اٺ

اٺ

اٺ
ھڪ ٿوھي وارو اٺ (ڪيملس ڊروميڊيريئس)
باختري اٺ (ڪيملس بيڪٽريئنس)
سائنسي درجا بندي
Unrecognized taxon (fix):	ڪيملس
جنسون
ڪيملس بيڪٽريئنس ڪيملس ڊروميڊيريئس ڪيملس فيروس †ڪيملس گيگاس (پنڊ پهڻ)

سولو مثال

{{Automatic taxobox
|taxon = Cheiroglossa
|authority = C.Presl<ref name=POWO_17068350-1></ref>
|subdivision_ranks = Species
|subdivision =
  {{Linked species list
  |Cheiroglossa malgassica|(C.Chr.) Pic.Serm.
  |Cheiroglossa palmata|(L.) Presl
  }}
|subdivision_ref = <ref name=POWO_17068350-1></ref>
}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = [[Late Miocene]] – present, {{fossil_range|5.95|0}}
| image = Panthera tigris tigris Tidoba 20150306.jpg
| image_caption = [[Tiger|Tigress]] in [[Tadoba Andhari Tiger Reserve]]
| taxon = Panthera
| authority = [[Lorenz Oken|Oken]], 1816<ref name=CatSG2017></ref>
| subdivision_ranks = Extant species
| subdivision =
*''[[Tiger|Panthera tigris]]''
*''[[Snow leopard|Panthera uncia]]''
*''[[Jaguar|Panthera onca]]''
*''[[Lion|Panthera leo]]''
*''[[Leopard|Panthera pardus]]''
| subdivision_ref = <ref name=CatSG2017></ref>
}}

ٺاهڻ ۽ سنڀال

"غائب taxonomy template"

جيڪڏهن اوهان کي "

• This is a redirect.

1. چوريو سانچو:ڳاڙهو (fix):" وارو پيغام نظر اچي، ته ان جو مطلب هي ناهي ته اوهان خودڪار ٽيڪسو باڪس خراب ڪري ڇڏيو آهي. هن غلطي جو مطلب صرف ايترو آهي ته اوهان |taxon= لاءِ جيڪا قيمت ڏني آهي، ان لاءِ اڃا taxonomy template موجود ناهي.

taxonomy template ٺاهڻ

هن ڳاڙهي ۽ بدنما غلطي کي درست ڪرڻ شروع ڪرڻ لاءِ "fix" واري ڳنڍڻي تي ساڄي ڪلڪ ڪريو ۽ ان کي نئين tab يا نئين window ۾ کوليو. کليل صفحي تي اوهان هڪ اهڙو template سنواري رهيا هوندا، جيڪو صفحي جي عنوان جي آخر ۾ موجود ٽيڪسان سان لاڳاپيل هوندو. (taxonomy templates بابت مڪمل رهنمائي لاءِ taxonomy templates جو تعارف کان شروعات ڪريو.)

سڀ کان پهرين rank پيرا ميٽر ڀريو. ان لاءِ لاطيني نالو استعمال ڪريو. هتي ڪيترائي اختيار آهن (سپورٽ ٿيل ranks جي فهرست لاءِ Wikipedia:Automated taxobox system/taxonomy templates#rank ڏسو). ڪجهه مثال هي آهن:

• regnum
• phylum
• classis
• ordo
• familia
• tribus
• genus
• clade or cladus
• unranked

جيڪڏهن اوهان کي ڪو انتهائي غيرمعمولي درجو گهرجي، ته اوهان حقيقت ۾ سپورٽ ٿيل ranks مان ڪنهن بدران اهو پاڻ لکي به سگهو ٿا. ٿي سگهي ٿو اهو taxobox کي خراب ڪري ڇڏي، پر اهڙين حالتن لاءِ Wikipedia talk:Automated taxobox system موجود آهي.

