مواد ڏانھن هلو

منسڪ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
منسڪ
Minsk

Мінск (بیلوروسي)
Минск (روسي)
گاديء وارو شھر
مٿي کان گھڙي جي مخالف رخ ۾: منسڪ ڪاروباري ضلعو (پيراموزڪائو ايونيو)، سينٽ پيٽر ۽ پال جو چرچ، ريلوي اسٽيشن اسڪوائر، ريڊ چرچ، نيشنل اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ منسڪ سٽي هال.
Banner of منسڪMinsk
Banner
Coat of arms of منسڪMinsk
Coat of arms
Map
منسڪ جو نقشو
ملڪبيلاروس
پھریون تذڪرو1067ع
حڪومت
• چئیرمینولادیمیر ڪخاریف[1]
ايراضي
• ڪل409.53 km2 (158.12 sq mi)
آبادي
 (2024ع)[2]
• ڪل19,92,862
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
GDP
وقتي علائقوماسڪو جو وقت
پوسٽل ڪوڊ
220001-220141
ڊائلنگ ڪوڍ+375 17
آء ايس او 3166 ڪوڊBY-HM
ويب سائيٽminsk.gov.by

منسڪ (بيلاروسی: Мінск؛ روسي: Минск)، بيلاروس جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو سوسلاخ ۽ نيامياه ندي (هاڻ زير زمين) تي واقع آهي. راڄڌاني جي طور تي، منسڪ بيلاروس ۾ هڪ خاص انتظامي حيثيت رکي ٿو ۽ منسڪ علائقي ۽ منسڪ ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي. سال 2024 تائين، ان جي آبادي لڳ ڀڳ 20 لک (ٻه ملين) آهي،[2] جيڪو منسڪ کي يورپ جو 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿو. منسڪ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه (CIS) ۽ يوريشين اڪنامڪ يونين (EAEU) جي انتظامي راڄڌاني مان هڪ آهي.

پهريون ڀيرو سال 1067ع ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، منسڪ، منسڪ جي پرنسپلٽي جو راڄڌاني بڻجي ويو، پولٽسڪ جي پرنسپلٽي جو هڪ اپنيج، سال 1242ع ۾ ليتوانيا جي گرانڊ ڊچي طرفان شامل ٿيڻ کان اڳ. ان کي سال 1499ع ۾ شهر جو درجو مليو.[4] سال 1569ع کان، اهو منسڪ وويووڊشپ جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو پولش-لٿوانين دولت مشترڪه جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. پولينڊ جي ٻي ورهاڱي جي نتيجي ۾ سال 1793ع ۾ روسي سلطنت طرفان ملائيندڙ علائقن جو حصو هو. سال 1919ع کان 1991ع تائين، روسي انقلاب کان پوءِ، منسڪ بائيلوروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو سال 1922ع ۾ سوويت يونين جي جمهوريه بڻجي ويو. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ منسڪ بيلاروس جي نئين آزاد جمهوريه جي راڄڌاني بڻجي ويو.

ٽريجڪيجی پرادمیسائی

نالي جو اشتقاق ۽ تاريخي نالا

[سنواريو]

شهر کي قديم اوڀر سلاوي ٻولي ۾ مينِسڪُ (Мѣньскъ) چيو ويندو هو. هڪ نظريي موجب، هي نالو پتسيچ جي هڪ معاون ندي مينڪا جي نالي مان نڪتل آهي.[5][6] اهو پڻ چيو ويو آهي ته هن نالي جو واسطو روسي لفظ менять، يعني ”مٽاسٽا ڪرڻ“ يا ”سودو ڪرڻ“، سان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نالو هڪ بازار ڏانهن اشارو ڪندو هو.[7][8] پوئين ماخذن ۾ يات کان سواءِ هِجيون پڻ ملن ٿيون، جهڙوڪ Меньскъ Menʹsk، Менскъ Mensk ۽ Менескъ Menesk.[9]

اِ واري صورت، يعني منسڪ، 16هين صديءَ ۾ ظاهر ٿي؛ اها پهرين لاطيني ۽ پولش ٻوليءَ جي دستاويزن ۾ ۽ پوءِ روٿيني دستاويزن ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳي. اِي ۽ اي وارين صورتن وچ ۾ ڪجهه عرصي تائين هلندڙ مقابلي کان پوءِ، 18هين صديءَ ۾ منسڪ واري صورت سرڪاري دستاويزن ۾ ٻي صورت کي مڪمل طور هٽائي ڇڏيو.[9] ممڪن آهي ته اها صورت يوڪريني لهجن جي اثر هيٺ وجود ۾ آئي هجي[10] يا پولش شهر منسڪ مازوويتسڪي جي نالي سان مشابهت سبب پيدا ٿي هجي.[9] 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پولينڊ جي ورهاستن کان پوءِ اها صورت پولش ٻوليءَ مان روسي ٻوليءَ ۾ پڻ ورتي وئي، جنهن جي جديد هِجي Минск (منسڪ) آهي.[11]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو منسڪ جي تاريخ

شروعاتي تاريخ

[سنواريو]

سوسلاچ درياهه جي ماٿري ٻن شروعاتي اوڀر سلاوي قبيلن، ڪريويچ ۽ دريگوويچ، جي آبادين جي وچ واري حد هئي. 980ع تائين هي علائقو اوائلي وچين دور جي پولاٽسڪ جي پرنسپلٽي ۾ شامل ٿي چڪو هو، جيڪا ڪيئوان روس جي شروعاتي اوڀر سلاوي پرنسپلٽين مان هڪ هئي. منسڪ جو پهريون ذڪر 1067ع لاءِ پرائمري ڪرانيڪل ۾ مينيسڪُ (Мѣнескъ) جي نالي سان نيميگا درياهه جي جنگ جي حوالي سان ملي ٿو.[12] هاڻي 1067ع کي وڏي پيماني تي منسڪ جي قيام جو سال تسليم ڪيو وڃي ٿو. شهر جا اختياري ادارا 3 مارچ 1067ع کي شهر جي قيام جي صحيح تاريخ سمجهن ٿا،[13] جيتوڻيڪ شهر، جيڪو ان وقت ڪاٺ جي ڀتين سان قلعي بند هو، يقيناً ان کان ڪجهه عرصو اڳ کان موجود هو. نالي جي اصل بابت پڪ سان ڄاڻ نه آهي، پر ان بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن.[14]

12هين صديءَ جي شروعات ۾ پولاٽسڪ جي پرنسپلٽي ننڍين جاگيرن ۾ ورهائجي وئي. منسڪ جي پرنسپلٽي پولاٽسڪ گهراڻي جي هڪ شهزادي قائم ڪئي. 1129ع ۾ منسڪ جي پرنسپلٽي کي ڪيئف سان شامل ڪيو ويو، جيڪا ان وقت ڪيئوان روس جي غالب پرنسپلٽي هئي؛ پر 1146ع ۾ پولاٽسڪ گهراڻي ٻيهر پرنسپلٽيءَ تي پنهنجو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. 1150ع تائين منسڪ، اڳوڻي پولاٽسڪ پرنسپلٽيءَ جي اهم شهر جي حيثيت ۾ پولاٽسڪ جو حريف بڻجي ويو هو. منسڪ ۽ پولاٽسڪ جا شهزادا اڳ پولاٽسڪ جي حڪمراني هيٺ رهندڙ سمورين زمينن کي متحد ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي سالن تائين جدوجهد ڪندا رهيا.[15]

پوئين وچين دور ۽ شروعاتي جديد دور

[سنواريو]
1772ع ۾ منسڪ

منسڪ 1237ع کان 1239ع تائين روس تي منگول حملي کان بچي ويو. 1242ع ۾ منسڪ وڌندڙ لٿوينيا جي عظيم ڊچي جو حصو بڻجي ويو. اهو پرامن نموني ڊچيءَ ۾ شامل ٿيو ۽ مقامي اشرافيه کي عظيم ڊچيءَ جي سماج ۾ اعليٰ مرتبو حاصل رهيو. 1413ع ۾ لٿوينيا جي عظيم ڊچي ۽ پولينڊ جي بادشاهت هڪ اتحاد ۾ شامل ٿيا. منسڪ منسڪ وئويوڊشپ جو مرڪز بڻيو. 1441ع ۾ لٿوينيا جي گرانڊ ڊيوڪ ڪازيمير چوٿون ياگيلون منسڪ کي مخصوص مراعتون رکندڙ شهرن جي فهرست ۾ شامل ڪيو، ۽ 1499ع ۾ سندس پٽ اليگزينڊر ياگيلون جي حڪمرانيءَ دوران منسڪ کي ميگڊيبرگ قانون تحت شهري حق مليا. 1569ع ۾ لوبلن جي اتحاد کان پوءِ لٿوينيا جي عظيم ڊچي ۽ پولينڊ جي بادشاهت گڏجي هڪ رياست، پولش–لٿوينيائي دولت مشترڪه، بڻجي ويون.[16]

16هين صديءَ جي وچ تائين منسڪ پولش–لٿوينيائي دولت مشترڪه جو هڪ اهم اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز بڻجي چڪو هو. اهو اوڀر آرٿوڊوڪس چرچ جو پڻ اهم مرڪز هو. بريسٽ جي اتحاد کان پوءِ اوڀر ڪيٿولڪ چرچن ۽ رومن ڪيٿولڪ چرچ ٻنهي جو اثر وڌيو.[17]

1655ع ۾ منسڪ کي روس جي زار اليڪسي جي فوجن فتح ڪيو.[18] روسين 1660ع تائين شهر تي حڪومت ڪئي، جڏهن يان ٻيون ڪازيمير واسا، لٿوينيا جي گرانڊ ڊيوڪ ۽ پولينڊ جي بادشاهه، ان کي ٻيهر حاصل ڪيو. پولش–روسي جنگ جي پڄاڻيءَ تائين منسڪ ۾ رڳو لڳ ڀڳ 2,000 رهواسي ۽ 300 گهر بچيا هئا. تباهيءَ جي ٻي لهر عظيم اترين جنگ دوران آئي، جڏهن 1708ع ۽ 1709ع ۾ منسڪ تي پهرين چارلس ٻارهين جي فوج ۽ پوءِ پيٽر اعظم جي فوج قبضو ڪيو.[19] لٿوينيا جي حڪمرانيءَ جا آخري ڏهاڪا زوال يا انتهائي سست ترقيءَ جو دور هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ منسڪ ٿوري اقتصادي يا فوجي اهميت رکندڙ هڪ ننڍڙو صوبائي شهر بڻجي ويو هو.

روسي حڪمراني

[سنواريو]
ٽرينيٽي مضافات

1793ع ۾ پولينڊ جي ٻي ورهاست جي نتيجي ۾ منسڪ کي روس سان شامل ڪيو ويو.[20][21] 1796ع ۾ اهو منسڪ گورنريٽ جو مرڪز بڻيو. شروعاتي گهٽين جا سمورا نالا روسي نالن سان تبديل ڪيا ويا، جيتوڻيڪ شهر جي نالي جي هِجي ۾ تبديلي نه ڪئي وئي. 1812ع ۾ روس تي فرانسيسي حملي دوران گرانڊ آرمي ٿوري عرصي لاءِ شهر تي قبضو ڪيو.[22]

19هين صديءَ دوران شهر مسلسل وڌندو ۽ نمايان طور ترقي ڪندو رهيو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ منسڪ جون اهم گهٽيون ۽ چوڪ پٿرن سان پڪا ڪيا ويا. 1836ع ۾ پهرين عوامي لائبريري کولي وئي ۽ 1837ع ۾ باهه وسائڻ وارو عملو ڪم ڪرڻ لڳو. 1838ع ۾ پهرين مقامي اخبار منسڪيي گوبيرنسڪي ويدوموستي (”منسڪ صوبي جون خبرون“) شايع ٿيڻ شروع ٿي. پهريون ٿيٽر 1844ع ۾ قائم ڪيو ويو. 1860ع تائين منسڪ 27,000 جي آباديءَ سان هڪ اهم واپاري شهر بڻجي چڪو هو. تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اپر ٽائون ۾ سرن ۽ پٿرن جا ٻه ۽ ٽي ماڙ گهر تعمير ٿيا.[23][24]

