بوسنيا ۽ ھرزگوينيا

هي مضمون خودمختيار رياست بابت آهي. رياست جي هڪ جزو طور سياسي وحدت لاءِ، فيڊريشن آف بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڏسو. ٻيا استعمال لاءِ، بوسنيا ۽ هرزيگووينا (سلجهائپ) ڏسو.

"بوسنيا" ۽ "بي آءِ ايڇ" ھتي ريڊائريڪٽ ٿين ٿا. خودمختيار رياست اندر علائقو لاءِ، بوسنيا (علائقو) ڏسو. ٻين استعمالن لاءِ، بوسنيا (سلجهائپ) ڏسو.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا Bosna i Hercegovina Босна и Херцеговина
جھنڊو نِسبتي نشان
ترانو: Državna himna Bosne i Hercegovine Државна химна Босне и Херцеговине "بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو قومي ترانو"
مڪانيت  بوسنيا ۽ ھرزگوينيا     (green) يورپ ۾     (dark grey)
گادي جو هنڌ	سراييوو 43°52′N 18°25′E
سڀ کان وڏو شهر	capital
دفتري ٻوليون	ڪابه نه
تسلیم ٿيل مقامي  ٻوليون	بوسنيائي ڪروشيائي سربيائي
مذهب (2013ع جي آدمشماري)	51.3% اسلام 46.1% عيسائيت 30.7% مشرقي آرٿوڊوڪسيت 15.4% ڪيٿولڪيت 2.60% ٻيا
مقامي آبادي	بوسنيائي هرزيگووينيائي
حڪومت	وفاقي پارلياماني ڊائريڪٽوريل جمهوريه
• اعليٰ نمائندو	لوئس ڪرشاڪ (وقتي)
• صدارت جا ميمبر	ڊينس بيچيروويچ (چيئرمين) زيلڪا تسويانوويچ زيلڪو ڪومشيچ
• وزيرن واري ڪائونسل جي چيئرپرسن	بوريانا ڪرشتو
مقننه	پارلياماني اسيمبلي
•  مٿيون ایوان	هائوس آف پيپلز
• ھيٺيون ایوان	هائوس آف ريپريزنٽيٽوز
قيام جي تاريخ
• اوائلي وچئين دور جو بوسنيا	9هين صدي
• بوسنيا جي بانيٽ	1154
• بوسنيا جي بادشاهت	1377
• عثماني فتح	1463
• آسٽرو-هنگري فتح ۽ قبضي	1878
• آسٽرو-هنگري الحاق	1908
• يوگوسلاويا جي بادشاهت ۾ شامل	1 ڊسمبر 1918
• زاونوبيخ	25 نومبر 1943
• ايس آر بوسنيا ۽ هرزيگووينا، ايس ايف آر يوگوسلاويا اندر	29 نومبر 1945
• آزادي يوگوسلاويا کان	3 مارچ 1992
• واشنگٽن معاهدو	18 مارچ 1994
• ڊيٽن معاهدو	14 ڊسمبر 1995
پکيڙ
• جملي	51,209 km2 (19,772 sq mi) (125هون)
• پاڻي (%)	1.4%
آبادي
• 2023 اندازو	3,412,000 (133هون)
• 2013 مردم شماري	3,531,159
•  گھاٽائي	61/km2 (158.0/sq mi) (156هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	82.89 ارب آمريڪي ڊالر (112هون)
• في سيڪڙو	24,123 آمريڪي ڊالر (84هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	36.77 ارب آمريڪي ڊالر (109هون)
• في سيڪڙو	10,701 آمريڪي ڊالر (88هون)
جِينِي (2022)	27.1 ڪمتر
ايڇ ڊي آء (2023)	0.804 انتهائي اعلیٰ · 74هون
ڪرنسي	ڪنورٽيبل مارڪ (BAM)
معياري وقت	سي اي ٽي (متناسق عالمي وقت+01)
• اونھارو ( روشني جي روزاني بچت وارو وقت)	سي اي ايس ٽي (متناسق عالمي وقت +02)
ڊائلنگ ڪوڊ	+387
انٽرنيٽ ڊومين	.ba

بوسنيا ۽ هرزيگووينا، جنهن کي اڪثر بوسنيا-هرزيگووينا يا رڳو بوسنيا چيو ويندو آهي، ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ هڪ ملڪ آهي. بلقان اپٻيٽ تي واقع هن ملڪ جون سرحدون اوڀر ۾ سربيا، ڏکڻ اوڀر ۾ مونٽينيگرو ۽ اتر توڙي ڏکڻ اولهه ۾ ڪروشيا سان ملن ٿيون، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ تي هن جي 20 ڪ.م (12 ميل) ڊگهي سامونڊي ڪناري جي پٽي آهي. بوسنيا جي آبهوا معتدل کنڊائتي آهي، جتي اونهارا گرم ۽ سيارا ٿڌا ۽ برفاني ٿين ٿا. ان جي جاگرافي گهڻو ڪري جابلو آهي، خاص ڪري وچين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾، جتي ڊينارڪ الپس غالب آهن. هرزيگووينا، جيڪو ملڪ جو ننڍو ۽ ڏاکڻو علائقو آهي، ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا رکي ٿو ۽ گهڻو ڪري جابلو آهي. سرائيوو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ مٿئين پٿر جي دور کان آباد رهيو آهي، جڏهن ته مستقل انساني آباديءَ جا نشان نئين پٿر جي دور جي بُتمير، ڪاڪانج ۽ ووچيڊول ثقافتن تائين ملن ٿا. پهرين پروٽو-انڊو-يورپين جي آمد کان پوءِ هن علائقي ۾ ڪيترين ئي ايليريائي ۽ سيلٽڪ تهذيبن جا ماڻهو آباد ٿيا. موجوده بوسنيا جو گهڻو حصو پهرين صدي ق.م. جي وچ تائين رومي صوبي ڊالماتيا ۾ شامل ٿي چڪو هو. جديد ڏکڻ سلاوي ماڻهن جا ابا ڏاڏا ڇهين کان نائين صديءَ جي وچ ۾ هتي پهتا. 12هين صديءَ ۾ بوسنيا جي بانيٽ پهرين آزاد بوسنيائي سياسي وحدت طور قائم ٿي. اها آهستي آهستي ترقي ۽ توسيع ڪندي بوسنيا جي بادشاهت بڻجي وئي، جيڪا 14هين صديءَ تائين اولهه بلقان جي سڀ کان طاقتور رياست بڻجي چڪي هئي. عثماني سلطنت 1463ع ۾ هن علائقي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ هتي اسلام متعارف ڪرايو. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان پهرين عالمي جنگ تائين ملڪ آسٽرو-هنگري حڪمراني هيٺ رهيو. ٻن عالمي جنگين جي وچ واري دور ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا يوگوسلاويا جي بادشاهت جو حصو هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ نئين قائم ٿيل سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا ۾ ان کي مڪمل جمهوريائي حيثيت ڏني وئي. 1992ع ۾ يوگوسلاويا جي ٽٽڻ کان پوءِ جمهوريه آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ بوسنيائي جنگ شروع ٿي، جيڪا 1995ع جي پڇاڙيءَ تائين جاري رهي ۽ ڊيٽن معاهدي تي صحيحن سان ختم ٿي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آبادي لڳ ڀڳ 34 لک آهي، جيڪا بنيادي طور ٽن وڏن نسلي گروهن تي مشتمل آهي: بوشنياڪ آباديءَ جو اٽڪل اڌ حصو آهن، ان کان پوءِ سرب لڳ ڀڳ هڪ ٽيون ۽ ڪروئٽ لڳ ڀڳ ڇهون حصو آهن؛ اقليتن ۾ يهودي، روما، البانيائي، يوڪريني، مونٽينيگرين ۽ ترڪ شامل آهن، جيڪي 17 تسليم ٿيل قومي اقليتن مان آهن. بوسنيا ۽ هرزيگووينا وٽ ٻه ايواني قانونساز ادارو ۽ صدارت آهي، جيڪا ٽن وڏن نسلي گروهن مان هر هڪ جي هڪ ميمبر تي مشتمل آهي (ڊائريڪٽوريل نظام). مرڪزي حڪومت جا اختيار محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ وڏي حد تائين غيرمرڪزيت وارو آهي؛ اهو ٻن انتهائي خودمختيار ”وحدتن“—فيڊريشن آف بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۽ ريپبليڪا سرپسڪا—۽ ٽئين انتظامي وحدت برچڪو ضلعو تي مشتمل آهي، جيڪو نالي ماتر گڏيل ڪنٽرول هيٺ آهي، پر عملي طور پنهنجي مقامي حڪومت ذريعي هلندو آهي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا هڪ ترقي پذير ملڪ ۽ مٿئين وچولي آمدني واري معيشت آهي، جنهن ۾ صنعت ۽ زراعت غالب آهن، جڏهن ته انهن کان پوءِ سياحت ۽ خدمتن جا شعبا اچن ٿا؛ تازن سالن ۾ سياحت ۾ نمايان واڌ ٿي آهي. ملڪ ۾ سماجي تحفظ ۽ سڀني لاءِ صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم مفت آهي. هي گڏيل قومن، يورپ جي ڪائونسل، او ايس سي اي ۽ سيفٽا جو ميمبر آهي ۽ ايس اي اي سي پي جو باني ميمبر پڻ آهي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا 2022ع کان يورپي يونين جو اميدوار ملڪ ۽ 2010ع کان نيٽو جي رڪنيت جو اميدوار آهي.

نالي جو اشتقاق

”بوسنيا“ نالي جي ڪنهن صورت جو سڀ کان پهريون محفوظ ۽ عام طور تسليم ٿيل ذڪر ڊي ايڊمنسٽرانڊو امپيريو ۾ ملي ٿو، جيڪو 10هين صديءَ جي وچ ڌاري، لڳ ڀڳ 948ع کان 952ع جي وچ ۾، بازنطيني شهنشاهه قسطنطنيه ستون طرفان لکيل هڪ سياسي ۽ جاگرافيائي دستياب هو. ان ۾ يوناني ٻوليءَ ۾ بوسونا (Βοσώνα) نالي هڪ ”ننڍڙي ملڪ“ (χωρίον) جو ذڪر ڪيو ويو آهي.

مڃيو وڃي ٿو ته هن علائقي جو نالو بوسنا درياهه جي نالي تان نڪتل آهي، جيڪو بوسنيا جي مرڪزي علائقي مان وهي ٿو. لسانيات جي ماهر انتون ميئر موجب، بوسنا نالو ايليريائي باس-اين-اس (Bass-an-as) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري پروٽو-انڊو-يورپي پاڙ bʰegʷ- مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”وهندڙ پاڻي“ آهي.

هرزيگووينا نالي جي معنيٰ ”هرزوگ جي [زمين]“ آهي، جڏهن ته هرزوگ جرمن ٻوليءَ جي هڪ لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڊيوڪ“ آهي. هي نالو 15هين صديءَ جي بوسنيائي امير ستيپان ووڪچيچ ڪوساچا جي لقب مان نڪتل آهي، جيڪو 1448ع ۾ ”هوم ۽ سامونڊي ڪناري جو هرسيگ [Herzog]“ سڏبو هو. هوم، جنهن کي اڳ زاخلوميا سڏيو ويندو هو، اوائلي وچئين دور جي هڪ امارت هئي، جنهن کي 14هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ بوسنيا جي بانيٽ فتح ڪيو هو. جڏهن عثمانين علائقي جو انتظام سنڀاليو ته انهن ان کي هرزيگووينا جي سنجق (هرسك ؛Hersek) سڏيو. هي علائقو بوسنيا ايالت ۾ شامل رهيو، تان جو 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٿوري عرصي لاءِ هرزيگووينا ايالت قائم ڪئي وئي؛ اها 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيهر ظاهر ٿي، جنهن کان پوءِ انتظامي علائقو عام طور بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو.

1992ع ۾ آزاديءَ جي شروعاتي اعلان وقت ملڪ جو سرڪاري نالو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جمهوريه هو، پر 1995ع جي ڊيٽن معاهدي ۽ ان سان گڏ لاڳو ٿيل نئين آئين کان پوءِ سرڪاري نالو بدلائي بوسنيا ۽ هرزيگووينا رکيو ويو.

تاريخ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي تاريخ ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي اوائلي تاريخ

لوهي دور جي بانجاني مان مليل مذهبي رسمن واري گاڏي، سوڪولاچ جي ويجهو

اوائلي تاريخ

بوسنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ قديم پٿر واري دور کان انساني آبادي موجود رهي آهي. خاص طور تي، اسٽولاچ جي ويجهو بادانج غار ۾ غارن تي ٿيل سڀ کان قديم ڄاتل نقش نگارين مان هڪ موجود آهي، جنهن ۾ هڪ جانور جي شڪل اُڪريل آهي، جنهن کي گهوڙو سمجهيو وڃي ٿو ۽ جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 13,000 کان 12,000 ق.م. تائين وڃي ٿي. نئين پٿر واري دور ۾ بُتمير ۽ ڪاڪانج جهڙيون اهم ثقافتون بوسنا درياهه جي ڪنارن تي اُڀريون. بُتمير ثقافت، جيڪا لڳ ڀڳ 5100 کان 4500 ق.م. تائين عروج تي رهي، پنهنجي منفرد ٺڪر جي ٿانون ۽ انساني شڪل وارين مورتين جي ڪري مشهور آهي. سراييوو جي ويجهو ٿيل کوٽاين مان هن ثقافت جا پيچيده سينگاريل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ حقيقت سان ويجهڙائي رکندڙ انساني مورتيون مليون آهن.

اٺين صدي ق.م. کان ايليريائي قبيلا بادشاهتن جي صورت اختيار ڪرڻ لڳا. سڀ کان نمايان ايليريائي بادشاهتن ۽ گهراڻن ۾ درداني قبيلي جي بارڊيليس ۽ آرڊيائي قبيلي جي ايگرون جون بادشاهتون شامل هيون؛ ايگرون آخري ۽ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايليريائي بادشاهت قائم ڪئي. ايگرون آرڊيائي قبيلي تي حڪمراني ڪندو هو ۽ پنهنجي حڪمراني ٻين قبيلن تائين به وڌائي ڇڏي هئائين. ستين صدي ق.م. کان ڪُنجهي جي جاءِ لوهه وٺڻ شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ڪُنجهي مان رڳو زيور ۽ فني شيون ٺاهيون وينديون هيون. اتر ۾ موجود هالشتات ثقافت جي اثر هيٺ ايليريائي قبيلن اهڙا علائقائي مرڪز قائم ڪيا، جيڪي هڪ ٻئي کان ڪجهه قدر مختلف هئا. وچ بوسنيا جي ڪجهه حصن ۾ ڊائيسيٽيئي قبيلو آباد هو. لوهي دور جي گلاسيناچ-ماتي ثقافت جو واسطو آٽاريئٽي قبيلي سان هو.

انهن جي زندگيءَ ۾ مُئلن جي پوڄا واري عقيدي کي تمام اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو اظهار سندن مُئلن کي وڏي احتياط سان دفن ڪرڻ، تدفين جي رسمن ۽ سندن قبرن مان مليل قيمتي شين جي گهڻائي مان ٿئي ٿو. چوٿين صدي ق.م. ۾ ڪيلٽ ماڻهن جي پهرين حملي جو ذڪر ملي ٿو. انهن پاڻ سان ٺڪر ٺاهڻ واري چڪ جي ٽيڪنڪ، فبيولا جا نوان قسم (حفاظتي پن جهڙا ننڍڙا ڪُنڍا) ۽ ڪُنجهي ۽ لوهه جا مختلف پٽا آندا. اهي يونان ڏانهن ويندي هن علائقي مان گذريا.

موگوريلو، چوٿين صديءَ جو هڪ قديم رومي ٻهراڙيءَ وارو ولا رُسٽيڪا، چاپلينا جي ويجهو

ڏکڻ ۾ نيريٽوا ڊيلٽا اندر ايليريائي ڊائورس قبيلي تي هيلينستي دور جا اهم اثر موجود هئا. سندن گاديءَ جو هنڌ اسٽولاچ جي ويجهو اوشانيچي ۾ ڊائورسن هو. چوٿين صدي ق.م. ۾ ڊائورسن جي چوڌاري پنج ميٽر اوچيون ميگاليٿي پٿر جون ڀتيون هيون، جيڪي يونان جي مائيسيني جي ڀتين جيتريون وڏيون هيون ۽ وڏن ذوزنقي پٿرن جي ٽڪرن مان ٺهيل هيون. ڊائورس ماڻهن ڪُنجهي جا منفرد سڪا ۽ مجسما پڻ ٺاهيا.

ايليريائين ۽ رومين وچ ۾ تڪرار 229 ق.م. ۾ شروع ٿيو، پر روم هن علائقي جو الحاق 9ع تائين مڪمل نه ڪري سگهيو. موجوده بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي علائقي ۾ ئي روم پنهنجي تاريخ جي پيوني جنگين کان پوءِ سڀ کان ڏکين جنگين مان هڪ وڙهي، جنهن جو ذڪر رومي مؤرخ سويٽونيوس پڻ ڪيو آهي. هيءَ ايليريڪم خلاف رومي فوجي مهم هئي، جيڪا بيلم باتونيانم جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ايليريائين کي فوج ۾ ڀرتي ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ بغاوت شروع ٿي، جيڪا چار سال، يعني 6ع کان 9ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ کين شڪست ڏئي تابع ڪيو ويو.سانچو:Pn رومي دور ۾ سڄي رومي سلطنت مان لاطيني ڳالهائيندڙ آبادڪار اچي ايليريائين جي وچ ۾ آباد ٿيا، جڏهن ته رومي سپاهين کي پڻ فوجي ملازمت تان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ هن علائقي ۾ آباد ٿيڻ جي همٿ افزائي ڪئي ويندي هئي.

337ع کان 395ع جي وچ ۾ سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ ڊالماتيا ۽ پانونيا اولهه رومي سلطنت جا حصا بڻجي ويا. 455ع ۾ اوسٽروگوٿ ماڻهن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ علائقو مختلف وقتن تي الان ۽ هُن ماڻهن جي قبضي هيٺ رهيو. ڇهين صديءَ تائين شهنشاهه جسٽينين پهريون هن علائقي کي بازنطيني سلطنت لاءِ ٻيهر فتح ڪري ورتو. ڇهين ۽ ستين صديءَ ۾ سلاو ماڻهن بلقان تي وڏي پيماني تي قبضو ڪيو. ڏکڻ سلاو ماڻهن ايليريائي ثقافت جون ڪجهه خاصيتون اختيار ڪيون، جن جا ثبوت ڪجهه رسمن، روايتن ۽ هنڌن جي نالن ۾ ملن ٿا.

وچيون دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچين دور ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا

هوال جو ڪوڊيڪس، وچئين دور جي بوسنيا جو تصويرن سان سينگاريل سلاوي مخطوطو

بوسنيا جي راڻي ڪيٿرين، ڪوساچا گهراڻي جي آخري راڻي، جي قبر جي تختي

اوائلي سلاو ماڻهن ڇهين ۽ ستين صديءَ جي شروعات ۾، لڏپلاڻ واري دور دوران، بوسنيا سميت اولهه بلقان تي حملا ڪيا. اهي ننڍن قبائلي گروهن تي مشتمل هئا، جيڪي هڪ ئي سلاوي قبائلي اتحاد مان نڪتل هئا، جنهن کي بازنطيني ماڻهو اسڪلاويني جي نالي سان سڃاڻندا هئا (جڏهن ته انهن سان لاڳاپيل انٽيس، مجموعي طور، بلقان جي اڀرندي حصن ۾ آباد ٿيا).

