرڻ جو امڪان محدود رهيو.[134] عالمن سائمن ڪرٽس ۽ ايئن ڪلاس لکيو آهي ته جيتوڻيڪ ايس سي او کي ڪڏهن ڪڏهن ناتو سان ڀيٽيو ويو آهي، پر ناتو جي ابتڙ، ايس سي او گڏيل سلامتي اتحاد پيدا نٿي ڪري.[135]

جغرافيائي-سياسي پهلو

[سنواريو]
2015ع ۾ يوفا، روس ۾ ايس سي او اجلاس
ايس سي او ۽ ناتو جون رڪن رياستون

2005ع ۾ قازقستان ۾ ٿيل اجلاس ۾ ايس سي او رڪن رياستن جي سربراهن جو پڌرنامو جاري ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو: "رڪن رياستن جا سربراهه اشارو ڪن ٿا ته عالميت جي تضادن واري عمل جي پسمنظر ۾، گهڻ طرفو سهڪار، جيڪو برابر حقن ۽ گڏيل احترام، خودمختيار رياستن جي اندروني معاملن ۾ عدم مداخلت، غيرتصادمي سوچ ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي جمهوريتڪاري ڏانهن لڳاتار اڳڀرائي جي اصولن تي ٻڌل آهي، مجموعي امن ۽ سلامتي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ بين الاقوامي برادريءَ کي سڏي ٿو ته اها نظرياتي ۽ سماجي ڍانچي جي اختلافن کان قطع نظر، گڏيل اعتماد، گڏيل فائدي، برابري ۽ رابطي تي ٻڌل سلامتي جو نئون تصور جوڙي."[136]

نومبر 2005ع ۾ روسي پرڏيهي وزير سرگي لاوروف ٻيهر چيو ته "شنگھائي تعاون تنظيم (ايس سي او) هڪ عقلي ۽ انصاف ڀري عالمي ترتيب قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهي آهي" ۽ "شنگھائي تعاون تنظيم اسان کي جغرافيائي-سياسي ادغام جي بنيادي طور نئين ماڊل جي جوڙجڪ واري عمل ۾ حصو وٺڻ جو منفرد موقعو ڏئي ٿي."[137]

2007ع ۾ ميٿيو برمر ايس سي او جي فارسي نار ڏانهن واڌ جي نتيجن جو جائزو ورتو.[138][مڪمل حوالو گهربل آهي] 2008ع ۾، سياسي سائنسدان ٿامس امبروزيو موجب ايس سي او جو هڪ مقصد اهو يقيني بڻائڻ هو ته لبرل جمهوريت انهن ملڪن ۾ پاڙون نه پڪڙي سگهي.[139] 2016ع ۾، سياسي سائنسدان ٿامس فنگار لکيو ته چين شنگھائي فائيو قائم ڪرڻ ۾ اڳواڻي بنيادي طور ان لاءِ ڪئي ته روس جي وچ ايشيا ۾ پنهنجو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي صلاحيت محدود ڪئي وڃي.[140]

2008ع جي روس-جارجيا جنگ دوران چين، جارجيا جي خودمختياريءَ تي روسي لتاڙ جي مخالفت ڪئي.[141](p347) خودمختياري، علائقائي سالميت ۽ عالمي ترتيب جي اصولن جو حوالو ڏيندي، چين ايس سي او ۾ پنهنجو اثر استعمال ڪري تنظيم کي روس جي حمايت کان روڪيو.[141](p347)

2008ع ۾ ايراني ليکڪ حميد گلپيرا هن موضوع تي چيو: "زبيگنيو برزينسڪي جي نظريي موجب، يوروشيا جي زميني پٽي تي ڪنٽرول عالمي غلبي جي ڪنجي آهي ۽ وچ ايشيا تي ڪنٽرول يوروشيا جي زميني پٽي تي ڪنٽرول جي ڪنجي آهي....روس ۽ چين برزينسڪي جي نظريي تي ڌيان ڏئي رهيا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن 2001ع ۾ شنگھائي تعاون تنظيم ٺاهي، ظاهري طور علائقي ۾ انتهاپسندي کي روڪڻ ۽ سرحدي سلامتي وڌائڻ لاءِ، پر گهڻو ڪري اصل مقصد وچ ايشيا ۾ آمريڪا ۽ باقي ناتو اتحاد جي سرگرمين کي توازن ڏيڻ هو."[142]

2008ع ۾ پيپلز ڊيلي لکيو: "پڌرنامو اشارو ڪري ٿو ته ايس سي او رڪن ملڪن وٽ وچ ايشيائي علائقي جي سلامتي جي حفاظت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ذميواري آهي، ۽ اولهه ملڪن کي وچ ايشيا ڇڏڻ جي اپيل ڪري ٿو. اهو ئي اجلاس طرفان دنيا کي ڏنل سڀ کان نمايان اشارو آهي."[143]