آمدورفت جي نظام ۾ بهتريءَ سان منسڪ جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ملي. 1846ع ۾ ماسڪو–وارسا روڊ منسڪ مان گذاريو ويو. 1871ع ۾ ماسڪو ۽ وارسا وچ ۾ ريلوي رابطو منسڪ وسيلي قائم ٿيو، ۽ 1873ع ۾ يوڪرين جي رومني کان بالٽڪ سمنڊ جي بندرگاهه ليباوا (ليپايا) تائين هڪ نئين ريلوي پڻ تعمير ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح منسڪ هڪ اهم ريلوي سنگم ۽ پيداواري مرڪز بڻجي ويو. شهري پاڻي جي فراهمي 1872ع ۾، ٽيليفون 1890ع ۾، گهوڙي واري ٽرام 1892ع ۾ ۽ پهريون بجلي پيدا ڪندڙ جنريٽر 1894ع ۾ متعارف ڪرايو ويو. 1900ع تائين منسڪ ۾ 58 ڪارخانا هئا، جن ۾ 3,000 مزدور ڪم ڪندا هئا. شهر ۾ ٿيٽر، سئنيما، اخبارون، اسڪول ۽ ڪاليج پڻ موجود هئا، ان کان سواءِ ڪيترائي خانقاهه، گرجا گهر، يهودي عبادتگاهون ۽ هڪ مسجد پڻ هئي. 1897ع جي روسي سلطنت جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 91,494 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 47,561 يهودي هئا، جيڪي شهر جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئا.[23][25]

20هين صدي

[سنواريو]
1912ع ۾ جيسوئيٽ ڪاليجيئم ۽ ساڄي پاسي ٽائون هال

20هين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ منسڪ بيلاروس جي مزدور تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز هو. پهرين ڪانگريس روسي سوشل ڊيموڪريٽڪ ليبر پارٽي جي، جيڪا اڳتي هلي بالشويڪن ۽ آخرڪار سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جي اڳواڻ تنظيم بڻجي، 1898ع ۾ هتي منعقد ٿي. منسڪ ولنيئس سان گڏ بيلاروسي قومي بحالي جي اهم مرڪزن مان پڻ هڪ هو. پر پهرين عالمي جنگ منسڪ جي ترقيءَ تي نمايان اثر وڌو. 1915ع تائين منسڪ جنگي محاذ وارو شهر بڻجي چڪو هو. ڪجهه ڪارخانا بند ٿي ويا ۽ رهواسين اوڀر طرف لڏپلاڻ شروع ڪئي. منسڪ روسي فوج جي اولهه واري محاذ جو هيڊڪوارٽر بڻيو ۽ شهر ۾ فوجي اسپتالون ۽ فوجي رسد جا اڏا پڻ قائم ڪيا ويا.[26]

1918ع ۾ بيلاروسي عوامي جمهوريه جي عوامي سيڪريٽريٽ جي عمارت مٿان بيلاروسي قومي جهنڊو

روسي انقلاب منسڪ تي فوري اثر وڌو. آڪٽوبر 1917ع ۾ منسڪ ۾ مزدورن جي سوويت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ناراض فوجين ۽ مزدورن کان وڏي حمايت حاصل ٿي. بريسٽ-ليتووسڪ جي معاهدي کان پوءِ جرمن فوجن منسڪ تي 21 فيبروري 1918ع تي قبضو ڪيو.[27] 25 مارچ 1918ع تي منسڪ کي بيلاروسي عوامي جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هيءَ جمهوريه مختصر عرصي تائين قائم رهي؛ ڊسمبر 1918ع ۾ ڳاڙهي فوج منسڪ تي قبضو ڪري ورتو. جنوري 1919ع ۾ منسڪ کي بيلاروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ 1919ع ۾ (آپريشن منسڪ ڏسو) ۽ وري 1920ع ۾ پولش–بالشويڪ جنگ دوران شهر ٻي پولش جمهوريه جي قبضي هيٺ رهيو؛ پهريون ڀيرو 8 آگسٽ 1919ع کان 11 جولاءِ 1920ع تائين ۽ ٻيهر 14 آڪٽوبر 1920ع کان 19 مارچ 1921ع تائين. ريگا جي معاهدي جي شرطن تحت منسڪ واپس روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه حوالي ڪيو ويو ۽ بيلاروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جيڪا سوويت سوشلسٽ جمهوريتن جي اتحاد جي باني جمهوريتن مان هڪ هئي.[حوالو گهربل]

1922ع ۾ ٻيهر تعمير ۽ ترقيءَ جو پروگرام شروع ڪيو ويو. 1924ع تائين 29 ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا؛ اسڪول، عجائب گهر، ٿيٽر ۽ لائبريريون پڻ قائم ڪيون ويون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران منسڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي؛ ڪيترائي نوان ڪارخانا تعمير ڪيا ويا ۽ نوان اسڪول، ڪاليج، اعليٰ تعليمي ادارا، اسپتالون، ٿيٽر ۽ سئنيما کوليا ويا. هن عرصي دوران منسڪ بيلاروسي ٻولي ۽ ثقافت جي ترقيءَ جو پڻ اهم مرڪز هو.[28]

1989ع ۾ ڪوراپاتي جي ٻيلن ۾ گڏجاڻي؛ جتي 1937ع کان 1941ع جي وچ ۾ عظيم صفائي دوران اين ڪي وي ڊي هٿان بيلاروسي دانشور طبقي جي ميمبرن سميت 30,000 کان 250,000 ماڻهن کي قتل ڪيو ويو

ٻي عالمي جنگ کان اڳ منسڪ جي آبادي 300,000 هئي. جنگ جي شروعات ۾، 11 سيپٽمبر 1939ع تي، سوويت پولينڊ تي حملي کان ٿورو اڳ ڳاڙهي فوج جو بيلاروسي محاذ قائم ڪيو ويو ۽ ان جو هيڊڪوارٽر منسڪ ۾ هو.[29] آپريشن بارباروسا دوران جرمن فوجن بيالسٽاڪ–منسڪ جي جنگ ۾ منسڪ تي قبضو ڪيو؛ ان کان اڳ منسڪ لوفت وافه جي بمباريءَ سان تباهه ٿي چڪو هو. تنهن هوندي به ڪجهه ڪارخانا، عجائب گهر ۽ ڏهن هزارين شهرين کي اوڀر طرف منتقل ڪيو ويو هو. جرمنن منسڪ کي جنرل بيزيرڪ وائس روٿينين جو انتظامي مرڪز بڻايو. ڪميونسٽن ۽ سندن همدردن کي مقامي طور يا جرمني منتقل ڪرڻ کان پوءِ قتل يا قيد ڪيو ويو. حملي آور جرمن فوجن جي رهائش لاءِ گهر ضبط ڪيا ويا. جرمن فوج خوراڪ قبضي ۾ وٺندي رهي ۽ اجرت وارو ڪم گهٽ هئڻ سبب هزارين ماڻهو بک جو شڪار ٿيا. منسڪ ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني پاران قائم ڪيل سڀ کان وڏن يهودي گيٽن مان هڪ جو هنڌ هو، جنهن ۾ عارضي طور 100,000 کان وڌيڪ يهودين کي رکيو ويو (منسڪ گيٽو ڏسو). جرمنن 1941ع ۾ منسڪ ۾ جنگي قيدين لاءِ ڊولاگ 126 ۽ ڊولاگ 127 عارضي ڪئمپون هلايون، ۽ پوءِ 1941ع کان 1944ع تائين سوويت ۽ اطالوي جنگي قيدين لاءِ اسٽالاگ 352 جنگي قيدين جي ڪئمپ هلائي.[30] منسڪ جي ڪجهه سوويت مخالف رهواسين، جيڪي اميد رکندا هئا ته بيلاروس پنهنجي آزادي ٻيهر حاصل ڪري سگهندو، جرمنن جي حمايت ڪئي، خاص طور قبضي جي شروعات ۾؛ پر 1942ع تائين منسڪ حملي خلاف سوويت پارٽيزن مزاحمتي تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن کي ڪجهه سوويت-پوءِ وارين رياستن ۾ عظيم محب وطن جنگ چيو وڃي ٿو. هن ڪردار سبب منسڪ کي 1974ع ۾ هيرو شهر جو لقب ڏنو ويو.[31]

3 جولاءِ 1944ع تي آپريشن باگريشن جي حصي طور منسڪ جارحيت دوران سوويت فوجن منسڪ ٻيهر فتح ڪيو. شهر سوويت اڳڀرائي خلاف جرمن مزاحمت جو مرڪز هو ۽ 1944ع جي پهرين اڌ دوران هتي سخت ويڙهه ٿي. ڪارخانا، شهري عمارتون، بجلي گهر، پليون، گهڻا رستا ۽ 80 سيڪڙو گهر تباهه ٿي ويا. 1944ع ۾ منسڪ جي آبادي گهٽجي رڳو 50,000 رهجي وئي.[32]

ريلوي اسٽيشن چوڪ، منسڪ جي اسٽالنسٽ فن تعمير جو هڪ مثال

1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ تاريخي مرڪز جي جاءِ تي اسٽالنسٽ فن تعمير تحت نئين سر اڏاوت ڪئي وئي، جنهن ۾ عاليشان عمارتن، ويڪرن شاهراهن ۽ وڏن چوڪن کي ترجيح ڏني ويندي هئي. ان کان پوءِ وڏي پيماني تي صنعتڪاريءَ جي نتيجي ۾ شهر تيزيءَ سان وڌيو. 1960ع واري ڏهاڪي کان منسڪ جي آبادي پڻ تيزيءَ سان وڌندي رهي، جيڪا 1972ع ۾ 1 ملين ۽ 1986ع ۾ 1.5 ملين تائين پهتي.

منسڪ ميٽرو جي تعمير 16 جون 1977ع تي شروع ٿي ۽ 30 جون 1984ع تي ان کي عوام لاءِ کوليو ويو، جنهن سان اهو سوويت يونين جو نائون ميٽرو نظام بڻيو. آباديءَ ۾ تيز واڌ جو بنيادي سبب بيلاروس جي ٻهراڙي وارن علائقن مان نوجوان، غير ماهر مزدورن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، ۽ سوويت يونين جي ٻين حصن مان ماهر مزدورن جي آمد هئي.[33] وڌندڙ آباديءَ کي رهائش مهيا ڪرڻ لاءِ منسڪ پنهنجي تاريخي حدن کان ٻاهر پکڙجي ويو. ڀرپاسي جا ڳوٺ شهر ۾ شامل ڪيا ويا ۽ انهن کي وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارن رهائشي ضلعن، يعني مائڪرو رائونن، جي صورت ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو.[34]

تازيون ترقيون

[سنواريو]

1990ع واري ڏهاڪي دوران، ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ، شهر ۾ تبديليون جاري رهيون. هڪ نئين آزاد ملڪ جي گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان منسڪ جلد ئي هڪ وڏي شهر جون خاصيتون حاصل ڪرڻ لڳو. سفارتخانا کوليا ويا ۽ سوويت دور جون ڪيتريون انتظامي عمارتون سرڪاري مرڪزن ۾ تبديل ڪيون ويون. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۽ وچ ڌاري منسڪ مالي بحران جو شڪار ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ترقياتي منصوبا روڪيا ويا ۽ بيروزگاري ۽ جزوي بيروزگاريءَ ۾ واڌ ٿي.

1990ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان پوءِ آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ بهتري آئي، جڏهن ته 2002ع کان رهائشي تعمير ۾ تيزي آئي آهي. منسڪ جي ٻاهرين علائقن ۾ نوان مائڪرو رائون ۽ رهائشي ترقياتي علائقا تعمير ڪيا ويا آهن. ميٽرو جون لائينون وڌايون ويون آهن ۽ روڊن جي نظام، جنهن ۾ منسڪ بيلٽ وي پڻ شامل آهي، کي بهتر بڻايو ويو آهي. تازن سالن ۾ منسڪ جي انتظامي ۽ شهري جوڙجڪ مسلسل غيرمرڪزي ٿي رهي آهي،[35] جڏهن ته منسڪ ميٽرو جي ٽين لائين 2020ع ۾ کولي وئي. شهر جي مرڪز کان ٻاهر ڪيترن علائقن ۾ وڌيڪ ترقيءَ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي، جڏهن ته پراڻن پاڙن جو مستقبل اڃا تائين واضح ناهي.[35]

جاگرافي

[سنواريو]

منسڪ منسڪ ٽڪرين جي ڏکڻ اوڀر واري ڍلان تي واقع آهي، جيڪا لهرائيندڙ ٽڪرين جو هڪ علائقو آهي ۽ ڏکڻ اولهه کان، يعني نيمان درياهه جي مٿئين وهڪري واري حصي کان، اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي،[36] يعني اتر اولهه بيلاروس ۾ لوڪومسڪائي ڍنڍ تائين. شهر جي سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي 220 ميٽرs (720 ft) آهي. منسڪ جي طبعي جاگرافي گذريل ٻن برفاني دورن دوران ٺهي. سوسلاچ درياهه، جيڪو شهر مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف وهي ٿو، هڪ اورشٽرومٽال ۾ واقع آهي، جيڪو آخري برفاني دور جي پڄاڻيءَ تي ڳرندڙ برفاني چادرن جي پاڻيءَ سان ٺهيل هڪ قديم درياهي ماٿري آهي. شهر جي حدن اندر ڇهه ننڍا درياهه پڻ آهن، جيڪي سڀ ڪارو سمنڊ جي آبي نظام جو حصو آهن.