اوهان ڏسندا ته |link= اڳ ئي ڀريل هوندو، جيئن:

link={{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}}

هي وڪي سنٽيڪس ۾ صفحي جي عنوان مان "Template:Taxonomy/" کان پوءِ وارو حصو وٺڻ لاءِ آهي. ٻين لفظن ۾، اهو ٽيڪسان جو نالو هوندو. اوهان ان کي جيئن آهي تيئن ڇڏي سگهو ٿا جيستائين ٽيڪسان جو نالو ان صفحي جو نالو نه هجي جنهن ڏانهن اهو ڳنڍي ٿو. مثال طور، ٽيڪسان Spheniscidae جو مضمون Penguin تي آهي. اهڙي حالت ۾ اوهان Penguin| کي {{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}} کان اڳ شامل ڪندا، جيئن:

link=Penguin|{{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}}

يا اوهان موجوده شيءِ کي مڪمل طور بدلائي هي به لکي سگهو ٿا:

link=Penguin|Spheniscidae

ان کان پوءِ |parent= پيرا ميٽر ايندو آهي. هتي اوهان کي رڳو فوري مٿئين والد ٽيڪسان جو نالو لکندڻو آهي، جيڪو وڏي اکر سان شروع ٿئي. |refs= پيرا ميٽر استعمال ڪري اهڙو ماخذ ڏيو، جيڪو ٻڌائي ته اهو ٽيڪسان انهيءَ parent taxon ۾ شامل آهي – جيئن جيڪڏهن ڪو پوءِ ان تي سوال کڻي ته حوالو موجود هجي. (رڳو اها حالت اهڙي ٿي سگهي ٿي، جتي اوهان هي پيرا ميٽر ڇڏڻ تي غور ڪريو، جڏهن اوهان WikiProject پاران منظور ٿيل taxonomy استعمال ڪري رهيا هجو، جهڙوڪ گلدار ٻوٽن لاءِ APG.)

جيڪڏهن اهو ناپيد ٿيل ٽيڪسان هجي، ته |extinct= پيرا ميٽر ۾ yes (يا true) ڀريو. جيڪڏهن اهو موجوده (extant) هجي، ته اوهان اها سڄي سٽ ڊليٽ به ڪري سگهو ٿا يا قيمت خالي ڇڏي سگهو ٿا.

هاڻي taxonomy template واري صفحي جو preview ڏسو. جيڪڏهن ڪابه error message نه هجي، ته اهو بند ڪريو. پوءِ واپس انهيءَ خودڪار ٽيڪسو باڪس ڏانهن وڃو جيڪو اوهان ٺاهي رهيا هئا. وري "preview" دٻايو، هاڻي اهو ٺيڪ هئڻ گهرجي. جيڪڏهن taxonomy template واري صفحي تي error messages هجن، ته گهڻو ڪري ان جو مطلب اهو آهي ته اوهان کي انهيءَ ٽيڪسان جي parent لاءِ به taxonomy template ٺاهڻو پوندو. ائين preview ڪندي ۽ ancestor taxa لاءِ taxonomy templates ٺاهيندي رهو، جيستائين "taxonomy missing" واريون غلطيون ختم نه ٿين.

species لاءِ خاص هدايتون

species وارا مضمون رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ هي سانچو استعمال ڪن ٿا؛ ان جي بدران {{Speciesbox}} استعمال ڪيو وڃي. اهو صفحو ۽ ان جي دستاويزات ڏسو. غيرمعمولي حالتن جو ذڪر هيٺ ڪيو ويو آهي.

هن جو سبب اهو آهي ته جڏهن به {{Automatic taxobox}} کي |taxon=taxon-name سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ته "Template:Taxonomy/taxon-name" نالي سانچو يا ته اڳ ۾ موجود هجڻ گهرجي يا ٺاهڻو پوندو، جيئن taxon-name جي درجابندي واري جڳهه طئي ڪري سگهجي. پر species لاءِ اهو ضروري ناهي، ڇاڪاڻ ته species جي درجابندي واري جڳهه مڪمل binomial مان genus جو نالو ڪڍي معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ پوءِ "Template:Taxonomy/genus-name" ڳوليو وڃي ٿو. تنهن ڪري {{Speciesbox}} جو استعمال گهڻو تعداد ۾ taxonomy templates ٺاهڻ جي ضرورت گهٽائي ٿو ۽ هڪ genus جي مختلف species لاءِ الڳ taxonomy هجڻ کان بچائي ٿو.

