مواد ڏانھن هلو

تانسو چلر

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
تانسو چيلر
Tansu Çiller
چيلر، 1994ع
ترڪي جي 22هين وزيراعظم
عهدي ۾
25 June 1993 – 6 March 1996
صدرسليمان ديميريل
نائبمراد ڪارايالچن
حڪمت چيتن
دينيز بايڪال
کان اڳاردال اينونو (قائم مقام)
کان پوءِمسعود يلماز
ترڪي جو نائب وزيراعظم
عهدي ۾
28 June 1996 – 30 June 1997
کان اڳناهت منتشي
کان پوءِعصمت سيزگن
ترڪي جو پرڏيهي وزير
عهدي ۾
28 June 1996 – 30 June 1997
کان اڳايمري گونين سائي
کان پوءِاسماعيل جيم
وزير مملڪت
(معيشت جي ذميوار)
عهدي ۾
21 November 1991 – 25 June 1993
ٽرو پاٿ پارٽي جي اڳواڻ
عهدي ۾
13 June 1993 – 14 December 2002
کان اڳسليمان ديميريل
کان پوءِمحمد آغار
سانچو:GNAT MP
عهدي ۾
20 October 1991 – 3 November 2002
تڪاستنبول (1991ع، 1995ع، 1999ع)
ذاتي تفصيل
ڄائوTansu Penbe Çiller
(1946-05-24) 24 May 1946 (age 80)
استنبول، ترڪي
سياسي پارٽيٽرو پاٿ پارٽي
زال/مڙسÖzer Uçuran (ش. 1963; و. 2024)
ٻار2
تعليمامريڪن ڪاليج فار گرلز
الما ميٽررابرٽ ڪاليج (بي ايس)
يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر (ايم ايس)
يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ (پي ايڇ ڊي)
دستخط

تانسو چيلر (tr؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ ترڪي تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي 22هين وزيراعظم رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. ٽرو پاٿ پارٽي جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت نائب وزيراعظم ۽ پرڏيهي وزير طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون.

معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم سليمان ديميريل طرفان وزير مملڪت (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ ترڪي جو صدر چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي ٽرو پاٿ پارٽي جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ ترڪي جي هٿياربند فوج ۽ ڪردستان ورڪرز پارٽي (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت آمريڪا ۽ يورپي يونين کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو.

1994ع جي مڪاني چونڊن ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري ترڪي ليرا ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي 1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ يونان سان ڇڪتاڻ وڌي وئي.

جيتوڻيڪ ٽرو پاٿ پارٽي 1995ع جي عام چونڊن ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ نجم الدين اربڪان سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال سسورلڪ اسڪينڊل سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. ترڪي مافيا ۽ گري وولوز جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ عبدالله چاتلي، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي.

اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. 1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ 1999ع جي عام چونڊن ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. 2002ع جي عام چونڊن ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي.

پسمنظر ۽ علمي زندگي

[سنواريو]

تانسو چيلر استنبول ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد نجاتي چيلر جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران بيلجڪ صوبو جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر سالونيڪي سان تعلق رکندڙ روميليائي ترڪ خاندان مان هئي.

چيلر استنبول جي امريڪن ڪاليج فار گرلز مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ آمريڪا وئي، جتي هن پنهنجي مڙس اوزر اوچوران سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر ۽ يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.[1] بعد ۾ هن ييل يونيورسٽي مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي.

چيلر فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج، لينڪاسٽر، پينسلوينيا ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ بوغازيچي يونيورسٽي، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي استنبول بئنڪ جي صدر پڻ رهي.

شروعاتي سياسي زندگي

[سنواريو]

بوغازيچي يونيورسٽي ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ مادرلينڊ پارٽي (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ استنبول جي ان وقت جي ميئر بدرالدين دالان جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت سچي واٽ پارٽي (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. 1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي.

چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (SHP) سان گڏجي ترڪي جي 49هين حڪومت قائم ڪئي. وزيراعظم سليمان ديميريل چيلر کي معيشت بابت ذميوار وزير مملڪت مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.[2]

صدر ترگت اوزال جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن 1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل 1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت وزيراعظم بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي ترڪي جي 50هين حڪومت قائم رکي.[3]

وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع)

[سنواريو]
تانسو چيلر، 1994ع

وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم علوي ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. سيواس قتل عام ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو.

چيلر، سليمان ديميريل جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.[4] هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.[5]

چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي 5 April Decisions [tr]

جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي.

PKK خلاف ڪارروايون

[سنواريو]

چيلر جي وزيراعظميٰ دوران ترڪ هٿياربند فوج ۽ ڪردستان ورڪرز پارٽي (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ قلعي وارو منصوبو (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.[حوالو گهربل] وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت آمريڪا ۽ يورپي يونين کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو.

ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي ڪرد آباديءَ خلاف جنگي ڏوهن ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.[6][7]

ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ اسپين جي باسڪ علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر ترڪي جي فوج جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.[8]

منظم ڏوهن سان لاڳاپا

[سنواريو]
1994ع ۾ ڪوتاهيا ۾ DYP جي چونڊ مهم

آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو.

انتها پسند قومپرست تنظيم گري وولوز جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت عبدالله چاتلي انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ بهچت جانترڪ پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" عمر لطفي توپال وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.[9]

بدعنواني

[سنواريو]

چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن توفاش ۽ تداش جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين مسعود يلماز کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.[10]

سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار مليت آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.[11]

پرڏيهي پاليسي

[سنواريو]
تانسو چيلر ۽ جاڪ ڊيلور جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات

يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو.

مارچ 1995ع ۾ 1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش ٿي. 1996ع جي سوسورلڪ اسڪينڊل کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد ابوالفيض ايلچي بيگ کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.[12]

چيلر جنوري 1996ع واري ايميا/ڪارداڪ بحران دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري يونان سان پيدا ٿيو.[حوالو گهربل] بعد ۾، جڏهن هوءَ نجم الدين اربڪان جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن يونان البانيا کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج اٿينس ۾ هوندي.[13][14]

هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن اسرائيل جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ ياسر عرفات سان به ملاقات ڪئي.[15][16]

1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت

[سنواريو]

آڪٽوبر 1995ع ۾ جمهوري خلق پارٽي (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر قومپرست تحريڪ پارٽي (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي (ترڪي جي 51هين حڪومت). ان کان پوءِ هن 1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت (ترڪي جي 52هين حڪومت) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.

پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي.

چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، مادرلينڊ پارٽي (ANAP) سان گڏ، ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ مسعود يلماز وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي متبادل وزيراعظم جو عهدو ڏنو ويو.

نجم الدين اربڪان ترڪي جي آئيني عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار بلنت اجويت جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان اينايول حڪومت ختم ٿي وئي.

رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو

[سنواريو]
تانسو چيلر ۽ فيليپي گونزاليس مونڪلوا محل ۾

جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP رفاهه پارٽي (RP) سان گڏجي تاريخي اتحادي حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي نجم الدين اربڪان ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر پرڏيهي معاملن واري وزير، نائب وزيراعظم ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي.

هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.[17] ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.[10]

پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (quid pro quo) قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر حسام الدين چندروق ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي (DTP) قائم ڪئي.[18]

سوسورلڪ اسڪينڊل

[سنواريو]

نومبر 1996ع ۾ سوسورلڪ ڪار حادثو پيش آيو، جنهن کان پوءِ سوسورلڪ اسڪينڊل سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل عبدالله چاتلي بابت چيلر چيو:

جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.

[19][20]

ان کان پوءِ "ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. گهرو وزير محمد آغار اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي ميرال آقشنر مقرر ڪئي وئي.

1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت

[سنواريو]

ترڪي جون هٿياربند فوجون رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن سنجان، انقره جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: يروشلم جلسو).[4] ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو.

28 فيبروري 1997ع تي ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ارتجا (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.[14] جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."[21][4]

DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر سليمان ديميريل ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ مسعود يلماز کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني.

جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.[10] 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.[22][4]

سياست مان رخصتي

[سنواريو]

حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ مسعود يلماز سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ مدتِ محدودي (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، مادرلينڊ پارٽي (ANAP) ۽ ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.[23]

1999ع جي عام چونڊن دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته حجاب پاتل عورتن کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.[24] تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.[25] ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ فضيلت پارٽي جي بندش ۽ ملي گوروش تحريڪ جي ورهاڱي کان پوءِ قائدِ حزب اختلاف بڻجي وئي.

چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي مهمت آغار پارٽي جي قيادت سنڀالي.[26]

بعد واريون سرگرميون

[سنواريو]
تانسو چيلر (عمر 69 سال) ۽ اوڪتائي وورال (عمر 59 سال) سليمان ديميريل جي جنازي ۾ (18 جون 2015ع)

تانسو چيلر ڪائونسل آف وومين ورلڊ ليڊرز جي ميمبر آهي، جيڪا موجوده ۽ اڳوڻين خاتون صدرن ۽ وزيراعظمن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ آهي. هن تنظيم جو مقصد دنيا جي اعليٰ سطح جي عورت اڳواڻن کي عورتن سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۽ برابريءَ تي ٻڌل ترقي لاءِ گڏيل عمل تي متحرڪ ڪرڻ آهي.[27]

2018ع ۾ چيلر انصاف ۽ ترقي پارٽي (AKP) جي هڪ جلسي ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن رجب طيب اردگان جي 2018ع واري صدارتي چونڊ ۾ اميدواري جي حمايت ڪئي.[28]