منسڪ مخلوط ٻيلن واري علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو بيلاروس جي گهڻي حصي لاءِ عام آهي. پائن جا ٻيلا ۽ مخلوط ٻيلا شهر جي ڪنارن، خاص طور اتر ۽ اوڀر طرف، سان لڳن ٿا. شهر جي وڌڻ دوران ڪجهه ٻيلن کي پارڪن جي صورت ۾ محفوظ رکيو ويو، مثال طور چيليوسڪنيٽس پارڪ.

شهر شروعاتي طور ٽڪرين تي تعمير ڪيو ويو، جنهن سان دفاعي قلعي بنديءَ لاءِ سهولت ملي، ۽ شهر جا اولهندي حصا سڀ کان وڌيڪ ٽڪرين وارا آهن.

شهر جي اتر اولهندي ڪناري کان رڳو 5 km (3.1 mi) پري وڏو زاسلاوسڪائي ذخيرو واقع آهي، جنهن کي عام طور ”منسڪ سمنڊ“ چيو وڃي ٿو. اهو بيلاروس جو ٻيو وڏو پاڻي ذخيرو آهي ۽ 1956ع ۾ تعمير ڪيو ويو.[37]

آبهوا

[سنواريو]

منسڪ ۾ گرم اونهاري واري مرطوب براعظمي آبهوا آهي (ڪوپن Dfb، ٽريوارٿا Dcbo)، جيتوڻيڪ ان جي موسم اڪثر غيريقيني هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ائٽلانٽڪ سمنڊ مٿان موجود گهم واري هوا ۽ يوريشيا جي خشڪ زميني هوا جي مضبوط اثرن جي وچ ۾ واقع آهي. موسم غيرمستحڪم هوندي آهي ۽ نسبتاً گهڻو بدلجندي رهي ٿي. جنوري جي سراسري گرمي پد −4.2 °C (24.4 °F) آهي، جڏهن ته جولاءِ جي سراسري گرمي پد 19.1 °C (66.4 °F) آهي. سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1940ع تي −39.1 °C (−38 °F) رڪارڊ ڪيو ويو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 8 آگسٽ 2015ع تي 35.8 °C (96 °F) رڪارڊ ڪيو ويو. خاص طور سرءُ ۽ بهار ۾ ڪوهيڙو عام هوندو آهي. منسڪ ۾ ساليانو 686 مليميٽرs (27.0 in) برسات پوي ٿي، جنهن مان هڪ ٽيون حصو سال جي ٿڌي موسم ۾، برف يا مينهن جي صورت ۾، ۽ ٻه ٽيون حصو گرم موسم ۾ پوي ٿو. سڄي سال دوران هوائون عام طور اولهه يا اتر اولهه کان هلن ٿيون ۽ ائٽلانٽڪ کان ٿڌي ۽ گهم واري هوا آڻين ٿيون.

موسمي رڪارڊ : منسڪ (1991–2020 جا معمول، انتهائون 1887–هاڻوڪو)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 10.3
(50.5)		 13.6
(56.5)		 24.6
(76.3)		 28.8
(83.8)		 30.9
(87.6)		 35.8
(96.4)		 35.2
(95.4)		 35.8
(96.4)		 31.0
(87.8)		 24.7
(76.5)		 16.0
(60.8)		 11.1
(52)		 35.8
(96.4)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 −2
(28)		 −0.8
(30.6)		 4.5
(40.1)		 12.8
(55)		 18.9
(66)		 22.4
(72.3)		 24.3
(75.7)		 23.6
(74.5)		 17.5
(63.5)		 10.3
(50.5)		 3.6
(38.5)		 −0.6
(30.9)		 11.2
(52.2)
روزاني سراسري°C (°F) −4.2
(24.4)		 −3.6
(25.5)		 0.7
(33.3)		 7.6
(45.7)		 13.4
(56.1)		 17.1
(62.8)		 19.1
(66.4)		 18.2
(64.8)		 12.7
(54.9)		 6.7
(44.1)		 1.4
(34.5)		 −2.6
(27.3)		 7.2
(45)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 −6.3
(20.7)		 −6
(21)		 −2.6
(27.3)		 2.9
(37.2)		 8.3
(46.9)		 12.2
(54)		 14.4
(57.9)		 13.4
(56.1)		 8.7
(47.7)		 3.8
(38.8)		 −0.5
(31.1)		 −4.5
(23.9)		 3.7
(38.7)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −39.1
(−38.4)		 −35.1
(−31.2)		 −30.5
(−22.9)		 −18.4
(−1.1)		 −5
(23)		 0.0
(32)		 4.3
(39.7)		 1.7
(35.1)		 −4.7
(23.5)		 −12.9
(8.8)		 −20.4
(−4.7)		 −30.6
(−23.1)		 −39.1
(−38.4)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 47
(1.85)		 40
(1.57)		 41
(1.61)		 43
(1.69)		 66
(2.6)		 79
(3.11)		 97
(3.82)		 71
(2.8)		 51
(2.01)		 55
(2.17)		 49
(1.93)		 47
(1.85)		 686
(27.01)
Average rainy days 11 9 11 13 18 19 18 15 18 18 17 13 180
برفاني ڏينھن
جي سراسري		 24 21 15 4 0.3 0 0 0 0.04 3 13 22 102
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 86 83 77 67 66 70 71 72 79 82 88 88 77
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 37.4 59.1 136.9 196.6 255.3 275.4 267.4 239.6 172.0 96.0 34.0 24.2 1,793.9
اس جو وقت annual_mode = avg 18 24 37 43 52 54 53 53 43 30 14 12 40
Source #1: Pogoda.ru.net[38]

ذريعو #2: Belarus Department of Hydrometeorology (percent sun from 1938, 1940, and 1945–2000),[39] NOAA[40]

ماحولياتي صورتحال

[سنواريو]

ماحولياتي صورتحال جي نگراني تابڪاري ۽ ماحولياتي ڪنٽرول جو جمهوري مرڪز ڪري ٿو.[41]

2003ع کان 2008ع جي وچ ۾ آلودگي پيدا ڪندڙ مادن جو مجموعي وزن 186,000 مان وڌي 247,400 ٽن ٿي ويو.[41] مالي سببن ڪري صنعتي ٻارڻ طور گئس جي جاءِ تي مازوت استعمال ڪرڻ سان ماحولياتي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي.[41] تنهن هوندي به، مجموعي فضائي آلودگيءَ جو سڀ کان وڏو حصو گاڏين مان پيدا ٿئي ٿو.[41] بيلاروسي ٽريفڪ پوليس ڊي اي آءِ هر سال ”صاف هوا“ نالي مهم هلائي ٿي، جنهن جو مقصد تمام گهڻو آلودگي پيدا ڪندڙ انجڻين وارين گاڏين جي استعمال کي روڪڻ آهي.[42]

زاوودسڪي ضلعو ۾ ڪڏهن ڪڏهن هوا ۾ فارملڊيهاڊ ۽ امونيا جي وڌ کان وڌ مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ مقدار رڪارڊ ٿيندي آهي.[41] ٻين اهم آلودگي پيدا ڪندڙ مادن ۾ ڪروميم-6 ۽ نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ شامل آهن.[41] زاوودسڪي، پارٽيزانسڪي ۽ ليننسڪي ضلعا، جيڪي منسڪ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهن، شهر جا سڀ کان وڌيڪ آلودگيءَ وارا علائقا آهن.[43]

آبادي

[سنواريو]
2022ع ۾ منسڪ شهر جي آباديءَ جو هرم
Historical population
YearPop.±%
15003,000—    
15504,000+33.3%
16007,000+75.0%
165010,000+42.9%
17003,000−70.0%
17508,000+166.7%
180011,000+37.5%
185025,000+127.3%
189790,912+263.6%
1926123,613+36.0%
1939238,948+93.3%
1959515,975+115.9%
1970907,104+75.8%
19791,261,869+39.1%
19891,589,436+26.0%
19991,680,567+5.7%
20091,836,808+9.3%
20192,018,281+9.9%
20251,996,730−1.1%
20261,995,091−0.1%
Source: [44][45][46][47][48][2]

پنهنجي شروعاتي صدين دوران منسڪ هڪ اهڙو شهر هو، جنهن جي آباديءَ ۾ گهڻو ڪري شروعاتي اوڀر سلاوي ماڻهو شامل هئا، جيڪي هاڻوڪن بيلاروسين جا ابا ڏاڏا هئا.

1569ع جي لوبلن جي اتحاد کان پوءِ منسڪ پولش–لٿوينيائي دولت مشترڪه جو حصو بڻيو. بريسٽ جي اتحاد کان پوءِ شهر مذهبي ۽ لساني پولونائيزيشن جي عمل مان گذريو.[49] اهو دٻاءُ 1654ع–1667ع جي روسي–پولش جنگ کان پوءِ وڌيڪ وڌيو، جنهن دوران اڳوڻن مالڪن جي موت سبب ڪيترين ملڪيتن جو قبضي ۾ اچڻ پولش اشرافيه جي هٿن ۾ ٿيو.[50] پولش حڪمرانيءَ واري دور ۾ بيلاروسي علائقن ڏانهن يهودين جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي، جنهن سان شهرن ۾ سندن آباديءَ جو حصو 10 سيڪڙو کان گهٽ مان وڌي اڌ تائين پهتو.[49]

1793ع جي پولينڊ جي ٻي ورهاست کان پوءِ منسڪ ۽ ان جو وسيع علائقو روسي سلطنت جو حصو بڻيا. شاهي اختيارين طرفان آرٿوڊوڪس مذهب، خودمختياري ۽ قوميت کي هٿي ڏئي پولش اثر ختم ڪرڻ جي ڪوششن باوجود،[51] 20هين صديءَ جي شروعات تائين پولش ماڻهو شهر جي ڪائونسل تي غالب رهيا ۽ آمدني ڏيندڙ گهڻي ملڪيت تي سندن ڪنٽرول هو.[52]

1897ع جي روسي سلطنت جي آدمشماري وقت، يهودي[lower-alpha 1] منسڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي گروهه هئا، جيڪي آباديءَ جو 52 سيڪڙو هئا؛ 90,912 رهواسين مان 47,562 يهودي هئا.[54] روسي ٻولي آباديءَ جي 25.5 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، پولش ٻولي 11.4 سيڪڙو ۽ بيلاروسي ٻولي 9.0 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.[55] انهن گروهن ۾ پڙهيل لکيل ماڻهن جي شرح ترتيبوار 65.2 سيڪڙو، 55.4 سيڪڙو ۽ 34.4 سيڪڙو هئي. يهودين مان 46.2 سيڪڙو پڙهيل لکيل هئا.[56] شهر جي 80 سيڪڙو رهواسين جو جنم منسڪ گورنريٽ ۾ ٿيو هو.[57]

لپڪا تاتارن جي هڪ ننڍڙي روايتي برادري پڻ صدين کان منسڪ ۾ رهندي آئي آهي.[58][59]

1880ع واري ڏهاڪي کان 1930ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترائي يهودي يهودي ڊائيسپورا جي حصي طور شهر مان آمريڪا لڏي ويا.[حوالو گهربل] پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ وڏي موت منسڪ جي آباديءَ تي سخت اثر وڌو، خاص طور ٻي عالمي جنگ جي نازي قبضي دوران يهودين جي تباهيءَ سبب. جرمنن مقامي آباديءَ جي مدد سان يهودي شهرين کي ڪنسنٽريشن ڪئمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ اتي گهڻن کي قتل ڪيو. هولوڪاسٽ دوران منسڪ جي يهودي برادريءَ کي تباهه ڪندڙ نقصان پهتو. شهر جي اڌ کان وڌيڪ آباديءَ مان يهودين جو حصو جنگ کان ڏهن سالن کان وڌيڪ عرصي بعد 10 سيڪڙو کان به گهٽ ٿي ويو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ محدود آباديءَ جي چوٽيءَ کان پوءِ، سوويت يونين ۾ جاري يهود مخالف روين ۽ بيلاروس ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سبب 1980ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا يهودي اسرائيل ۽ اولهندي ملڪن ڏانهن لڏي ويا؛ 1999ع تائين منسڪ جي آباديءَ ۾ يهودين جو حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ رهجي ويو.[60]