ڳنڍڻن کي ٿلهو ڪرڻ

جڏهن ڪنهن مضمون ۾ taxobox ڏيکاريو وڃي، ته جنهن ٽيڪسان بابت اهو مضمون هجي، ان جو نالو ٿلهي اکرن ۾ ڏيکاريو وڃڻ گهرجي. اهو ڪم صحيح هلڻ لاءِ ان جي taxonomy template ۾ |link= پيرا ميٽر صحيح هجڻ گهرجي. فرض ڪريو لاڳاپيل ٽيڪسان جو نالو taxon-name آهي ۽ جنهن مضمون ۾ اهو اچي ٿو ان جو عنوان article-title آهي. ته پوءِ "Taxonomy/taxon-name" واري template ۾:

• جيڪڏهن taxon-name ۽ article-title هڪجهڙا آهن، ته اوهان کي |link=taxon-name ڏسڻ گهرجي
• جيڪڏهن taxon-name ۽ article-title مختلف آهن، ته اوهان کي |link=article-title|taxon-name ڏسڻ گهرجي.

پڪ ڪريو ته link اهڙيءَ طرح داخل ٿيل هجي جو اهو سڌو انهيءَ ٽيڪسان جي مضمون ڏانهن وڃي، بغير ڪنهن redirect مان گذرڻ جي. جيڪڏهن صفحو منتقل ڪيو وڃي، ته ان مضمون ڏانهن ڳنڍيندڙ taxon template کي پڻ تازه ڪاري ڪرڻي پوندي، جيئن صحيح ٿلهائي برقرار رهي.

taxobox header بدلائڻ

ڊيفالٽ طور taxobox جو header target taxon ۽ page title تي ٻڌل هوندو، ۽ جيڪڏهن اهو genus هجي ته پاڻمرادو مائل به ٿيندو (عام طور تي {{Automatic taxobox}} species لاءِ استعمال نه ٿيڻ گهرجي).

جيڪڏهن اوهان ٻيو header چاهيو ٿا، مثال طور عام نالو، ته پوءِ |name= ڏيو.

تصوير شامل ڪرڻ

|image=، |image_alt= ۽ |image_caption= پيرا ميٽر بلڪل ائين استعمال ڪريو جيئن {{Taxobox}} سان ڪيو ويندو آهي.

جيڪڏهن اوهان ٻي تصوير به چاهيو ٿا، ته |image2=، |image2_alt= ۽ |image2_caption= شامل ڪريو.

مترادفات

هي هڪ مثال آهي ته ڪنهن taxobox ۾ ڇا شامل ڪجي، جتي Genius ۽ Geniosus نالي ڏنل حيوانياتي ٽيڪسان جا مترادف هجن:

|synonyms=
* ''Genius'' {{small|[[Baggins]], 1934}}
* ''Geniosus'' {{small|[[Harvey]], 1734}}

(نباتاتي ٽيڪسانن لاءِ تاريخون نه ڏنيون وينديون آهن.) مترادفن جي ڊگهي فهرست لاءِ {{Genus list}} ۽ {{Taxon list}} داخلا کي آسان بڻائن ٿا. |synonyms_ref= ڀرڻ نه وسارجو.