جنوري 2023ع ۾ هندستان، ايس سي او جي چيئر طور، پاڪستان جي پرڏيهي وزير ۽ چيف جسٽس کي مئي 2023ع ۾ گوا ۾ ٿيندڙ اجلاس ۾ شرڪت لاءِ دعوت ڏني.[144] مئي 2023ع تائين، هندستان ۽ پاڪستان دهشتگرديءَ بابت تڪرار جاري رکيو،[145] جڏهن ته وچ ايشيائي رڪنن ڪرغزستان ۽ تاجڪستان ۾ سرحدي تڪرارن تي هٿياربند جهڙپون ٿيون.[146] ايس سي او ٻه طرفن مسئلن جي حل لاءِ پليٽ فارم نه هئي، ۽ ان جا رڪن گهڻ طرفي طور تڪرارن ۾ ثالثي ڪرڻ کان به هٻڪندا رهيا.[147][148] رڪن رياستن جي انتهائي مختلف ايجنڊائن سبب هندستاني مبصرن ان کي "شنگھائي تضاد تنظيم" به سڏيو.[149]

ايس سي او جا رڪن روس-يوڪرين جنگ ۾ غيرجانبدار رهيا، پر انهن روسي وفاق سان سهڪار به مضبوط ڪيو.[150] 2024ع جي تجزئي موجب ايس سي او عام طور چين-روس لاڳاپن کي دوستانه رکڻ ۾ مددگار رهي آهي.[151](p82)

جون 2025ع ۾ هندستان چنگڊائو، چين ۾ شنگھائي تعاون تنظيم (ايس سي او) جي دفاعي وزيرن جي اجلاس ۾ گڏيل بيان جي توثيق ڪرڻ کان انڪار ڪيو، اهو چوندي ته بيان دهشتگردي بابت هندستاني موقف جي عڪاسي نٿو ڪري. هندستان 22 اپريل واري 2025ع پهلگام حملي جي ذڪر نه ٿيڻ تي اعتراض ڪيو، جنهن ۾ 26 هندستاني سياح مارجي ويا هئا، جڏهن ته بيان ۾ بلوچستان ۾ ويڙهاڪ سرگرمين جو حوالو ڏنل هو. دفاعي وزير راج ناٿ سنگهه دليل ڏنو ته بيان پاڪستان جي بيانئي سان هم آهنگ هو ۽ ايس سي او تي زور ڏنو ته انهن کي جوابده بڻايو وڃي جيڪي "سرحد پار دهشتگردي کي پاليسي جي اوزار" طور استعمال ڪن ٿا. هندستان چيو ته اهڙيون کوٽون بيان کي ناقابل قبول بڻائن ٿيون.[152][153][154] هندستان جي پرڏيهي وزارت جي ترجمان رندير جيسوال چيو ته هندستان چاهيو ٿي ته "دهشتگردي بابت خدشا ايس سي او دستاويز ۾ ظاهر ٿين، جيڪو هڪ خاص ملڪ لاءِ قبول نه هو، تنهن ڪري بيان منظور نه ٿيو."[154] ان کان پوءِ، 15 جولاءِ 2025ع تي ايس سي او پرڏيهي وزيرن جي ڪائونسل جي اجلاس ۾ هندستان جي پرڏيهي معاملن واري وزير ايس. جئشنڪر پهلگام حملي کي ڄمون ۽ ڪشمير جي سياحت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ مذهبي ورهاست ڀڙڪائڻ جي شعوري ڪوشش قرار ڏنو. هن زور ڏنو ته ايس سي او کي پنهنجي باني اصولن تي قائم رهندي دهشتگردي، عليحدگي پسندي ۽ انتهاپسندي خلاف بنا سمجهوتي موقف رکڻ گهرجي.[155]

جولاءِ 2025ع ۾ وزير جئشنڪر يرلونگ تسانگپو درياهه تي چين جي ميڊوگ هائيڊرو پاور اسٽيشن جي تعمير بابت به خدشا ظاهر ڪيا. هن پاڻيءَ جي سلامتي ۽ ماحولياتي استحڪام تي هيٺ وهڪري وارن ممڪن اثرن تي زور ڏنو، ۽ وڌيڪ شفافيت، متاثر ملڪن سان بامقصد صلاح مشوري، ۽ معطل ٿيل هائيڊرولوجيڪل ڊيٽا شيئرنگ جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو.[156]

ٻيا تجزيا

[سنواريو]