"سرب" ۽ "ڪروئٽ" نسلي نالن سان درج قبيلن کي مختلف ماڻهن جي هڪ ٻي ۽ پوءِ واري لڏپلاڻ طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا ستين صديءَ جي ٻئي چوٿين حصي دوران ٿي ۽ ممڪن آهي ته انهن جو انگ گهڻو نه هجي؛ انهن اوائلي "سرب" ۽ "ڪروئٽ" قبيلن، جن جي صحيح سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف آهي، ڀرپاسي وارن علائقن جي سلاو ماڻهن تي بالادستي حاصل ڪئي. نوئل مالڪم مطابق، قبائلي ڪروئٽ "اهڙي علائقي ۾ آباد ٿيا جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي ڪروئيشيا سان ٺهڪي اچي ٿو ۽ شايد اصل بوسنيا جو گهڻو حصو پڻ ان ۾ شامل هو، سواءِ ڊرينا ماٿريءَ جي اڀرندي پٽي جي"، جڏهن ته قبائلي سرب اهڙي علائقي ۾ آباد ٿيا "جيڪو هاڻوڪي ڏکڻ-اولهه سربيا سان ٺهڪي اچي ٿو (جنهن کي پوءِ راشڪا چيو ويو)، ۽ آهستي آهستي پنهنجي حڪمراني دوڪليا ۽ هوم جي علائقن تائين وڌايائون". ٻئي پاسي، جان وان اينٽورپ فائن جونيئر قبائلي ڪروئٽن جي آباديءَ کي ڪروئيشيا، ڊالماتيا ۽ اولهه بوسنيا تائين بيان ڪري ٿو، جڏهن ته بوسنيا جو باقي حصو ظاهري طور اوائلي سرب ۽ ڪروئٽ حڪمرانيءَ جي وچ وارو علائقو هو.

اهو پڻ مڃيو وڃي ٿو ته بوسنيا جو پهريون ذڪر هڪ سرزمين (هورِيئون بوسونا) طور بازنطيني شهنشاهه ڪانسٽنٽائن پورفيروجينيٽس جي ڊي ايڊمنسٽرينڊو امپيريو ۾ ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري، سربن ۽ ان ملڪ بابت، جنهن ۾ اهي هاڻي رهن ٿا نالي باب جي آخر ۾ ٿيو. عالمن هن عبارت جون مختلف تشريحون ڪيون آهن ۽ خاص طور سرب قومپرست نظريه سازن ان کي بوسنيا کي اصل ۾ "سرب" سرزمين ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. ٻين عالمن جو چوڻ آهي ته ان باب ۾ بوسنيا جي شموليت رڳو ان وقت سربيا جي عظيم شهزادي چاسلاو جي بوسنيا تي عارضي حڪمرانيءَ جو نتيجو هئي؛ اهي اهو به نشاندهي ڪن ٿا ته پورفيروجينيٽس ڪٿي به واضح طور بوسنيا کي "سرب سرزمين" نه ٿو چوي. حقيقت ۾، جنهن اهم جملي ۾ بوسونا (بوسنيا) جو لفظ اچي ٿو، تنهن جي ترجمي بابت به مختلف تشريحون موجود آهن. وقت گذرڻ سان بوسنيا پنهنجي حڪمران هيٺ هڪ الڳ وحدت جي صورت اختيار ڪئي، جيڪو پاڻ کي بوسنيائي سڏيندو هو. يارهين صديءَ ۾ بوسنيا، ٻين علائقن سان گڏ، دوڪليا جو حصو بڻيو، جيتوڻيڪ ان پنهنجي اشرافيه ۽ ادارن کي برقرار رکيو.

وچئين دور ۾ بوسنيا، جنهن ۾ بوسنيا جي بانيٽ ۽ ان کان پوءِ قائم ٿيل بوسنيا جي بادشاهت ڏيکاريل آهن

اعليٰ وچئين دور ۾ سياسي حالتن سبب هن علائقي تي هنگري جي بادشاهت ۽ بازنطيني سلطنت وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي. ٻارهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻنهي طاقتن وچ ۾ هڪ ٻي اقتداري تبديليءَ کان پوءِ بوسنيا ٻنهي جي قبضي کان ٻاهر نڪري آيو ۽ بوسنيا جي بانيٽ طور اُڀريو، جنهن تي مقامي بان حڪمراني ڪندا هئا. نالي سان سڃاتل پهريون بوسنيائي بان بان بوريچ هو. ٻيو بان ڪولين هو، جنهن جي حڪمرانيءَ دوران بوسنيائي چرچ بابت تڪرار شروع ٿيو، جنهن کي رومن ڪيٿولڪ چرچ بدعتي سمجهندو هو. هنگريءَ طرفان هن مذهبي مسئلي کي بوسنيا تي ٻيهر بالادستي حاصل ڪرڻ جي ذريعي طور استعمال ڪرڻ جي ڪوششن جي جواب ۾ ڪولين 1203ع ۾ مقامي چرچ اڳواڻن جي هڪ مجلس گهرائي، جنهن ۾ بدعت کان لاتعلقي ظاهر ڪئي وئي ۽ ڪيٿولڪ عقيدي کي قبول ڪيو ويو. ان جي باوجود، 1204ع ۾ ڪولين جي وفات کان گهڻو پوءِ تائين هنگريءَ جون خواهشون برقرار رهيون ۽ رڳو 1254ع جي ناڪام حملي کان پوءِ ڪمزور ٿيون. هن دور ۾ آباديءَ کي دوبري بوشنياني ("سٺا بوسنيائي") چيو ويندو هو. سرب ۽ ڪروئٽ نالا، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن سرحدي علائقن ۾ ظاهر ٿين ٿا، پر اصل بوسنيا اندر استعمال نه ٿيندا هئا.

ان کان پوءِ چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين بوسنيا جي تاريخ شوبيچ ۽ ڪوٽرومانيچ خاندانن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان ڀريل رهي. هي تڪرار 1322ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن اسٽيفن ٻيون ڪوٽرومانيچ بان بڻيو. 1353ع ۾ پنهنجي وفات تائين هو اتر ۽ اولهه وارن علائقن سان گڏ زاخومليي ۽ ڊالماتيا جي ڪجهه حصن کي پنهنجي رياست ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي چڪو هو. سندس جانشين سندس پرعزم ڀائٽيو ٽورٽڪو ٿيو، جنهن اشرافيه سان ڊگهي جدوجهد ۽ خانداني ڇڪتاڻ کان پوءِ 1367ع ۾ ملڪ تي مڪمل ضابطو حاصل ڪيو. 1377ع ۾ بوسنيا کي بادشاهت جو درجو مليو، جڏهن ٽورٽڪو کي بوسنيا جي مرڪزي علائقي ۾ ويسوڪو جي ويجهو ميلي ۾ پهرئين بوسنيائي بادشاهه طور تاج پارايو ويو.

تنهن هوندي به، 1391ع ۾ سندس وفات کان پوءِ بوسنيا زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو. عثماني سلطنت پنهنجي يورپ جي فتح شروع ڪري چڪي هئي ۽ پندرهين صديءَ جي پهرئين اڌ دوران بلقان لاءِ هڪ وڏو خطرو بڻيل رهي. آخرڪار، ڪيترن ئي ڏهاڪن جي سياسي ۽ سماجي عدم استحڪام کان پوءِ، 1463ع ۾ عثماني سلطنت جي فتح سان بوسنيا جي بادشاهت جو وجود ختم ٿي ويو.

وچئين دور جي بوسنيا ۾، گهٽ ۾ گهٽ اشرافيه جي وچ ۾، عام طور اها ڄاڻ موجود هئي ته اهي سربيا سان هڪ گڏيل رياست ۾ شريڪ رهيا هئا ۽ هڪ ئي نسلي گروهه سان واسطو رکندا هئا. سياسي ۽ سماجي ارتقا ۾ فرق اچڻ سبب وقت سان گڏ اها آگاهي گهٽجندي وئي، پر هرزيگووينا ۽ بوسنيا جي انهن حصن ۾ برقرار رهي، جيڪي سرب رياست جو حصو رهيا هئا.

عثماني سلطنت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي عثماني فتح ۽ عثماني بوسنيا ۽ هرزيگووينا

1683ع ۾ بوسنيا ايالت

بوسنيا جي عثماني فتح ملڪ جي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي ۽ سياسي توڙي ثقافتي منظرنامي ۾ وڏيون تبديليون آنديون. عثمانين بوسنيا کي ان جي تاريخي نالي ۽ علائقائي وحدت سميت عثماني سلطنت جي هڪ لازمي صوبي طور شامل ڪيو. بوسنيا اندر عثمانين سماجي ۽ سياسي انتظام ۾ ڪيترائي بنيادي تبديليون آنديون، جن ۾ نئون زمينداري نظام، انتظامي وحدتن جي نئين سر تنظيم ۽ طبقي توڙي مذهبي وابستگيءَ جي بنياد تي سماجي فرق جو هڪ پيچيده نظام شامل هو.

عثماني الحاق کان پوءِ بوسنيا مان ماڻهن جي لڏپلاڻ مسلسل جاري رهي ۽ عثماني رجسٽرن ۾ ڪيترن ئي ڇڏيل ڳوٺن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته جيڪي ماڻهو علائقي ۾ رهيا، تن مان وڏي انگ وقت گذرڻ سان مسلمان ٿيو. عثماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي دور ۾ بوسنيا جا ڪيترائي ڪيٿولڪ پاڙيسري ڪيٿولڪ علائقن ڏانهن لڏي ويا. موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثماني بوسنيا ۾ اسلام قبول ڪندڙ شروعاتي آبادي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن تي مشتمل هئي، نه ڪي بوسنيا کان ٻاهر کان آيل وڏي پيماني واري مسلمان آبادڪاريءَ تي. هرزيگووينا ۾ ڪيترن ئي آرٿوڊوڪس ماڻهن پڻ اسلام قبول ڪيو. 16هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ 17هين صديءَ جي شروعات تائين بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ مسلمانن کي آباديءَ جي واضح اڪثريت سمجهيو وڃي ٿو. البانيائي ڪيٿولڪ پادري پيئتر مازريڪو 1624ع ۾ لکيو ته بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 450,000 مسلمان، 150,000 ڪيٿولڪ ۽ 75,000 مشرقي آرٿوڊوڪس آباد هئا.

عثماني دور کان اڳ اصل بوسنيا ۾ آرٿوڊوڪس چرچ جون سرگرميون محدود هيون. بوسنيا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائي آباديءَ جي واڌ سڌيءَ ريت عثماني پاليسين سان لاڳاپيل هئي. 15هين صديءَ کان اڳتي سربيا ۽ ٻين علائقن مان آرٿوڊوڪس عيسائي، جن ۾ آرٿوڊوڪس ولاخ ۽ غير ولاخ آرٿوڊوڪس سرب شامل هئا، بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ اچي آباد ٿيا. عثمانين ڪيٿولڪن جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين کي وڌيڪ سازگار حيثيت ڏني ۽ بوسنيا ۾ ڪيترن ئي آرٿوڊوڪس گرجاگهرن جي تعمير جي اجازت ڏني. ولاخن مان پڻ هڪ قابل ذڪر انگ بوسنيا ۾ مسلمان ٿيو، جڏهن ته ڪجهه، خاص طور ڪروئيشيا ۾، ڪيٿولڪ بڻيا.

چاپلينا ۾ پوچيٽيل قلعو، جيڪو بادشاهه ٽورٽڪو پهرئين 1383ع ۾ ٺهرايو.

عثماني حڪمرانيءَ جون چار صديون بوسنيا جي آباديءَ جي بناوٽ تي پڻ گهرو اثر وجهي ويون، جيڪا سلطنت جي فتحن، يورپي طاقتن سان بار بار جنگين، جبري ۽ معاشي لڏپلاڻ ۽ وبائن سبب ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي. مقامي سلاوي ٻولي ڳالهائيندڙ مسلمان برادري اُڀري ۽ آخرڪار سڀ کان وڏي نسلي-مذهبي جماعت بڻجي وئي؛ ان جا سبب مضبوط عيسائي چرچي ادارن جي کوٽ ۽ آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪ چرچن وچ ۾ مسلسل رقابت به هئا، جڏهن ته مقامي بوسنيائي چرچ مڪمل طور ختم ٿي ويو، جنهن جو هڪ ممڪن سبب ان جي ميمبرن جو اسلام قبول ڪرڻ هو. عثماني انهن کي ڪرسٽيانلار چوندا هئا، جڏهن ته آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪن لاءِ گبير يا ڪافر جا لفظ استعمال ٿيندا هئا، جن جي معنيٰ ”غير مؤمن“ هئي. بوسنيائي فرانسسڪن ۽ مجموعي ڪيٿولڪ آباديءَ کي سرڪاري شاهي فرمانن ۽ عثماني قانونن تحت تحفظ حاصل هو؛ تنهن هوندي به عملي طور انهن فرمانن جي اثرائتي لاڳو ٿيڻ تي طاقتور مقامي اشرافيه جي مرضي ۽ روين جو به گهڻو اثر رهندو هو.

جڏهن عثماني سلطنت روميليا ۾ پنهنجي حڪمراني مضبوط ڪندي رهي، تڏهن بوسنيا سرحدي صوبي واري دٻاءَ کان ڪجهه حد تائين آزاد ٿيو ۽ هڪ عام خوشحاليءَ واري دور ۾ داخل ٿيو. سراييوو ۽ موسٽار جهڙا ڪيترائي شهر قائم ٿيا ۽ واپار توڙي شهري ثقافت جا علائقائي مرڪز بڻيا؛ عثماني سياح اوليا چلبي 1648ع ۾ انهن شهرن جو دورو ڪيو. انهن شهرن ۾ مختلف عثماني سلطانن ڪيترين ئي بوسنيائي اڏاوتن جي تعمير لاءِ مالي سهائتا ڪئي، جن ۾ سراييوو جي ملڪ جي پهرين لائبريري، مدرسا، صوفي فلسفي جو اسڪول، هڪ گهڙيال ٽاور (ساعت ڪولا)، ستاري موسٽ جهڙا پل، شهنشاهه مسجد ۽ غازي خسرو بيگ مسجد شامل هئا.

ستاري موسٽ جي تعمير جو حڪم سليمان اعظم 1557ع ۾ ڏنو

انهيءَ دور ۾ ڪيترن بوسنيائي مسلمانن عثماني سلطنت جي ثقافتي ۽ سياسي تاريخ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو. بوسنيائي ڀرتي ٿيل سپاهين موهاچ جي جنگ ۽ ڪرباوا ميدان جي جنگ ۾ عثماني فوج جو اهم حصو بڻيا، جڏهن ته ڪيترائي ٻيا بوسنيائي فوجي ۽ انتظامي عهدن تي ترقي ڪندي سلطنت جي اعليٰ ترين عهدن تائين پهتا. انهن ۾ ماتراڪچي نصوح جهڙا اميرالبحر؛ عيسيٰ بيگ اسحاقوويچ، غازي خسرو بيگ، تيلي حسن پاشا ۽ ساري سليمان پاشا جهڙا جنرل؛ فرهاد پاشا سوڪولوويچ ۽ عثمان گراداشچيويچ جهڙا منتظم؛ ۽ سوڪولو محمد پاشا ۽ دامات ابراهيم پاشا جهڙا بااثر وڏا وزير شامل هئا. ڪجهه بوسنيائي صوفي عارف، محمد هيوائي اسڪوفي بوسنيوي ۽ علي جابيچ جهڙا عالم، ۽ ترڪي، البانيائي، عربي ۽ فارسي ٻولين جا شاعر پڻ بڻيا.

تنهن هوندي به، 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين سلطنت جون فوجي ناڪاميون بوسنيا تائين به پهچي ويون. عظيم ترڪ جنگ جي پڄاڻيءَ تي 1699ع جي ڪارلووٽس معاهدي کان پوءِ بوسنيا ٻيهر سلطنت جو سڀ کان اولهندو صوبو بڻجي ويو. 18هين صدي وڌيڪ فوجي ناڪامين، بوسنيا اندر ڪيترين بغاوتن ۽ طاعون جي ڪيترن وبائي دورن سان نشان لڳل هئي.

عثماني رياست کي جديد بڻائڻ لاءِ بابِ عاليءَ جي ڪوششن کي بوسنيا ۾ وڌندڙ بي اعتمادي ۽ پوءِ دشمنيءَ سان منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ تجويز ڪيل تنظيمات سڌارن سان مقامي اشرافيه جا ڪيترائي مفاد خطري ۾ پئجي رهيا هئا. اتر اوڀر ۾ علائقائي ۽ سياسي رعايتن بابت ناراضگي ۽ سميديريو سنجق مان بوسنيا ايالت ڏانهن ايندڙ سلاوي مسلمان پناهگيرن جي خراب حالت سان گڏ اهي حالتون آخرڪار حسين گراداشچيويچ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ جزوي طور ناڪام بغاوت جو سبب بڻيون. هن بوسنيا ايالت کي عثماني سلطان محمود ٻيون جي مرڪزي ۽ سخت حڪمرانيءَ کان خودمختيار بڻائڻ جي حمايت ڪئي؛ محمود ٻئي يني چري فوجين کي ستايو، قتل ڪرايو ۽ انهن جو ادارو ختم ڪيو ۽ روميليا ۾ خودمختيار پاشان جو ڪردار گهٽايو. محمود ٻئي پنهنجي وڏي وزير کي بوسنيا ايالت جي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو ۽ هو رڳو علي پاشا رضوانبيگوويچ جي بي دليءَ واري مدد سان ڪامياب ٿيو. لاڳاپيل بغاوتون 1850ع تائين دٻايون ويون، پر صورتحال خراب ٿيندي رهي.

19هين صديءَ جي وچ ڌاري بوسنيا ۾ نيون قومپرست تحريڪون ظاهر ٿيڻ لڳيون. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سربيا جي عثماني سلطنت کان الڳ ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ بوسنيا ۾ سرب ۽ ڪروئٽ قومپرستي زور وٺڻ لڳي ۽ اهڙن قومپرستن بوسنيا جي علائقي تي الحاق پسند دعوائون ڪيون. هي رجحان 19هين ۽ 20هين صديءَ جي باقي حصي دوران وڌندو رهيو.

1867ع ۾ عثماني سلطنت جي انتظامي سڌارن جي حصي طور بوسنيا ايالت کي نئين سر منظم ڪري بوسنيا ولايت بڻايو ويو.

زرعي بدامني آخرڪار 1875ع ۾ هرزيگووينا بغاوت، يعني هارين جي هڪ وسيع بغاوت، کي جنم ڏنو. تڪرار تيزيءَ سان پکڙيو ۽ ڪيترن بلقاني ملڪن ۽ وڏين طاقتن کي پاڻ ۾ ڇڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1878ع ۾ برلن ڪانگريس ۽ برلن معاهدو وجود ۾ آيا.

آسٽرو-هنگري قبضي ۽ گڏيل حڪمراني

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو 1878ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ آسٽرو-هنگري مهم ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ آسٽرو-هنگري حڪمراني

آسٽرو-هنگري فوجون سراييوو ۾ داخل ٿينديون، 1878ع

1878ع جي برلن ڪانگريس ۾ آسٽريا-هنگري جي پرڏيهي وزير گيولا آندراشي بوسنيا ۽ هرزيگووينا تي قبضي ۽ ان جي انتظام جو حق حاصل ڪيو، ۽ کيس نووي پازار سنجق ۾ فوجي ڇانوڻيون قائم ڪرڻ جو حق پڻ مليو، جيڪو 1908ع تائين عثماني انتظام هيٺ رهيو، جڏهن آسٽرو-هنگري فوجون سنجق مان واپس ٿي ويون.

جيتوڻيڪ آسٽرو-هنگري عملدارن بوسنيائي ماڻهن سان جلدي هڪ سمجهوتي تي پهچي ويا، پر ڇڪتاڻ برقرار رهي ۽ بوسنيائي ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. تنهن هوندي به، ٿوري ئي عرصي ۾ نسبي استحڪام قائم ٿي ويو ۽ آسٽرو-هنگري اختيارين ڪيترن سماجي ۽ انتظامي سڌارن جي شروعات ڪئي، جن جو مقصد بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي هڪ "مثالي" نوآبادي بڻائڻ هو.

هيبسبرگ حڪمراني کي بوسنيا ۾ ڪيترن اهم مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. هن ڏکڻ سلاوي قومپرستيءَ کي گهٽائڻ لاءِ بوسنيا بابت اڳين سرب ۽ ڪروئٽ دعوائن کي چئلينج ڪيو ۽ بوسنيائي يا بوشنياڪ سڃاڻپ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. هيبسبرگ حڪمراني قانونن کي ضابطن ۾ آڻڻ، نوان سياسي ادارا متعارف ڪرائڻ ۽ صنعتن کي قائم ۽ وڌائڻ ذريعي جديديت آڻڻ جي به ڪوشش ڪئي.