ڪنهن ٽيڪسان کي زبردستي ڏيکارڻ

جيڪڏهن ڪنهن ننڍي درجي وارو خاص طور مشهور ٽيڪسان هجي، جيئن Theropoda (جنهن ۾ لڳ ڀڳ سڀ گوشت خور ڊائنوسار اچي وڃن ٿا)، ته گهڻو امڪان آهي ته اوهان چاهيو ته اهو هر انهيءَ taxobox ۾ ڏيکاريو وڃي جتي ممڪن هجي. ان ٽيڪسان جي taxonomy template ڏانهن وڃو. ان جي ڳنڍڻي "Template:Taxonomy/" کان پوءِ انهيءَ ٽيڪسان جي نالي تي مشتمل هوندي. مثال طور Theropoda جي صورت ۾ اها "Template:Taxonomy/Theropoda" هوندي. braces جي اندر ڪنهن به هنڌ |always_display=true وارو ڪوڊ شامل ڪريو، ته پوءِ اهو ٽيڪسان پنهنجي rank جي پرواه کان سواءِ هميشه ڏيکاريو ويندو.

taxonomy جي درستگي

هر خودڪار taxobox ۾ ساڄي پاسي واري بار جي آخر ۾ هڪ edit link هوندو آهي، جنهن تي "Scientific classification" لکيل هوندو آهي (as of  2019 اهو ڳاڙهي پينسل وارو icon هو). اهو ڳنڍڻو اوهان کي انهيءَ ٽيڪسان جي مڪمل taxonomy فهرست تائين وٺي وڃي ٿو.

اتي کان پوءِ اوهان ڪنهن ٽيڪسان جي نالي جي ڀرسان "Edit" تي ڪلڪ ڪري ان کي سنواري سگهو ٿا. ائين ڪرڻ سان اوهان لاڳاپيل Template:Taxonomy/ صفحي تائين پهچي ويندا، جتي اوهان مختلف parent، rank، display text، link، references، extinction status، يا "display always" جي قيمت مقرر ڪري سگهو ٿا. اوهان انهن templates مان ڪنهن هڪ ۾ به جيڪا تبديلي ڪندا، اها ان جي سڀني اولاد وارن taxa تي اثرانداز ٿيندي، تنهنڪري سنوار ڪندي اهو ذهن ۾ رکو.

غيرمعمولي حالتون

پڻ ڏسو: Wikipedia:Automated taxobox system/advanced taxonomy

ٽيڪسانن جي وڏي اڪثريت کي ضروري ٽيڪسانامي سانچا جنس ۽ ان کان مٿين درجي تي ٺهڻ بعد خودڪار ٽيڪساباڪسن مان ڪنهن هڪ وسيلي مڪمل طور پاڻمرادو سنڀالي سگهجي ٿو. انهيءَ پاڻمرادي عمل ۾ مناسب درجن جي نالن کي ترچو ڪرڻ به شامل آهي. تنهن هوندي به ڪجهه غيرمعمولي حالتون آهن جتي ٽيڪسان نالن جي هٿ سان فارميٽنگ گهربل هوندي آهي؛ مثال طور، جڏهن غيريقيني نالا ٻٽي چوٽين نشانين ۾ ڏيکاريا وڃن، يا candidatus نالن لاءِ International Code of Nomenclature of Prokaryotes ۾، تڏهن پاڻمرادو فارميٽنگ صحيح نموني ڪم نه ڪندي آهي.

انهن غيرمعمولي حالتن لاءِ جنس ۽ نوع جي نالن جو مڪمل وڪي-متن مهيا ڪري سگهجي ٿو.