2015ع جي يورپي پارلياماني ريسرچ سروس جي هڪ مقالي جو نتيجو هو: "ايس سي او جي هن وقت تائين مکيه ڪاميابي اها آهي ته ان پنهنجي رڪنن کي هڪ سهڪاري فورم ڏنو آهي، جتي اهي پنهنجن متضاد مفادن کي توازن ۾ رکي سگهن ٿا ۽ ٻه طرفيون ڇڪتاڻون گهٽائي سگهن ٿا. هن دهشتگردي، عليحدگي پسندي ۽ انتهاپسندي خلاف جدوجهد ۾ گڏيل صلاحيتون وڌايون آهن ۽ گڏيل طريقن تي اتفاق ڪيو آهي. تنهن هوندي به، وڏيون ڪمزوريون، جهڙوڪ اداراتي ڪمزوريون، گڏيل منصوبن جي عملدرآمد لاءِ عام مالي فنڊن جي کوٽ ۽ متضاد قومي مفاد، ايس سي او کي ٻين شعبن ۾ علائقائي سهڪار جي وڌيڪ اعليٰ سطح حاصل ڪرڻ کان روڪين ٿا."[157]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Lars Erslev Andersen (4 November 2022). "Shanghai Cooperation Organization". Danish Institute for International Studies. 4 November 2022 تي حاصل ڪيل. However, it is not an alliance but rather a forum for cooperation that includes security policy issues.
  2. 1 2 3 4 "About SCO". Shanghai Cooperation Organisation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "ABOUT SCO RATS - MANAGEMENT". 2 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "The evolution of the Shanghai Cooperation Organisation". Strategic Comments 24 (5): vii-ix. 2018. doi:10.1080/13567888.2018.1495424. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13567888.2018.1495424.
  5. ↑ Albert, Eleanor (14 October 2015). "The Shanghai Cooperation Organization". Council on Foreign Relations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 Gill, Bates (30 November 2001). "Shanghai Five: An Attempt to Counter U.S. Influence in Asia?". Brookings. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Al-Qahtani, Mutlaq (2006). "The Shanghai Cooperation Organization and the Law of International Organizations". Chinese Journal of International Law (Oxford University Press) 5 (1): 130. doi:10.1093/chinesejil/jml012. ISSN 1540-1650.
  8. ↑ "Russian-Chinese Joint Declaration on a Multipolar World and the Establishment of a New International Order". United Nations General Assembly. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2017 تي محفوظ ڪيل.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 Proń, Elżbieta (2023). "China in Central Asia: New Developments in 2013-2021". China and Eurasian Powers in a Multipolar World Order 2.0: Security, Diplomacy, Economy and Cyberspace. Mher Sahakyan. New York: Routledge. doi:10.4324/9781003352587-11. ISBN 978-1-003-35258-7. OCLC 1353290533.
  10. ↑ "The Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organization Secretariat. اصل نسخو مان 5 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Snow, Philip (2023). China and Russia: Four Centuries of Conflict and Concord. New Haven. ISBN 978-0300166651.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  12. ↑ Kazinform, 5 July 2005.
  13. ↑ Agostinis, Giovanni; Urdinez, Francisco (20 October 2021). "The Nexus between Authoritarian and Environmental Regionalism: An Analysis of China's Driving Role in the Shanghai Cooperation Organization". Problems of Post-Communism 69 (4–5): 330–344. doi:10.1080/10758216.2021.1974887. ISSN 1075-8216. https://doi.org/10.1080/10758216.2021.1974887.
  14. ↑ "India, Pakistan edge closer to joining SCO security bloc". Agence France-Presse. 24 June 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2016 تي حاصل ڪيل – The Express Tribune وسيلي.
  15. ↑ Bhattacherjee, Kallol (9 June 2017). "India, Pakistan become full members of SCO". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. 11 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Pakistan's Membership of the Shanghai Cooperation Organization (SCO) – Ministry of Foreign Affairs" (آمريڪي انگريزي ۾). 9 June 2017. 11 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "External communication". Shanghai Cooperation Organisation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "AU, SCO anti-terror organs sign cooperation deal on fighting terrorism". Times of Islamabad. 12 December 2018. 16 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  19. 1 2 Haidar, Suhasani (28 November 2020). "India to host SCO Heads of Government meet; Modi, Imran to skip". The Hindu. THG PUBLISHING PVT LTD. 15 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "The Council of Heads of Government (Prime Ministers)". Shanghai Cooperation Organization Secretariat. اصل نسخو مان 5 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "21st SCO Heads of Government Council meeting". Shanghai Cooperation Organization Secretariat. اصل نسخو مان 5 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "EAM S Jaishankar to represent India at SCO heads of govt meeting". 25 November 2021.
  23. ↑ "Session of the Council of Foreign Ministers from Member States of the Shanghai Cooperation Organisation" (Press release). Kuala Lumpur: Embassy of the Russian Federation in Malaysia. 9 July 2007. اصل نسخو مان 8 February 2012 تي محفوظ ڪيل.
  24. ↑ Embassy of the Republic of Tajikistan in the Islamic Republic of Pakistan (29 January 2021). "The First SCO Council of National Coordinators Meeting Chaired by Tajikistan". mfa.tj. Embassy of the Republic of Tajikistan in the Islamic Republic of Pakistan. 15 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Freshmcqs (11 December 2022). "Who is the current Secretary General SCO?". Fresh MCQs. 28 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Information on Regional Anti-Terrorist Structure of Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organisation. اصل نسخو مان 11 December 2008 تي محفوظ ڪيل.