1883ع ۾ سراييوو جا ماڻهو

آسٽريا-هنگري بوسنيا جي الحاق جي منصوبابندي شروع ڪئي، پر بين الاقوامي اختلافن سبب اهو معاملو 1908ع جي الحاق واري بحران تائين حل نه ٿي سگهيو. ڪيترن ٻاهرين معاملن بوسنيا جي حيثيت ۽ آسٽريا-هنگري سان ان جي لاڳاپن تي اثر وڌو. 1903ع ۾ سربيا ۾ رتوڇاڻ واري بغاوت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ بلغراد ۾ هڪ سخت آسٽريا مخالف حڪومت اقتدار ۾ آئي. ان کان پوءِ 1908ع ۾ عثماني سلطنت اندر بغاوت سبب اهو خدشو وڌيو ته استنبول جي حڪومت بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي مڪمل واپسيءَ جو مطالبو ڪري سگهي ٿي. انهن حالتن آسٽرو-هنگري حڪومت کي بوسنيا واري سوال جو مستقل حل جلد ڳولڻ تي مجبور ڪيو.

عثماني سلطنت جي اندروني افراتفريءَ مان فائدو وٺندي آسٽرو-هنگري سفارتڪاري بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي حيثيت ۾ تبديليءَ لاءِ روس جي عارضي منظوري حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ 6 آڪٽوبر 1908ع تي الحاق جو اعلان جاري ڪيو. آسٽرو-هنگري الحاق خلاف بين الاقوامي اعتراضن باوجود، روس ۽ ان جي حمايت يافته رياست سربيا کي مارچ 1909ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آسٽرو-هنگري الحاق کي قبول ڪرڻو پيو.

1910ع ۾ هيبسبرگ شهنشاهه فرانز جوزف بوسنيا لاءِ پهريون آئين جاري ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اڳين قانونن ۾ نرمي، چونڊن جي شروعات، بوسنيائي پارليامينٽ جي قيام ۽ نئين سياسي زندگيءَ جي واڌ ٿي.

28 جون 1914ع تي سراييوو ۾ آسٽريا جي آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ ۽ هوهنبرگ جي ڊچس صوفي جو گاوريلو پرنسيپ هٿان قتل

28 جون 1914ع تي گاوريلو پرنسيپ، جيڪو انقلابي تحريڪ نوجوان بوسنيا جو هڪ بوسنيائي سرب ميمبر هو، سراييوو ۾ آسٽرو-هنگري تخت جي وارث آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ کي قتل ڪيو—هي واقعو پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ جو فوري محرڪ بڻيو. جنگ جي پڄاڻيءَ تائين آسٽرو-هنگري فوج جي بوسنيائي-هرزيگوويني پيادل فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏيندي بوسنيائي مسلمانن هيبسبرگ سلطنت جي ڪنهن به ٻي نسلي جماعت جي ڀيٽ ۾ في ماڻهو وڌيڪ جاني نقصان برداشت ڪيو. تنهن هوندي به، مجموعي طور بوسنيا ۽ هرزيگووينا جنگ جي تباهيءَ کان نسبتاً گهڻو بچيل رهيو.

آسٽرو-هنگري اختيارين هڪ مددگار مليشيا شُٽس ڪورپس قائم ڪئي، جنهن جو سلطنت جي سرب مخالف دٻاءُ واري پاليسيءَ ۾ ڪردار تڪراري رهيو آهي. شُٽس ڪورپس ۾ گهڻو ڪري بوسنيائي مسلمان ڀرتي ڪيا ويندا هئا ۽ ان کي باغي سربن، يعني چيٽنيڪ ۽ ڪوميٽاجي، جو تعاقب ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي. اها خاص طور اوڀر بوسنيا جي سرب اڪثريتي علائقن ۾ سرب ماڻهن تي ظلم جي ڪري بدنام ٿي، جتي هن جزوي طور انهن سرب چيٽنيڪن کان بدلو ورتو، جن 1914ع جي سرءُ ۾ علائقي جي مسلمان آباديءَ تي حملا ڪيا هئا. آسٽرو-هنگري اختيارين جي ڪارروائين جي نتيجي ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا لڳ ڀڳ 5,500 سرب نسلي رهواسي گرفتار ڪيا ويا، جن مان 700 کان 2,200 تائين جيلن ۾ فوت ٿيا، جڏهن ته 460 کي ڦاسي ڏني وئي. لڳ ڀڳ 5,200 سرب خاندانن کي بوسنيا ۽ هرزيگووينا مان زبردستي بي دخل ڪيو ويو.

• 
  سراييوو ۾ آرٽس اڪيڊمي، جنهن جي عمارت چيڪ معمار ڪارل پاريڪ ڊزائن ڪئي
• 
  1901ع ۾ سراييوو جي ٽرام
• 
  بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو قومي عجائب گهر، جيڪو 1888ع ۾ قائم ٿيو

يوگوسلاويا جي بادشاهت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي تاريخ#يوگوسلاويا جي بادشاهت (1918ع–41ع)

"يوگوسلاويا کي بچايو/محفوظ رکو" (Čuvajte Jugoslaviju)، بادشاهه اليگزينڊر پهرئين سان منسوب آخري لفظن جي هڪ صورت، جنهن ۾ يوگوسلاو ماڻهن کي ڪولو ناچ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي

پهرين عالمي جنگ کان پوءِ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڏکڻ سلاوي سربن، ڪروئٽن ۽ سلووينن جي بادشاهت جو هڪ صوبو بڻيو، جنهن جو نالو ٿوري ئي عرصي پوءِ بدلائي يوگوسلاويا رکيو ويو. هن دور ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سياسي زندگيءَ تي ٻه وڏا رجحان غالب هئا: ملڪيت جي ٻيهر ورهاست بابت سماجي ۽ معاشي بيچيني، ۽ ڪيترين سياسي جماعتن جو قيام، جيڪي يوگوسلاويا جي ٻين علائقن جي جماعتن سان بار بار اتحاد ۽ گڏيل محاذ تبديل ڪنديون رهيون.

يوگوسلاو رياست جي مکيه نظرياتي تڪرار، يعني ڪروئٽ علائقائيت ۽ سرب مرڪزيت، بابت بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وڏن نسلي گروهن جا رويا هڪ ٻئي کان مختلف هئا ۽ اهي مجموعي سياسي ماحول تي دارومدار رکندا هئا. نئين قائم ٿيل يوگوسلاو بادشاهت ۾ آيل سياسي سڌارن مان بوسنيائي مسلمانن کي ٿورو فائدو پهتو. آسٽريا-هنگري طرفان 1910ع ۾ مذهبي وابستگيءَ جي بنياد تي زمين جي مالڪي ۽ آبادي بابت ڪرايل آخري آدمشماريءَ مطابق مسلمانن وٽ 91.1٪، آرٿوڊوڪس سربن وٽ 6.0٪، ڪروئٽ ڪيٿولڪن وٽ 2.6٪ ۽ ٻين وٽ 0.3٪ ملڪيت هئي. سڌارن کان پوءِ بوسنيائي مسلمانن کان مجموعي طور 1,175,305 هيڪٽر زرعي ۽ ٻيلن واري زمين کسي وئي. ملڪ کي شروعاتي طور 33 اوبلاستن ۾ ورهائڻ سان بوسنيا ۽ هرزيگووينا هڪ الڳ وحدت طور ختم ٿي ويو، پر محمد اسپاهو جهڙن بوسنيائي سياستدانن جي ڪوششن سان بوسنيا ۽ هرزيگووينا مان ٺاهيل ڇهه اوبلاست عثماني دور جي ڇهن سنجقن سان ٺهڪندڙ رهيا ۽ اهڙيءَ طرح مجموعي طور ملڪ جون روايتي حدون گهڻي حد تائين برقرار رهيون.

1929ع ۾ سربن، ڪروئٽن ۽ سلووينن جي بادشاهت کي نئين سر منظم ڪري يوگوسلاويا جي بادشاهت بڻايو ويو ۽ انتظامي علائقن کي ٻيهر ورهائي بانات يا بانووينا ٺاهيا ويا. ان عمل سان بوسنيا جون اڳيون سڀ انتظامي وحدتون ختم ڪيون ويون ۽ انهن جي جاءِ جاگرافيائي نالن واريون نيون وحدتون قائم ڪيون ويون. يوگوسلاو رياست جي جوڙجڪ بابت سرب-ڪروئٽ ڇڪتاڻ جاري رهي، جڏهن ته بوسنيا لاءِ الڳ انتظامي وحدت جي تصور کي تمام ٿوري يا ڪا به اهميت نه ڏني وئي.

1939ع جي تسويٽڪوويچ-ماچيچ معاهدي ذريعي ڪروئٽ بانووينا قائم ٿيڻ سان عملي طور بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ورهاڱي جو تصور سربيا ۽ ڪروئيشيا وچ ۾ زور وٺڻ لڳو. تنهن هوندي به، ايڊولف هٽلر جي نازي جرمني جي وڌندڙ خطري سبب يوگوسلاو سياستدانن کي پنهنجو ڌيان ٻئي طرف ڪرڻو پيو. خوشامد واري پاليسيءَ جي ڪوششن، ٽرائي پارٽائيٽ معاهدي تي صحيحن ۽ هڪ فوجي بغاوت کان پوءِ، آخرڪار 6 اپريل 1941ع تي جرمني يوگوسلاويا تي حملو ڪيو.

ٻي عالمي جنگ (1941ع–1945ع)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي تاريخ (1941ع–1945ع)

نيٽريوا درياهه تي يابلانيڪا وٽ ريلوي پل، جيڪا 1943ع جي آپريشن وائيس حملي دوران ٻه ڀيرا تباهه ڪئي وئي

ٻي عالمي جنگ دوران جڏهن يوگوسلاويا جي بادشاهت کي محوري طاقتن فتح ڪري ورهائي ڇڏيو، تڏهن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو سڄو علائقو ڪروئيشيا جي آزاد رياست (اين ڊي ايڇ) حوالي ڪيو ويو، جيڪا نازي جرمني ۽ اٽلي جي بادشاهت جي حمايت هيٺ هڪ ڪٺ پتلي رياست هئي ۽ اوستاشا ان جي قيادت ڪندو هو. اين ڊي ايڇ جي اڳواڻن سربن، يهودين، روما، مخالف ڪروئٽن ۽ پوءِ يوگوسلاو پارٽيزنن خلاف منظم ظلم ۽ قتل عام جي مهم هلائي ۽ ياسينووٽس حراستي ڪيمپ سميت ڪيترائي موت جا ڪيمپ قائم ڪيا. حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ سرب آباديءَ خلاف پڻ منظم ۽ انتهائي وحشياڻو تشدد ڪيو ۽ مختلف هٿيارن ۽ طريقن سان قتل عام ڪيا. تشدد جي پيماني جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ هر ڇهين سرب قتل عام جو شڪار ٿيو ۽ تقريباً هر سرب خاندان ۾ جنگ دوران، گهڻو ڪري اوستاشا هٿان، ڪو نه ڪو فرد مارجي ويو. هن تجربي ڪروئيشيا ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سربن جي گڏيل يادگيريءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. اندازي موجب جنگ دوران بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي علائقي ۾ 209,000 سرب، يعني اتان جي سرب آباديءَ جو لڳ ڀڳ 16.9٪، مارجي ويا.

اوستاشا ڪيٿولڪيت ۽ اسلام ٻنهي کي قومي مذهب طور تسليم ڪيو، پر مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ کي سرب سڃاڻپ جي علامت ۽ پنهنجي وڏي دشمن طور ڏٺو. جيتوڻيڪ اوستاشا ۾ ڪروئٽ سڀ کان وڏو نسلي گروهه هئا، پر اين ڊي ايڇ جو نائب صدر ۽ يوگوسلاو مسلم تنظيم جو اڳواڻ جعفر ڪولينوويچ مسلمان هو، جڏهن ته مجموعي طور مسلمان اوستاشا جي فوجي ۽ سول انتظاميه جو لڳ ڀڳ 12٪ هئا.

ابدي شعلي جو يادگار، سراييوو ۾ ٻي عالمي جنگ جي فوجي ۽ شهري متاثرين جي ياد ۾

ڪيترن ئي سربن هٿيار کنيا ۽ چيٽنيڪ تحريڪ ۾ شامل ٿيا، جيڪا هڪ سرب قومپرست تحريڪ هئي ۽ ان جو مقصد يوگوسلاويا جي بادشاهت اندر نسلي طور هڪجهڙي عظيم سربيا قائم ڪرڻ هو. چيٽنيڪن وري مسلمانن ۽ ڪروئٽن خلاف نسلي صفائي ۽ قتل عام واري مهم هلائي، جڏهن ته ڪيترن ڪميونسٽ سربن ۽ ٻين ڪميونسٽ همدردن کي به ستايو. بوسنيا، هرزيگووينا ۽ سنجق جي مسلمان آبادي انهن مهمن جو اهم نشانو هئي. جڏهن مسلمان ڳوٺ چيٽنيڪن جي قبضي ۾ ايندا هئا ته ڪيترن هنڌن تي ڳوٺاڻن کي منظم نموني قتل ڪيو ويندو هو. جنگ دوران بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ فوت ٿيل لڳ ڀڳ 75,000 مسلمانن مان، لڳ ڀڳ 30,000، جن ۾ اڪثريت عام شهرين جي هئي، چيٽنيڪن هٿان ماريا ويا. ڪروئٽن خلاف قتل عام جو پيمانو نسبتاً ننڍو هو، پر ڪارروائين جو نمونو ساڳيو هو. اپريل 1941ع کان مئي 1945ع تائين 64,000 کان 79,000 بوسنيائي ڪروئٽ مارجي ويا. انهن مان لڳ ڀڳ 18,000 چيٽنيڪن هٿان ماريا ويا.

مسلمانن جو هڪ حصو نازي وافين-ايس ايس جي هينڊشار ڊويزن ۾ پڻ شامل ٿيو. انهن يونٽن اتر اولهه ۽ اوڀر بوسنيا ۾ سربن جي قتل عام ۾ حصو ورتو، خاص طور ولاسينيچا ۾. 12 آڪٽوبر 1941ع تي سراييوو جي 108 نمايان مسلمانن سراييوو مسلمانن جي قرارداد تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اوستاشا طرفان سربن تي ٿيندڙ ظلمن جي مذمت ڪئي وئي، اهڙن ظلمن ۾ حصو وٺندڙ مسلمانن ۽ مجموعي مسلمان آباديءَ وچ ۾ فرق ڪيو ويو، سربن طرفان مسلمانن خلاف ٿيندڙ ظلمن بابت ڄاڻ ڏني وئي ۽ سڃاڻپ کان سواءِ ملڪ جي سڀني شهرين جي حفاظت جو مطالبو ڪيو ويو.

1941ع کان يوسيپ بروز ٽيٽو جي اڳواڻي هيٺ يوگوسلاو ڪميونسٽن پنهنجي گهڻ نسلي مزاحمتي تنظيم پارٽيزن قائم ڪئي، جيڪا محوري طاقتن ۽ چيٽنيڪن ٻنهي خلاف وڙهي. 29 نومبر 1943ع تي ٽيٽو جي اڳواڻيءَ هيٺ يوگوسلاويا جي قومي آزاديءَ لاءِ فاشزم مخالف ڪائونسل (اي وي اين او جي) يايتسي ۾ پنهنجو بنيادي اجلاس منعقد ڪيو، جتي بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي هيبسبرگ دور وارين حدن اندر يوگوسلاو وفاق جي هڪ جمهوريه طور ٻيهر قائم ڪيو ويو. يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ جي سڄي عرصي دوران بوسنيائي پارٽيزنن مان 64.1٪ سرب، 23٪ مسلمان ۽ 8.8٪ ڪروئٽ هئا.

پارٽيزنن جي فوجي ڪاميابين آخرڪار اتحادين کي سندن حمايت ڪرڻ تي آماده ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ميڪلين مشن ڪامياب ٿيو؛ تنهن هوندي به ٽيٽو سندن سڌي فوجي مدد جي آڇ رد ڪئي ۽ پنهنجي فوجن تي ڀروسو ڪيو. نازين ۽ سندن مقامي ساٿين خلاف يوگوسلاو فاشزم مخالف تحريڪ جون سڀ وڏيون فوجي ڪارروايون بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ٿيون ۽ اتان جي ماڻهن جنگ جو وڏو بار برداشت ڪيو. ٻي عالمي جنگ دوران بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 300,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، يعني آباديءَ جو 10٪ کان وڌيڪ. جنگ جي پڄاڻيءَ تي سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا جي قيام ۽ 1946ع جي آئين سان بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي نئين رياست جي ڇهن آئيني جمهوريائن مان هڪ طور سرڪاري حيثيت ڏني وئي.

ٻي جنگ عظيم ۾ مري ويل شھرين ۽ فوجين جي ياد ۾ جوڙيل دائمي شعلو نالي يادگار

يوگوسلاويا جي سوشلسٽ وفاقي جمهوريه (1945ع–1992ع)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سوشلسٽ جمهوريه

يوگوسلاويا جي سوشلسٽ وفاقي جمهوريه جو حصو هجڻ دوران بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو جهنڊو

يوگوسلاو وفاق اندر پنهنجي مرڪزي جاگرافيائي بيهڪ سبب، جنگ کان پوءِ بوسنيا کي فوجي دفاعي صنعت جي ترقيءَ لاءِ مرڪز طور چونڊيو ويو. ان جي نتيجي ۾ بوسنيا ۾ هٿيارن ۽ فوجي اهلڪارن جو وڏو انگ گڏ ٿيو؛ جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوگوسلاويا جي ٽٽڻ کان پوءِ شروع ٿيل بوسنيا جي جنگ ۾ هڪ اهم عنصر ثابت ٿيو. تنهن هوندي به، يوگوسلاويا اندر بوسنيا جو گهڻو عرصو نسبتاً پرامن ۽ تمام گهڻو خوشحال رهيو، جتي روزگار جي شرح بلند، صنعت ۽ برآمدن تي ٻڌل معيشت مضبوط، تعليمي نظام سٺو، ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي هر شهري لاءِ سماجي ۽ طبي تحفظ موجود هو. ڪيترين ئي بين الاقوامي ڪمپنين بوسنيا ۾ ڪاروبار ڪيو—وولڪس ويگن ٽي اي ايس جي حصي طور (1972ع کان سراييوو ۾ ڪارخانو)، ڪوڪا ڪولا (1975ع کان)، سويڊن جي ايس ڪي ايف (1967ع کان)، مارلبورو (سراييوو ۾ تمباڪو جو ڪارخانو)، ۽ هاليڊي اِن هوٽلون. سراييوو 1984ع جي سياري وارن اولمپڪس جي ميزباني ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن دوران بوسنيا، يوگوسلاويا جي سياست ۾ نسبتاً پٺتي پيل علائقو هو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مضبوط بوسنيائي سياسي اشرافيه اڀري، جنهن کي جزوي طور غير وابسته تحريڪ ۾ ٽيٽو جي اڳواڻي ۽ يوگوسلاويا جي سفارتي عملي ۾ بوسنيائين جي خدمتن هٿي ڏني. سوشلسٽ نظام اندر ڪم ڪندي جمال بيجيدچ، برانڪو ميڪولچ ۽ همديا پوزديرچ جهڙن سياستدانن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي خودمختياريءَ کي مضبوط ڪيو ۽ ان جو تحفظ ڪيو. 1980ع ۾ ٽيٽو جي وفات کان پوءِ شروع ٿيل انتشار واري دور ۾ سندن ڪوششون انتهائي اهم ثابت ٿيون، ۽ اڄ انهن کي بوسنيا جي آزاديءَ ڏانهن کنيل شروعاتي قدمن مان ڪجهه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، جمهوريه ان وقت وڌندڙ قومپرست ماحول کان بچي نه سگهي. ڪميونزم جي زوال ۽ يوگوسلاويا جي ٽٽڻ جي شروعات سان رواداريءَ واري نظريي جي اثرائتي قوت گهٽجڻ لڳي، جنهن سماج اندر قومپرست عنصرن کي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو فراهم ڪيو.

