سيج (ٻوٽو)

سيج
ماحولياتي تحفظ ۾ مقام
	; خطري کان دور (IUCN 3.1)
سائنسي درجا بندي
Unrecognized taxon (fix):	Salvia
جنس:	Template:Taxonomy/Salvia{. officinalis
حياتياتي نالو
	Salvia officinalis; L.

سيج جنھن جو سائنسي نالو سالويا آفيشينالس(Salvia officinalis)، جنهن کي عام سيج پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ گهڻ‌سالي، هميشه ساوڪ رکندڙ نيم جهاڙو آهي، جنهن جون ڪاٺ جهڙيون ٽاريون، ڀوري مائل سائي پنن ۽ نيري کان واڱڻائي رنگ جي گلن هوندا آهن. هي نعنا خاندان (Lamiaceae؛ اچار: ليميئيسي) سان تعلق رکي ٿو ۽ بحر روم واري علائقي جو مقامي ٻوٽو آهي، پر دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ قدرتي طور به وڌي ويو آهي. هن جو کاڌي ۾ استعمال ٿيڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي، ۽ جديد دور ۾ ان کي باغن ۾ سينگار واري ٻوٽي طور پڻ پوکيو ويندو آهي. عام نالو سيج سالويا جي ٻين ويجهن جنسن ۽ قلمي قسمن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

هيءَ انگريزي ڀاڄي آهي، جنهن کي هندستاني مالهي سِج ڪري سڏيندا آهن. هن جا پن ٻيءَ ڀاڄيءَ ۾ ڪم ايندا آهن. هن جو ٻج سياري ۾ پوکبو آهي. نومبر کان اڳي شروع ڪجي ۽ ڀليءَ زمين ۾ پوکجي. ڀاڻ ججهو ڏجي. اُس ۽ مينهن کان پناهه گهرجيس. جڏهن سلن ۾ چار يا ڇهه پن ٿين تڏهن ڪڍي چئن چئن انچن تي ڇڊا ڪري رکجن. فيبروريءَ ڌاري وري ڪڍي ڪنهن پناهه جهڙيءَ جاءِ تي زمين ۾ رکجن. هن جا پن سڪائي ٻاٽلين ۾ وجهي رکندا آهن..^[2]

بيان

سيج جا قلمي قسم جسامت، پنن، گلن جي رنگ ۽ پنن جي بناوت جي لحاظ کان ڪافي مختلف هوندا آهن، ۽ انهن ۾ گهڻا رنگين يا گهڻ‌رنگا پنن وارا قسم پڻ شامل آهن. پراڻي دنيا (يورپ، اتر آفريڪا ۽ اولهه ايشيا) وارو اصل قسم لڳ ڀڳ 60 cm (2 ft) اوچو ۽ اوترو ئي ويڪرو ٿيندو آهي. ان جا گل گهڻو ڪري هلڪي بنفشي (ليوينڊر) رنگ جا هوندا آهن، پر اهي اڇا، گلابي يا واڱڻائي رنگ جا پڻ ٿي سگهن ٿا. هي ٻوٽو عام طور بهار جي پڇاڙيءَ يا اونهاري ۾ گل ڪندو آهي.

هن جا پن ڊگها بيضوي شڪل جا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه وڌ ۾ وڌ 65 mm (2+1⁄2 in) ۽ ويڪر 25 mm (1 in) تائين هوندي آهي. پنن جو رنگ ڀورو مائل سائو هوندو آهي. مٿيون پاسو گهُنجيل ۽ کڙٻيل (رُگوز) هوندو آهي، جڏهن⁠ته هيٺيون پاسو ننڍڙن، نرم ۽ گهڻن وارن سبب لڳ ڀڳ اڇو نظر ايندو آهي. جديد قلمي قسمن ۾ جامني، گلابي، ڪريم ۽ پيلو رنگ رکندڙ، يا انهن رنگن جي مختلف گڏيل نمونن وارا پن پڻ ملن ٿا.^[3] عام سيج جي پنن جي مخصوص ڀوري مائل سائي رنگ سبب انگريزي ۾ "سيج" رنگ جو نالو پڻ انهيءَ تان پيو آهي.

درجابندي

سالويا آفيشينالس کي ڪارل لنيئس 1753ع ۾ سائنسي طور بيان ڪيو. هي ٻوٽو صدين کان پراڻي دنيا ۾ پنهنجي خوراڪي ۽ دوائن واريون خاصيتن سبب پوکيو ويندو رهيو آهي، ۽ پراڻن جڙي ٻوٽين بابت ڪتابن ۾ ان سان منسوب ڪيترين ئي غيرمعمولي خاصيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.^[3]

هن جي ٻٽي سائنسي نالي (ٻٽي نالي) ۾ آفيشينالس اهڙن استعمالن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي روايتي طب ۾ رائج هئا. آفيشينا خانقاهن جي اُن روايتي ڪمري کي چيو ويندو هو، جتي علاج لاءِ استعمال ٿيندڙ جڙي ٻوٽيون محفوظ ڪيون وينديون هيون.^[4]^[5]

S. آفيشينالس کي مختلف دورن ۾ ڪيترن ئي ٻين سائنسي نالن هيٺ پڻ درجابند ڪيو ويو، جن مان صرف 1940ع کان پوءِ ئي ڇهه مختلف سائنسي نالا استعمال ٿيا آهن.^[6] هي سالويا جنس جي نمونائي جنس (ٽائيپ اسپيشيز) آهي.