  27. ↑ "Instagram".
  28. ↑ Совместное заявление глав государств Республики Казахстан, Китайской Народной Республики, Кыргызской Республики, Российской Федерации, Республики Таджикистан, Республики Узбекистан [Joint statement of heads of state of Republic of Kazakhstan, People's Republic of China, Kyrgyz Republic, Russian Federation, Republic of Tajikistan, Republic of Uzbekistan]. President of Russia (Russian ۾). 14 June 2001.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  29. ↑ Главы государств «Шанхайского форума» приняли Декларацию о создании нового объединения – Шанхайской организации сотрудничества ["Shanghai Forum" heads of state have adopted the Declaration on creation of a new association – the Shanghai Cooperation Organisation]. President of Russia (Russian ۾). 15 June 2001.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  30. ↑ "Iran Joins SCO, the China-Founded Regional Security Grouping". Bloomberg. 4 July 2023.
  31. ↑ Lee, Larry (3 July 2024). "China and Russia Lead Efforts to Expand Influence with Belarus' Addition to SCO". Business Times.
  32. 1 2 3 Zhao, Suisheng (2023). The dragon roars back : transformational leaders and dynamics of Chinese foreign policy. Stanford, California: Stanford University Press. ص. 70. ISBN 978-1-5036-3415-2. OCLC 1332788951.
  33. ↑ Seiwert, Eva (30 September 2021). "The Shanghai Cooperation Organization Will Not Fill Any Vacuum in Afghanistan". Foreign Policy Research Institute. 24 July 2022 تي حاصل ڪيل. So far, the SCO has not officially recognized the Taliban regime and did not invite its representatives to the summit in Dushanbe in mid-September.
  34. 1 2 "SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner". Xinhua News Agency. 7 June 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2012 تي حاصل ڪيل – People's Daily وسيلي.
  35. ↑ "Regulations on the Status of Dialogue Partner of the Shanghai Cooperation Organisation". The Shanghai Cooperation Organisation. 28 August 2008. اصل نسخو مان 14 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Sri Lanka gains partnership in SCO members welcome end to terror in country". Ministry of Defence, Democratic Socialist Republic of Sri Lanka. 30 December 2010. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  37. ↑ Bedi, Rahul (2 June 2007). "Sri Lanka turns to Pakistan, China for military needs". IANS. Urdustan.com Network. اصل نسخي مان 4 June 2007 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2007 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Russian MFA Spokesman Andrei Nesterenko Response to Media Question about the Signing of a Memorandum Granting the Status of SCO Dialogue Partner to Sri Lanka". Ministry of Foreign Affairs (Russia). 12 May 2010.
  39. ↑ "No: 123, 26 April 2013, Press Release Concerning the Signing of a Memorandum with the Shanghai Cooperation Organization". Ministry of Foreign Affairs (Turkey). 26 April 2013.
  40. ↑ Kucera, Joshua (10 July 2015). "SCO Summit Provides Few Concrete Results, But More Ambitious Goals". Eurasianet. 16 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ "Cambodia becomes dialogue partner in SCO". TASS. 24 September 2015.
  42. ↑ "Foreign Minister Elmar Mammadyarov met with Rashid Alimov, Secretary General of the Shanghai Cooperation Organization within his working visit to the People's Republic of China". Ministry of Foreign Affairs (Azerbaijan). 14 March 2016.
  43. ↑ "Press Release issued by Embassy of Nepal, Beijing on Nepal officially joined the Shanghai Cooperation Organization (SCO) as a dialogue partner". Government of Nepal – Ministry of Foreign Affairs. 22 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Armenia was granted a status of dialogue partner in the Shanghai Cooperation Organisation". Ministry of Foreign Affairs (Armenia). 16 April 2016.
  45. ↑ "SCO member states signed memorandums on granting SCO dialogue partner status to the Arab Republic of Egypt and the State of Qatar". Shanghai Cooperation Organization. اصل نسخو مان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 "President Xi Jinping Attends the 22nd Meeting of the SCO Council of Heads of State and Delivers Important Remarks". Ministry of Foreign Affairs, PRC. 16 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "New SCO dialogue partners". Shanghai Cooperation Organization Secretariat. اصل نسخو مان 22 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Bahrain granted the status of SCO dialogue partner". www.bna.bh.[مئل ڳنڍڻو]
  49. ↑ "Shanghai Cooperation Organisation | SCO". اصل نسخو مان 16 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "Laos accepted as dialogue partner of the SCO". The Hindu Bureau. 1 September 2025 – www.thehindu.com وسيلي.
  51. ↑ Overview of ASEAN-SCO Relations. Association of Southeast Asian Nations (January 2024). Accessed 20 September 2025.
  52. ↑ "Secretary-General of ASEAN participates in the SCO Plus Meeting 2025 in Tianjin, China". Association of Southeast Asian Nations. 1 September 2025. 20 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ سانچو:UN doc