بوسنيا جي جنگ (1992ع–1995ع)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا جي جنگ

پڻ ڏسو: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جمهوريه

يوگوسلاويا جو ٽٽڻ

18 نومبر 1990ع تي سڄي بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. چونڊن جو ٻيو مرحلو 25 نومبر تي ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ قومي اسيمبلي وجود ۾ آئي، جتي ڪميونسٽ اقتدار جي جاءِ ٽن نسلي بنيادن تي قائم جماعتن جي اتحاد ورتي. سلووينيا ۽ ڪروئيشيا پاران يوگوسلاويا کان آزاديءَ جي اعلانن کان پوءِ، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي رهواسين ۾ ان سوال تي وڏو اختلاف پيدا ٿيو ته يوگوسلاويا جو حصو رهجي (جنهن جي سربن جي وڏي اڪثريت حمايت ڪئي) يا آزادي حاصل ڪجي (جنهن جي مسلمانن ۽ ڪروئيٽن جي وڏي اڪثريت حمايت ڪئي).

پارليامينٽ جي سرب ميمبرن، جن ۾ گهڻائي سرب ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي ميمبرن جي هئي، سراييوو ۾ مرڪزي پارليامينٽ ڇڏي ڏني ۽ 24 آڪٽوبر 1991ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سرب عوام جي اسيمبلي قائم ڪئي، جنهن سان 1990ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ڪندڙ ٽن نسلي جماعتن جي اتحاد جو خاتمو ٿيو. هن اسيمبلي 9 جنوري 1992ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي علائقي جي هڪ حصي ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سرب جمهوريه قائم ڪئي. آگسٽ 1992ع ۾ ان جو نالو بدلائي ريپبليڪا سرپسڪا رکيو ويو. 18 نومبر 1991ع تي جمهوريه ڪروئيشيا جي حڪمران جماعت ڪروئيشيائي ڊيموڪريٽڪ يونين (ايڇ ڊي زيڊ) جي بوسنيا ۽ هرزيگووينا واري شاخ، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي علائقي جي هڪ الڳ حصي ۾ هرزيگ-بوسنيا جي ڪروئيشيائي برادري جي قيام جو اعلان ڪيو، جنهن جي فوجي شاخ ڪروئيشيائي دفاعي ڪائونسل (ايڇ وي او) هئي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي حڪومت ان کي تسليم نه ڪيو ۽ ان کي غيرقانوني قرار ڏنو.

گڏيل قومن جا فوجي انتظامي ڪائونسل جي عمارت جي سامهون، جيڪا سراييوو جي گهيري دوران ٽينڪ جي گولاباري لڳڻ کان پوءِ سڙي وئي، 1995ع

15 آڪٽوبر 1991ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي خودمختياريءَ جي اعلان کان پوءِ، 29 فيبروري ۽ 1 مارچ 1992ع تي آزاديءَ بابت ريفرنڊم ڪرايو ويو، جنهن جو سربن جي وڏي اڪثريت بائيڪاٽ ڪيو. آزاديءَ واري ريفرنڊم ۾ ووٽرن جي شرڪت 63.4 سيڪڙو هئي ۽ ووٽ ڏيندڙن مان 99.7 سيڪڙو آزاديءَ جي حق ۾ ووٽ ڏنو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا 3 مارچ 1992ع تي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ ايندڙ مهيني، 6 اپريل 1992ع تي، ان کي بين الاقوامي طور تسليم ڪيو ويو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جمهوريه کي 22 مئي 1992ع تي گڏيل قومن جي ميمبر رياست طور قبول ڪيو ويو. اهو مڃيو وڃي ٿو ته سرب اڳواڻ سلوبودان ميلوشيوچ ۽ ڪروئيشيائي اڳواڻ فرانيو توجمان مارچ 1991ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ورهاڱي تي اتفاق ڪيو هو، جنهن جو مقصد عظيم سربيا ۽ عظيم ڪروئيشيا قائم ڪرڻ هو.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ملڪ جي مختلف حصن ۾ بوسنيائي سرب مليشيا متحرڪ ٿي وئي. حڪومتي فوجون ناقص هٿياربند هيون ۽ جنگ لاءِ تيار نه هيون. بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي بين الاقوامي طور تسليم ڪرڻ کان پوءِ يوگوسلاو عوامي فوج (جي اين اي) تي جمهوريه جي علائقي مان نڪرڻ لاءِ سفارتي دٻاءُ وڌيو، ۽ اها سرڪاري طور جون 1992ع ۾ نڪري وئي. جي اين اي جي بوسنيائي سرب ميمبرن رڳو پنهنجا نشان تبديل ڪيا، ريپبليڪا سرپسڪا جي فوج (وي آر ايس) قائم ڪئي ۽ جنگ جاري رکي. بوسنيا ۾ جي اين اي جي هٿيارن جي ذخيرن مان هٿياربند ۽ ليس، سربيا مان آيل رضاڪارن ۽ مختلف نيم فوجي دستن جي مدد سان، ۽ يوگوسلاويا جي وفاقي جمهوريه کان وسيع انساني، رسدي ۽ مالي مدد حاصل ڪندي، ريپبليڪا سرپسڪا جي 1992ع وارين فوجي ڪاررواين ملڪ جي وڏي حصي کي ان جي قبضي هيٺ آڻي ڇڏيو. بوسنيائي سرب فوجن جي اڳڀرائيءَ سان گڏ وي آر ايس جي قبضي هيٺ علائقن مان بوسنياڪن ۽ بوسنيائي ڪروئيٽن جي نسلي صفائي پڻ ڪئي وئي. ڪيترائي حراستي ڪئمپ قائم ڪيا ويا، جن ۾ قيدين کي تشدد ۽ بدسلوڪيءَ جو نشانو بڻايو ويو، جنهن ۾ جنسي ڏاڍائي پڻ شامل هئي. نسلي صفائي جولاءِ 1995ع ۾ 8,000 کان وڌيڪ بوسنياڪ مردن ۽ ڇوڪرن جي سربرينيچا قتل عام تي پنهنجي انتها تي پهتي، جنهن کي اڳوڻي يوگوسلاويا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (آءِ سي ٽي واءِ) نسل ڪشي قرار ڏنو. بوسنياڪ ۽ بوسنيائي ڪروئيٽ فوجن پڻ مختلف نسلي گروهن جي شهرين خلاف جنگي ڏوهه ڪيا، جيتوڻيڪ ننڍي پيماني تي. بوسنياڪن ۽ ڪروئيٽن پاران ڪيل گهڻا ظلم ڪروئيٽ–بوسنياڪ جنگ دوران ٿيا، جيڪا بوسنيا جي جنگ اندر هڪ ذيلي تڪرار هئي ۽ جنهن ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جمهوريه جي فوج (اي آر بي آءِ ايڇ) ۽ ايڇ وي او هڪ ٻئي جي خلاف وڙهيا. بوسنياڪ–ڪروئيٽ تڪرار مارچ 1994ع ۾ واشنگٽن معاهدي تي صحيحن سان ختم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ گڏيل بوسنياڪ–ڪروئيٽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن ۾ ايڇ وي او جي قبضي هيٺ علائقن کي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جمهوريه جي فوج (اي آر بي آءِ ايڇ) جي قبضي هيٺ علائقن سان گڏايو ويو.

هاڻوڪي تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 2014ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ بدامني

7 فيبروري 2014ع تي حڪومت مخالف جهڙپن کان پوءِ توزلا جي سرڪاري عمارت کي باهه لڳل

4 فيبروري 2014ع تي ملڪ جي ٻن آئيني وحدتن مان هڪ، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق جي حڪومت خلاف احتجاج اترين شهر توزلا کان شروع ٿيا. انهن احتجاجن کي ڪڏهن ڪڏهن "بوسنيائي بهار" پڻ سڏيو ويو، جيڪو نالو عرب بهار کان متاثر هو. خانگيايل ۽ پوءِ ڏيوالي جو شڪار ٿيل ڪيترن ڪارخانن جي مزدورن گڏ ٿي روزگار، رهيل پگهارن ۽ پينشن بابت ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو.

جلد ئي احتجاج وفاق جي ٻين علائقن تائين پکڙجي ويا ۽ لڳ ڀڳ 20 شهرن ۾ پرتشدد جهڙپن جون خبرون مليون. سڀ کان وڏا احتجاج سراييوو، زينيچا، موسٽار، بيهچ، برچڪو ۽ توزلا ۾ ٿيا. بوسنيائي ميڊيا موجب احتجاجن دوران سوين ماڻهو زخمي ٿيا، جن ۾ درجنين پوليس اهلڪار پڻ شامل هئا. سراييوو، اترين شهر توزلا، ڏکڻ ۾ موسٽار ۽ مرڪزي بوسنيا جي زينيچا ۾ تشدد جا واقعا پيش آيا. ريپبليڪا سرپسڪا ۾ ساڳئي پيماني جي بدامني يا سياسي سرگرمي نه ٿي، پر بانيا لوڪا ۾ پڻ سوين ماڻهو پنهنجي علائقائي حڪومت خلاف احتجاجن جي حمايت ۾ گڏ ٿيا.

اهي احتجاج 1995ع ۾ بوسنيا جي جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ ملڪ ۾ وڌندڙ بيروزگاري ۽ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي سياسي جمود خلاف عوامي ڪاوڙ جو سڀ کان وڏو اظهار هئا.

2021ع جي پڇاڙيءَ ۾ اعليٰ نمائندي جي آفيس جي ڪرسچن شمٽ طرفان پيش ڪيل هڪ رپورٽ موجب بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ سياسي ۽ نسلي ڇڪتاڻ تيزيءَ سان وڌي هئي، جنهن بابت خبردار ڪيو ويو ته اها ملڪ جي ادارتي وحدت کي ڪمزور ڪري سگهي ٿي ۽ نئين بحران جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. يورپي يونين پڻ خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي بحران سان علائقي ۾ وڌيڪ سياسي ورهاست ۽ بلقانائيزيشن جو خطرو وڌي سگهي ٿو.

15 ڊسمبر 2022ع تي يورپي ڪائونسل جي فيصلي کان پوءِ يورپي يونين بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي يورپي يونين جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ جي حيثيت ڏني.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي جاگرافي

پڻ ڏسو: جبلن جي فهرست, ڍنڍون, ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا درياهه

سوتيسڪا قومي پارڪ ۾ ماگليچ واقع آهي، جيڪو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو سڀ کان اوچو جبل آهي، جڏهن ته پيروچيچا پڻ هتي واقع آهي، جيڪا يورپ ۾ باقي بچيل آخري قديم ٻيلن مان هڪ آهي

ڪوزارا جبل، ڪوزارا قومي پارڪ

اونا درياهه تي شتر باچڪي بوڪ آبشار، اونا قومي پارڪ

ڊرينا درياهه جي گھاٽي، ڊرينا قومي پارڪ

بوسنيا ۽ هرزيگووينا اولهندي بلقان ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ ڪروئيشيا (932 km يا 579 mi)، اوڀر ۾ سربيا (302 km يا 188 mi) ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ مونٽينيگرو (225 km يا 140 mi) سان سرحدون ملن ٿيون. نيوم شهر جي چوڌاري ان جو لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽرs (12 ميلs) ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. ملڪ 42° ۽ 46° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 15° ۽ 20° اوڀر ڊگھائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي.

ملڪ جو نالو ٻن تاريخي علائقن، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، مان نڪتل آهي، جن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به واضح طور مقرر نه ڪئي وئي. تاريخي طور بوسنيا جي سرڪاري نالي ۾ آسٽرو-هنگري قبضي کان اڳ ان جي علائقن مان ڪنهن جو نالو شامل نه هو.

ملڪ جو گهڻو حصو جبلستاني آهي ۽ ان ۾ مرڪزي ڊينارڪ الپس شامل آهن. اتر اوڀر وارا حصا پينونين طاس تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ملڪ ايڊرياٽڪ سمنڊ سان لڳي ٿو. ڊينارڪ الپس عام طور ڏکڻ اوڀر کان اتر اولهه طرف پکڙيل آهن ۽ ڏکڻ ڏانهن ويندي وڌيڪ اوچا ٿين ٿا. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ مونٽينيگرو جي سرحد تي واقع ماگليچ جي چوٽي آهي، جنهن جي اوچائي 2,386 ميٽرs (7,828.1 فوٽ) آهي. ٻين اهم جبلن ۾ وولويڪ، زيلينگورا، ليليا، ليبرشنيڪ، اوريين، ڪوزارا، گرميچ، چورسنيچا، پرينج، وران، ورانيچا، ويليژ، ولاشيچ، چنچار، رومانيا، ياهورينا، بييلاشنيچا، تريسڪاوِيچا ۽ تريبيويچ شامل آهن. بوسنيا ۾ ڊينارڪ جبلن جي ارضياتي بناوٽ گهڻو ڪري چن جو پٿر تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ميسوزوئڪ دور جو چن جو پٿر پڻ شامل آهي. ڪجهه علائقن، خاص طور مرڪزي ۽ اتر بوسنيا ۾، لوھ، ڪوئلو، زنڪ، مينگنيز، باڪسائيٽ، سيسو ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ موجود آهن.

مجموعي طور بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي لڳ ڀڳ 50٪ ايراضي ٻيلن سان ڍڪيل آهي. ٻيلن جا گهڻا علائقا بوسنيا جي مرڪزي، اوڀر ۽ اولهه حصن ۾ آهن. هرزيگووينا ۾ نسبتاً خشڪ ميڊيٽرينين آبهوا آهي ۽ اتي ڪارِسٽ زميني بناوٽ غالب آهي. اتر بوسنيا، يعني پوساوينا، ۾ ساوا درياهه جي ڪنارن تي تمام زرخيز زرعي زمين آهي ۽ هتي وڏي پيماني تي پوکي ڪئي وڃي ٿي. هي زرعي علائقو پينونين ميدان جو حصو آهي، جيڪو پاڙيسري ڪروئيشيا ۽ سربيا تائين پکڙيل آهي. ملڪ وٽ رڳو 20 ڪلوميٽرs (12 ميلs) ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، جيڪو هرزيگووينا-نيريٽوا ڪينٽن ۾ نيوم شهر جي چوڌاري واقع آهي. جيتوڻيڪ شهر کي ڪروئيشيائي اپٻيٽ گهيرو ڪن ٿا، پر بين الاقوامي قانون تحت بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي کليل سمنڊ تائين گذرڻ جو حق حاصل آهي.

سراييوو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ٻين اهم شهرن ۾ اتر اولهه واري بوسانسڪا ڪرائينا علائقي جا بانيا لوڪا ۽ پرييدور؛ اتر اوڀر جا توزلا، بيييلينا، دوبوج ۽ برچڪو؛ ملڪ جي وچئين حصي ۾ زينيچا؛ ۽ ڏکڻ واري هرزيگووينا علائقي جو سڀ کان وڏو شهر موسٽار شامل آهن.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ست اهم درياهه آهن:

• ساوا ملڪ جو سڀ کان وڏو درياهه آهي ۽ اتر ۾ ڪروئيشيا سان ان جي قدرتي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو. اهو ملڪ جي 76٪ ايراضيءَ جو پاڻي ڊينيوب ۽ پوءِ ڪارو سمنڊ ڏانهن نيڪال ڪري ٿو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڊينيوب درياهه جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي ڪميشن (آءِ سي پي ڊي آر) جو ميمبر آهي.
• اونا، سانا ۽ ورباس ساوا جون ساڄي پاسي واريون شاخون آهن. اهي اتر اولهه واري بوسانسڪا ڪرائينا علائقي ۾ واقع آهن.
• بوسنا درياهه تان ملڪ کي نالو مليو آهي ۽ اهو اهڙو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، جيڪو مڪمل طور ملڪ جي اندر وهي ٿو. اهو مرڪزي بوسنيا مان، سراييوو ڀرسان پنهنجي سرچشمي کان شروع ٿي، اتر ۾ ساوا درياهه تائين وڃي ٿو.
• ڊرينا اوڀر بوسنيا مان وهي ٿو ۽ ان جو گهڻو حصو سربيا سان قدرتي سرحد ٺاهي ٿو.
• نيريٽوا هرزيگووينا جو اهم درياهه آهي ۽ ملڪ جو واحد وڏو درياهه آهي جيڪو ڏکڻ طرف وهي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

بوسنيا ۽ ھرزگوينه جو ٽوپوگرافڪ نقشو

بوسنا ندي

حياتياتي گوناگوني

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو ماحول#حياتياتي گوناگوني

ٻوٽن جي جاگرافيائي لحاظ کان بوسنيا ۽ هرزيگووينا بوريئل بادشاهت جو حصو آهي ۽ ان جي ايراضي سرڪم بوريئل علائقي جي ايليرين صوبي ۽ ميڊيٽرينين علائقي جي ايڊرياٽڪ صوبي ۾ ورهايل آهي. فطرت لاءِ عالمي فنڊ (ڊبليو ڊبليو ايف) موجب بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي علائقي کي چئن ماحولياتي علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: بلقان جا گڏيل ٻيلو، ڊينارڪ جبلن جا گڏيل ٻيلو، پينونين گڏيل ٻيلو ۽ ايليرين پن ڇاڻيندڙ ٻيلو.

2018ع ۾ ملڪ جي ٻيلي جي منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه جو سراسري اسڪور 10 مان 5.99 هو، جنهن تحت بوسنيا ۽ هرزيگووينا 172 ملڪن مان دنيا ۾ 89هين نمبر تي هو. 2020ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي مجموعي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43٪ ٻيلن سان ڍڪيل هو، جيڪو 2,187,910 هيڪٽرن جي برابر هو؛ 1990ع ۾ اهو انگ 2,210,000 هيڪٽر هو. 2015ع ۾ ٻيلي واري ايراضيءَ مان 74٪ سرڪاري ملڪيت ۽ 26٪ خانگي ملڪيت هيٺ هجڻ ٻڌايو ويو.

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سياست

حڪومت

دينس بيچيروويچ
صدارت جو چيئرمين

بوريانا ڪرشتو
وزيرن جي ڪائونسل جي چيئرپرسن

ڊيٽن معاهدي جي نتيجي ۾ شهري امن جي نفاذ جي نگراني بوسنيا ۽ هرزيگووينا لاءِ اعليٰ نمائندو ڪري ٿو، جنهن جي چونڊ امن جي نفاذ واري ڪائونسل (پي آءِ سي) ڪندي آهي. اعليٰ نمائندو ملڪ ۾ سڀ کان مٿانهون سياسي اختيار رکي ٿو. اعليٰ نمائندي وٽ حڪومت ۽ قانون سازيءَ سان لاڳاپيل وسيع اختيار آهن، جن ۾ چونڊيل ۽ غير چونڊيل عملدارن کي عهدي تان هٽائڻ جا اختيار پڻ شامل آهن. بوسنيائي سياست تي اعليٰ نمائندي جي وسيع اختيارن ۽ اهم ويٽو طاقتن سبب هن عهدي کي ڪڏهن ڪڏهن وائسراءِ جي عهدي سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.