فيبروري 2024ع ۾ هن مراد ڪوروم جي 2024ع استنبول جي ميئر چونڊ ۾ اميدواري جي توثيق ڪئي.[29]

ذاتي زندگي

[سنواريو]

تانسو چيلر ترڪي ٻوليءَ کان علاوه انگريزي ۽ جرمن تي پڻ رواني سان عبور رکي ٿي. سندس پنهنجي مڙس اوزر اوچوران چيلر سان ٻه ٻار آهن. اوزر اوچوران چيلر 1 جون 2024ع تي يني ڪوي، استنبول ۾ پنهنجي گهر ۾ دل جي دوري سبب 86 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.[30]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Tansu Çiller | Turkish prime minister and economist". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-07-23 تي محفوظ ڪيل. 2020-06-24 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" Women & Politics, 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) Women political leaders: breaking the highest glass ceiling New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide, Bristol: Policy Press, ISBN 978-1-44731-578-0, pp. 392–393.
  3. ↑ Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in Moslem Women of Power, London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), Political Leaders and Democracy in Turkey, Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.
  4. 1 2 3 4 Silverman, Reuben (21 June 2018). "Turkey's Back to the Future Opposition: Part One". Jadaliyya.
  5. ↑ Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.
  6. ↑ Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | The Situation of the Kurds". Refworld. 2020-10-02 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Tansu Ciller". 5 January 1996. 2 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Kinzer, Stephen (21 February 1999). "Turks vs. Kurds: Turning Point?". The New York Times.
  9. ↑ Nezan, Kendal (5 July 1998). "Turkey's pivotal role in the international drug trade". Le Monde diplomatique.
  10. 1 2 3 Meyer, James H. (September 1997). "Turkey's Leaders – Çiller's Scandals". Middle East Quarterly. https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals.
  11. ↑ "Çiller seçti: Amerika". Radikal. 13 October 2002.
  12. ↑ Karabağlı, Hülya (9 October 2012). "'Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı?". T24.
  13. ↑ "Pangalos/Gr-Turk.Relations".
  14. 1 2 ""Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller".
  15. ↑ "Tansu Çiller İsrail". Milliyet. 1994.
  16. ↑ Makovsky, Alan (3 November 1993). "Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership".
  17. ↑ Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.
  18. ↑ Cop, Burak (28 February 2011). "28 Şubat'ta Ne Oldu?". Bianet.
  19. ↑ Lucy Komisar, The Progressive, April 1997.
  20. ↑ 1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.
  21. ↑ "Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena'". BBC News Türkçe. 2018-05-28.
  22. ↑ Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.
  23. ↑ 1998 Report[مئل ڳنڍڻو] from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.
  24. ↑ Wuthrich, F. Michael (2015-07-28). National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System (انگريزي ۾). Syracuse University Press. ص. 215. ISBN 9780815634126.
  25. ↑ Rubin, Barry; Heper, Metin (2013-12-16). Political Parties in Turkey (انگريزي ۾). Routledge. ص. 96. ISBN 9781135289386.
  26. ↑ "Tansu Ciller | Turkish prime minister and economist". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 2017-12-06 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ United Nations Foundation (2015-09-10). "Council of Women World Leaders: Members". United Nations Foundation. اصل نسخو مان 2015-09-10 تي محفوظ ڪيل. 2017-12-06 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Euronews; Anadolu Ajansı (2018-06-17). "Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Yenikapı mitingine Çiller desteği Access to the comments". Euronews. اصل نسخو مان 2020-06-21 تي محفوظ ڪيل.
  29. ↑ "Former PM Tansu Çiller endorses AKP's Kurum for Istanbul Mayorship". Duvar (ترڪي ۾). 2024-02-23. 2025-02-23 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Tansu Çiller'in eşi Özer Uçuran Çiller hayatını kaybetti" [Tansu Çiller's husband Özer Uçuran Çiller passed away]. TRT News (ترڪي ۾). 1 June 2024. 1 June 2024 تي حاصل ڪيل.



ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
Party political offices
پيشرو
سليمان ديميريل		 سچي واٽ پارٽي جي اڳواڻ
1993–2002		 جانشين
مهمت آغار
سرڪاري عهدا
پيشرو
سليمان ديميريل		 ترڪي جو وزيراعظم
1993–1996		 جانشين
مسعود يلماز
پيشرو
ناحت منتشه		 ترڪي جو نائب وزيراعظم
1996–1997		 جانشين
عصمت سزگين
پيشرو
امره گونين سائي		 ترڪي جو پرڏيهي وزير
1996–1997		 جانشين
اسماعيل جيم

سانچو:Prime Ministers of Turkey سانچو:Ministers of Foreign Affairs of Turkey سانچو:DYP Leaders سانچو:Party Leaders in Turkey

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=تانسو_چلر&oldid=401295" تان ورتل