  54. ↑ Shubham (7 June 2018). "SCO Summit 2018: Why Turkmenistan is not part of the Eurasia security bloc". oneindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Bosco, David (2025-10-02). "The Shanghai Cooperation Organization's expansion dilemma". Foreign Policy (آمريڪي انگريزي ۾). 20 September 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  56. ↑ Moskovskij Komsomolets (15 September 2012). "Azerbaijan asks to join a new alliance of China and Russia". Azeri Daily. اصل نسخو مان 22 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Why the Shanghai Cooperation Organization matters". Arab News (انگريزي ۾). 2022-08-21. 2024-06-25 تي حاصل ڪيل.
  58. 1 2 3 "Syria, Israel, Egypt willing to join SCO's activity – president's special envoy". Interfax. 23 June 2016. اصل نسخو مان 16 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Egypt applies to become dialogue partner of Shanghai security bloc – Kremlin aide". TASS. 6 July 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "'SCO family' widening? Many candidates share 'Shanghai spirit', but expansion not a goal". TASS. 5 September 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "Algeria Submits an Application to Join the SCO". Echorouk. 21 June 2023.
  62. ↑ "L'Algérie veut intégrer le capital de la banque des BRICS et l'organisation de Shanghai". L'Algérie Audjourd'hui. 21 June 2023.
  63. ↑ "Libya intensifies diplomatic efforts to join Shanghai Cooperation Organization as dialogue partner". May 2026.
  64. ↑ "Declaration of the 10th Meeting of The Council of Heads of State of the SCO Member States Tashkent, 10-11 June 2010". Ministry of Foreign Affairs, the People's Republic of China. 11 June 2010. 7 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  65. 1 2 Radyuhin, Vladimir (2 December 2011). "Vietnam bids to join SCO". The Hindu. Moscow. 6 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Dalay, Galip (14 May 2013). "Turkey between Shanghai and Brussels". The New Turkey. Öz, Handan پاران ترجمو ڪيل. اصل نسخو مان 6 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Butler, Daren (21 November 2016). "Fed up with EU, Erdogan says Turkey could join Shanghai Group". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Turkey Seeks to Be First NATO Member to Join China-Led SCO". Bloomberg.com. 17 September 2022. 17 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Exclusive: Why Turkey's Erdogan Is Breaking With Biden on Ukraine and Gaza". Newsweek (آمريڪي انگريزي ۾). 2024-07-11.
  70. ↑ "Vietnam, China issue joint statement on deepening Comprehensive Strategic Cooperative Partnership in new era". VietnamPlus. 17 April 2026. 21 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ "Yanukovych Tells Putin Kyiv Wants SCO Observer Status". Radio Free Europe/Radio Liberty. 25 August 2012. 6 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Grigoryan, Gurgen (8 October 2012). "Why Ukraine wants to become SCO's partner". InfoSCO. 6 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Azerbaijan expects to become SCO observer - Foreign Ministry". interfax.com.
  74. ↑ "Kazakh President: Azerbaijan will probably become a full member of the SCO in a little while".
  75. ↑ Kyaw, Khine Lin (2025-08-30). "China's Xi Offers Backing for Myanmar's SCO Membership Bid". Bloomberg.com. 2025-08-31 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  76. ↑ Luan, Shanglin, مرتب (22 April 2006). "SCO to intensify fight against cross-border drug crimes". Beijing. Xinhua News Agency. اصل نسخو مان 15 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "Security alliances led by Russia, China link up". Business Recorder. Dushanbe. 6 October 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ Gjelten, Tom (23 September 2010). "Seeing The Internet As An 'Information Weapon'". National Public Radio. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 23 September 2010 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ Desai, Suyash (5 December 2017). "India's SCO Challenge". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ PTI (21 March 2021). "India, Pakistan, China to participate in SCO joint anti-terrorism exercise". ThePrint (آمريڪي انگريزي ۾). 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Putin: Treba stvoriti multipolarni svjetski poredak". www.index.hr (ڪروشيائي ۾). 2024-07-27 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Scheineson, Andrew (24 March 2009). "The Shanghai Cooperation Organization". Council on Foreign Relations. اصل نسخو مان 11 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ Tugsbilguun, Tumurkhuleg (2008–2009). "Does the Shanghai Cooperation Represent an Example of a Military Alliance?". The Mongolian Journal of International Affairs 15–16: 59–107. https://www.mongoliajol.info/index.php/MJIA/article/download/32/32. Retrieved 6 August 2022. "In contrast, the political leaders and most analysts in the SCO member states, especially those in its two most influential members, Russia and China, have repeatedly emphasized that the SCO is not a military alliance, since it is not directed against a third party and is only interested in combating threats posed by terrorism, separatism and extremism.".
  84. ↑ Hutzler, Charles (26 April 2006). "China, Russia, Others to Hold Joint Drills". Associated Press. اصل نسخو مان 4 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 June 2015 تي حاصل ڪيل – HighBeam Research وسيلي.
  85. ↑ Yu, Bin (17 October 2007). "Common exercise, different goals". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Boland, Julie (29 October 2010), Learning From The Shanghai Cooperation Organization's 'Peace Mission-2010' Exercise", The Brookings Institution, اصل نسخو مان 28 June 2011 تي محفوظ ڪيل