• |taxon= هاڻي اهو سڀ کان هيٺيون درجو رکندڙ ٽيڪسان ڄاڻائي ٿو جيڪو ٽيڪسانامي سانچي ذريعي پاڻمرادو سنڀاليو ويندو
• جيڪڏهن اهو ٽيڪسان جنس نه هجي، ته |genus_text= جنس نالي جو مڪمل وڪي-متن ڏئي ٿو، جنهن ۾ سڀ گهربل فارميٽنگ شامل هجي، جنهن ۾ ٿلهو متن به شامل آهي جيڪڏهن اهو ٽيڪساباڪس ۾ سڀ کان هيٺيون درجو رکندڙ نالو هجي. جيڪڏهن اهو سڀ کان هيٺيون درجو نه هجي، ته گهمڻ ڦرڻ لاءِ ڳنڍڻو شامل هجڻ گهرجي.
• |species_text= مختصر ڪيل نوع نالي جو مڪمل وڪي-متن ڏئي ٿو، سڀني گهربل فارميٽنگ سميت، جنهن ۾ ٿلهو متن به شامل آهي جيڪڏهن اهو ٽيڪساباڪس ۾ سڀ کان هيٺيون درجو رکندڙ نالو هجي؛ نوع نالو لازمي طور مختصر ڪيل جنس نالي سان مڪمل هجي (مثال طور '''"''C.''" ''poecilonotus''''' جيڪو "C." poecilonotus پيدا ڪري)
• |binomial_text= ٻٽي نالي جو مڪمل وڪي-متن ڏئي ٿو (اهو متن جيڪو نوع واري ٽيڪساباڪس جي binomial خاني ۾ ظاهر ٿئي ٿو)، وري به سڀني گهربل فارميٽنگ سان؛ تنهن هوندي به ٻٽا نالا پاڻمرادو ٿلها ڪيا ويندا آهن، تنهنڪري هن عنصر ۾ اهو گهربل ناهي

جيڪڏهن مقالي جو عنوان غيرمعمولي فارميٽ وارو سائنسي نالو هجي، ته پوءِ مقالي جي عنوان جي فارميٽنگ لاءِ {{DISPLAYTITLE:...}} ۽ ٽيڪساباڪس جي فارميٽ ڪيل سرخي ڏيڻ لاءِ |name= به استعمال ڪرڻو پوندو.

مثال

{{DISPLAYTITLE:''Quassia'' sp. 'Mount Nardi'}}
{{Automatic taxobox
|name = ''Quassia'' sp. 'Mount Nardi'
|taxon = Quassia
|species_text = {{nowrap|'''''Q.'' sp. 'Mount Nardi''''}}
|binomial_text = ''Quassia'' sp. 'Mount Nardi'
}}

• جنس Quassia کان مٿي ٽيڪسانامي درجابندي ٽيڪسانامي سانچن مان حاصل ٿئي ٿي، شروعات Template:Taxonomy/Quassia کان ٿئي ٿي. ڳاڙهي پينسل واري آئڪن تي ڪلڪ اوهان کي هن سانچي ڏانهن وٺي ويندي.
• نوع واري قطار ۽ binomial خاني لاءِ وڪي-متن بلڪل جيئن ڏنو ويو آهي تيئن استعمال ٿيندو. (species text ۾ {{nowrap}} انهيءَ ڳالهه کي يقيني بڻائي ٿو ته نالي جا حصا ايندڙ سٽ تي نه وڃن؛ جيڪڏهن تصوير ٽيڪساباڪس کي ويڪرو ڪري ڇڏي ته اها ضرورت نه رهندي.)

{{DISPLAYTITLE:"''Colostethus''" ''poecilonotus''}}
{{Automatic taxobox
| name = "''Colostethus''" ''poecilonotus''
| taxon = Dendrobatidae
| genus_text = "''[[Colostethus]]''"
| species_text =  '''"''C.''" ''poecilonotus'''''
| binomial_text =  "''Colostethus''" ''poecilonotus''
| authority = [[Juan A. Rivero|Rivero]], 1991
}}

• خاندان Dendrobatidae کان مٿي ٽيڪسانامي درجابندي ٽيڪسانامي سانچن مان حاصل ٿئي ٿي، شروعات Template:Taxonomy/Dendrobatidae کان ٿئي ٿي. ڳاڙهي پينسل واري آئڪن تي ڪلڪ اوهان کي هن سانچي ڏانهن وٺي ويندي. جنس لاءِ ڪو ٽيڪسانامي سانچو استعمال نٿو ٿئي.
• جنس ۽ نوع جي قطارن، گڏوگڏ binomial خاني لاءِ، وڪي-متن بلڪل جيئن ڏنو ويو آهي تيئن استعمال ٿيندو. (نوع جي وڪي-متن ۾   نالي جي ٻن حصن کي الڳ سٽن تي اچڻ کان روڪي ٿو؛ اهو هر وقت ضروري ناهي.)