جنگ کان پوءِ جي پهرين ٽن ڏهاڪن ۾ منسڪ ۾ ايندڙ نون رهواسين مان سڀ کان وڏو حصو بيلاروس جي ٻين حصن مان آيل ڳوٺاڻن مهاجرن جو هو؛ نسلي بيلاروسين جو تناسب نمايان طور وڌيو. سوويت يونين جي ٻين حصن مان وڏي تعداد ۾ ماهر روسي ۽ ٻيا مهاجر وڌندڙ پيداواري شعبي ۾ ڪم لاءِ منسڪ آيا.[61] 1959ع ۾ بيلاروسي شهر جي آباديءَ جو 63.3 سيڪڙو هئا. ٻين نسلي گروهن ۾ روسي 22.8 سيڪڙو، يهودي 7.8 سيڪڙو، يوڪريني 3.6 سيڪڙو، پولش 1.1 سيڪڙو ۽ تاتار 0.4 سيڪڙو هئا. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن ۾ بيلاروس جي ٻهراڙي وارن علائقن مان جاري لڏپلاڻ نسلي بناوٽ کي وڌيڪ تبديل ڪيو. 1979ع تائين بيلاروسي شهر جي آباديءَ جو 68.4 سيڪڙو هئا، جڏهن ته روسي 22.2 سيڪڙو، يهودي 3.4 سيڪڙو، يوڪريني 3.4 سيڪڙو، پولش 1.2 سيڪڙو ۽ تاتار 0.2 سيڪڙو هئا.[61]

1989ع سوويت آدمشماري موجب منسڪ جي 83 سيڪڙو رهواسين جو جنم بيلاروس ۾ ٿيو هو؛ انهن مان 42 سيڪڙو منسڪ ۾، 22 سيڪڙو منسڪ علائقي ۾ ۽ 19 سيڪڙو بيلاروس جي ٻين حصن ۾ پيدا ٿيا هئا، جن مان 6 سيڪڙو گرودنو ۽ بريسٽ علائقن جا هئا. ٻين سوويت جمهوريتن ۾ ڄاول ماڻهو منسڪ جي رهواسين جو 17 سيڪڙو هئا، جن مان 10 سيڪڙو سوويت روس ۽ 3 سيڪڙو سوويت يوڪرين جا هئا.[62]

1999ع جي آدمشماري موجب بيلاروسي شهر جي آباديءَ جو 79.3 سيڪڙو هئا. ٻين نسلي گروهن ۾ روسي 15.7 سيڪڙو، يوڪريني 2.4 سيڪڙو، پولش 1.1 سيڪڙو ۽ يهودي 0.6 سيڪڙو هئا. منسڪ جي روسي ۽ يوڪريني آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جڏهن انهن جو انگ ترتيبوار 325,000 ۽ 55,000 هو. بيلاروس جي آزاديءَ کان پوءِ انهن مان ڪيترن پنهنجي اصل ملڪن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جيتوڻيڪ ڪجهه خاندان ڪيترين نسلن کان منسڪ ۾ رهندڙ هئا. شهر جي بدلجندڙ آباديءَ جو ٻيو سبب گڏيل نسل وارن منسڪ رهواسين جي بدلجندڙ خودسڃاڻپ هئي؛ آزاد بيلاروس ۾ انهن مان گهڻا پاڻ کي بيلاروسي سڃاڻڻ لڳا.[حوالو گهربل]

منسڪ جي يهودي آبادي سرڪاري انگن موجب 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ 50,000 تائين پهتي، جڏهن ته آزاد اندازن موجب اهو انگ 100,000 کان 120,000 جي وچ ۾ هو. 1980ع واري ڏهاڪي کان وڏي پيماني تي اسرائيل، آمريڪا ۽ جرمني ڏانهن لڏپلاڻ شروع ٿي. اڄ منسڪ ۾ لڳ ڀڳ 10,000 يهودي رهن ٿا. پولش ۽ تاتار روايتي اقليتون تقريباً ساڳئي انگ تي برقرار رهيون آهن، ترتيبوار لڳ ڀڳ 17,000 ۽ 3,000. بيلاروس جي اولهندي حصي مان ڳوٺاڻا پولش ماڻهو منسڪ لڏي آيا آهن، جڏهن ته ڪيترائي تاتار تاتارستان مان منسڪ منتقل ٿيا آهن.[حوالو گهربل]

تازين ڏهاڪن ۾ لڏپلاڻ سبب ڪجهه نيون نسلي اقليتي برادريون پڻ وجود ۾ آيون آهن. سڀ کان نمايان قفقاز جي ملڪن مان آيل مهاجر آهن، جن ۾ آرمينيائي، آذربائيجاني ۽ جارجيا وارا شامل آهن، جن مان هر گروهه جو انگ لڳ ڀڳ 2,000 کان 5,000 جي وچ ۾ آهي. هنن 1970ع واري ڏهاڪي کان منسڪ ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي ۽ پوءِ وڌيڪ مهاجر به ساڻن شامل ٿيا. انهن مان گهڻا کليل مارڪيٽن ۾ پرچون واپار سان لاڳاپيل آهن.

منسڪ ۾ هڪ ننڍڙي پر نمايان عرب برادري پڻ ترقي ڪئي آهي، جيڪا گهڻو ڪري شام، لبنان، مصر، الجزائر وغيره مان آيل تازن معاشي مهاجرن تي مشتمل آهي. ڪيترن حالتن ۾ اهي منسڪ جي يونيورسٽين جا گريجوئيٽ آهن، جيڪي بيلاروس ۾ آباد ٿيڻ جو فيصلو ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجن خاندانن کي پڻ هتي آڻين ٿا. روما ماڻهن جي لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهن تي مشتمل ننڍڙي برادري منسڪ جي اتر اولهندي ۽ ڏکڻ وارن مضافاتي علائقن ۾ آباد آهي.[حوالو گهربل]

ٻوليون

[سنواريو]
2018ع ۾ منسڪ ريلوي اسٽيشن تي بيلاروسي، انگريزي ۽ چيني ٻولين ۾ ٽي ٻوليائي نشان

پنهنجي تاريخ دوران منسڪ گهڻين ٻولين وارو شهر رهيو آهي. شروعات ۾ شهر جي گهڻن رهواسين روٿيني ٻولي ڳالهائي، جيڪا پوءِ جديد بيلاروسي ٻولي ۾ ترقي ڪئي. پر 1569ع کان پوءِ سرڪاري ٻولي پولش بڻجي وئي.[63] 19هين صديءَ ۾ روسي ٻولي سرڪاري ٻولي بڻجي وئي ۽ ان صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين اها انتظاميا، اسڪولن ۽ اخبارن جي مکيه ٻولي بڻجي چڪي هئي.

بيلاروسي قومي بحاليءَ سان بيلاروسي ٻوليءَ ۾ دلچسپي وڌي ۽ 1890ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور دانشورن ۾، ان جو استعمال وڌڻ لڳو. 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بيلاروسي منسڪ جي مکيه ٻولي هئي ۽ انتظاميا ۽ تعليم، ثانوي توڙي اعليٰ، ۾ پڻ استعمال ٿيندي هئي. پر 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان روسي ٻولي ٻيهر غالب ٿيڻ لڳي.[حوالو گهربل]

1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بيلاروسي قومي بحاليءَ جي مختصر دور دوران بيلاروسي ڳالهائيندڙن جو انگ وڌيو. پر 1994ع ۾ نئين چونڊيل صدر اليگزينڊر لوڪاشينڪو تدريجي طور هن رجحان کي واپس موٽايو. منسڪ جا گهڻا رهواسي هاڻي گهر ۽ ڪم جي روزاني زندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ رڳو روسي استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ بيلاروسي ٻولي پڻ سمجهي وڃي ٿي. ٻهراڙي وارن علائقن مان تازو لڏي آيل ماڻهن جو هڪ وڏو انگ روزمره جي زندگيءَ ۾ تراسيانڪا، يعني روسي ۽ بيلاروسي ٻولين جي گڏيل صورت، استعمال ڪري ٿو.[64]

مذهب

[سنواريو]

منسڪ ۾ رهندڙ ماڻهن يا بيلاروس جي مجموعي آباديءَ جي مذهبي وابستگين بابت قابل اعتماد انگ اکر موجود نه آهن. عيسائين جي اڪثريت بيلاروسي آرٿوڊوڪس چرچ سان تعلق رکي ٿي، جيڪو بيلاروس ۾ روسي آرٿوڊوڪس چرچ جو ايگزارڪيٽ آهي. رومن ڪيٿولڪن جي پڻ هڪ نمايان اقليت موجود آهي.[حوالو گهربل]

منسڪ ۾ نئون يهودي عبادتگاهه

2006ع تائين منسڪ ۾ مختلف فرقن جون لڳ ڀڳ 30 مذهبي برادريون موجود هيون.[65][66] شهر ۾ ڪم ڪندڙ واحد خانقاهه سينٽ ايلزبيٿ ڪنوينٽ آهي؛ ان جو گرجا گهرن تي مشتمل وڏو ڪمپليڪس سياحن لاءِ کليل آهي.

ڏوهه

[سنواريو]

منسڪ ۾ بيلاروس جي ڀيٽ ۾ ڏوهن جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا هر 10,000 شهرين تي 193.5 ڏوهه آهي.[67][68] بيلاروس ۾ ٿيندڙ سڀني سنگين ڏوهن مان 20–25 سيڪڙو، رشوت جي ڪيسن مان 55 سيڪڙو ۽ موبائل فون چوريءَ مان 67 سيڪڙو منسڪ ۾ ٿين ٿا.[67][69] تنهن هوندي به، پراسيڪيوٽر جنرل گريگوري واسيلويچ چيو ته 2008ع ۾ منسڪ ۾ قتل جي شرح ”نسبتاً مناسب“ هئي.[70]

2009ع ۽ 2010ع ۾ ڏوهن جي شرح نمايان طور وڌي.[67] مثال طور، صرف 2009ع ۾ بدعنواني سان لاڳاپيل ڏوهن جي انگ ۾ 36 سيڪڙو واڌ ٿي.[71] ڏوهن جي پڌرائيءَ جي شرح گهرن ۾ چوريءَ جي ڪيسن ۾ 13 سيڪڙو[72] کان قتل جي ڪيسن ۾ 92 سيڪڙو تائين رهي ٿي،[73] جڏهن ته سراسري شرح 40.1 سيڪڙو آهي.[74] ڪيترائي شهري رات جي وقت پنهنجي سلامتي بابت ڳڻتي ظاهر ڪن ٿا، ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳڻتي چيژوڪا ۽ شاباني مائڪرو ضلعن جي رهواسين پاران ظاهر ڪئي وئي، جيڪي ٻئي زاوودسڪي ضلعو ۾ واقع آهن.[73]

SIZO-1 حراستي مرڪز، IK-1 عام جيل ۽ ڪي جي بي جو خاص جيل، جنهن کي آميريڪنڪا چيو وڃي ٿو، سڀ منسڪ ۾ واقع آهن. 2010ع جي صدارتي چونڊ ۾ اليگزينڊر لوڪاشينڪو جي مخالف اميدوارن کي ٻين نمايان سياستدانن ۽ شهري ڪارڪنن سان گڏ ڪي جي بي جي جيل ۾ قيد ڪيو ويو.[75] اليس ميخاليوچ، جيڪو هن جيل ۾ قيد رهيو، ڪي جي بي تي تشدد استعمال ڪرڻ جو الزام هنيو.[76][77]

15 نومبر 2020ع تي حڪومت مخالف احتجاج دوران 1,000 کان وڌيڪ احتجاج ڪندڙ گرفتار ڪيا ويا. مخالف ڌر جي ڪارڪن رامان باندرينڪا جي موت کان پوءِ احتجاج ڪندڙ گاديءَ واري شهر منسڪ جي گهٽين ۾ نڪري آيا. ٻڌايو ويو ته باندرينڪا کي سيڪيورٽي فورسز پاران مارڪٽ ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ هو فوت ٿي ويو. احتجاج ڪندڙن ان هنڌ تي گل رکيا، جتان کيس زخمن سبب فوت ٿيڻ کان اڳ حراست ۾ ورتو ويو هو.[78]

2020–21ع جا بيلاروسي احتجاج — منسڪ، 30 آگسٽ 2020ع

معيشت

[سنواريو]

منسڪ بيلاروس جي اقتصادي گاديءَ جو هنڌ آهي. هتي صنعت ۽ خدمتن جا اهڙا ترقي يافته شعبا موجود آهن، جيڪي نه رڳو شهر پر سڄي ملڪ جون ضرورتون پوريون ڪن ٿا. شهر بيلاروس جي رياستي بجيٽ جو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.[79] 2010ع جي نتيجن موجب منسڪ رياستي بجيٽ ۾ 15 ٽريلين بي واءِ آر جو حصو وڌو، جڏهن ته ٻين سڀني علائقن مان گڏيل آمدني 20 ٽريلين بي واءِ آر هئي.[80] جنوري کان آڪٽوبر 2013ع تائين منسڪ جي بجيٽ ۾ ادا ڪيل ٽيڪسن مان 70.6 سيڪڙو غيررياستي ادارن، 26.3 سيڪڙو رياستي ادارن ۽ 1.8 سيڪڙو انفرادي ڪاروبارين کان آيا. ڏهن سڀ کان وڏن ٽيڪس ڏيندڙن ۾ پنج تيل ۽ گئس ڪمپنيون، جن ۾ گازپروم جون ٻه ۽ لوڪ آئل جي هڪ ماتحت ڪمپني شامل هئي، ٻه موبائل نيٽ ورڪ آپريٽر ايم ٽي ايس ۽ اي 1، ٻه الڪوحلي مشروبات پيدا ڪندڙ ادارا، منسڪ-ڪرسٽال ۽ منسڪ انگوري شراب ڪارخانو، ۽ هڪ تمباڪو ٺاهيندڙ ادارو شامل هئا.[81]

2012ع ۾ منسڪ جي مجموعي علائقائي پيداوار جي جوڙجڪ ۾ صنعت جو حصو 26.4 سيڪڙو، هول سيل واپار 19.9 سيڪڙو، ٽرانسپورٽ ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن 12.3 سيڪڙو، پرچون واپار 8.6 سيڪڙو ۽ تعمير 5.8 سيڪڙو هو.