  87. ↑ "Russia to revive long-range bomber patrols". NBC News (انگريزي ۾). Associated Press. 2007-08-17. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 29, 2023 تي محفوظ ڪيل. 2024-08-10 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "Russia To Resume Long-Range Bomber Patrols". CBS News (آمريڪي انگريزي ۾). Associated Press. 2007-08-17. اصل نسخو مان August 7, 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-08-10 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ Hess, Maximilian (9 October 2022). "Putin is fighting alone" (انگريزي ۾). 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Kyodo News (23 September 2003). "LEAD: Central Asian powers agree to pursue free-trade zone". Beijing: Kyodo News International, Inc. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "China Intensifies Regional Trade Talks". اصل نسخو مان 24 October 2007 تي محفوظ ڪيل. International Centre for Trade and Sustainable Development (ICTSD)
  92. ↑ China Foreign Ministry (23 September 2004). "Joint Communique of the Council of the Governmental Heads (Prime Ministers) of Shanghai Cooperation Organisation Member States" (Press release). اصل نسخو مان 30 March 2009 تي محفوظ ڪيل.
  93. ↑ Blagov, Sergei (31 October 2005). "Shanghai Cooperation Organisation Eyes Economic, Security Cooperation". Eurasia Daily Monitor. The Jamestown Foundation. اصل نسخو مان 1 November 2007 تي محفوظ ڪيل.
  94. ↑ "SCO Ministers of Foreign Economic Activity and Trade to meet in Tashkent". National Bank of Uzbekistan. اصل نسخو مان 15 August 2011 تي محفوظ ڪيل.
  95. ↑ "Russia's Foreign Ministry develops concept of SCO Energy Club". Kazakhstan Today. Almaty, Kazakhstan: Gazeta.kz Internet Agency. 1 December 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 3 December 2006 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ Blagov, Sergei (6 November 2007). "Russia Urges Formation of Central Asian Energy Club". Eurasianet. The Open Society Institute. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "Chronicle of Main Events of 'Shanghai Five' and Shanghai Cooperation Organisation". The Shanghai Cooperation Organisation. 2008. اصل نسخو مان 14 October 2008 تي محفوظ ڪيل.
  98. ↑ Mehr News Agency, 31 October 2008.
  99. ↑ Russia Today, 30 October 2008
  100. ↑ Deng, Shasha, مرتب (16 June 2009). "China to provide 10-billion-dollar loan to SCO members". Yekaterinburg, Russia. Xinhua News Agency. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Yan, مرتب (18 June 2009). "China, Russia sign five-point joint statement". Xinhua News Agency. اصل نسخو مان 20 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2009 تي حاصل ڪيل. They also said that a new round of the IMF quota formula review and the reform schemes of the World Bank should be completed on time and that the emerging markets and developing countries should have a bigger say and broader representation in the international financial institutions.
  102. ↑ "Shanghai Cooperation Organization summit kicks off in Bishkek". www.aa.com.tr. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ پیشنهاد ایران به سازمان شانگهای برای ایجاد پول واحد [Iran's proposal to the Shanghai Cooperation Organisation to create a single currency]. TABNAK (فارسي ۾). 2 June 2022. 12 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "Culture Ministers of SCO Member States Meet in Beijing". People's Daily. People's Daily Online. 13 April 2002. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "SCO Culture Ministers to Meet in Tashkent". Kazakhstan Today. Almaty, Kazakhstan: Gazeta.kz Internet Agency. 17 April 2006. اصل نسخو مان 18 April 2009 تي محفوظ ڪيل.
  106. ↑ "Kazakhstan Backs Promotion of SCO Cultural Ties". KazInform. KazInform International News Agency. اصل نسخو مان 3 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  107. ↑ "Официальный сайт форума ШОС+" [Official website of the SCO+ forum]. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-11-23 تي محفوظ ڪيل. 2020-11-04 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Путин направил приветствие участникам межпартийного форума ШОС+" [Putin sent a greeting to the participants of the SCO+ inter-party forum]. Rossiyskaya Gazeta. 22 October 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-11-01 تي محفوظ ڪيل. 2020-11-04 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Iran's First SCO Military Exercise Solidifies Ties with China and Russia".
  110. ↑ "تهران زیر چتر پکن و مسکو؛ تحلیل نشریه ژاپنی از حضور نظامیان چینی و روسی در ایران". 19 December 2025.
  111. 1 2 "Charter of the Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organisation. اصل نسخو مان 13 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
  112. ↑ "Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organisation. اصل نسخو مان 10 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
  113. ↑ Tang, Danlu, مرتب (11 June 2010). "SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners". تاشقند, ازبڪستان. شنھوا نيوز ايجنسي. اصل نسخو مان 6 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Song Miou (10 July 2015). "Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016". يوفا, روس. شنھوا نيوز ايجنسي. اصل نسخو مان 3 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Kyrgyzstan to host SCO summit in June 2019". AKIpress News Agency. 11 January 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "Заседание Совета глав государств – членов ШОС". kremlin.ru. 10 November 2020. 10 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ "PM to attend SCO head of states meeting in Dushanbe". Business Recorder. 26 August 2021.