ٽريڪنگ/سارسنڀال زمرا

• Category:خودڪار ٽيڪسوباڪس صفائي (0)
• Category:خودڪار ٽيڪسوباڪس جيڪي دستي پيرا ميٽر استعمال ڪن ٿا (0)
• Category:صفحا جيڪي اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان خودڪار ٽيڪسوباڪس استعمال ڪن ٿا (0)

حاشيا

اٺ (انگريزي: Camel؛ عربي: جمل) جي ڪٽنب جون دنيا ۾ ڪُل چار جنسون آهن، جن ۾ ڏکڻ آمريڪي، وڪونا (Vicuna) ڪل ڊيگهه 1.5 ميٽر (5 فٽ)، لاما (Guanaco) ڪل ڊيگهه هڪ کان 2.1 ميٽر (3 کان 7 فٽ) ٿئي ٿي. انهن جنسن کي ٿوها ڪونه ٿين. البت منگوليائي يا باختري اٺ (Camelus Bactrainus) کي ٻه ٿوها آهن. هن وقت هي دنيا جو واحد اُٺ آهي جيڪو اڃا به جهنگلي ماحول ۾ ملي ٿو. ٻن ٿوهن وارا اُٺ سڀ کان پهرين 3,500 سال اڳ پالتو ٿيو پر اڃا به ڪي باختري اُٺ جهنگلي آهن. ان کان سواءِ باقي سڀ جنسون پالتو ٿي چڪيون آهن.

هڪ ٿوهي وارو اٺ (Camel Dromedarius) هندستان ۾ راجستان جي صحرا کان وٺي ٿر ريگستان، سنڌ، چولستان، پنجاب، بلوچستان، ايران، عربستان ۽ آفريڪا جي اوڀر ۽ اترين علائقن ۾ پالتو جانور طور ملي ٿو. اهو اٺ صحرا ۾ جهنگلي جيوت طور باقي نه بچيو آهي. هن جانور صحرائي زندگيءَ مطابق پاڻ کي مڪمل طرح ٺهڪائي ڇڏيو آهي. اٺ پنهنجي ٿوهي ۾ چرٻيءَ جو ذخيرو استعمال ڪندو آهي. جڏهن پاڻيءَ ۽ خوراڪ جي اڻاٺ هجي، تڏهن اهو جسم جو وزن 40 سيڪڙو تائين وڃائيندو آهي ۽ ٻين پالتو جانورن جي ڀيٽ ۾ (ٿڌين حالت ۾ پاڻي پيئڻ کان سواءِ ڇهه ست مهينا) وڌيڪ زندهه رهي سگهي ٿو. اٺ جا ٻہ قسم آهن؛ ھڪڙو ھڪ ٿوھي وارو اٺ (Dromedary) جيڪو عرب ملڪن، اتر آفريڪا، ايران ۽ انڊيا ۾ ٿئي ٿو ۽ ٻيون ٻن ٿوھن وارو، منگولي اٺ يا جنھن کي باختري اٺ به چئن ٿا، جيڪو وچ ايشيا، افغانستان ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ ملندو آھي. ھڪ ٿوھي وارو اٺ جو اصل وطن عربستان آھي جيڪو 2500 ق.م ۾ پالتو جانور ٿيو. اھو عرب خانه بدوش يا بدوي زندگي جو لازمي حصو رھيو ۽ سواري، ڪپڙن ۽ کاڌي طور ڪتب ايندو هو. ان کي "ريگستان جو جھاز" چوندا آهن. ان جو ذڪر عبراني بائيبل، قرآن ۽ نئين عھدنامي ۾ پڻ ٿيل آهي. اھو عربن جي اسلام کان اڳ واري شاعري ۾ پڻ ھڪ پسنديده موضوع رھيو. يھوديت ۾ ھن اٺ جو گوشت کائڻ حرام آھي پر اسلام ۾ ان جو گوشت حلال آھي. نيل واري وادي ۾ ھي اٺ زمين تي ھر ڏيڻ ۽ ٻين زرعي ڪمن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