بيلاروسي روبلن ۾ ماپيل منسڪ جي مجموعي علائقائي پيداوار 55 ارب، يعني لڳ ڀڳ 20 ارب يورو، هئي، جيڪا بيلاروس جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو هئي.[82]

منسڪ شهر ۾ بيلاروس جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهارون آهن. ڊسمبر 2023ع تائين منسڪ ۾ سراسري مجموعي ماهوار پگهار 3,240 بي واءِ اين، يعني لڳ ڀڳ 1,000 آمريڪي ڊالر، هئي.[83]

منسڪ ۾ 400 کان وڌيڪ سياحتي ايجنسيون آهن، جن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ايجنٽ طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته گهڻيون ٽور آپريٽر آهن.[84][85]

صنعت

[سنواريو]

منسڪ بيلاروس جو اهم صنعتي مرڪز آهي. 2012ع جي انگن اکرن موجب منسڪ ۾ قائم ڪمپنين بيلاروس جي 21.5 سيڪڙو بجلي، 76 سيڪڙو ٽرڪون، 15.9 سيڪڙو جوتا، 89.3 سيڪڙو ٽيليويزن سيٽ، 99.3 سيڪڙو واشنگ مشينون، 30 سيڪڙو چاڪليٽ، 27.7 سيڪڙو ڊسٽل ڪيل الڪوحلي مشروبات ۽ 19.7 سيڪڙو تمباڪو جون شيون پيدا ڪيون.[86]

اڄ شهر ۾ 250 کان وڌيڪ ڪارخانا ۽ صنعتي پلانٽ آهن. منسڪ جي صنعتي ترقي 1860ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي ۽ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل ريلوي لائينن ان کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به، صنعتي بنيادي ڍانچي جو وڏو حصو پهرين عالمي جنگ ۽ خاص طور ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿي ويو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ شهر جي ترقي صنعت، خاص طور تحقيق ۽ ترقي تي ٻڌل شعبن، جي ترقيءَ سان ڳنڍجي وئي. سوويت يونين ۾ شهري ترقيءَ دوران تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻڌل صنعتن تي ڏنل وڏي زور کي اولهندي جاگرافي ۾ ”منسڪ فينومينن“ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.[حوالو گهربل]

منسڪ کي ٽرڪن، ٽريڪٽرن، گيئرن، بصري اوزارن، فرجن، ٽيليويزن سيٽن ۽ ريڊيوز، سائيڪلن، موٽر سائيڪلن، گهڙين ۽ ڌاتو جي پروسيسنگ واري سامان جي هڪ اهم پيداواري مرڪز ۾ تبديل ڪيو ويو. مشين سازي ۽ اليڪٽرانڪس کان سواءِ منسڪ ۾ ڪپڙي، تعميراتي مواد، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ڇپائيءَ جون صنعتون پڻ موجود هيون. سوويت دور ۾ صنعتن جي ترقي سوويت يونين اندر سپلائرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍيل هئي. 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان 1991ع کان 1994ع تائين سخت معاشي زوال آيو.[87]

تنهن هوندي به، 1995ع ۾ اليگزينڊر لوڪاشينڪو جي حڪومت هيٺ نيو-ڪينزيائي پاليسين اختيار ٿيڻ کان پوءِ مجموعي صنعتي پيداوار جو وڏو حصو ٻيهر بحال ٿيو.[87] آزاد رياستن جي دولت مشترڪه ۽ اوڀر يورپ جي ڪيترن ٻين شهرن جي ابتڙ، منسڪ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي غيرصنعتيڪاريءَ جو شڪار نه ٿيو. اڃا تائين افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيداواري شعبي ۾ ڪم ڪري ٿو.[87]

اهم صنعتي روزگار ڏيندڙ ادارن ۾ شامل آهن:

  • منسڪ ٽريڪٽر ورڪس – ٽريڪٽر ٺاهڻ ۾ ماهر ادارو. اهو 1946ع ۾ اوڀر منسڪ ۾ قائم ٿيو ۽ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه ۾ ڦيٿن وارا ٽريڪٽر ٺاهيندڙ وڏن ادارن مان هڪ آهي. هتي لڳ ڀڳ 30,000 ملازم ڪم ڪن ٿا.[88]
  • منسڪ آٽو موبائيل پلانٽ – ٽرڪون، بسون ۽ مني وين ٺاهڻ ۾ ماهر ادارو. اهو 1944ع ۾ ڏکڻ اوڀر منسڪ ۾ قائم ٿيو ۽ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي وڏن گاڏي ٺاهيندڙ ادارن مان هڪ آهي.[حوالو گهربل]
  • منسڪ ريفريجريٽر پلانٽ، جيڪو اٽلانٽ جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو – گهريلو سامان، جهڙوڪ فرج، فريزر ۽ هاڻي واشنگ مشينون ٺاهڻ ۾ ماهر آهي. اهو 1959ع ۾ شهر جي اتر اولهه ۾ قائم ٿيو.[89]
  • هوريزونٽ – ٽيليويزن سيٽ، آڊيو ۽ وڊيو اليڪٽرانڪس ٺاهڻ ۾ ماهر ادارو. اهو 1950ع ۾ اتر-مرڪزي منسڪ ۾ قائم ٿيو.[حوالو گهربل]

بيروزگاري

[سنواريو]

2011ع ۾ سرڪاري انگن اکرن موجب منسڪ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 0.3 سيڪڙو هئي.[90] 2009ع جي آدمشماري دوران روزگار جي عمر وارن منسڪ رهواسين مان 5.6 سيڪڙو پاڻ کي بيروزگار قرار ڏنو.[90]

حڪومت انتهائي گهٽ بيروزگاري ڀتن ۽ لازمي سرڪاري ڪم سبب بيروزگاريءَ جي سرڪاري رجسٽريشن کي عملي طور غيرحوصلا افزائي ڪري ٿي. 2015ع کان 2017ع تائين اهڙن ماڻهن کان، جيڪي ڇهن مهينن کان وڌيڪ عرصي تائين بيروزگار ۽ غيررجسٽرڊ هئا، نام نهاد 'فري رائيڊر ٽيڪس' [ru]

  1. ↑ مذهب جي بنياد تي درجابندي ڪئي وئي.[53]

وصول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، جيڪا جنوري 2018ع ۾ ختم ڪئي وئي.[91]

حڪومت ۽ انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو منسڪ جي انتظامي ورهاست
رات جي وقت پراڻو ٽائون هال، جيڪو 2003ع ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو.
منسڪ جو پراڻو ٽائون هال، جيڪو 2003ع ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو
نمائندن وارو ايوان، بيلاروسي پارليامينٽ
فتح چوڪ

منسڪ کي نَو رائونن، يعني ضلعن، ۾ ورهايو ويو آهي:

  1.   تسينٽرالني (Belarusian: Цэнтральны, Russian: Центральный)، يعني ”مرڪزي ضلعو“
  2.   ساويتسڪي (Belarusian: Савецкі, Russian: Советский، سوويتسڪي)، يعني ”سوويت ضلعو“
  3.   پيرشامائيسڪي (Belarusian: Першамайскі, Russian: Первомайский، پيروومايسڪي)، جنهن جو نالو 1 مئي پٺيان رکيو ويو آهي
  4.   پارٽيزانسڪي (Belarusian: Партызанскі, Russian: Партизанский، پارٽيزانسڪي)، جنهن جو نالو سوويت پارٽيزن پٺيان رکيو ويو آهي
  5.   زاوودسڪي (Belarusian: Заводскі, Russian: Заводской، زاوودسڪوي)، يعني ”ڪارخاني وارو ضلعو“؛ شروعات ۾ ان ۾ وڏا صنعتي ادارا، منسڪ ٽريڪٽر ورڪس (ايم ٽي زيڊ) ۽ منسڪ آٽو موبائيل پلانٽ (ايم اي زيڊ)، شامل هئا، جڏهن ته پوءِ ايم ٽي زيڊ وارو علائقو الڳ ڪري پارٽيزانسڪي ضلعو ٺاهيو ويو
  6.   ليننسڪي (Belarusian: Ленінскі, Russian: Ленинский، ليننسڪي)، جنهن جو نالو لينن پٺيان رکيو ويو آهي
  7.   ڪاستريچنيتسڪي (Belarusian: Кастрычніцкі, Russian: Октябрьский، اوڪتيابرسڪي)، جنهن جو نالو آڪٽوبر انقلاب پٺيان رکيو ويو آهي
  8.   ماسڪووسڪي (Belarusian: Маскоўскі, Russian: Московский، ماسڪووسڪي)، جنهن جو نالو ماسڪو پٺيان رکيو ويو آهي
  9.   فرونزينسڪي (Belarusian: Фрунзенскі, Russian: Фрунзенский، فرونزينسڪي)، جنهن جو نالو ميخائل فرونزي پٺيان رکيو ويو آهي

ان کان سواءِ، منسڪ ۾ ڪيترائي رهائشي پاڙا پڻ سڃاتا وڃن ٿا، جن کي مائڪرو ضلعا چيو وڃي ٿو، پر انهن جي ڪا الڳ انتظاميا ناهي.

ثقافت

[سنواريو]

منسڪ بيلاروس جو اهم ثقافتي مرڪز آهي. شهر جا پهريان ٿيٽر ۽ لائبريريون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. هن وقت هتي 11 ٿيٽر، 16 عجائب گهر، 20 سئنيما گهر ۽ 139 لائبريريون آهن.[حوالو گهربل]

آزادي چوڪ ۽ ريڊ چرچ

گرجا گهر

[سنواريو]

جي ٻئي پاسي آهي.

  • ٻيا ٻه تاريخي گرجا گهر سينٽ جوزف چرچ، جيڪو اڳ برنارڊين خانقاهه سان لاڳاپيل هو ۽ 1644ع–1652ع ۾ تعمير ٿيو ۽ 1983ع ۾ مرمت ٿيو؛ ۽ سينٽ پيٽر ۽ پال جو قلعي جهڙو چرچ، جيڪو اصل ۾ 1620ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيو ۽ تازو ٻيهر بحال ڪيو ويو، جنهن سان ان جا ٻه پاسيرا منارا پڻ بحال ڪيا ويا.
  • سينٽ ٿامس اڪويناس چرچ ۽ ان سان لاڳاپيل ڪيٿولڪ خانقاهي ڪمپليڪس 17هين صديءَ جي شروعات ۾ قائم ٿيو، پر 1950ع ۾ تباهه ڪيو ويو. اهو باروڪ انداز ۾ تعمير ٿيل هو.
  • نيو-رومانسڪ طرز جو رومن ڪيٿولڪ ريڊ چرچ، يعني سينٽ سائمن ۽ هيلينا جو چرچ، 1906ع کان 1910ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو، ٿوري ئي عرصي کان پوءِ جڏهن روسي سلطنت ۾ مذهبي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ زار اختلاف رکندڙ مذهبي گروهن کي پنهنجا گرجا گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني.
  • شهر جي روسي شاهي دور ۾ تعمير ٿيل سڀ کان وڏو چرچ ميري ميگڊيلين جي نالي سان منسوب آهي.
  • سينٽ ايڊالبرٽ چرچ ۽ بينڊڪٽين خانقاهه منسڪ ۾ هڪ رومن ڪيٿولڪ خانقاهي ڪمپليڪس هو، جيڪو اصل ۾ بينڊڪٽين فرقي سان لاڳاپيل هو. هن وقت هن ماڳ تي بيلاروس جي جنرل پراسيڪيوٽر جي آفيس واقع آهي.
  • سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ ڪيترائي آرٿوڊوڪس گرجا گهر مختلف اڏاوتي اندازن ۾ تعمير ڪيا ويا، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا نيو-روسي طرز سان وفادار رهيا. 1999ع ۾ قائم ٿيل سينٽ ايلزبيٿ ڪنوينٽ ان جو سٺو مثال آهي.