ملڪ جي سياست پارلياماني نمائنده جمهوريت جي ڍانچي هيٺ هلي ٿي، جنهن ۾ انتظامي اختيار وزيرن جي ڪائونسل استعمال ڪري ٿي. قانون ساز اختيار وزيرن جي ڪائونسل ۽ پارلياماني اسيمبلي ٻنهي وٽ آهي. پارلياماني اسيمبلي جا ميمبر تناسباتي نمائندگي واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو وفاق (ايف بي آءِ ايڇ)، ريپبليڪا سرپسڪا (آر ايس) ۽ برچڪو ضلعو (بي ڊي) تي مشتمل آهي

بوسنيا ۽ هرزيگووينا هڪ آزاد خيال جمهوريت آهي. ڊيٽن معاهدي موجب ملڪ ۾ سياسي ڍانچي جا ڪيترائي درجا آهن. انهن مان سڀ کان اهم ملڪ جي ٻن ”وحدتن“ ۾ ورهاست آهي: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو وفاق ۽ ريپبليڪا سرپسڪا. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو وفاق ملڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو 51 سيڪڙو، جڏهن ته ريپبليڪا سرپسڪا 49 سيڪڙو حصو والاري ٿي. اهي وحدتون گهڻو ڪري جنگ دوران ٻنهي ڌرين جي قبضي هيٺ علائقن جي بنياد تي قائم ٿيون ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي نسلي بناوٽ ۾ وڏين تبديلين کان پوءِ 1995ع جي ڊيٽن معاهدي ذريعي رسمي طور قائم ڪيون ويون. رياستي سطح تي رڳو ڪجهه مخصوص يا گڏيل اختيار موجود آهن، جڏهن ته اختيارن جو وڏو حصو وحدتن وٽ آهي. سومنترا بوس بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي اقتدار جي گڏيل ورڇ تي ٻڌل ڪنفيڊريشن قرار ڏئي ٿو.

ملڪ جي اتر ۾ برچڪو ضلعو 2000ع ۾ ٻنهي وحدتن مان زمين وٺي قائم ڪيو ويو. اهو سرڪاري طور ٻنهي وحدتن سان لاڳاپيل آهي، پر انهن مان ڪنهن جي به حڪومت هيٺ نه آهي ۽ هڪ غيرمرڪزي مقامي حڪومتي نظام تحت هلي ٿو. چونڊن جي مقصد لاءِ برچڪو ضلعي جا ووٽر يا ته وفاق يا ريپبليڪا سرپسڪا جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا. برچڪو ضلعي کي گهڻ نسلي آبادي برقرار رکڻ ۽ قومي سراسري کان نمايان وڌيڪ خوشحالي حاصل ڪرڻ سبب ساراهيو ويو آهي.

سراييوو ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سرڪاري عمارت

جمهوريه جو محل، بانيا لوڪا

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سياسي ورهاست جو ٽيون درجو ڪينٽن تي مشتمل آهي. اهي رڳو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق ۾ موجود آهن، جنهن ۾ ڏهه ڪينٽن شامل آهن. هر ڪينٽن جي پنهنجي حڪومت آهي، جيڪا مجموعي طور وفاق جي قانون جي تابع آهي. ڪجهه ڪينٽن نسلي طور گڏيل آهن ۽ انهن ۾ سڀني آئيني قومن جي برابري يقيني بڻائڻ لاءِ خاص قانون موجود آهن.

ملڪ جي سياسي ورهاست جو چوٿون درجو ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو وفاق 79 ميونسپلٽين ۾ ۽ ريپبليڪا سرپسڪا 64 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي. ميونسپلٽين جون پنهنجون مقامي حڪومتون پڻ هونديون آهن ۽ اهي عام طور پنهنجي علائقي جي اهم شهر يا آباديءَ جي بنياد تي قائم آهن. ان ڪري ڪيترين ميونسپلٽين جون موجوده حدون ڊگهي تاريخي روايت رکن ٿيون. ڪجهه ٻيون ميونسپلٽيون، تنهن هوندي به، تازي جنگ کان پوءِ ان وقت قائم ڪيون ويون، جڏهن روايتي ميونسپلٽين کي وحدتن جي وچ واري سرحدي لڪير ذريعي ورهايو ويو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق جو هر ڪينٽن ڪيترين ميونسپلٽين تي مشتمل آهي، جيڪي اڳتي مقامي برادرين ۾ ورهايل آهن.

وحدتن، ڪينٽن ۽ ميونسپلٽين کان سواءِ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ چار ”سرڪاري“ شهر پڻ آهن: بانيا لوڪا، موسٽار، سراييوو ۽ اوڀر سراييوو. بانيا لوڪا ۽ موسٽار شهرن جو علائقو ۽ انتظام ساڳئي نالي وارين ميونسپلٽين سان ٺهڪي اچي ٿو، جڏهن ته سراييوو ۽ اوڀر سراييوو جا شهر سرڪاري طور ڪيترين ميونسپلٽين تي مشتمل آهن. شهرن جون پنهنجون شهري حڪومتون آهن، جن جا اختيار ميونسپلٽين ۽ ڪينٽن جي اختيارن جي وچ واري سطح تي آهن؛ ريپبليڪا سرپسڪا جي صورت ۾ اهي اختيار وحدتي حڪومت ۽ ميونسپلٽين جي وچ واري سطح تي آهن.

تازن ڏهاڪن ۾ وحدتن کان رياست ڏانهن ڪجهه اختيار منتقل ڪرڻ جي عمل تحت ڪيترائي مرڪزي ادارا قائم ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ دفاع واري وزارت، سلامتي واري وزارت، رياستي عدالت ۽ اڻسڌي ٽيڪسن وارو ادارو وغيره. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي حڪومت ۾ ملڪ جي ٽن وڏن گروهن جي نمائندگي ڪندڙ سياسي اشرافيه شامل آهي، جن مان هر هڪ کي اقتدار ۾ مقرر حصو حاصل آهي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي صدارت جي چيئرمين جو عهدو ٽن ميمبرن—بوسنياڪ، سرب ۽ ڪروئيٽ—وچ ۾ ڦرندو رهي ٿو. هر ميمبر پنهنجي چئن سالن جي ميمبرشپ واري مدي دوران اٺن مهينن لاءِ چيئرمين چونڊيو وڃي ٿو. صدارت جا ٽيئي ميمبر سڌي ريت عوام طرفان چونڊيا وڃن ٿا؛ وفاق جا ووٽر بوسنياڪ ۽ ڪروئيٽ ميمبرن لاءِ، جڏهن ته ريپبليڪا سرپسڪا جا ووٽر سرب ميمبر لاءِ ووٽ ڏين ٿا.

وزيرن جي ڪائونسل جي چيئرمين کي صدارت نامزد ڪري ٿي ۽ نمائندن جو ايوان ان جي منظوري ڏئي ٿو. ان کان پوءِ وزيرن جي ڪائونسل جو چيئرمين پرڏيهي وزير، پرڏيهي واپار واري وزير ۽ ٻين لاڳاپيل وزيرن کي مقرر ڪرڻ جو ذميوار هوندو آهي.

پارلياماني اسيمبلي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو قانون ساز ادارو آهي. اها ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: عوام جو ايوان ۽ نمائندن جو ايوان. عوام جي ايوان ۾ 15 نمائندا آهن، جن کي ٻنهي وحدتن جون پارليامينٽون چونڊين ٿيون؛ انهن مان ٻه ٽيون حصو وفاق مان، يعني 5 بوسنياڪ ۽ 5 ڪروئيٽ، ۽ هڪ ٽيون حصو ريپبليڪا سرپسڪا مان، يعني 5 سرب، اچن ٿا. نمائندن جو ايوان 42 ميمبرن تي مشتمل آهي، جيڪي تناسباتي نمائندگيءَ جي هڪ صورت تحت عوام طرفان چونڊيا وڃن ٿا؛ انهن مان ٻه ٽيون حصو وفاق ۽ هڪ ٽيون حصو ريپبليڪا سرپسڪا مان چونڊيو وڃي ٿو.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آئيني عدالت قانوني معاملن بابت سڀ کان مٿانهين ۽ آخري فيصلي ڪندڙ عدالت آهي. اها نَوَ ميمبرن تي مشتمل آهي: چار ميمبر وفاقي نمائندن جي ايوان طرفان، ٻه ريپبليڪا سرپسڪا جي قومي اسيمبلي طرفان، ۽ ٽي ميمبر انساني حقن جي يورپي عدالت جو صدر، صدارت سان صلاح مشوري کان پوءِ، مقرر ڪري ٿو؛ اهي ٽي ميمبر بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا شهري نه ٿا ٿي سگهن.

تنهن هوندي به، ملڪ ۾ سڀ کان مٿانهون سياسي اختيار بوسنيا ۽ هرزيگووينا لاءِ اعليٰ نمائندي وٽ آهي، جيڪو ملڪ ۾ بين الاقوامي شهري موجودگيءَ جو مکيه انتظامي سربراهه آهي. 1995ع کان اعليٰ نمائندو چونڊيل پارلياماني اسيمبليءَ جي فيصلي کان مٿانهون قدم کڻي سگهيو آهي، جڏهن ته 1997ع کان هن وٽ چونڊيل عملدارن کي به عهدي تان هٽائڻ جا اختيار آهن. اعليٰ نمائندي طرفان استعمال ڪيل اهڙن طريقن تي غير جمهوري هجڻ جي بنياد تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. بين الاقوامي نگراني ان وقت ختم ٿيڻ لاءِ مقرر آهي، جڏهن ملڪ کي سياسي ۽ جمهوري طور مستحڪم ۽ پاڻڀرو سمجهيو ويندو.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا پرڏيهي لاڳاپا

پڻ ڏسو: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو يورپي يونين ۾ الحاق

جيلڪو ڪومشيچ، بوسنيائي صدارت جو ڪروئيٽ ميمبر، ۽ آمريڪا جي پرڏيهي وزير هليري ڪلنٽن، 13 ڊسمبر 2011ع

يورپي يونين سان انضمام بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي اهم سياسي مقصدن مان هڪ آهي؛ ملڪ 2007ع ۾ استحڪام ۽ ايسوسيئيشن وارو عمل شروع ڪيو. ان عمل ۾ حصو وٺندڙ ملڪن کي اهو امڪان ڏنو ويو آهي ته ضروري شرطون پوريون ڪرڻ کان پوءِ اهي يورپي يونين جا ميمبر ملڪ بڻجي سگهن ٿا. بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڊسمبر 2022ع کان يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاءِ اميدوار ملڪ آهي. وڌيڪ سڌارن تي اڳڀرائي کان پوءِ الحاق بابت ڳالهيون شروع ٿيڻيون آهن.

1995ع جي ڊيٽن معاهدي تي عملدرآمد سبب بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي پاليسي ٺاهيندڙن ۽ بين الاقوامي برادريءَ جون ڪوششون اڳوڻي يوگوسلاويا جي جانشين ملڪن ۾ علائقائي استحڪام قائم ڪرڻ تي مرڪوز رهيون آهن.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا پنهنجي پاڙيسري ملڪن ڪروشيا، سربيا ۽ مونٽي نيگرو سان لاڳاپا ڊيٽن معاهدي تي صحيحن کان پوءِ گهڻي ڀاڱي مستحڪم رهيا آهن. 23 اپريل 2010ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي ميمبرشپ ايڪشن پلان مليو، جيڪو نيٽو ۾ مڪمل رڪنيت کان اڳ وارو آخري مرحلو آهي. سڌارن ۾ اڳڀرائيءَ جي لحاظ کان مڪمل رڪنيت جي شروعاتي اميد 2014ع يا 2015ع لاءِ ڪئي وئي هئي. ڊسمبر 2018ع ۾ نيٽو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ميمبرشپ ايڪشن پلان جي منظوري ڏني.

2024ع جي عالمي امن انڊيڪس موجب، بوسنيا ۽ هرزيگووينا دنيا جو 61هون سڀ کان وڌيڪ پُرامن ملڪ آهي.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جون هٿياربند فوجون

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جون هٿياربند فوجون (او ايس بي آءِ ايڇ) 2005ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق جي فوج ۽ ريپبليڪا سرپسڪا جي فوج کي ضم ڪري هڪ گڏيل فوجي اداري طور قائم ڪيون ويون؛ ان کان اڳ اهي فوجون پنهنجن پنهنجن علائقن جو دفاع ڪنديون هيون. دفاع واري وزارت 2004ع ۾ قائم ڪئي وئي.

بوسنيائي فوج زميني فوج ۽ هوائي فوج ۽ هوائي دفاع تي مشتمل آهي. زميني فوج ۾ 7,200 فعال ۽ 5,000 رزرو اهلڪار آهن. فوج آمريڪي، يوگوسلاوي، سوويت ۽ يورپي ساخت جي هٿيارن، گاڏين ۽ فوجي سازوسامان جي گڏيل ذخيري سان ليس آهي. هوائي فوج ۽ هوائي دفاعي فوج ۾ 1,500 اهلڪار ۽ لڳ ڀڳ 62 هوائي جهاز آهن. هوائي دفاعي فوج مين پيڊس هٿ سان هلندڙ ميزائل، زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (ايس اي ايم) بيٽريون، هوائي جهازن خلاف توپون ۽ ريڊار استعمال ڪري ٿي. فوج تازو نئين سر تيار ڪيل مارپيٽ ورديون اختيار ڪيون آهن، جيڪي افغانستان ۾ بين الاقوامي سلامتي امدادي فوج (آءِ ايس اي ايف) سان خدمتون سرانجام ڏيندڙ بوسنيائي فوجين استعمال ڪيون. فوجي يونٽن کي مناسب گولا بارود فراهم ڪرڻ کي يقيني بڻائڻ لاءِ هاڻي ملڪي پيداواري پروگرام پڻ جاري آهي.

2007ع کان دفاع واري وزارت فوج جو پهريون بين الاقوامي امدادي مشن شروع ڪيو، جنهن تحت فوجي اهلڪارن کي افغانستان، عراق ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۾ آءِ ايس اي ايف جي امن مشنن سان گڏ خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ موڪليو ويو. پنج آفيسرن، آفيسرن/صلاحڪارن جي حيثيت ۾، ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. 45 فوجين، جن مان گهڻا فوجي اڏي جي حفاظت ۽ طبي مددگار طور ڪم ڪندا هئا، افغانستان ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. 85 بوسنيائي فوجين عراق ۾ فوجي اڏي جي حفاظت ڪئي ۽ ڪڏهن ڪڏهن اتي پيادل گشت پڻ ڪيو. ٽنهي مقرر ڪيل گروهن کي لاڳاپيل بين الاقوامي فوجن ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي دفاع واري وزارت طرفان سندن خدمتن تي ساراهيو ويو. بين الاقوامي امدادي ڪارروايون اڃا تائين جاري آهن.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي هوائي فوج ۽ هوائي دفاع 2006ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وفاق جي فوج جي هوائي عنصرن ۽ ريپبليڪا سرپسڪا جي هوائي فوج کي ضم ڪرڻ سان قائم ڪئي وئي. گذريل ڪجهه سالن دوران هوائي جهازن جي مرمت لاءِ اضافي فنڊن ۽ زميني فوج توڙي ملڪ جي شهرين سان بهتر سهڪار سبب هوائي فوج ۾ بهتري آئي آهي. دفاع واري وزارت نوان هوائي جهاز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، جن ۾ هيليڪاپٽر ۽ ممڪن طور تي جنگي جهاز پڻ شامل آهن.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي معيشت

پڻ ڏسو: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ڪمپنين جي فهرست

1952ع کان بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي حقيقي في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار جي اندازي موجب واڌ

بوسنيائي جنگ دوران معيشت کي 200 ارب يورو جو مادي نقصان پهتو، جيڪو 2025ع جي مهانگائي مطابق لڳ ڀڳ 356.80 ارب يورو بڻجي ٿو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي هڪ ئي وقت ٻن وڏن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو: جنگ سبب تباهه ٿيل ملڪ جي ٻيهر تعمير ۽ اڳوڻي گڏيل معيشت کي آزاد منڊي واري عبوري نظام ڏانهن منتقل ڪرڻ. اڳوڻي دور جي ورثي مان هڪ مضبوط صنعتي ڍانچو هو؛ اڳوڻي جمهوريه جي صدر جمال بيجيديچ ۽ يوگوسلاويا جي صدر جوسپ بروز ٽيٽو جي دور ۾ ڌاتوءَ جي صنعتن کي هٿي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ يوگوسلاويا جي صنعتي ڪارخانن جو وڏو حصو هتي ترقي ڪئي. سوشلسٽ جمهوريه بوسنيا ۽ هرزيگووينا 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ هڪ مضبوط، برآمد تي ٻڌل صنعتي معيشت رکي ٿي، جنهن جون وڏي پيماني جون برآمدات ڪروڙين آمريڪي ڊالرن جي ماليت جون هيون.

بوسنيا جي تاريخ جي گهڻي حصي دوران زراعت نجي ملڪيت وارن فارمن تي ٿيندي رهي آهي، ۽ تازو خوراڪ روايتي طور جمهوريه مان برآمد ڪئي ويندي هئي.

1990ع واري ڏهاڪي جي جنگ بوسنيا جي معيشت ۾ ڊرامائي تبديلي آندي. مجموعي گهريلو پيداوار ۾ 60 سيڪڙو گهٽتائي آئي ۽ بنيادي ڍانچي جي وڏي تباهي معيشت کي سخت متاثر ڪيو. پيداوار جي صلاحيت جو وڏو حصو ٻيهر بحال نه ٿيڻ سبب بوسنيا جي معيشت اڃا تائين اهم ڏکيائين کي منهن ڏئي ٿي. انگن اکرن موجب 2003ع کان 2004ع تائين مجموعي گهريلو پيداوار ۽ في ماڻهو آمدني ۾ 10 سيڪڙو واڌ ٿي؛ ان سان گڏ قومي قرض ۾ گهٽتائي به ٿي. تنهن هوندي به 38.7 سيڪڙو جي بلند بيروزگاري ۽ وڏو واپاري خسارو اڃا به ڳڻتيءَ جو سبب رهيا.

ملڪي ڪرنسي ڪنورٽيبل مارڪ (ڪي ايم) آهي، جيڪا يورو سان ڳنڍيل آهي ۽ ڪرنسي بورڊ جي ضابطي هيٺ هلندي آهي. 2004ع ۾ سالياني مهانگائي 1.9 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 31 ڊسمبر 2014ع تائين بين الاقوامي قرض 5.1 ارب آمريڪي ڊالر هو. حقيقي مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ جي شرح 2004ع ۾ 5 سيڪڙو هئي، جيئن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو مرڪزي بئنڪ ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي شماريات اداري ٻڌايو.

گذريل سالن دوران بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڪجهه مثبت اڳڀرائي ڏيکاري، جنهن سبب آمدني جي برابري واري درجابندي ۾ ان جي جاءِ 193 ملڪن مان 14هين نمبر تائين پهتي.

يورو اسٽيٽ جي انگن اکرن موجب 2010ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي في ماڻهو پي پي ايس مجموعي گهريلو پيداوار يورپي يونين جي سراسري جو 29 سيڪڙو هئي.

بين الاقوامي مالياتي فنڊ بوسنيا لاءِ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جي قرض جو اعلان ڪيو، جيڪو آءِ ايم ايف اسٽينڊ باءِ انتظام ذريعي ڏنو وڃڻو هو. ان قرض جي منظوري سيپٽمبر 2012ع لاءِ مقرر هئي.

سراييوو ۾ آمريڪا جو سفارتخانو هر سال ”ڪنٽري ڪمرشل گائيڊ“ جاري ڪري ٿو، جنهن ۾ اقتصادي، سياسي ۽ مارڪيٽ تجزيي جي بنياد تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي واپاري ۽ معاشي ماحول جو تفصيلي جائزو ڏنو ويندو آهي.

ڪجهه اندازن موجب گرئي معيشت مجموعي گهريلو پيداوار جو 25.5 سيڪڙو آهي.

2017ع ۾ برآمدات گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 17 سيڪڙو وڌي 5.65 ارب يورو تائين پهتيون. ساڳئي سال پرڏيهي واپار جو ڪُل حجم 14.97 ارب يورو هو، جيڪو گذريل سال کان 14 سيڪڙو وڌيڪ هو. شين جي درآمد 12 سيڪڙو وڌي 9.32 ارب يورو ٿي. برآمدن سان درآمدن جي پورائي گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 3 سيڪڙو وڌي 61 سيڪڙو ٿي. 2017ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا خاص طور ڪار سيٽون، بجلي، پروسيس ٿيل ڪاٺ، ايلومينيم ۽ فرنيچر برآمد ڪيا، جڏهن ته خام تيل، موٽر گاڏيون، موٽر تيل، ڪوئلو ۽ برڪيٽ وڏي مقدار ۾ درآمد ڪيا ويا.