نالي جي بڻ

ٻٽي ناليداري ۾ مخصوص لقب آفيشينالس انهن ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي يا ته خوراڪ ۾ چڱيءَ طرح سڃاتل هجن يا روايتي طب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هجن.^[4]

سيج جا ڪيترائي عام نالا آهن. انهن مان مشهور نالن ۾ سيج، عام سيج، باغيچي وارو سيج، سونهري سيج، باورچيخاني وارو سيج، اصلي سيج، کاڌي وارو سيج، ڊلميشيائي سيج ۽ ويڪرن پنن وارو سيج شامل آهن. هن جا پوکيل قلمي قسم پڻ موجود آهن، جن ۾ جامني سيج ۽ ڳاڙهو سيج مشهور آهن.^[4]

ورڇ ۽ رهائش

سيج بحر روم واري علائقي جو مقامي ٻوٽو آهي، پر هاڻي دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور به وڌي ٿو ۽ اتي مقامي نباتات جو حصو بڻجي ويو آهي.

استعمال

تاريخي استعمال

سالويا آفيشينالس قديم زماني کان مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي رهي آهي، جن ۾ نانگ جي ڏنگ جو علاج، عورتن جي زرخيزي وڌائڻ ۽ ٻيا ڪيترائي استعمال شامل آهن. رومن هن ٻوٽي کي "مقدس جڙي ٻوٽي" سڏيندا هئا ۽ ان کي مذهبي رسمن ۾ استعمال ڪندا هئا.^[7]

ٿيوفراسٽس سيج جون ٻه مختلف قسمن جو ذڪر ڪيو آهي: هڪ جهنگلي ننڍڙو جهاڙو، جنهن کي هن اسفاڪوس سڏيو، ۽ ٻيو پوکيل قسم، جنهن کي ايليلسفاڪوس چيو. پليني دي ايلڊر لکيو ته رومن هن ٻوٽي کي سالويا سڏيندا هئا ۽ ان کي پيشاب آور دوا، چمڙي لاءِ مقامي بيحس ڪندڙ دوا، رت روڪيندڙ دوا ۽ ٻين ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ڪندا هئا. ديوسڪورائڊس، پليني ۽ گيلن سڀني سيج کي پيشاب آور، رت روڪيندڙ، حيض جاري ڪرڻ واري ۽ جسم کي طاقت ڏيندڙ جڙي ٻوٽي طور بيان ڪيو آهي.^[8]

وچئين دور ۾ هن ٻوٽي کي تمام وڏي اهميت حاصل هئي، ۽ ان جي شفا بخش خاصيتن بابت ڪيترائي مشهور قول رائج هئا.^[9] ڪڏهن ڪڏهن ان کي ايس. سالواٽرڪس ("نجات ڏيندڙ سيج") پڻ چيو ويندو هو. شارليمان شروعاتي وچئين دور ۾ هن ٻوٽي جي پوک جي سفارش ڪئي، ۽ ڪيرولنجين سلطنت جي دور ۾ ان کي خانقاهن جي باغن ۾ پوکيو ويندو هو.^[10] نائين صديءَ جي راهب والافرڊ اسٽرابو پنهنجي نظم ھارٽيولس ۾ ان جي خوشبودار هجڻ ۽ انسانن جي ڪيترين بيمارين ۾ فائديمند هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.^[8]

سيج چوڏهين صديءَ ۾ ڪاري وبا کان بچاءَ لاءِ مشهور جڙي ٻوٽين جي آمیزش "چار چورن جو سرڪو" (فور ٿيوز ونيگر) جي ترڪيبن ۾ پڻ شامل هئي. 1393ع جي ڪتاب لي مينيجائر ڊي پيرس ۾ ٿڌي سيج جي سوپ، مرغي لاءِ سيج جي چٽڻي، ۽ کاڌي کان اڳ سيج جي جوش سان هٿ ڌوئڻ جي صلاح ڏني وئي آهي.^[11] جڏهن ته جيرواس مارڪھم جي دي انگلش ھسوائيف (1615ع) ۾ سيج ۽ لوڻ مان ڏندن جو پائوڊر ٺاهڻ جي ترڪيب ڏنل آهي.^[12] جان جيرارڊ پنهنجي Herball (1597ع) ۾ لکيو آهي ته سيج مٿي ۽ دماغ لاءِ نهايت فائديمند آهي، يادگيري کي تيز ڪري ٿي، اعصاب کي مضبوط بڻائي ٿي ۽ فالج يا عضون جي ڏڪڻي ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿي.^[13]

ماضيءَ ۾ سيج کي وارن جي سنڀال، جيتن ۽ ڀنڀور جي ڏنگ، اعصابي ۽ ذهني تڪليفن، وات، زبان ۽ نڙيءَ جي سوزش، ۽ بخار گهٽائڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.^[8]

خوراڪي استعمال

برطانيا ۾ سيج کي نسلن کان اجمود، روزميري ۽ ٿائم سان گڏ بنيادي خوشبودار جڙي ٻوٽين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ان جو ذائقو خوشبودار ۽ هلڪو مرچ جهڙو هوندو آهي.