قبرستان

[سنواريو]
  • ڪالواريا (ڪلواري قبرستان) شهر جو سڀ کان پراڻو باقي رهيل قبرستان آهي. ڪيترائي مشهور بيلاروسي هتي دفن ٿيل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ نون دفنن لاءِ قبرستان بند ڪيو ويو.
  • فوجي قبرستان
  • اوڀر قبرستان
  • چيژووسڪيا قبرستان
  • اتر قبرستان

ٿيٽر

[سنواريو]
يانڪا ڪوپالا قومي ٿيٽر

اهم ٿيٽرن ۾ شامل آهن:

عجائب گهر

[سنواريو]

اهم عجائب گهرن ۾ شامل آهن:

Ў گيلري.
Ў گيلري

فن گيلرين ۾ شامل آهن:

تفريحي علائقا

[سنواريو]

رانديون

[سنواريو]
منسڪ ارينا

فٽبال

[سنواريو]

آئس هاڪي

[سنواريو]

هينڊ بال

[سنواريو]

باسڪيٽ بال

[سنواريو]

بين الاقوامي راندين جا مقابلا

[سنواريو]

2013ع ۾ منسڪ، شهر جي اتر-اولهه ۾ واقع روئنگ ۽ ڪينوئنگ لاءِ ريپبلڪن سينٽر آف اولمپڪ ٽريننگ ۾ يورپي جونيئر روئنگ چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪئي.[93]

منسڪ، منسڪ ارينا ۾ 2014 آءِ آءِ ايڇ ايف عالمي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪئي.

جنوري 2016ع ۾ 2016 يورپي اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ منسڪ ارينا ۾ منعقد ٿي، جيڪا بيلاروس ۾ اسپيڊ اسڪيٽنگ جي واحد اِنڊور رِنڪ آهي.

منسڪ جون 2019ع ۾ 2019 يورپي رانديون جي ميزباني ڪئي.[94]

2019 يورپي فگر اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ 21 کان 27 جنوري تائين منسڪ ارينا ۾ منعقد ٿي.

ٽرانسپورٽ

[سنواريو]

مقامي ٽرانسپورٽ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو منسڪ ۾ ٽرالي بسون ۽ منسڪ ۾ ٽرامون

منسڪ ۾ انتهائي ترقي يافته عوامي ٽرانسپورٽ جو نظام موجود آهي.[95] مسافرن کي 8 ٽرام لائينن، 70 کان وڌيڪ ٽرالي بس لائينن، 3 ميٽرو لائينن ۽ 100 کان وڌيڪ بس لائينن وسيلي سهولت ڏني وڃي ٿي. منسڪ ۾ عوامي ٽرانسپورٽ طور سڀ کان پهريان ٽرام استعمال ٿي؛ 1892ع کان گهوڙي واري ٽرام ۽ 1929ع کان برقي ٽرام هلڻ لڳي. عوامي بسون منسڪ ۾ 1924ع کان ۽ ٽرالي بسون 1952ع کان استعمال ٿي رهيون آهن.[96][97]

منسڪ ۾ اي ڪي ايس ايم اي 321 برقي بس

عوامي ٽرانسپورٽ جو گهڻو حصو شهر جي ملڪيت ۽ مالي سهائتا هيٺ هلندڙ غيرمنافع بخش ٽرانسپورٽ ڪمپني منسڪ ٽرانس هلائي ٿي. نومبر 2021ع تائين منسڪ ٽرانس شهر ۾ 1,322 بسون، ان کان علاوه 93 برقي بسون، 744 ٽرالي بسون ۽ 135 ٽرام گاڏيون هلائيندي هئي.[98]

2003ع ۾ منسڪ جي شهري حڪومت حڪم جاري ڪيو ته مقامي ٽرانسپورٽ جي فراهميءَ جو گهٽ ۾ گهٽ معيار هر 1,500 رهواسين لاءِ هڪ گاڏي، يعني بس، ٽرالي بس يا ٽرام، مقرر ڪيو وڃي. منسڪ ٽرانس وٽ استعمال هيٺ گاڏين جو انگ ان گهٽ ۾ گهٽ معيار کان 2.2 ڀيرا وڌيڪ آهي.[حوالو گهربل]

عوامي ٽرانسپورٽ جا ڀاڙا شهر جي انتظامي ڪاميٽي، يعني شهري ڪائونسل، جي ڪنٽرول هيٺ آهن. بس، ٽرالي بس يا ٽرام جي هڪ سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 0.75 بي واءِ اين، يعني لڳ ڀڳ 0.3 آمريڪي ڊالر، آهي،[99] جڏهن ته ميٽرو لاءِ 0.80 بي واءِ اين ۽ ايڪسپريس بسن لاءِ 0.90 بي واءِ اين ڀاڙو آهي.[99] هڪ قسم جي ٽرانسپورٽ لاءِ ماهوار ٽڪيٽ 33 بي واءِ اين ۽ سڀني پنجن قسمن لاءِ 61 بي واءِ اين جي آهي.[99] تجارتي مارشروٽڪا جو ڀاڙو 1.5 کان 2 بي واءِ اين تائين مختلف هوندو آهي.[حوالو گهربل]

تيز رفتار شهري ٽرانسپورٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو منسڪ ميٽرو
واڪزالنايا، منسڪ ميٽرو جي هڪ اسٽيشن

منسڪ بيلاروس جو واحد شهر آهي، جتي زيرزمين ميٽرو جو نظام موجود آهي. ميٽرو جي تعمير 1977ع ۾ شروع ٿي، ٿوري ئي عرصي کان پوءِ جڏهن شهر جي آبادي ڏهه لک کان وڌي وئي، ۽ 8 اسٽيشنن واري پهرين لائين 1984ع ۾ کولي وئي. ان کان پوءِ نظام ٽن لائينن، ماسڪووسڪايا، آوتازاوودسڪايا ۽ زيلينالوزسڪايا، تائين وڌايو ويو، جن جي ڊيگهه ترتيبوار 19.1، 18.1 ۽ 7.6 km (11.9، 11.2 ۽ 4.7 mi) آهي ۽ انهن تي ترتيبوار 15، 14 ۽ 7 اسٽيشنون آهن. 7 نومبر 2012ع تي ماسڪووسڪايا لائين تي ٽي نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ 3 جون 2014ع تي هڪ ٻي اسٽيشن کولي وئي.[حوالو گهربل] ٽين لائين جي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ ان جو پهريون مرحلو 2020ع ۾ کوليو ويو. ڪجهه ترتيب وارين رٿائن ۾ ويسنيانڪا کان سيرابرينڪا مائڪرو ضلعن تائين ممڪن چوٿين لائين جو تصور پڻ ڏنو ويو آهي.[حوالو گهربل]

هن نظام ۾ ميٽروواگونماش ۽ اسٽيڊلر ميٽرو ٽرينون استعمال ٿين ٿيون. عام ڏينهن ۾ منسڪ ميٽرو کي لڳ ڀڳ 800,000 مسافر استعمال ڪن ٿا. 2007ع ۾ منسڪ ميٽرو جي مسافرن جو انگ 262.1 ملين هو،[100] جڏهن ته 2017ع ۾ اهو انگ 284.1 ملين تائين پهتو،[101] جنهن سان اهو اڳوڻي سوويت يونين جو پنجون سڀ کان مصروف ميٽرو نيٽ ورڪ بڻيو، ماسڪو، سينٽ پيٽرزبرگ، ڪيئف ۽ خارڪيف کان پوءِ. رش واري وقت ۾ ٽرينون هر 2 کان 2.5 منٽن بعد هلن ٿيون. ميٽرو نيٽ ورڪ ۾ 3,435 ملازم ڪم ڪن ٿا.[102]

شهري ٽرانسپورٽ جي گهڻي حصي کي جديد معيارن مطابق نئين سر تيار ڪيو پيو وڃي. مثال طور، 2001ع کان پوءِ تعمير ٿيل سڀني ميٽرو اسٽيشنن تي پليٽ فارم کان گهٽيءَ جي سطح تائين مسافر لفٽون موجود آهن، جنهن سان نين اسٽيشنن کي معذور ماڻهن لاءِ وڌيڪ رسائي لائق بڻايو ويو آهي.[حوالو گهربل][103]

ريلوي ۽ بين شهري بس

[سنواريو]
منسڪ مرڪزي بس اسٽيشن
اسٽيڊلر فلرٽ ٽرين (اي پي جي)، منسڪ ريلوي اسٽيشن

منسڪ بيلاروس جو سڀ کان وڏو ٽرانسپورٽ مرڪز آهي. شهر وارسا–ماسڪو ريلوي، جيڪا 1871ع ۾ تعمير ٿي ۽ شهر مان ڏکڻ اولهه کان اتر اوڀر طرف گذري ٿي، ۽ ليپايا–رومني ريلوي، جيڪا 1873ع ۾ تعمير ٿي ۽ اتر اولهه کان ڏکڻ طرف گذري ٿي، جي سنگم تي واقع آهي. پهرين ريلوي روس کي پولينڊ ۽ جرمنيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته ٻي يوڪرين کي لٿوينيا ۽ لاتويا سان ڳنڍي ٿي. اهي ٻئي منسڪ-پاساجيرسڪي ريلوي اسٽيشن تي هڪ ٻئي کي ڪراس ڪن ٿيون، جيڪو منسڪ جو مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. اسٽيشن 1873ع ۾ ولينسڪي وڪزال جي نالي سان تعمير ڪئي وئي. شروعاتي ڪاٺ جي عمارت 1890ع ۾ ڊاهي پٿر ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران منسڪ ريلوي اسٽيشن مڪمل طور تباهه ٿي وئي. ان کي 1945ع ۽ 1946ع ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو ۽ اهو 1991ع تائين ڪم ڪندو رهيو.

منسڪ-پاساجيرسڪي ريلوي اسٽيشن جي نئين عمارت 1991ع کان 2002ع تائين تعمير ڪئي وئي. مالي مشڪلاتن سبب ان جي تعمير ۾ دير ٿي. 2020ع تائين منسڪ-پاساجيرسڪي مان سموري مضافاتي ريل آمدورفت ننڍين اسٽيشنن، منسڪ-اوسخودني، يعني اوڀر، منسڪ-پائودنيوي، يعني ڏکڻ، ۽ منسڪ-پائونچني، يعني اتر، ڏانهن منتقل ڪرڻ جي رٿا هئي. پر اهي رٿائون ختم ڪيون ويون ۽ ان جي جاءِ تي وڌيڪ گڏيل مضافاتي ريل نظام تيار ڪيو ويو، جنهن کي ”سٽي لائينز“ جي نالي سان هلائجي ٿو ۽ جنهن جو انتظام بيلاروسي ريلويز ڪري ٿي. هي نظام هن وقت ٽن رستن تي مشتمل آهي، جيڪي زاسلاوي، چيروني سچياخ ۽ روڊزينسڪ تائين وڃن ٿا، ۽ سڀ مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي ختم ٿين ٿا. انهن رستن تي 6 اسٽيڊلر فلرٽ ٽرين سيٽ هلن ٿا.[104]

هڪ بين شهري بس اسٽيشن پڻ موجود آهي، جيڪا منسڪ کي ڀرسان هوائي اڏي، مضافاتي علائقن ۽ بيلاروس جي ٻين شهرن توڙي پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍي ٿي. ماسڪو، سمولينسڪ، ولنيئس، ريگا ۽ وارسا لاءِ باقاعده بس سروسون هلن ٿيون.[حوالو گهربل]

سائيڪلنگ

[سنواريو]

2019ع ۾ 1,934 ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي موجب،[105] منسڪ ۾ لڳ ڀڳ 811,000 بالغن جون سائيڪلون ۽ 232,000 ٻارن ۽ نوجوانن جون سائيڪلون هيون. منسڪ ۾ هر 1.9 ماڻهن تي هڪ سائيڪل آهي. منسڪ ۾ سائيڪلن جو ڪل انگ ذاتي گاڏين جي ڪل انگ، يعني 770,000، کان وڌيڪ آهي. منسڪ جي 39 سيڪڙو رهواسين وٽ ذاتي سائيڪل آهي. 43 سيڪڙو رهواسي مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو يا ان کان وڌيڪ سائيڪل هلائين ٿا. 2017ع تائين سڀني ٽرانسپورٽ سفرن مان سائيڪلنگ جو حصو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو هو؛ مقابلي طور برلن ۾ 12 سيڪڙو ۽ ڪوپن هيگن ۾ 50 سيڪڙو هو.[106]