2017ع ۾ بيروزگاري جي شرح 20.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ويانا انسٽيٽيوٽ فار انٽرنيشنل اڪنامڪ اسٽڊيز ايندڙ سالن ۾ ان ۾ گهٽتائي جي اڳڪٿي ڪئي. 2018ع لاءِ بيروزگاري 19.4 سيڪڙو، 2019ع لاءِ 18.8 سيڪڙو ۽ 2020ع لاءِ 18.3 سيڪڙو ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي.

فائل:Avaz Twist Tower in Sarajevo 2014.jpg

سراييوو ۾ اواز ٽوسٽ ٽاور، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سڀ کان اوچي عمارت

31 ڊسمبر 2017ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي وزيرن جي ڪائونسل ملڪ جي سرڪاري قرض بابت رپورٽ جاري ڪئي، جنهن موجب 31 ڊسمبر 2016ع جي ڀيٽ ۾ سرڪاري قرض 389.97 ملين يورو، يعني 6 سيڪڙو کان وڌيڪ، گهٽ ٿيو. 2017ع جي پڄاڻيءَ تائين سرڪاري قرض 5.92 ارب يورو هو، جيڪو مجموعي گهريلو پيداوار جو 35.6 سيڪڙو هو.

31 ڊسمبر 2017ع مطابق ملڪ ۾ 32,292 رجسٽرڊ ڪمپنيون هيون، جن ساڳئي سال گڏيل طور 33.572 ارب يورو آمدني حاصل ڪئي.

2017ع ۾ ملڪ کي 397.35 ملين يورو جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري ملي، جيڪا مجموعي گهريلو پيداوار جي 2.5 سيڪڙو جي برابر هئي.

2017ع ۾ آباديءَ جي تناسب سان پرڏيهي سيڙپڪاريءَ ذريعي پيدا ٿيل نون روزگار جي تعداد جي لحاظ کان بوسنيا ۽ هرزيگووينا دنيا ۾ ٽئين نمبر تي رهيو.

2018ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا 11.9 ارب ڪي ايم (6.07 ارب يورو) جون شيون برآمد ڪيون، جيڪو 2017ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.43 سيڪڙو وڌيڪ هو، جڏهن ته درآمدات 19.27 ارب ڪي ايم (9.83 ارب يورو) رهيون، جيڪي 5.47 سيڪڙو وڌيڪ هيون.

2018ع جي پهرين ڇهن مهينن ۾ ملڪ ۾ وڪرو ٿيندڙ نون اپارٽمينٽن جي سراسري قيمت في چورس ميٽر 1,639 ڪي ايم (886.31 يورو) هئي، جيڪا گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 3.5 سيڪڙو واڌ هئي.

30 جون 2018ع تي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو سرڪاري قرض لڳ ڀڳ 6.04 ارب يورو هو، جنهن مان 70.56 سيڪڙو ٻاهريون قرض ۽ 29.4 سيڪڙو اندروني قرض هو. مجموعي گهريلو پيداوار ۾ سرڪاري قرض جو حصو 34.92 سيڪڙو هو.

2018ع جي پهرين ستن مهينن دوران 811,660 سياحن ملڪ جو دورو ڪيو، جيڪو 2017ع جي پهرين ستن مهينن جي ڀيٽ ۾ 12.2 سيڪڙو واڌ هئي. 2018ع جي پهرين يارهن مهينن دوران 1,378,542 سياحن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو دورو ڪيو، جيڪو 12.6 سيڪڙو واڌ هئي، جڏهن ته هوٽلن ۾ راتين جي رهائش جو انگ 2,871,004 رهيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 13.8 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان کان سواءِ 71.8 سيڪڙو سياح پرڏيهي ملڪن مان آيا هئا. 2019ع جي پهرين ستن مهينن دوران 906,788 سياحن ملڪ جو دورو ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 11.7 سيڪڙو واڌ هئي.

2018ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ضم ٿيڻ ۽ حصول جي معاملن جي ڪُل ماليت 404.6 ملين يورو هئي.

2018ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي 99.5 سيڪڙو ڪاروباري ادارن پنهنجي ڪاروبار ۾ ڪمپيوٽر استعمال ڪيا، جڏهن ته 99.3 سيڪڙو ادارن وٽ انٽرنيٽ ڪنيڪشن موجود هو، جيئن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي شماريات اداري جي هڪ سروي ۾ ٻڌايو ويو.

2018ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي 783.4 ملين ڪي ايم (400.64 ملين يورو) جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري ملي، جيڪا مجموعي گهريلو پيداوار جي 2.3 سيڪڙو جي برابر هئي.

سراييوو ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو مرڪزي بئنڪ

2018ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي مرڪزي بئنڪ 8,430,875 ڪي ايم (4,306,347 يورو) منافعو ڪمايو.

عالمي بئنڪ اڳڪٿي ڪئي ته 2019ع ۾ معيشت 3.4 سيڪڙو وڌندي.

2019ع جي اقتصادي آزاديءَ جي انڊيڪس ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا 83هين نمبر تي هو. ملڪ جو مجموعي اسڪور 61.9 هو. اها درجابندي 2018ع جي 91هين نمبر جي ڀيٽ ۾ ڪجهه اڳڀرائي ظاهر ڪري ٿي. اهو نتيجو علائقائي سراسري کان گهٽ، پر عالمي سراسري کان مٿي هو، جنهن ڪري بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي ”معتدل طور آزاد“ ملڪ قرار ڏنو ويو.

31 جنوري 2019ع تي بوسنيائي بئنڪن ۾ ڪُل جمع رقم 21.9 ارب ڪي ايم (11.20 ارب يورو) هئي، جيڪا نامياتي مجموعي گهريلو پيداوار جي 61.15 سيڪڙو جي برابر هئي.

2019ع جي ٻئي ٽه ماهي ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ وڪرو ٿيندڙ نون اپارٽمينٽن جي سراسري قيمت 1,606 ڪي ايم (821.47 يورو) في چورس ميٽر هئي.

2019ع جي پهرين ڇهن مهينن ۾ برآمدات 5.829 ارب ڪي ايم (2.98 ارب يورو) رهيون، جيڪي 2018ع جي ساڳئي عرصي کان 0.1 سيڪڙو گهٽ هيون، جڏهن ته درآمدات 9.779 ارب ڪي ايم (5.00 ارب يورو) رهيون، جيڪي گذريل سال جي ساڳئي عرصي کان 4.5 سيڪڙو وڌيڪ هيون.

2019ع جي پهرين ڇهن مهينن دوران پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري 650.1 ملين ڪي ايم (332.34 ملين يورو) رهي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا 2024ع ۾ عالمي جدت انڊيڪس ۾ 80هين نمبر تي هو، پر 2025ع ۾ ان جي درجابندي گهٽجي 92هين نمبر تي پهتي.

30 نومبر 2023ع تائين بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 1.3 ملين رجسٽرڊ موٽر گاڏيون هيون.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ سياحت

پڻ ڏسو: سراييوو جي سياحتي ماڳن جي فهرست

ويشيگراد ۾ محمد پاشا سوڪولوويچ پل، هڪ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ، ۽ اندريچ گراڊ

موسٽار ۾ ستاري موسٽ، هڪ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ

ميجوگورجي، سڄي دنيا جي ڪيٿولڪن لاءِ مشهور زيارتي ماڳ

عالمي سياحت تنظيم جي اڳڪٿين موجب، 1995ع کان 2020ع جي وچ ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا دنيا ۾ سياحت جي واڌ جي ٽئين سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪ هو.

2017ع ۾ 1,307,319 سياحن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو دورو ڪيو، جيڪو 13.7 سيڪڙو واڌ هئي، جڏهن ته هوٽلن ۾ راتين جي رهائش جو انگ 2,677,125 رهيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 12.3 سيڪڙو وڌيڪ هو. سياحن مان 71.5 سيڪڙو پرڏيهي ملڪن مان آيا هئا.

2018ع ۾ 1,883,772 سياحن بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو دورو ڪيو، جيڪو 44.1 سيڪڙو واڌ هئي، جڏهن ته هوٽلن ۾ راتين جي رهائش جو انگ 3,843,484 رهيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 43.5 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان کان سواءِ 71.2 سيڪڙو سياح پرڏيهي ملڪن مان آيا هئا.

2006ع ۾ دنيا جي بهترين شهرن جي درجابندي ڪندي لونلي پلينيٽ سراييوو، ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ 1984ع سرمائي اولمپڪس جي ميزبان شهر، کي فهرست ۾ 43هين نمبر تي رکيو. سراييوو ۾ سياحت خاص طور تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي پهلوئن تي مرڪوز آهي. 2010ع ۾ لونلي پلينيٽ جي ”بيسٽ اِن ٽريول“ سراييوو کي ان سال گهمڻ لاءِ دنيا جي ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو. سراييوو 2012ع ۾ سفري بلاگ فوڪس نوميڊ جو ”گهمڻ لاءِ بهترين شهر“ مقابلو پڻ کٽيو، جنهن ۾ هن سڄي دنيا جي هڪ سئو کان وڌيڪ ٻين شهرن کي مات ڏني.

ميجوگورجي سڄي دنيا جي ڪيٿولڪ زائرين لاءِ مشهور ترين زيارت گاهن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ يورپ جو ٽيون اهم مذهبي ماڳ بڻيو آهي، جتي هر سال ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو اچن ٿا. اندازو آهي ته 1981ع ۾ ڄاڻايل ظهور شروع ٿيڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ 30 ملين زائرين ميجوگورجي آيا آهن. 2019ع کان ميجوگورجي ڏانهن زيارتن کي ويٽيڪن طرفان باضابطه اجازت ڏني وئي ۽ انهن کي منظم ڪيو ويو.

بوسنيا اسڪائينگ ۽ ماحولياتي سياحت لاءِ به ڏينهون ڏينهن وڌيڪ مشهور منزل بڻجي رهيو آهي. بييلاشنيتسا، ياهورينا ۽ اگمان جا جبل، جن تي سرمائي اولمپڪ رانديون منعقد ٿيون، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ اسڪائينگ جبل آهن. بوسنيا ۽ هرزيگووينا الپس جي ڏاکڻي حصي جي انهن آخري قدرتي علائقن مان هڪ آهي، جيڪي اڃا تائين وڏي حد تائين اڻڄاتل آهن؛ هتي جا وسيع جهنگلي ۽ اڻڇهيل قدرتي علائقا مهم جوئن ۽ فطرت جي شوقينن کي متوجه ڪن ٿا. نيشنل جيوگرافڪ 2012ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي جبلن تي سائيڪل هلائڻ لاءِ بهترين مهم جوئي واري منزل قرار ڏنو. وچ بوسنيا جا ڊينارڪ الپس جابلو پنڌ ڪندڙن ۽ جبل چڙهندڙن ۾ مشهور آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا ۽ الپائن آبهوا ٻئي ملن ٿيون. وائيٽ واٽر رافٽنگ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ڪنهن حد تائين قومي وندر بڻجي چڪي آهي. ملڪ ۾ وائيٽ واٽر رافٽنگ لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم درياهن ۾ ورباس، تارا، ڊرينا، نيريٽوا ۽ اونا شامل آهن. انهن مان ورباس ۽ تارا سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي تي 2009ع عالمي رافٽنگ چيمپيئن شپ منعقد ٿي هئي. تارا درياهه وائيٽ واٽر رافٽنگ لاءِ خاص طور تمام مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ يورپ جي سڀ کان اونهي دريائي گھاٽي، تارا درياهه جي گھاٽي، واقع آهي.

تازو ئي هفنگٽن پوسٽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا کي ”2013ع لاءِ دنيا جي نائين عظيم ترين مهم جوئي“ قرار ڏنو، ۽ لکيو ته ملڪ وٽ ”يورپ جو سڀ کان صاف پاڻي ۽ هوا، سڀ کان وڏا اڻڇهيل ٻيلا ۽ سڀ کان وڌيڪ جهنگلي جيوت“ موجود آهي. ان موجب انهن قدرتي خوبين کي محسوس ڪرڻ جو بهترين طريقو ٽن درياهن وارو سفر آهي، جيڪو بلقان جي بهترين علائقن مان گذري ٿو.

سراييوو شهر جو هڪ منظر

تربيشنيسا جي ڪناري تي واقع تربيشنيسا

ويشاگراڊ جو محمد پاشا سوڪولووڪ پل، جيڪا يونيسڪو پاران 2007ع کان عالمي ورثو قرار ڏنل آهي.

بونا ندي لڳ ڪارست چشمو

فوجنيڪا ڀرسان پروڪوشڪو ڍنڍ

2010ع ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي ڪناري تي واقع نيوم شهر

آمدورفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ آمدورفت

سراييوو بين الاقوامي هوائي اڏو

سراييوو بين الاقوامي هوائي اڏو، جنهن کي بُتمير هوائي اڏو پڻ چيو وڃي ٿو، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو آهي. اهو سراييوو شهر جي بُتمير واري علائقي ۾، سراييوو مرڪزي ريلوي اسٽيشن کان 3.3 NM (6.1 km; 3.8 mi) ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ريلوي خدمتون، 1992ع ۾ اڳوڻي يوگوسلاويا کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ملڪ جي حدن اندر يوگوسلاو ريلويز جون جانشين آهن. اڄ اهي خدمتون بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي فيڊريشن ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي فيڊريشن جون ريلويز (ŽFBiH) ۽ ريپبليڪا سرپسڪا ۾ ريپبليڪا سرپسڪا ريلويز (ŽRS) پاران هلايون وڃن ٿيون.

مواصلات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ مواصلات

بوسنيا جي مواصلاتي منڊي کي جنوري 2006ع ۾ مڪمل طور آزاد ڪيو ويو. ٽي لينڊ لائن ٽيليفون آپريٽر بنيادي طور پنهنجن لاڳاپيل علائقن ۾ خدمتون مهيا ڪن ٿا، پر انهن وٽ ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪالن لاءِ سڄي ملڪ ۾ خدمتون مهيا ڪرڻ جا لائسنس آهن. موبائل ڊيٽا جون خدمتون پڻ موجود آهن، جن ۾ تيز رفتار ايج (EDGE)، 3جي ۽ 4جي خدمتون شامل آهن.

1943ع ۾ قائم ٿيل اوسلوبوڊينيي (آزادي)، ملڪ جي سڀ کان گهڻي عرصي کان بنا وقفي شايع ٿيندڙ اخبارن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ ڪيتريون ئي قومي اشاعتون آهن، جن ۾ 1995ع ۾ قائم ٿيل دنيوِني اواز (روزاني آواز) ۽ يوتارنيي نوويني (صبح جون خبرون) شامل آهن، جيڪي سراييوو ۾ ڇپجندڙ ڪيترين ئي اخبارن مان ڪجهه آهن. ٻين مقامي رسالن ۽ اخبارن ۾ ڪروشيائي هرواتسڪا رييچ اخبار ۽ بوسنيائي اسٽارٽ رسالو، گڏوگڏ سلوبودنا بوسنا (آزاد بوسنيا) ۽ بي ايڇ داني (بي ايڇ ڏينهن) هفتيوار اخبارون شامل آهن. ماهوار رسالو نووي پلامين سڀ کان وڌيڪ کاٻي ڌر واري اشاعت هو. بين الاقوامي خبرن جو ادارو الجزيره بلقان خطي لاءِ ڀيڻ چينل، الجزيره بلقان، هلائي ٿو، جيڪو سراييوو ۾ قائم آهي ۽ اتان ئي نشريات ڪري ٿو. 2014ع کان اين1 پليٽفارم، سي اين اين انٽرنيشنل جي ساٿي اداري طور نشريات ڪري رهيو آهي، جنهن جون آفيسون سراييوو، زگريب ۽ بلگريڊ ۾ آهن.

2021ع تائين، بوسنيا ۽ هرزيگووينا صحافت جي آزادي جي لحاظ کان خطي ۾ ڪروشيا کان پوءِ ٻئي نمبر تي، جڏهن ته عالمي سطح تي 58هين نمبر تي هئي.

ڊسمبر 2021ع مطابق، ملڪ ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 3,374,094 هو، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 95.55 سيڪڙو هو.

آبادي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آبادي ۽ بوسنيائي ماڻهو

پڻ ڏسو: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آباديءَ جي تاريخ

1991ع جي آدمشماري موجب، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آبادي 4,369,319 هئي، جڏهن ته 1996ع جي عالمي بئنڪ گروپ جي انگن اکرن موجب اها گهٽجي 3,764,425 ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوگوسلاو جنگين دوران آباديءَ جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب ملڪ جي آباديءَ جي بناوٽ ۾ تبديليون آيون. 1991ع کان 2013ع جي وچ ۾ سياسي اختلافن سبب آدمشماري ڪرائڻ ممڪن نه ٿي سگهي. آدمشماري پهرين 2011ع لاءِ رٿيل هئي، ۽ پوءِ 2012ع لاءِ، پر ان کي آڪٽوبر 2013ع تائين ملتوي ڪيو ويو. 2013ع جي آدمشماري ۾ ڪُل آبادي 3,531,159 ڄاڻائي وئي، جيڪا 1991ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهٽ هئي. 2013ع جي آدمشماري جي انگن اکرن ۾ بوسنيا جا غير مستقل رهواسي پڻ شامل آهن ۽ انهيءَ سبب انهن انگن اکرن تي ريپبليڪا سرپسڪا جي عملدارن ۽ سرب سياستدانن اعتراض ڪيو آهي (هيٺ نسلي گروهه ڏسو).

گڏيل قومن جي آبادي فنڊ موجب، 2013ع کان 2020ع جي وچ ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا هر سال 25,000 ماڻهو وڃائي رهي هئي. آباديءَ جي ماهر اسٽيوو پاشاليچ اهو نتيجو ڪڍيو ته 1991ع کان 2023ع جي وچ ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا 14 لک ماڻهو، يعني پنهنجي آباديءَ جو هڪ ٽيون حصو، وڃائي چڪي هئي. ٽم جوڊا 2022ع ۾ رياستي اداري پاران لڳايل 34 لک رهواسين جي ڪاٿي کي ”انتهائي اميدواراڻو“ سمجهي ٿو ۽ سندس چوڻ موجب اهو غلط نموني 2013ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهي. پاشاليچ، جنهن پنهنجو حساب سرڪاري انگن اکرن جي بنياد تي ڪيو، آباديءَ جو تعداد 29 لک ڄاڻائي ٿو. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ٻين آبادي ماهرن، جن ۾ ميودراگ پانتووچ ۽ نرمين اوروچ شامل آهن، جو اندازو آهي ته بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ڪُل آبادي 15 لک کان ٿوري گهٽ آهي.

شهري علائقا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي شهرن جي فهرست

سراييوو جي شهري علائقي ۾ 419,957 رهواسي رهن ٿا، جنهن ۾ سراييوو شهر سان گڏ اليجا، ووگوشچا، اِستوچنا اليجا، اِستوچنو نووو سراييوو ۽ اِستوچني ستاري گراد جون ميونسپلٽيون شامل آهن. ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 555,210 آهي ۽ ان ۾ سراييوو ڪينٽن، اوڀر سراييوو ۽ بريزا، ڪيسيليڪ، ڪريشيوو ۽ ويسوڪو جون ميونسپلٽيون شامل آهن.

نسلي گروهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ نسلي گروهه

2013ع ۾ ميونسپلٽين موجب بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي نسلي بناوٽ؛ سائي رنگ ۾ بوسنياڪ، نارنگي رنگ ۾ ڪروئٽ ۽ نيري رنگ ۾ سرب ڏيکاريل آهن

2013ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي نسلي بناوٽ:

  بوسنياڪ (50.1%)

  سرب (30.8%)

  ڪروئٽ (15.4%)

  ٻيا (2.7%)

  ظاهر نه ڪيل (0.8%)

  ڪو جواب نه (0.2%)

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ٽن نسلي ”آئيني قومن“، يعني بوسنياڪ، سرب ۽ ڪروئٽ جو وطن آهي، ان کان سواءِ هتي ڪيترائي ننڍا گروهه پڻ رهن ٿا، جن ۾ يهودي ۽ روما شامل آهن. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي شماريات واري ايجنسي پاران شايع ڪيل 2013ع جي آدمشماري جي انگن اکرن موجب، بوسنياڪ آباديءَ جو 50.1 سيڪڙو، سرب 30.8 سيڪڙو، ڪروئٽ 15.5 سيڪڙو ۽ ٻيا 2.7 سيڪڙو آهن، جڏهن ته باقي جواب ڏيندڙن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا سوال جو جواب نه ڏنو. آدمشماري جي نتيجن تي ريپبليڪا سرپسڪا جي شمارياتي اداري ۽ بوسنيائي سرب سياستدانن اعتراض ڪيو آهي. آدمشماري بابت تڪرار جو سبب انگن اکرن ۾ بوسنيا جي غير مستقل رهواسين کي شامل ڪرڻ آهي، جنهن جي ريپبليڪا سرپسڪا جا عملدار مخالفت ڪن ٿا. يورپي يونين جي شماريات واري اداري، يورو اسٽيٽ، مئي 2016ع ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ته بوسنيا جي شماريات واري ايجنسي پاران استعمال ڪيل آدمشماري جو طريقيڪار بين الاقوامي سفارشن مطابق آهي.