  118. ↑ "SCO Summit under India's Chairmanship" (press release) (english ۾). Indian Ministry of External Affairs. 30 May 2023. 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  119. ↑ Pierson, David; Kurmanaev, Anatoly; Yasir, Sameer (4 July 2023). "Putin, Xi and Modi Meet on Camera, but With No Signs of Greater Unity". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Wang: China to help SCO embark on a new journey". Tianjin Municipal People's Government. 7 March 2025.
  121. ↑ "SCO Summit Highlights: PM Modi Returns To Delhi After Concluding Summit In China". News18 (انگريزي ۾). 2025-09-01 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ Ho, Stephanie (14 October 2009). "Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing". Beijing: وائس آف آمريڪا. اصل نسخو مان 26 October 2009 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting". چائنا ڊيلي. Dushanbe, Tajikistan. Xinhua News Agency. 25 November 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ "SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 2 December 2012. اصل نسخو مان 25 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Sajjad, Baqir (5 July 2024). "Pakistan to host SCO leaders in October". Dawn. 5 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "On the Meeting of the Council of Heads of Government of the SCO Member States". 18 November 2025.
  127. ↑ Hiro, Dilip (16 June 2006). "Shanghai surprise: The summit of the Shanghai Cooperation Organisation reveals how power is shifting in the world". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ Varadarajan, Siddharth (8 July 2005). "Central Asia: China and Russia up the ante". دي هندو. اصل نسخو مان 29 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2007 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ Kucera, Joshua (19 August 2007). "Shanghai Cooperation Organisation Summiteers Take Shots at US Presence in Central Asia". Eurasianet. The Open Society Institute. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "General Assembly Adopts 5 Resolutions, 3 Decisions, including Text Urging States to Consider Need for Woman Secretary-General". {{cite web}}: Text "UN Press" ignored (مدد)
  131. ↑ "General Assembly: 99th Plenary Meeting, 77th session". September 2023. اصل نسخو مان 2 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2023 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Text "UN Web TV" ignored (مدد)
  132. ↑ Aydıntaşbaş, Aslı; Dumoulin, Marie; Geranmayeh, Ellie; Oertel, Janka (16 September 2022). "Rogue NATO: The new face of the Shanghai Cooperation Organisation". ECFR (برطانوي انگريزي ۾). 4 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Kaleji, Vali (13 November 2021). "The Shanghai Cooperation Organization Is No 'New Warsaw' or 'Eastern NATO'". The National Interest (انگريزي ۾). 4 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ SHARMA, KIRAN; TAN, CK (4 July 2023). "Putin claims unity, Xi slams decoupling at India-hosted SCO talks". Nikkei Asia (برطانوي انگريزي ۾). 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ Curtis, Simon; Klaus, Ian (2024). The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order. New Haven and London: ييل يونيورسٽي پريس. ص. 167. doi:10.2307/jj.11589102. ISBN 9780300266900. JSTOR jj.11589102.
  136. ↑ "The Shanghai Cooperation Organisation". 13 July 2005. اصل نسخو مان 4 August 2014 تي محفوظ ڪيل.
  137. ↑ UzReport, 28 November 2005
  138. ↑ Journal of International Affairs. 2007. The Shanghai Cooperation Organisation and Iran: A Power-full Union. Matthew Brummer
  139. ↑ Ambrosio (October 2008). "Catching the 'Shanghai Spirit': How the Shanghai Cooperation Organization Promotes Authoritarian Norms in Central Asia". Europe-Asia Studies 60 (8): 1321–1344. doi:10.1080/09668130802292143.
  140. ↑ Fingar, Thomas (2016). "China's Goals in South Asia". The new great game : China and South and Central Asia in the era of reform. Thomas Fingar. Stanford, California: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 41. ISBN 978-0-8047-9764-1. OCLC 939553543.
  141. 1 2 Lampton, David M. (2024). Living U.S.-China Relations: From Cold War to Cold War. Lanham, MD: رومين اينڊ لٽل فيلڊ. ISBN 978-1-5381-8725-8.
  142. ↑ Golpira, Hamid (20 November 2008). "Iraq smoke screen". Tehran Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ People's Daily Online (8 July 2008), "Opinion: SCO sends strong signals for West to leave Central Asia", People's Daily, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2016 تي محفوظ ڪيل, 11 June 2016 تي حاصل ڪيل
  144. ↑ "India invites Pak FM Bilawal Bhutto, Chief Justice for SCO meet". Hindustan Times (انگريزي ۾). 25 January 2023. 26 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "India sends Pakistan a message, Russia slams West at SCO meeting". Nikkei Asia (برطانوي انگريزي ۾). 9 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "Clash erupts between Kyrgyzstan and Tajikistan border guards". Al jazeera (انگريزي ۾). 4 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ "The Shanghai Cooperation Organization's Limited Role In Easing Tensions Between China and India". Jamestown (آمريڪي انگريزي ۾). 5 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ Alexei, Kupriyanov (8 December 2020). "The SCO and the conflict between India and Pakistan". ORF.