منسڪ ۾ سائيڪل لين

2015ع کان منسڪ ۾ هر سال سائيڪل پريڊ يا سائيڪل ڪارنيول منعقد ٿيندو آهي، جنهن دوران پوبيديتيلي، يعني پيراموهي شاهراهه، تي ڪيترن ڪلاڪن لاءِ موٽر گاڏين جي آمدورفت بند ڪئي ويندي آهي. 2019ع ۾ شرڪت ڪندڙن جو انگ 20,000 کان وڌيڪ هو، جڏهن ته رجسٽريشن جو انگ لڳ ڀڳ 12,000 هو.[107][108][109][110]

2017ع ۾ يورپي يونين 560,000 يورو جي لاڳت سان ”بيلاروس ۾ شهري سائيڪلنگ“ منصوبي لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪئي، جنهن تحت عوامي تنظيم منسڪ سائيڪلنگ سوسائٽي، وزيرن جي ڪائونسل سان گڏجي، بيلاروس ۾ سائيڪلنگ جي ترقيءَ لاءِ قومي تصور نالي ضابطي وارو دستاويز تيار ڪيو.[111][112]

2020ع ۾ منسڪ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي ٽن سڀ کان وڌيڪ سائيڪل دوست شهرن ۾ شامل ٿيو، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ کان پوءِ.[113]

هوائي اڏا

[سنواريو]

منسڪ قومي هوائي اڏو شهر کان 42 km (26 mi) اوڀر طرف واقع آهي. اهو 1982ع ۾ کوليو ويو ۽ موجوده ريلوي اسٽيشن 1987ع ۾ کولي وئي. اهو هڪ بين الاقوامي هوائي اڏو آهي، جتان يورپ ۽ وچ اوڀر لاءِ اڏامون هلن ٿيون.[114]

اڳوڻو منسڪ-1 هوائي اڏو 2015ع ۾ بند ڪيو ويو.[115]

منسڪ بورووايا هوائي ميدان (UMMB) شهر جي اتر اوڀر واري مضافاتي علائقي ۾، زاليوني لوخ ٻيلو پارڪ جي ڀرسان، واقع آهي. هتي ايرو ڪلب منسڪ ۽ منسڪ هوابازي عجائب گهر پڻ موجود آهن.[116]

تعليم

[سنواريو]

منسڪ ۾ لڳ ڀڳ 451 ڪنڊرگارٽن، 241 اسڪول، 22 وڌيڪ تعليم جا ڪاليج،[117] ۽ 29 اعليٰ تعليمي ادارا آهن،[118] جن ۾ 12 وڏيون قومي يونيورسٽيون پڻ شامل آهن. [حوالو گهربل]

اهم اعليٰ تعليمي ادارا

[سنواريو]

اعزاز

[سنواريو]

هڪ ننڍو سيارو، 3012 منسڪ، 1979ع ۾ سوويت فلڪيات دان نيڪولائي چرنيخ دريافت ڪيو، ۽ ان جو نالو شهر منسڪ جي نالي پٺيان رکيو ويو.[119]

مشهور شخصيتون

[سنواريو]

موسيقار

[سنواريو]

رانديگر

[سنواريو]
يوليا راسڪينا
رومن سورڪن

جاڙا شهر

[سنواريو]