ٻوليون

بوسنيا جي آئين ۾ ڪنهن به سرڪاري ٻوليءَ جي وضاحت نه ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي به، ڊيٽن معاهدو چئن نسخن—بوسنيائي، ڪروشيائي، انگريزي ۽ سربيائي—۾ لکيو ويو هو. تعليمي ماهرن هيلري فوٽٽ ۽ مائيڪل ڪيلي ان کي رياستي سطح تي ”ٽن سرڪاري ٻولين جي عملي طور مڃتا“ قرار ڏنو آهي. بوسنيائي، سربيائي ۽ ڪروشيائي ٻولين جي برابر حيثيت جي تصديق آئيني عدالت 2000ع ۾ ڪئي. عدالت فيصلو ڏنو ته فيڊريشن ۽ ريپبليڪا سرپسڪا جي آئينن جون ٻوليءَ بابت شقون رياستي آئين سان مطابقت نه ٿيون رکن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ اداري جي سطح تي رڳو بوسنيائي ۽ ڪروشيائي (فيڊريشن جي صورت ۾) ۽ سربيائي (ريپبليڪا سرپسڪا جي صورت ۾) کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪيو ويو هو. نتيجي ۾، ٻنهي ادارن جي آئينن جي عبارت ۾ تبديلي ڪئي وئي ۽ ٽنهي ٻولين کي ٻنهي ادارن ۾ سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو. اهي ٽيئي معياري ٻوليون مڪمل طور هڪ ٻئي لاءِ سمجهه جوڳيون آهن ۽ گڏيل طور سربو-ڪروشيائي جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ ملڪ ۾ هن اصطلاح کي باضابطه طور تسليم نه ڪيو ويو آهي. انهن ٽنهي ٻولين مان ڪنهن هڪ جو استعمال نسلي سڃاڻپ جي علامت بڻجي چڪو آهي. مائيڪل ڪيلي ۽ ڪيٿرين بيڪر موجب، ”اڄوڪي بوسنيائي رياست جون ٽي سرڪاري ٻوليون... باهمي سمجهه جي عملي افاديت مٿان قومي سڃاڻپ جي علامتي اظهار جي نمائندگي ڪن ٿيون“.

1992ع جي علائقائي يا اقليتي ٻولين بابت يورپي منشور موجب، بوسنيا ۽ هرزيگووينا هيٺين اقليتي ٻولين کي تسليم ڪري ٿو: البانوي، مونٽينيگرن، چيڪ، اطالوي، هنگري، مقدونيائي، جرمن، پولش، روماني، رومانيائي، روسين، سلوواڪ، سلوويني، ترڪي، يوڪريني ۽ يهودي ٻوليون (يدش ۽ لاڊينو).

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ جرمن اقليت گهڻو ڪري ڊينيوب سوابين جو باقي رهيل حصو آهي، جيڪي ان علائقي ۾ ان وقت آباد ٿيا، جڏهن هيبسبرگ بادشاهت عثماني سلطنت کان بلقان جا علائقا حاصل ڪيا. ٻنهي عالمي جنگين کان پوءِ بي دخلين ۽ (جبري) انضمام سبب بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ نسلي جرمنن جو انگ تمام گهڻو گهٽجي ويو.

2013ع جي آدمشماري ۾ 52.86 سيڪڙو آبادي بوسنيائي کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته 30.76 سيڪڙو سربيائي، 14.6 سيڪڙو ڪروشيائي ۽ 1.57 سيڪڙو ڪنهن ٻي ٻوليءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو؛ 0.21 سيڪڙو ماڻهن ڪو جواب نه ڏنو.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ مذهب

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ مذهب (2013ع جي آدمشماري)
مذهب			سيڪڙو
مسلمان			50.7%
آرٿوڊوڪس عيسائي			30.7%
ڪيٿولڪ عيسائي			15.2%
ٻيا			1.2%
ملحد			0.7%
لاادري			0.3%
ظاهر نه ڪيل			0.9%
ڪو جواب نه ڏنو			0.2%

بوسنيا ۽ هرزيگووينا مذهبي لحاظ کان هڪ متنوع ملڪ آهي. 2013ع جي آدمشماري موجب، مسلمان آباديءَ جو 50.7 سيڪڙو هئا، جڏهن ته آرٿوڊوڪس عيسائي 30.7 سيڪڙو، ڪيٿولڪ عيسائي 15.2 سيڪڙو، ٻيا 1.2 سيڪڙو ۽ ملحد يا لاادري 1.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته باقي ماڻهن پنهنجو مذهب ظاهر نه ڪيو يا سوال جو جواب نه ڏنو. 2012ع جي هڪ سروي موجب، بوسنيا جي مسلمانن مان 54 سيڪڙو غير فرقيوار هئا، جڏهن ته 38 سيڪڙو سني اسلام جا پيروڪار هئا.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ تعليم

سرائيوو يونيورسٽي جي قانون واري فيڪلٽي

گمنازيا موستار، موستار ۾

پرائمري تعليم نَوَ سالن تائين جاري رهي ٿي. ثانوي تعليم عام ۽ فني ثانوي اسڪولن (عام طور تي جمنازيم) ۾ ڏني وڃي ٿي، جتي پڙهائي عام طور تي چار سالن تائين هلي ٿي. ثانوي تعليم جي سڀني قسمن ۾ پيشوراڻي تربيت جو هڪ حصو شامل هوندو آهي. عام ثانوي اسڪولن مان فارغ ٿيندڙ شاگرد ماتورا حاصل ڪن ٿا ۽ انتظامي اداري يا تعليمي اداري طرفان مقرر ڪيل اهليتي امتحان پاس ڪرڻ کان پوءِ ڪنهن به اعليٰ تعليمي اداري يا اڪيڊمي ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا. فني مضمونن ۾ تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد ڊپلوما حاصل ڪن ٿا.

پهريون باقاعدي اعليٰ تعليمي ادارو صوفي فلسفي جو هڪ مدرسو هو، جيڪو غازي خسرو بيگ 1531ع ۾ قائم ڪيو. ان کان پوءِ ڪيترائي ٻيا مذهبي تعليمي ادارا قائم ٿيا. 1887ع ۾، آسٽرو-هنگري سلطنت جي دور ۾، شريعت جي قانون واري هڪ اسڪول پنجن سالن جو تعليمي پروگرام شروع ڪيو.

1940ع واري ڏهاڪي ۾، سرائيوو يونيورسٽي شهر جو پهريون سيڪيولر اعليٰ تعليمي ادارو بڻيو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، بيچلر جي ڊگري کان پوءِ اعليٰ گريجوئيٽ ڊگريون حاصل ڪرڻ جي سهولت دستياب ٿي. جنگ دوران هن اداري کي سخت نقصان پهتو، پر بعد ۾ 40 کان وڌيڪ ٻين يونيورسٽين جي سهڪار سان ان کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جا ٻيا به ڪيترائي ادارا آهن، جن ۾: موستار جي جمال بيجديچ يونيورسٽي، بانيا لوڪا يونيورسٽي، موستار يونيورسٽي، اوڀر سرائيوو يونيورسٽي، توزلا يونيورسٽي، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آمريڪي يونيورسٽي ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي سائنس ۽ آرٽس اڪيڊمي شامل آهن.

ان کان سواءِ، بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ڪيترائي خانگي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليمي ادارا پڻ موجود آهن، جن مان ڪجهه هي آهن:

• سرائيوو اسڪول آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي
• انٽرنيشنل يونيورسٽي آف سرائيوو
• بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي آمريڪي يونيورسٽي
• سرائيوو گريجوئيٽ اسڪول آف بزنس
• انٽرنيشنل برچ يونيورسٽي
• يونائيٽيڊ ورلڊ ڪاليج اِن موستار

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ صحت

2024ع جي عالمي بک انڊيڪس (GHI) موجب، بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ بک جي سطح گهٽ آهي، جنهن جو جي ايڇ آءِ اسڪور 5 کان گهٽ آهي.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ثقافت

سرائيوو سٽي هال

اڏاوتي فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو اڏاوتي فن

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو اڏاوتي فن گهڻو ڪري چئن اهم دورن کان متاثر رهيو آهي، جن دوران سياسي ۽ سماجي تبديلين اتان جي آباديءَ جي مخصوص ثقافتي ۽ اڏاوتي روايتن جي جوڙجڪ تي اثر وڌو. هر دور پنهنجو اثر ڇڏيو ۽ هن خطي ۾ ثقافتن ۽ اڏاوتي ٻوليءَ جي وڌيڪ گوناگونيت پيدا ڪرڻ ۾ حصو ورتو.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ماس ميڊيا

فائل:Radio and Television of Bosnia and Herzegovina (BHRT) building, Sarajevo.jpg

بي ايڇ آر ٽي جو هيڊڪوارٽر، سرائيوو ۾

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ڪجهه ٽيليويزن چينل، رسالا ۽ اخبارون رياستي ملڪيت آهن، جڏهن ته ڪجهه منافعي لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارپوريشنون آهن، جن کي اشتهاربازي، سبسڪرپشن ۽ وڪري سان لاڳاپيل ٻين آمدنين وسيلي مالي مدد ملي ٿي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو آئين اظهار جي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو.

جنگ کان پوءِ واري ورثي ۽ پيچيده اندروني سياسي ڍانچي واري هڪ منتقلي هيٺ ملڪ جي حيثيت سان، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو ميڊيا نظام تبديليءَ جي مرحلي مان گذري رهيو آهي. جنگ کان پوءِ جي شروعاتي دور (1995ع–2005ع) ۾ ميڊيا جي ترقيءَ جي رهنمائي خاص طور تي بين الاقوامي امداد ڏيندڙن ۽ سهڪاري ادارن ڪئي، جن ميڊيا جي ادارن جي ٻيهر تعمير، گوناگونيت، جمهوريت سازي ۽ پيشاور بڻائڻ ۾ مدد لاءِ سيڙپڪاري ڪئي.

جنگ کان پوءِ جي اڳڀرائين ۾ هڪ آزاد مواصلاتي ضابطي واري اداري جو قيام، پريس ضابطي جي منظوري، پريس ڪائونسل جو قيام، توهين ۽ بدنامي کي فوجداري ڏوهن جي دائري مان ڪڍڻ، معلومات تائين رسائيءَ جي آزادي بابت نسبتاً ترقي يافته قانون متعارف ڪرائڻ، ۽ اڳوڻي سرڪاري نشرياتي اداري مان عوامي خدمتن جو نشرياتي نظام قائم ڪرڻ شامل هئا. تنهن هوندي به، بين الاقوامي سهڪار سان ٿيل مثبت اڳڀرائين ۾ مقامي اشرافيه اڪثر رڪاوٽون وڌيون آهن، جڏهن ته ميڊيا ۽ صحافين کي پيشاور بڻائڻ جو عمل پڻ سست رفتاريءَ سان اڳتي وڌيو آهي. ميڊيا جي وڏي پيماني تي ڌُرائپ ۽ ميڊيا توڙي سياسي نظام جي وچ ۾ لاڳاپا پيشاور ضابطن تي عمل ڪرڻ ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو ادب

ايوو آندريچ پنهنجي زال مليتسا سان، ادب جو نوبل انعام کٽڻ جي خبر ملڻ وقت

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو ادب شاهوڪار آهي، جنهن ۾ نوبل انعام ماڻيندڙ ايوو آندريچ ۽ شاعرن ۾ انتون برانڪو شيميچ، اليڪسا شانتيچ، يووان دوچيچ ۽ ماڪ ديزدار، جڏهن ته ليکڪن ۾ زلاتڪو توپچيچ، ميشا سليموويچ، سيميزدين محمدينوويچ، ميلينڪو يرگوويچ، اساڪ ساموڪووليا، سافويت بيگ باشاگيچ، عبدالله سيدران، پيتر ڪوچيچ، اليگزيندر هيمون، محمد بيگيچ ۽ نيجاد ابريشيمووچ شامل آهن.

نيشنل ٿيٽر 1919ع ۾ سرائيوو ۾ قائم ڪيو ويو ۽ ان جو پهريون ڊائريڪٽر ڊراما نگار برانيسلاو نوشيچ هو. نووي پلامين يا سرائيوسڪي سويسڪي جهڙا رسالا ثقافتي ۽ ادبي موضوعن تي مواد شايع ڪندڙ وڌيڪ نمايان اشاعتن مان آهن.

1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايوو آندريچ جي لکڻين جو ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو هو. 1958ع ۾ يوگوسلاويا جي ليکڪن جي انجمن آندريچ کي پهريون ڀيرو ادب جي نوبل انعام لاءِ پنهنجو اميدوار نامزد ڪيو.

فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو فن

ستيچچي، راديمليا، ستولاتس ڀرسان (13هين صدي)

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو فن هميشه ارتقا پذير رهيو آهي ۽ ان جو دائرو ستيچچي سڏجندڙ اصل وچئين دور جي قبرن جي پٿرن کان وٺي ڪوٽرومانيچ درٻار جي مصوريءَ تائين پکڙيل رهيو آهي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ ستيچڪ قبرستانن جي ويهن ماڳن کي 2006ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. تنهن هوندي به، آسٽرو-هنگيرين جي اچڻ کان پوءِ ئي بوسنيا ۾ مصوريءَ جي نئين جاڳرتا حقيقي طور تي اُسري. يورپي اڪيڊمين مان تعليم حاصل ڪندڙ پهريان فنڪار 20هين صديءَ جي شروعات ۾ سامهون آيا. انهن ۾ گابريئل يورڪيچ، پيتر شائن، رومان پيتروويچ ۽ لازار درلياچا شامل آهن.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ميرساد بيربير ۽ سافيت زيتس جهڙا فنڪار مقبول ٿيا. 2007ع ۾، عالمي شهرت رکندڙ فنڪارن جي تخليقن تي مشتمل همعصر فن جو عجائب گهر آرس ايوي، سرائيوو ۾ قائم ڪيو ويو.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي موسيقي

پڻ ڏسو: بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي محب وطن گيتن جي فهرست ۽ بوسنيائي روايتي موسيقي

بوسنياڪ روايتي ڪولو ناچ ڪندي

عام بوسنيائي گيتن ۾ گانگا، ريرا ۽ لوڪ ناچن لاءِ روايتي سلاوي موسيقي، جهڙوڪ ڪولو شامل آهن، جڏهن ته عثماني دور کان سڀ کان وڌيڪ مشهور صنف سيوڊالنڪا آهي. پاپ ۽ راڪ موسيقيءَ جي پڻ هتي پراڻي روايت آهي، جنهن جي مشهور موسيقارن ۾ دينو زونيچ، گوران بريگوويچ، داوورين پوپوويچ، ڪمال مونتينو، زدرائوڪو چوليچ، ايلوير لاڪووچ لاڪا، ايدو مائيڪا، هاري واريشانوويچ، دينو ميرلين، ملادن وويچيچ تيفا، جيلڪو بيبيڪ وغيره شامل آهن. ٻين موسيقارن ۾ جورجي نووڪوويچ، ال دينو، هاريس جينوويچ، ڪورنيليي ڪوواچ ۽ ڪيترائي راڪ ۽ پاپ بينڊ، مثال طور بييلو دوگمي، تسروينا يابوڪا، ديولي ياگودي، انديڪسي، پلاوي اورڪيستار، زابرانيينو پوشينيي، امباسادوري ۽ دوبيوزا ڪوليڪٽيو شامل آهن، جيڪي اڳوڻي يوگوسلاويا جي نمايان موسيقي ٽولن مان هئا. بوسنيا موسيقار دوشان شيستيچ جو وطن آهي، جيڪو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي قومي تراني جو خالق ۽ ڳائڻي ماريا شيستيچ جو پيءُ آهي. ان کان سواءِ جاز موسيقار، استاد ۽ بوسنيائي جاز سفير سنان عليمانوويچ، موسيقار ساشا لوشيچ ۽ پيانو وڄائيندڙ ساشا توپيريچ پڻ هتان جا آهن. ڳوٺن ۾، خاص طور تي هرزيگووينا ۾، بوسنياڪ، سرب ۽ ڪروئٽ قديم گوسلي وڄائين ٿا. گوسلي خاص طور تي رزميه شاعريءَ کي عام طور تي ڊرامائي انداز ۾ بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.

شايد بوسنيا جي سڀ کان وڌيڪ منفرد ۽ سڃاڻپ جوڳي موسيقي سيوڊالنڪا آهي، جيڪا جذباتي ۽ اداس لوڪ گيتن جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ اڪثر ڏکوئيندڙ موضوع، جهڙوڪ محبت ۽ جدائي، ڪنهن پياري ماڻهوءَ جي وفات يا دل ٽٽڻ جو ذڪر هوندو آهي. سيوڊالنڪا روايتي طور تي ساز، هڪ ترڪ تارن واري ساز، سان ڳائي ويندي هئي، جنهن جي جاءِ بعد ۾ اڪارڊين والاري. جڏهن ته وڌيڪ جديد ترتيب ۾ عام طور تي ڳائڻي سان گڏ اڪارڊين، سنيئر ڊرم، اپ رائيٽ بيس، گٽار، ڪلارنيٽ ۽ وائلن شامل هوندا آهن. 2024ع ۾ سيوڊالنڪا کي يونيسڪو جي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.

سرب، بوسانسڪا ڪرائينا ۾ روايتي لباس پهريل

بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي ڳوٺاڻي لوڪ روايتن ۾ وڏي آواز سان ڳائجندڙ، گهڻ سُري گانگا ۽ راوني پيسمي (سڌو گيت) جا انداز شامل آهن، گڏوگڏ بنا ڊرون واري بيگ پائپ، ڪاٺ جي بانسري ۽ شارگيا جهڙا ساز پڻ استعمال ٿين ٿا. گوسلي، جيڪو سڄي بلقان ۾ ملندڙ ساز آهي، قديم سلاوي رزميه نظمن سان سنگت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. هن علائقي جي يهودي آباديءَ مان نڪتل لادينو ٻوليءَ ۾ پڻ بوسنيائي لوڪ گيت موجود آهن.

بوسنيائي روايتي موسيقي مرڪزي بوسنيا، پوساوينا، درينا ماٿري ۽ ڪاليسيا مان نڪتي. اها عام طور تي ڳائڻن، ٻن وائلن وڄائيندڙن ۽ هڪ شارگيا وڄائيندڙ تي ٻڌل ٽولي طرفان پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙا ٽولا پهريون ڀيرو پهرين عالمي جنگ جي لڳ ڀڳ ظاهر ٿيا ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ مقبول ٿيا. سيوڊالنڪا ۽ الاهيا کان پوءِ هي موسيقيءَ جي ٽين پراڻي صنف آهي. پاڻ سکيل ماڻهو، گهڻو ڪري ٻن يا ٽن ڄڻن جي ٽولين ۾، مختلف پراڻن سازن، خاص طور تي وائلن، ساز، ڊرم، بانسري (zurle) يا ڪاٺ جي بانسريءَ سان، بوسنيائي موسيقي پيش ڪندا هئا، جنهن کي موسيقيءَ جي نوٽس ۾ لکڻ بدران نسل در نسل ٻڌي سکيو ۽ منتقل ڪيو ويندو هو ۽ عام طور تي اها روايت خاندانن ۾ موروثي هوندي هئي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اها روايت فارس کان آيل ڪاليسي قبيلي سان گڏ موجوده اسپريچانسڪي ماٿرين واري علائقي ۾ پهتي ۽ شايد ان ڪري ئي ڪاليسيا نالو پيو. بوسنيا جي هن حصي ۾ هي موسيقي سڀ کان وڌيڪ عام آهي. بوسنيا جي ٽنهي قومن، بوسنياڪن، سربن ۽ ڪروئٽن، هن قسم جي موسيقيءَ مان لطف ورتو ۽ هن ميلن ذريعي ماڻهن جي ميل جول، وندر ۽ ٻين گڏجاڻين ۾ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪاليسيا ۾ هر سال اصل بوسنيائي موسيقيءَ جو ميلو منعقد ڪري هن روايت کي برقرار رکيو وڃي ٿو.