  149. ↑ "A Shanghai Contradiction Organisation – Let's call it what it is". Moneycontrol. 7 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ Krzysztof Strachota; Katarzyna Chawryło; Michał Bogusz; Marek Menkiszak (20 September 2022). "Against the backdrop of war. The Shanghai Cooperation Organisation summit in Samarkand". Centre for Eastern Studies. 2022-09-20 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Garlick, Jeremy (2024). Advantage China: Agent of Change in an Era of Global Disruption. بلوومزبري اڪيڊمڪ. ISBN 978-1-350-25231-8.
  152. ↑ "SCO: India refuses to sign joint statement at the summit". www.bbc.com (برطانوي انگريزي ۾). 2025-06-27. 2025-06-30 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "India refuses to sign SCO statement over claims of pro-Pakistan bias". euronews (انگريزي ۾). 2025-06-26. 2025-06-30 تي حاصل ڪيل.
  154. 1 2 "India rejects signing Shanghai Cooperation Organization statement seen as pro-Pakistan". AP News (انگريزي ۾). 2025-06-26. 2025-06-30 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "S Jaishankar's Sharp Message On Terrorism In First China Visit In 5 Years". NDTV (انگريزي ۾). 2025-08-01 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "India voices concern over China's mega dam project on Yarlung Tsangpo in Tibet". Firstpost (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-08-11. 2025-08-11 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ Grieger, Gisela (26 June 2015). "The Shanghai Cooperation Organisation" (PDF). European Parliament Think Tank. ص. 1. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ چين، قازقستان، ڪرغيزستان، روس ۽ تاجڪستان 26 اپريل 1996ع کان شنگهائي پنج نظام جا ميمبر هئا. ازبڪستان کي 14 جون 2001ع تي شنگهائي پنج نظام ۾ شامل ڪيو ويو.[28] پوءِ انهن ڇهن رياستن 15 جون 2001ع تي شنگهائي سهڪار تنظيم قائم ڪرڻ بابت اعلان تي صحيحون ڪيون.[29]
  2. ↑ 15 آگسٽ 2021ع تي اسلامي جمهوريه افغانستان جي خاتمي ۽ اسلامي امارت افغانستان جي ٻيهر قيام کان پوءِ طالبان جا نمائندا ايس سي او اجلاسن ۾ شرڪت نه ڪري رهيا هئا.[33]
  3. ↑ ڪو ملڪ باضابطه طور ايس سي او جو ڳالهه ٻولهه جو شريڪ تڏهن بڻجي ٿو، جڏهن ان جو پرڏيهي وزير ۽ ايس سي او جو سيڪريٽري جنرل اها حيثيت ڏيڻ بابت يادداشت تي صحيحون ڪن.
  4. ↑ شام شروعات ۾ مبصر حيثيت لاءِ درخواست ڏني هئي، پر کيس ٻڌايو ويو ته تنظيم ۾ پهرين ڳالهه ٻولهه جو ڀائيوار بڻجڻ ضروري آهي.[58]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Adıbelli، Barış (2006). "عظيم يوروشيا منصوبو". استنبول: IQ پبلشنگ هائوس.
  • Adıbelli، Barış (2007). عثماني دور کان پوءِ ترڪي–چين لاڳاپا. استنبول: IQ پبلشنگ هائوس.
  • Adıbelli، Barış (2007). ترڪي جو شنگهائي تعاون تنظيم وارو خواب. استنبول: جمهوريت اسٽريٽيجي.
  • Adıbelli، Barış (2007). چين جي يوروشيا حڪمت عملي. استنبول: IQ پبلشنگ هائوس.
  • Adıbelli، Barış (2008). يوروشيائي جيوسياسي ۾ عظيم راند. استنبول: IQ پبلشنگ هائوس.
  • Chabal، Pierre (2019). لا ڪوآپيراسيون دي شنگهائي: نئين ايشيا جو تصور. ليئج يونيورسٽي پريس، 308 ص.
  • Chabal، Pierre (2016). شنگهائي تعاون تنظيم ۽ "نئين ايشيا" جي تعمير. برسلز: پيٽر لانگ، 492 ص.
  • Chabal، Pierre (2015). ايڪويهين صديءَ ۾ يورپ–ايشيا بين العلاقائي مقابلا. برسلز: پيٽر لانگ، 388 ص.
  • Cohen، Ariel (18 جولاءِ 2001). "روس–چين دوستي ۽ تعاون جو معاهدو: يوروشيا ۾ حڪمت عمليءَ جي تبديلي؟". هيريٽيج فائونڊيشن.
  • Cohen، Ariel (24 آڪٽوبر 2005). "يوروشيا تي مقابلو: ڇا آمريڪا ۽ روس ٽڪراءَ جي رستي تي آهن؟". هيريٽيج فائونڊيشن.
  • Colson، Charles (5 آگسٽ 2003). "مرڪزي ايشيا: شنگهائي تعاون تنظيم جو پهريون فوجي ظہور". ريڊيو فري يورپ/ريڊيو لبرٽي.
  • Daly، John (19 جولاءِ 2001). "'شنگهائي پنج' اسلامي شدت پسندن سان مقابلي لاءِ وڌي ٿي". جينز دهشتگردي ۽ سلامتي مانيٽر.
  • Douglas، John Keefer؛ Nelson، Matthew B.؛ Schwartz، Kevin (2006). "ڊريگن جي باهه کي ٻارڻ: چين جي توانائي گهرجون وچ اوڀر سان سندس لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون". آمريڪا–چين اقتصادي ۽ سلامتي جائزو ڪميشن.
  • Fels، Enrico (2009). يوروشيا جي طاقتور مرڪز جو جائزو: شنگهائي تعاون تنظيم جي نوعيت بابت تحقيق. بوخوم: ونڪلر ورلاگ.
  • Gill، Bates؛ Oresman، Matthew (2003). "چين جو اولهه ڏانهن نئون سفر: مرڪزي ايشيا ۾ چين جي اڀار ۽ آمريڪي مفادن لاءِ ان جا اثر". CSIS پريس.
  • Kalra، Prajakti؛ Saxena، Siddharth (2007). "شنگهائي تعاون تنظيم ۽ يوروشيا علائقي ۾ ترقي جا امڪان". ٽرڪش پاليسي ڪوارٽرلي، جلد 6، شمارو 2.
  • Plater-Zyberk، Henry؛ Monaghan، Andrew (2014). ترقي پذير شنگهائي تعاون تنظيم جا حڪمت عمليءَ وارا اثر. اسٽريٽجڪ اسٽڊيز انسٽيٽيوٽ ۽ آمريڪي آرمي وار ڪاليج پريس.
  • Oresman، Matthew (2004). تلاس جي جنگ کان اڳتي: مرڪزي ايشيا ۾ چين جي ٻيهر اڀرڻ. نيشنل ڊفينس يونيورسٽي پريس.
  • Seiwert، Eva (2025). شنگهائي تعاون تنظيم ۽ بين الاقوامي لاڳاپن بابت چين جو تصور. برسٽل: برسٽل يونيورسٽي پريس.
  • Sznajder، Ariel Pablo (2006). "شنگهائي تعاون تنظيم بابت چين جي حڪمت عملي". يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس.
  • Yom، Sean L. (2002). "مرڪزي ايشيا ۾ طاقت جي سياست: شنگهائي تعاون تنظيم جو مستقبل". هارورڊ ايشيا ڪوارٽرلي 6 (4): 48–54.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Shanghai Cooperation Organisation سانچو:Navboxes top سانچو:CARO سانچو:Regional organizations سانچو:International relations سانچو:International power سانچو:Asia topics سانچو:Eastern world سانچو:Navboxes bottom

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=شنگهائي_تعاون_تنظيم&oldid=386808" تان ورتل