منسڪ جا جاڙا شهر (سسٽر سٽيز) هي آهن:[148]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Minsk City Executive Committee" (انگريزي ۾). 18 January 2019. اصل نسخو مان 18 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2019 تي حاصل ڪيل. Official portal minsk.gov.by
  2. 1 2 3 "Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". belsat.gov.by. اصل نسخو مان 2 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2023". www.belstat.gov.by.
  4. ↑ "История Минска". minsk950.belta.by. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ Tihomirov, Mikhail N. (1959). The Towns of Ancient Rus (انگريزي ۾). Foreign Language Publishing House. ص. 389.
  6. ↑ Фасмер, М. 1986. Этимологический словарь русского языка (Москва: Прогресс), 2-е изд. — Перевод с немецкого и дополнения О.Н. Трубачёва. Минск
  7. ↑ Everett-Heath, John (2005). The Concise Dictionary of World Place-names (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 341. ISBN 978-0-19-860537-9. 'Exchange', in other words, 'market place' from the Russian menyat' 'to exchange' or 'to barter'.
  8. ↑ Everett-Heath, J. (1 August 2000). Place Names of the World - Europe: Historical Context, Meanings and Changes (انگريزي ۾). Springer. ص. 17. ISBN 978-0-230-28673-3.
  9. 1 2 3 Крамко І.І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 35-36
  10. ↑ Фасмер, М. 1986. Этимологический словарь русского языка (Москва: Прогресс), 2-е изд. — Перевод с немецкого и дополнения О.Н. Трубачёва. Минск
  11. ↑ Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Минск: Полымя, 1994. — С. 10.
  12. ↑ "Въ лЂто 6563 [1055] – [6579 1071]. Іпатіївський літопис". Litopys.org.ua. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2009 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "The Celebration of the 940th anniversary of Minsk will start with ringing of bells – Minsk City Executive Committee". Minsk.gov.by. اصل نسخو مان 15 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2009 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Минск: происхождение названия столицы. Столичное телевидение – СТВ (روسي ۾). اصل نسخو مان 7 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Полоцкое княжество. history-belarus.by (روسي ۾). اصل نسخو مان 14 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Hill, Melissa. "Belarus". Worldmark Encyclopedia of Nations. Gale. 4 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "History EN". Minsk950 – BelTA Special Project. BelTA / Minsk950. 5 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Robert I. Frost. After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660. Cambridge University Press. 2004. p. 48.
  19. ↑ "History of Minsk". The Minsk Herald. The Minsk Herald. 5 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "(RU) История" (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 7 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Минск — Столица Белоруссии". geographyofrussia.com. 17 March 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Какие следы оставили войска Наполеона на территории современной Беларуси?. TUT.BY (روسي ۾). 26 December 2012. اصل نسخو مان 14 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  23. 1 2 darriuss (25 September 2015). "Было — стало: Минск вековой давности и сейчас – Недвижимость Onliner". Onliner (روسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "История". minsk-starazhytny.by. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ darriuss (9 August 2017). "Было — стало: Минск, который мы, к счастью, потеряли – Недвижимость Onliner". Onliner (روسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "History of the War: Overview". Archives of Belarus. Department on Archives and Records Management of the Ministry of Justice of the Republic of Belarus. 5 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "History". Belarusian Tour operator. 29 October 2013. اصل نسخو مان 3 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "End of XVIII - 1941" (روسي ۾). Official Site of Minsk Government. اصل نسخو مان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-12-09 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Grzelak, Czesław (1992). "Agresja Zwiazku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r.". ۾ Tarczyński, Marek (مرتب). Zbrodnia Katyńska. Droga do prawdy (پولش ۾). Warszawa: Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej, Departament Prokuratury Ministerstwa Sprawiedliwości, Towarzystwo Naukowe Kryminalistyczne, Wojskowy Instytut Historyczny. ص. 31.
  30. ↑ Megargee, Geoffrey P.; Overmans, Rüdiger; Vogt, Wolfgang (2022). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945. Volume IV. Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum. ص. 79–80, 354–355. ISBN 978-0-253-06089-1.
  31. ↑ "Hero City | Sightseeing | Minsk". Inyourpocket.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-26 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "Explore Minsk: the Belarusian capital". Rough Guides. 2021-06-18. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-26 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Marples, David R. (1 November 2016). "The "Minsk Phenomenon:" demographic development in the Republic of Belarus". Nationalities Papers 44 (6): 919–931. doi:10.1080/00905992.2016.1218451. ISSN 0090-5992.
  34. ↑ "1945-1991" (روسي ۾). Official Site of Minsk Government. اصل نسخو مان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-12-09 تي حاصل ڪيل.
  35. 1 2 "Минск-2030: где будут новые жилые центры города". اصل نسخو مان 3 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Pleszak, Frank (2013-02-15). Two Years in a Gulag: The True Wartime Story of a Polish Peasant Exiled to ... - Frank Pleszak. Amberley Publishing Limited. ISBN 9781445626048. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 2022-02-26 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  37. ↑ "Минское море (Заславское водохранилище)". planetabelarus.by (روسي ۾). اصل نسخو مان 2 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Weather and Climate- The Climate of Minsk" (روسي ۾). Weather and Climate (Погода и климат). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "Солнечное сияние. Обобщения II часть: Таблица 2.1. Характеристики продолжительности и суточный ход (доли часа) солнечного сияния. Продолжение" (روسي ۾). Department of Hydrometeorology. اصل نسخو مان 26 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "Minsk Climate Normals 1991–2020". National Oceanic and Atmospheric Administration. 1 November 2023 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  41. 1 2 3 4 5 6 Не сосновый бор, но дышать можно смело (روسي ۾). naviny.by. 18 September 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Минская ГАИ проводит акцию "Чистый воздух" (روسي ۾). naviny.by. 9 June 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "Самый загрязненный воздух в Минске — на улице Тимирязева" [The most polluted air in Minsk is on Timiryazev Street] (روسي ۾). naviny.by. 3 June 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Buringh, Eltjo (23 December 2021). "The Population of European Cities from 700 to 2000". Research Data Journal for the Humanities and Social Sciences 6 (1). doi:10.1163/24523666-06010003. https://ssh.datastations.nl/dataset.xhtml?persistentId=doi:10.17026/dans-xzy-u62q. Retrieved 14 July 2025.
  45. ↑ "Cities & towns of Belarus". Population statistics of Eastern Europe & former USSR.
  46. ↑ "Number and territorial distribution of the population". National Statistical Committee of the Republic of Belarus. اصل نسخو مان 14 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Инфографика "Население Республики Беларусь, на 1 января 2025 г."" (PDF) (روسي ۾). National Statistical Committee of the Republic of Belarus. اصل نسخو (PDF) مان 14 June 2025 تي محفوظ ڪيل.
  48. ↑ "Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". belsat.gov.by. اصل نسخو مان 29 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  49. 1 2 Epstein, Barbara (28 July 2008). The Minsk Ghetto 1941-1943 Jewish Resistance and Soviet Internationalism. University of California Press. ص. 67–68. ISBN 9780520931336.
  50. ↑ Kaganovich, Albert (8 March 2013). The Long Life and Swift Death of Jewish Rechitsa A Community in Belarus, 1625–2000. University of Wisconsin Press. ص. 40. ISBN 9780299289836.
  51. ↑ Rieber, Alfred J. (20 December 2014). The Struggle for the Eurasian Borderlands From the Rise of Early Modern Empires to the End of the First World War. Cambridge University Press. ص. 112. ISBN 9781107043091.
  52. ↑ Hamm, Michael F. (11 January 1996). Kiev A Portrait, 1800-1917. Princeton University Press. ص. 224. ISBN 9780691025858. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Troynitsky 1904, p. 91.
  54. ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews and the Politics of Nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16
  55. ↑ Troynitsky 1904, p. 80.
  56. ↑ Troynitsky 1904, p. 88-91.
  57. ↑ Troynitsky 1904, p. 38.
  58. ↑ Wilson, Andrew (2021). Belarus: The last European dictatorship. New Haven: Yale University Press. ص. 30. ISBN 978-0-300-26087-8. OCLC 1240724890.
  59. ↑ "Tatars In Belarus Hope For Help From Tatarstan". Radio Free Europe/Radio Liberty (انگريزي ۾). 31 August 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-08-17 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Institute for Jewish Policy Research: Belarus". www.jpr.org.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-08-17 تي حاصل ڪيل.
  61. 1 2 Zimmerman (2004), Poles, Jews, and Politics
  62. ↑ "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение населения республик СССР и их регионов по месту рождения" [All-Union Population Census of 1989. Distribution of the population of the USSR republics and their regions by place of birth]. demoscope.ru (روسي ۾).{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  63. ↑ Między Wschodem i Zachodem: international conference, Lublin, 18–21 June 1991
  64. ↑ Liskovets, Irina (2009). "Trasjanka: A code of rural migrants in Minsk". International Journal of Bilingualism 13 (3): 396–412. doi:10.1177/1367006909348678. ISSN 1367-0069. http://dx.doi.org/10.1177/1367006909348678.
  65. ↑ "Churches and Cathedrals | Minsk Life". www.local-life.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "gov.by" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  67. 1 2 3 Лукашенко недоволен минскими властями (روسي ۾). TUT.BY. 29 June 2010. اصل نسخو مان 26 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Уровень преступности в Минской области – один из самых высоких в стране" (روسي ۾). TUT.BY. 25 January 2011. اصل نسخو مان 26 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Кражи составляют в Минске около 70% преступлений (روسي ۾). TUT.BY. 18 April 2011. اصل نسخو مان 26 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Генпрокуратура анализирует состояние с преступностью в Беларуси по коэффициенту преступности (روسي ۾). interfax.by. 2 October 2008. اصل نسخو مان 26 August 2011 تي محفوظ ڪيل.
  71. ↑ "В Минске увеличивается число выявленных коррупционных преступлений – Генпрокуратура" (روسي ۾). interfax.by. 10 March 2010. اصل نسخو مان 26 August 2011 تي محفوظ ڪيل.
  72. ↑ Я из ЖЭСа. Разрешите вас обокрасть! (روسي ۾). interfax.by. 2 January 2009. اصل نسخو مان 16 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  73. 1 2 Рейтинг всех служб и подразделений ГУВД Мингорисполкома вырос, National Law Portal of Belarus (10 February 2006). آرڪائيو ڪيا ويا 23 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  74. ↑ "В Минске снижается число хищений сотовых телефонов – Генпрокуратура" (روسي ۾). interfax.by. 27 October 2009. اصل نسخو مان 2 November 2013 تي محفوظ ڪيل.
  75. ↑ Lukashenka's presidential rivals held in KGB jail آرڪائيو ڪيا ويا 18 May 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Belarus News (21 December 2010)
  76. ↑ Mikhalevich to complain to UN Committee Against Torture about his detention conditions in KGB jail آرڪائيو ڪيا ويا 18 May 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Belarus News (28 February 2011)
  77. ↑ Belarus 'tortured protesters in jail' آرڪائيو ڪيا ويا 17 June 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., BBC News (1 March 2011)
  78. ↑ "Belarus: 'Over 1,000 arrested' at latest anti-government protest". BBC News. 15 November 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ Четвертую часть поступлений в бюджет Минска обеспечили 5 плательщиков [The fourth part of receipts in the budget of Minsk was provided by 5 payers]. afn.by (روسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "Минск - основной плательщик НДС". БДГ Деловая газета. 26 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "73,7 % поступлений в консолидированный бюджет города Минска за 10 месяцев 2013 года обеспечено негосударственным сектором экономики. – Новости инспекции – Министерство по налогам и сборам Республики Беларусь". nalog.gov.by. 18 November 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ "GRP of regions and Minsk city in 2021". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "News". www.myfin.by. اصل نسخو مان 5 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ Ministry of Sports and Tourism of the Republic of Belarus. (2011). "Number of organizations engaged in tourist activities in 2010 in Belarus". Land of Ancestors. National Statistical Committee of the Republic of Belarus. اصل نسخو مان 13 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ Ministry of Sports and Tourism of the Republic of Belarus. (2011). "Number of organisations engaged in tourist activities in Belarus by region". Land of Ancestors. National Statistical Committee of the Republic of Belarus. اصل نسخو مان 13 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Shares of region and Minsk City in the national output of selected industrial products in 2012 آرڪائيو ڪيا ويا 10 December 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  87. 1 2 3 Guriev, Sergei (2020). "The Political Economy of the Belarusian Crisis". Intereconomics 2020 (5): 274–275. doi:10.1007/s10272-020-0913-1. https://www.intereconomics.eu/contents/year/2020/number/5/article/the-political-economy-of-the-belarusian-crisis.html. Retrieved 12 December 2020.
  88. ↑ "Belarus opposition calls for national strike in what could be key test for protest movement". ABC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "About ATLANT. High-tech, dynamically developing enterprise". ATLANT (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 23 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-01-22 تي حاصل ڪيل.
  90. 1 2 "Сколько реально безработных в Минске? | naviny.by". 23 February 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "Лукашенко отменил "налог на тунеядцев". Но лишит льгот неработающих" [Lukashenko Cancells 'Unemployment Tax' but Suspends Benefits] (روسي ۾). BBC. 2018-01-25. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-12-09 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ van der Vorst, Patrick (31 October 2024). "Gospel in Art: Solemnity of All Saints". ICN (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ "ERJCH 2013 Minsk, Belarus" (PDF). World Rowing. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "2ND EUROPEAN GAMES 2019 MINSK, BELARUS". minsk2019.by (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 27 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Public transport in Minsk". D-Minsk. 4 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ "History". 2020-10-31. اصل نسخو مان 2020-10-31 تي محفوظ ڪيل. 2022-08-04 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Filho, Walter Leal; Krasnov, Eugene V.; Gaeva, Dara V. (2021-10-16). Innovations and Traditions for Sustainable Development - Google Books. Springer. ISBN 9783030788254. 2022-02-26 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ "Minsktrans received 450 new buses and trolleybuses". Reform.By. 5 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  99. 1 2 3 "Тарифы | Минсктранс". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "CIS Metro Statistics". Mrl.ucsb.edu. 21 June 2010. اصل نسخو مان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2010 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ "Метро сегодня". metropoliten.b. 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ "Minsk Metro". International Metro Association. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-25 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ "Minsk Metro". www.belarus.by. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "Расписание поездов БЖД | Купить билеты на поезд". pass.rw.by (روسي ۾). 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  105. ↑ "(SATIO) ИССЛЕДОВАНИЕ ТРАНСПОРТНЫХ ПРЕДПОЧТЕНИЙ И ОТНОШЕНИЯ К ВЕЛОСИПЕДУ В ГОРОДАХ БЕЛАРУСИ (24-09-2019).pdf". Google Docs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ "Развитие_городского_велосипедного_движения_в_Беларуси 2017-2019.pdf". Google Docs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Belarus in pictures | Belarus in photo | Belarus in images | International VIVA, Bike carnival-parade in Minsk | Belarus in pictures | Belarus in photo | Belarus in images". www.belarus.by. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Bike carnival in Minsk gathers over 20K cyclists – in pictures". euroradio.fm (انگريزي ۾). 19 May 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Video about bicycle parade / carnival". YouTube. 13 May 2017. اصل نسخو مان 2021-10-30 تي محفوظ ڪيل.
  110. ↑ "Text and video about cycling parade". www.tvr.by. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ "Development of urban cycling for public benefit in Belarus". euprojects.by (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "Project "Urban cycling in Belarus"". Minsk Cycling Community NGO (انگريزي ۾). 19 July 2017. اصل نسخو مان 5 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Minsk among top three CIS bike-friendly cities". eng.belta.by (انگريزي ۾). 3 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Minsk National Airport" (روسي ۾). Belavia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2021-12-09 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Belarusian airports see traffic growth in 2015". Russian Aviation Insider. January 29, 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2024 تي محفوظ ڪيل. March 25, 2024 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "Borovaya Airfield - Belarus". World Airport Codes. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ комитет по образованию Мингорисполкома [Committee of Education (Minsk City Executive Committee)] (روسي ۾). اصل نسخو مان 3 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Управление высшего образования [the management of higher education] (روسي ۾). Ministry of education of the Republic of Belarus. اصل نسخو مان 23 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Dictionary of Minor Planet Names – p.248. 4 July 2010 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "VIKTAR BABARYKA Belarusian banker and public figure, presidential candidate, sentenced to 14 years in prison". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Maksim Bahdanovic in Byelorussian Literature BY VERA RICH" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 27 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Veronika Cherkasova Solidarnost | Killed in Minsk, Belarus | October 20, 2004". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "Laureate 1999 Gennady Grushevoy". اصل نسخو مان 2 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ Poet Alies' Harun
  125. ↑ "Well-known Belarusian historian Anatol Hrytskevich dies". 21 January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "How Lukashenka dealt with competitors for the presidential seat". 12 July 2021. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  127. ↑ "У "Беларускай Вікіпедыі" 200 тысяч артыкулаў (There are [now] 200,000 articles in the Belarusian Wikipedia)(in Belarusian)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ Карней, Ігар (30 October 2018). "Jauhien Kulik's first exhibition at the National Art Museum. 7 episodes about the artist from "Attic" (Першая выстава Яўгена Куліка ў Нацыянальным мастацкім музэі. 7 эпізодаў пра мастака з "Паддашку" )(in Belarusian)". Радыё Свабода. 23 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Pavel Latushka announces new protest in May". belsat.eu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "Pavel Latushka Has Been Appointed as General Director of Janka Kupała Theatre". اصل نسخو مان 1 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Янка Лучына: 170 гадоў з дня нараджэння (Janka Lučyna: 170 years from birth) آرڪائيو ڪيا ويا 28 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (in Belarusian)
  132. ↑ "Writer And Historian Leanid Marakou Died". charter97.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "Valery Marakou • Leanid Marakou". Leanid Marakou. 30 July 2012. اصل نسخو مان 16 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "Айцец Ян Матусевіч, першы пробашч парафіі Сьв.Язэпа (1948-1998) (Father Yan Matusievich, first pastor of St. Joseph Parish (1948-1998) (in Belarusian)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ Gur, Nachman (2008-10-03). "הגאון רבי הלל פבזנר זצ"ל - בחדרי חרדים". www.bhol.co.il (عبراني ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-09-01 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "10 years ago Vitali Silitski passed away. His ideas live". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ Свабода, Радыё (13 April 2022). ""Беларускага байца Аляксея Скоблю пасьмяротна ўганаравалі званьнем Героя Ўкраіны" [Belarusian fighter Aliaksiej Skoblia posthumously awarded the title of Hero of Ukraine]. Радыё Свабода / Radio Free Europe/Radio Liberty (in Belarusian)". Радыё Свабода. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "Arbeit an Europa". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "First leader of independent Belarus Stanislau Shushkevich has died. The life story of personality and politician (Памёр першы кіраўнік незалежнай Беларусі Станіслаў Шушкевіч. Шлях асобы і палітыка)(in Belarusian)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "Stefaniya Stanyuta". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ "'Shot right in the chest': partner denies Belarus protester died from own bomb". The Guardian. Associated Press. 16 August 2020.
  142. ↑ Памяць і слава: Іосіф Аляксандравіч Юхо. Да 90-годдзя з дня нараджэння [Memory and Glory: Josif Aliaksandravič Jucho] / Рэдкал.: С.А. Балашэнка і інш. Мінск: БДУ, 2011. آرڪائيو ڪيا ويا 5 August 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  143. ↑ "Belarus places extradition request for Eurovision 2005 star Angelica Agurbash, who faces a potential prison sentence for supporting the pro-democracy protests". 7 July 2021. 16 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "Marina (Masha) Gordon". 24 March 2021. اصل نسخو مان 22 April 2021 تي محفوظ ڪيل.
  145. ↑ Арлоў, Уладзімер (26 January 2015). "Зьміцер Сідаровіч, музыка з Краіны талераў (Źmicier Sidarovič, a musician from the Taler Country)(in Belarusian)". Радыё Свабода. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "Banned In Belarus". 13 September 2016. اصل نسخو مان 17 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ "Victor Kupreichik: The Maestro from Minsk". Chess and Bridge. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "Twin towns of Minsk". minsk.gov.by. Minsk. اصل نسخو مان 9 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 2021-05-07 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ "Minsk, Belarus: Detroit's Sister City Living Under Russia's Shadow". dailydetroit.com. Daily Detroit. 2020-04-03. اصل نسخو مان 30 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 2020-12-15 تي حاصل ڪيل.

ماخذيات

[سنواريو]
  • Bohn, Thomas M. (2008). Minsk – Musterstadt des Sozialismus: Stadtplanung und Urbanisierung in der Sowjetunion nach 1945. Köln: Böhlau. ISBN 978-3-412-20071-8.
  • Бон, томас м. (2013). "Минский феномен". Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны. Слепович, Е. پاران ترجمو ڪيل. Москва: РОССПЭН.
  • Бон, томас м. (2016). Сагановіч, Г. (مرتب). "Мінскі феномен". Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. Рытаровіч, М. پاران ترجمو ڪيل. Мінск: Зміцер Колас.
  • Troynitsky, Nikolai A. (1904). Минская губерния Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. [Minsk Governorate, First All-Russian Population Census of the Russian Empire, 1897] (روسي ۾). جلد 22.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

Minsk سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage

سانچو:منسڪ جا ضلعا سانچو:منسڪ ريئون سانچو:منسڪ ووبلاسٽ سانچو:بيلاروس ھون سيٽون سانچو:پھرين-درجي واريون بيلاروس جون انتظامي ڊويزنون سانچو:ھيرو شھر سانچو:علائقي جي لحاظ کان يورپي گادين جي فھرست

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=منسڪ&oldid=409021" تان ورتل