سئنيما ۽ ٿيٽر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي فلمن جي فهرست

سرائيوو پنهنجي رنگارنگ ۽ گوناگون ميلن جي چونڊ سبب بين الاقوامي سطح تي مشهور آهي. سرائيوو فلم فيسٽيول 1995ع ۾ بوسنيا جنگ دوران قائم ٿيو ۽ هاڻي بلقان ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جو اهم ترين ۽ سڀ کان وڏو فلمي ميلو بڻجي چڪو آهي.

بوسنيا وٽ سئنيما ۽ فلمن جو شاهوڪار ورثو آهي، جيڪو يوگوسلاويا جي بادشاهت جي دور تائين وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي بوسنيائي فلمسازن عالمي شهرت حاصل ڪئي آهي ۽ ڪن بين الاقوامي اعزاز ماڻيا آهن، جن ۾ اڪيڊمي ايوارڊ کان وٺي ڪيترائي پالم ڊي اور ۽ گولڊن بيئر شامل آهن. مشهور بوسنيائي اسڪرپٽ ليکڪن، هدايتڪارن ۽ پروڊيوسرن ۾ دانيس تانوويچ (2001ع جي اڪيڊمي ايوارڊ ۽ گولڊن گلوب ايوارڊ کٽيندڙ فلم نو مينز لينڊ ۽ 2016ع جي سلور بيئر گرانڊ جيوري پرائز کٽيندڙ فلم ڊيٿ اِن سرائيوو لاءِ مشهور)، ياسميلا جبانيچ (گولڊن بيئر کٽيندڙ ۽ اڪيڊمي ايوارڊ توڙي بافٽا لاءِ نامزد ٿيل 2020ع جي فلم ڪو واديس، آئدا؟ جي هدايتڪاره)، امير ڪستوريڪا (ڪانز ۾ ٻه پالم ڊي اور کٽيندڙ)، زلاتڪو توپچيچ، اديمير ڪينوويچ، احمد اماموويچ، پيئر جاليتسا ۽ آئدا بيگيچ وغيره شامل آهن.

کاڌ خوراڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بوسنيا ۽ هرزيگووينا جا کاڌا

بوسنيائي گوشت جي ٿالهي، جنهن ۾ ٻين شين سان گڏ چيواپي پڻ شامل آهن، جن کي بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو قومي کاڌو سمجهيو وڃي ٿو

بوسنيائي کاڌن ۾ گهڻا مصالحا استعمال ٿين ٿا، پر معتدل مقدار ۾. گهڻا کاڌا هلڪا هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اُباليا ويندا آهن؛ انهن جون چٽڻيون مڪمل طور قدرتي هونديون آهن ۽ گهڻو ڪري کاڌي ۾ شامل ڀاڄين جي قدرتي رسن تي ٻڌل هونديون آهن. عام جزن ۾ ٽماٽا، آلو، بصر، ٿوم، مرچ، ڪڪڙيون، گاجر، گوبي، مشروم، پالڪ، زُڪيني، سڪا لوبيا، تازا لوبيا، آلو بخارا، کير، پيپريڪا ۽ پاولاڪا نالي ڪريم شامل آهن. بوسنيائي کاڌا مغربي ۽ اوڀر اثرن جي وچ ۾ توازن رکن ٿا. لڳ ڀڳ 500 سالن جي عثماني حڪمراني جي نتيجي ۾ بوسنيائي کاڌن جا ترڪي، يوناني ۽ ٻين اڳوڻن عثماني توڙي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي کاڌن سان ويجها لاڳاپا آهن. جڏهن ته آسٽريائي حڪمراني سبب مرڪزي يورپ جا پڻ گهڻا اثر موجود آهن. عام گوشت وارن کاڌن ۾ خاص طور تي ڳئون جو گوشت ۽ رڍ جو گوشت شامل آهن. مقامي خاص کاڌن ۾ چيواپي، بوريڪ، ڊولما، سرما، پلاو، گولاش، آيوار ۽ ڪيترائي اوڀر وارا مٺاڻ شامل آهن. چيواپي ڪُٽيل گوشت مان تيار ٿيندڙ گريل کاڌو آهي، جيڪو ڪباب جو هڪ قسم آهي، اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ تمام مشهور آهي ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۽ سربيا جو قومي کاڌو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

مقامي شراب هرزيگووينا مان ايندا آهن، جتي آبهوا انگورن جي پوک لاءِ مناسب آهي. هرزيگووينا جي لوزا (اطالوي گراپا سان ملندڙ، پر گهٽ مٺي) تمام مشهور آهي. اتر ۾ آلو بخاري مان راڪيا يا صوف مان يابوڪوواچا نالي الڪوحلي مشروب تيار ڪيا وڃن ٿا. ڏکڻ ۾ شراب ٺاهڻ وارا ڪارخانا وڏي مقدار ۾ برانڊي تيار ڪندا هئا ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا جي شراب ڪارخانن کي فراهم ڪندا هئا؛ برانڊي گهڻن الڪوحلي مشروبن جو بنيادي جز آهي.

سرائيوو ۽ ملڪ جي تقريباً هر شهر ۾ ڪافي گهر عام آهن، جتي بوسنيائي ڪافي جيزوا ۾ راحت لوڪم ۽ کنڊ جي ٽڪرن سان پيش ڪئي ويندي آهي. ڪافي پيئڻ بوسنيائي ماڻهن جي پسنديده وندر ۽ ثقافت جو اهم حصو آهي. في ماڻهو ڪافي جي استعمال جي لحاظ کان بوسنيا ۽ هرزيگووينا دنيا ۾ نائين نمبر تي آهي.

رانديون

پڻ ڏسو: اولمپڪس ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ فٽبال

عاصم فرهاٽوويچ هاسي اسٽيڊيم، سرائيوو ۾، 1984ع سياري اولمپڪس جي افتتاحي تقريب جي ميزباني ڪئي

ياهورينا اسڪائي ريزورٽ، جيڪو 1984ع سياري اولمپڪس جو ماڳ هو، بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو سڀ کان وڏو ۽ مشهور اسڪائي ريزورٽ آهي

بوسنيا ۽ هرزيگووينا ڪيترائي رانديگر پيدا ڪيا آهن. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم بين الاقوامي راندين وارو مقابلو 14هون سياري اولمپڪس هو، جيڪو 7 کان 19 فيبروري 1984ع تائين سرائيوو ۾ منعقد ٿيو.

بوراتس هينڊ بال ڪلب ست يوگوسلاو هينڊ بال چيمپيئن شپون کٽي چڪو آهي، ان کان علاوه يورپي ڪپ 1976ع ۾ ۽ انٽرنيشنل هينڊ بال فيڊريشن ڪپ 1991ع ۾ پڻ کٽيو.

اميل ميڪيچ، بوسنيائي جوڊو رانديگر، 2011ع ۾ يورپي چيمپيئن بڻيو. ٽريڪ ۽ فيلڊ رانديگر اميل توڪا 800 ميٽر ۾ 2015ع ۽ 2019ع آءِ اي اي ايف ورلڊ ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ ۾ ترتيبوار ٽامي ۽ چاندي جا تمغا ماڻيا، جڏهن ته حمزا عليچ شاٽ پٽ ۾ 2013ع يورپي انڊور چيمپيئن شپ دوران چاندي جو تمغو کٽيو.

سرائيوو جو بوسنا رائل باسڪيٽ بال ڪلب 1979ع ۾ يورپي چيمپيئن بڻيو. يوگوسلاويا مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم، جيڪا 1963ع کان 1990ع تائين هر ورلڊ چيمپيئن شپ ۾ تمغا ماڻيندي رهي، ان ۾ بوسنيائي رانديگر پڻ شامل هئا، جهڙوڪ فِيبا هال آف فيم جا ميمبر دراژين داليپاگيچ ۽ مرزا دليباشيچ. بوسنيا ۽ هرزيگووينا باقاعدگي سان يورپي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪري ٿي، جنهن جي رانديگرن ۾ مرزا ٽيليٽوويچ، نيهاد جيديويچ ۽ يوسف نورڪيچ شامل آهن. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي انڊر-16 قومي ٽيم 2015ع ۾ ٻه سون جا تمغا کٽيا، يعني 2015ع يورپي يوٿ سمر اولمپڪ فيسٽيول ۽ 2015ع فِيبا يورپ انڊر-16 چيمپيئن شپ.

توزلا جي عورتن جي باسڪيٽ بال ڪلب يدينستو آئدا 1989ع ۾ عورتن جي يورپي ڪلب چيمپيئن شپ کٽي ۽ 1990ع ۾ رونڪيٽي ڪپ جي فائنل تائين پهتي، جنهن جي اڳواڻي رازيجا موئانوويچ ڪئي.

بوسنيائي شطرنج ٽيم ست ڀيرا يوگوسلاويا جي چيمپيئن رهي، ان کان علاوه ايس ڪي بوسنا ڪلب چار يورپي شطرنج ڪلب ڪپ کٽيا. شطرنج گرانڊ ماسٽر بورڪي پريدويويچ پڻ ٻه يورپي چيمپيئن شپون کٽي چڪو آهي. بوسنيائي شطرنج جي سڀ کان وڏي ڪاميابي 1994ع ۾ ماسڪو ۾ ٿيل 31هين شطرنج اولمپياڊ ۾ ٻيو نمبر حاصل ڪرڻ هئي، جنهن ۾ گرانڊ ماسٽر پريدراغ نيڪوليچ، ايوان سوڪولوف ۽ بوئان ڪورائيتسا شامل هئا.

وچولي وزن واري باڪسر ماريان بينيش بوسنيا ۽ هرزيگووينا جون ڪيترين ئي چيمپيئن شپون، يوگوسلاو چيمپيئن شپون ۽ يورپي چيمپيئن شپ کٽي چڪو آهي. 1978ع ۾ هن بهاماس جي اليشا اوبيڊ خلاف عالمي خطاب کٽيو.

ايدين جيڪو 2015ع ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا لاءِ کيڏندي

ايسوسيئيشن فٽبال بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ سڀ کان مشهور راند آهي. هتي فٽبال جي شروعات 1903ع کان ٿي، پر پهرين عالمي جنگ کان پوءِ ان جي مقبوليت تمام گهڻي وڌي. بوسنيائي ڪلب ايف ڪي سرائيوو ۽ جيليزنيچار يوگوسلاو چيمپيئن شپ کٽي چڪا آهن، جڏهن ته يوگوسلاويا قومي فٽبال ٽيم ۾ مختلف نسلي پسمنظرن ۽ نسلن جا بوسنيائي رانديگر شامل رهيا، جهڙوڪ سافيت سوشيچ، زلاتڪو وويوويچ، محمد باژداريويچ، داوور يوزيچ، فاروق حاجيبيگيچ، پريدراغ پاشيچ، بلاژ سليشڪوويچ، واحد هالي لهوجيچ، دوشان بايوويچ، ايويتسا اوسيم، يوسف ڪاتالنسڪي، توميسلاو ڪنيز، ويلمير سومبولاتس ۽ ٻيا ڪيترائي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا قومي فٽبال ٽيم 2014ع فيفا ورلڊ ڪپ ۾ شرڪت ڪئي، جيڪو ان جو پهريون وڏو ٽورنامينٽ هو. ٽيم ۾ ملڪ جي سڀني وڏن نسلي پسمنظرن جا مشهور رانديگر شامل رهيا آهن، جهڙوڪ ان وقت جا ۽ موجوده ڪپتان امير اسپاهيچ، زويزدان ميسيمووچ ۽ ايدين جيڪو، مدافع اوگنين ورانييش، سياد ڪولاشيناتس ۽ توني شونيچ، مڊفيلڊر مرالم پيانچ ۽ سيناد لوليچ، اسٽرائيڪر ويداد ابيشيويچ وغيره. اڳوڻن بوسنيائي فٽبالرن ۾ حسن صالحميدژيچ شامل آهي، جيڪو ايلوير بالجيچ کان پوءِ يويفا چيمپيئنز ليگ ٽرافي کٽيندڙ ٻيو بوسنيائي بڻيو. هن جرمن ڪلب ايف سي بايرن ميونخ لاءِ 234 ميچون کيڏيون ۽ 31 گول ڪيا. سرگيج بارباريز، جيڪو جرمن بنڊس ليگا جي ڪيترن ڪلبن، جن ۾ بوروسيا ڊارٽمنڊ، هيمبرگر ايس وي ۽ باير ليوَرڪوزن شامل آهن، لاءِ کيڏيو، 2000–01 بنڊس ليگا ۾ 22 گولن سان گڏيل طور سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگر رهيو. ميهو ڪودرو پنهنجي ڪيريئر جو گهڻو حصو اسپين ۾ گذاريو، خاص طور ريال سوسيڊاد ۽ ايف سي بارسلونا سان. ايلوير راهيميچ روسي ڪلب سي ايس ڪي اي ماسڪو لاءِ 302 ميچون کيڏيون، جنهن سان گڏ هن 2005ع ۾ يويفا ڪپ کٽيو. ملينا نيڪوليچ، عورتن جي قومي ٽيم جي ميمبر، 2013–14 يويفا وومينز چيمپيئنز ليگ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رهي.

بوسنيا ۽ هرزيگووينا 2004ع سمر پيرالمپڪس ۾ والي بال ۽ 2012ع سمر پيرالمپڪس ۾ والي بال جو عالمي چيمپيئن رهيو آهي. ٽيم جي ڪيترن ئي رانديگرن بوسنيا جنگ دوران پنهنجون ٽنگون وڃايون هيون. ان جي قومي سيٽنگ والي بال ٽيم هن راند ۾ دنيا جي غالب قوتن مان هڪ آهي، جيڪا نو يورپي چيمپيئن شپون، ٽي عالمي چيمپيئن شپون ۽ ٻه پيرالمپڪ سون جا تمغا کٽي چڪي آهي.

ٽينس پڻ تازو دامير جومهور ۽ مرزا باشيچ جي گرانڊ سلم سطح تي ڪاميابين کان پوءِ تمام گهڻي مقبول ٿي رهي آهي. بوسنيا ۽ هرزيگووينا جي نمائندگي ڪندڙ ٻين نمايان ٽينس رانديگرن ۾ توميسلاو برڪيچ، امير ديليچ ۽ ميروانا يوگيچ-سالڪيچ شامل آهن.

پڻ ڏسو

• بوسنيا ۽ هرزيگووينا جو خاڪو

ڪتابيات

• Albertini, Luigi (2005). Jochen Thies (مرتب). The Origins of the War of 1914. Enigma Books. ISBN 978-1-929631-26-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2016 تي حاصل ڪيل.
• Bejko, Lorenc; Morris, Sarah; Papadopoulos, John; Schepartz, Lynne (2015). The Excavation of the Prehistoric Burial Tumulus at Lofkend, Albania. ISD LLC. ISBN 978-1938770524.
• سانچو:Cite CIA World Factbook
• Dausse, Marie-Pierre (2015). Souchon, Cécile. ed. "La Grèce du Nord aux IVe et IIIe siècles avant J.-C. : des États puissants aux frontières floues?". Actes des congrès nationaux des sociétés historiques et scientifiques: 24–31. doi:10.4000/books.cths.2013. ISBN 9782735508679. https://books.openedition.org/cths/2043. Retrieved 20 April 2023. 
• Fine, John Van Antwerp Jr. (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-08149-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
• Fine, John Van Antwerp Jr. (1994). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. University of Michigan Press. ISBN 9780472082605. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2015 تي حاصل ڪيل.
• Hammond, N. G. L.; Wilkes, J. J. (2012). "Illyrii". ۾ Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (مرتب). The Oxford Classical Dictionary. OUP Oxford. ص. 726. ISBN 978-0-19-954556-8.
• Basic, Denis (2009). "4.1.1. Early Medieval Bosnia in Porphyrogenitus' De Administrando Imperio". The Roots of the Religious, Ethnic, and National Identity of the Bosnian-Herzegovinian Muslims. واشنگٽن يونيورسٽي. ISBN 9781109124637. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2016 تي حاصل ڪيل.
• Moravcsik, Gyula, مرتب (1967) [1949]. Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio (2nd revised ڇاپو). Washington D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. ISBN 9780884020219.
• Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia: 1941–1945. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7924-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
• Malcolm, Noel (2002). Bosnia: A Short History. Pan Books. ISBN 978-0-330-41244-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2016 تي حاصل ڪيل.
• Shpuza, Saimir (2022). "D'un limên à une polis. Orikos aux périodes archaïque et classique". ۾ Brancato, Rodolfo (مرتب). Schemata: la città oltre la forma : per una nuova definizione dei paesaggi urbani e delle loro funzioni: urbanizzazione e società nel Mediterraneo pre-classico : età arcaica. Edizioni Quasar. ISBN 9788854912755.
• Velikonja, Mitja (2003). Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia–Herzegovina. Texas A&M University Press. ISBN 978-1-58544-226-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2015 تي حاصل ڪيل.
• Zindel, Christian; Lippert, Andreas; Lahi, Bashkim; Kiel, Machiel (2018). Albanien: Ein Archäologie- und Kunstführer von der Steinzeit bis ins 19. Jahrhundert (جرمن ۾). Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 9783205200109.
• Živković, Tibor (2010b). "On the Beginnings of Bosnia in the Middle Ages". Spomenica akademika Marka Šunjića (1927-1998). Sarajevo: Filozofski fakultet. ص. 161–180.

وڌيڪ پڙهڻ

• Allcock, John B., Marko Milivojevic, et al. Conflict in the Former Yugoslavia: An Encyclopedia (1998)
• Bataković, Dušan T. (1996). The Serbs of Bosnia & Herzegovina: History and Politics. Dialogue Association. ISBN 9782911527104. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2016 تي حاصل ڪيل.
• Coupland, Nikolas (2010). The Handbook of Language and Globalization. Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-7581-4.
• Evans, Sir Arthur J. (2007). Through Bosnia and the Herzegovina on Foot During the Insurrection, August and September 1875. Cosimo Classics. ISBN 978-1602062702. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل. (پڻ پروجيڪٽ گٽنبرگ تي)
• Hadziselimovic, Omer (2001). At the Gates of the East: British Travel Writers on Bosnia and Herzegovina from the Sixteenth to the Twentieth. Columbia University Press. ISBN 978-0880334709. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
• Hoare, Marko Attila (2007). The History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day. Saqi Books. ISBN 978-0863569531. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
• Holbach, Maude M. (2016). Bosnia and Herzegovina, Some Wayside Wanderings. Palala Press. ISBN 978-1355062769. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
• Albertini, Luigi (1952). The Origins of the War of 1914: European relations from the Congress of Berlin to the eve of the Sarajevo murder. Oxford University Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2016 تي حاصل ڪيل.
• Munro, Robert (2015) [1894]. Rambles and Studies in Bosnia-Herzegovina and Dalmatia. Palala Press. ISBN 978-1346798868. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
• Okey, Robin. Taming Balkan Nationalism: The Habsburg 'Civilizing' Mission in Bosnia, 1878–1914 (Oxford: Oxford University Press, 2007)
• Phillips, Douglas A. Bosnia and Herzegovina (Philadelphia: Chelsea House, 2004).

ٻاهريان ڳنڍڻا

• بوسنيا ۽ هرزيگووينا يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز مان (3 جولاءِ 2008ع تي محفوظ ٿيل)
• وڪيميڊيا اٽلس آف Bosnia and Herzegovina

سانچو:Bosnia and Herzegovina topics