پڻ ڏسو

سالويا جي جنسن جي فهرست

حوالا

↑ Allen, D.J. (2014). "Salvia officinalis". IUCN Red List of Threatened Species 2014. doi:10.2305/IUCN.UK.2014-1.RLTS.T203260A2762648.en. https://www.iucnredlist.org/species/203260/2762648. Retrieved 23 January 2024.
↑ ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
1 2 Clebsch, Betsy; Carol D. Barner (2003). The New Book of Salvias. Timber Press. ص. 216. ISBN 978-0-88192-560-9.
1 2 3 Harrison, Lorraine (2012). RHS Latin for gardeners. United Kingdom: Mitchell Beazley. ص. 224. ISBN 978-1-84533-731-5.
↑ Stearn, William T. (2004). Botanical Latin. Timber Press (OR). ص. 456. ISBN 978-0-88192-627-9.
↑ Sutton, John (2004). The Gardener's Guide to Growing Salvias. Workman Publishing Company. ص. 17. ISBN 978-0-88192-671-2.
↑ Greer, John Michael (2017). The Encyclopedia of Natural Magic (First ڇاپو). Woodbury, MN: Llewellyn Publications. ص. 185. ISBN 978-0-7387-0674-0.
1 2 3 Kintzios, Spiridon E. (2000). Sage: The Genus Salvia. CRC Press. ص. 10–11. ISBN 978-90-5823-005-8.
↑ An Anglo-Saxon manuscript read "Why should man die when he has sage?" Kintzios, p. 10
↑ Watters, L. L. (1901). An Analytical Investigation of Garden Sage (Salvia officinalis, Linne). New York: Columbia University.
↑ "Le Menagier de Paris". Hinson, Janet پاران ترجمو ڪيل. 1393.
↑ Markham, Gervase (1615). The English House-wife.
↑ Grieve, Maud (1971). A Modern Herbal: The Medicinal, Culinary, Cosmetic and Economic Properties, Cultivation and Folk-lore of Herbs, Grasses, Fungi, Shrubs, & Trees with All Their Modern Scientific Uses, Volume 2.

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا Salvia officinalis.

Salviae officinalis folium، يورپي دوائن واري ايجنسي

سانچو:Herbs & spices

[iucn-1] Allen, D.J. (2014). "Salvia officinalis". IUCN Red List of Threatened Species 2014. doi:10.2305/IUCN.UK.2014-1.RLTS.T203260A2762648.en. https://www.iucnredlist.org/species/203260/2762648. Retrieved 23 January 2024.

[2] ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو

[Clebsch-3] 1 2 Clebsch, Betsy; Carol D. Barner (2003). The New Book of Salvias. Timber Press. ص. 216. ISBN 978-0-88192-560-9.

[RHSLG-4] 1 2 3 Harrison, Lorraine (2012). RHS Latin for gardeners. United Kingdom: Mitchell Beazley. ص. 224. ISBN 978-1-84533-731-5.

[5] Stearn, William T. (2004). Botanical Latin. Timber Press (OR). ص. 456. ISBN 978-0-88192-627-9.

[Sutton-6] Sutton, John (2004). The Gardener's Guide to Growing Salvias. Workman Publishing Company. ص. 17. ISBN 978-0-88192-671-2.

[7] Greer, John Michael (2017). The Encyclopedia of Natural Magic (First ڇاپو). Woodbury, MN: Llewellyn Publications. ص. 185. ISBN 978-0-7387-0674-0.

[Kintzios-8] 1 2 3 Kintzios, Spiridon E. (2000). Sage: The Genus Salvia. CRC Press. ص. 10–11. ISBN 978-90-5823-005-8.

[9] An Anglo-Saxon manuscript read "Why should man die when he has sage?" Kintzios, p. 10

[Watters_1901-10] Watters, L. L. (1901). An Analytical Investigation of Garden Sage (Salvia officinalis, Linne). New York: Columbia University.

[11] "Le Menagier de Paris". Hinson, Janet پاران ترجمو ڪيل. 1393.

[12] Markham, Gervase (1615). The English House-wife.

[13] Grieve, Maud (1971). A Modern Herbal: The Medicinal, Culinary, Cosmetic and Economic Properties, Cultivation and Folk-lore of Herbs, Grasses, Fungi, Shrubs, & Trees with All Their Modern Scientific Uses, Volume 2.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]