خاصيتون

گرميءَ ۾ ان جي جسم جي گرميءَ جو درجو وڌي ويندو آهي ۽ پاڻي بچائڻ لاءِ پگهر گهٽجي ويندو آهي. اٺ گهڻن ئي کارن ۽ ڪنڊر قسمن جو گاهه به چري ٿو. مٿيون چپ ٻه ڦاڪو اٿس، چرڻ مهل اهو ٽيڙي ڇڏيندو آهي. اٺ هڏاوان پڃرا به رڙڪي ويندو آهي. ننڍي وڳ ۾ ڏسبو آهي جنهن ۾ هڪ نر، ڪيئي ماديون ۽ ٻچا هوندا آهن. نر پنهنجي گروهه کي بچائڻ لاءِ ٽپا ڏيندو، وڙهندو ۽ چڪ وجهندو آهي ۽ دشمن کي ڀڄائي ڪڍندو آهي. هن اٺ جا رنگ هلڪي ڀوري کان وٺي ناسي ۽ ڪاري تائين گهڻائي ٿيندا آهن. ان جي ڊيگهه 2.2 کان 3.4 ميٽر (ساڍا ست کان 11 فٽ) ٿئي ٿي ۽ وزن 450 کان 550 ڪلو ٿئي ٿو. ان جو هيءَ نسل 3000 ق. م تائين مڪمل طور پالتو ٿي چڪو هو ۽ پوئتي هڪ به داڻو جهنگلي باقي ڪونه هو. اٺ گاهه، وڻن جا پن ۽ ميوات کائي ويندو آهي. مادي 370 ڏينهن پيٽ سان هوندي آهي ۽ هڪ ٻچو ڏيندي آهي.

قدبت جي حساب سان ننڍو پڇ، ننڍا ڪن، ڊگهي ڳچي، ڊگهيون ٽنگون، تراکڙا گول ۽ چيريل پير اٿس، جن سان واريءَ ۾ سولو هلي ٿو. اٺ بار برداري، سواري ۽ زمين کيڙڻ ۽ نار وغيره ۾ هلائڻ لاءِ ڪم ايندو آهي. حلال جانور آهي، ماڻهو ان جو گوشت ۽ کير واپرائيندا آهن. ڄَٽ مان کٿا ٺاهيندا آهن.

سنڌ ۾ اٺ

سنڌ ۾ ڊيلٽا واري علائقي ۾ اٺن جي وڏي پئماني تي پالنا ٿئي ٿي، جنهن ۾ 200 کان 500 تائين جا وڳ نظر ايندا آهن.

نالا

عمر جي لحاظ سان سنڌيءَ ۾ اُٺ جا جدا جدا نالا:

لاؤرو: کير ڌائڪ ٻچو.

ڌپڙ يا ڪنواٽ: هڪ کان ٻن سالن جي عمر وارو ٻچو.

ٻِهاڻ: ٻن کان ٽن سالن جي عمر وارو اُٺ.

ٽِهاڻ: ٽن کان چئن سالن جي عمر وارو.

ڇَٺ: چئن کان پنجن سالن جي عمر وارو.

دَوڪ: پنجن کان ڇهن سالن جي عمر وارو اُٺ، انهيءَ عمر ۾ کيس هيٺين ڄاڙيءَ ۾ ٻه ڏند نڪرندا آهن.

چؤڳو: چئن ڏندن وارو. هيءُ اُٺ ڇهن کان ستن سالن جي عمر جو ٿئي ٿو.

نيش: ستن سالن ۽ ان کان وڏيءَ ڄمار واري اُٺ کي نيش چوندا آهن.

اُٺ گهڻن نالن سان مشهور آهي، جيئن ته جمل، شتر، بوتو، ليڙو، لاڏو، بوتو، توڏو، گونرو، ڏاگهو، چانگو، مَيو، مهري ۽ ڪرهو وغيره. ڪرهو راورٽيءَ جي ڪتاب ”سنڌ جو مهراڻ“ موجب منصوره ۽ ملتان جي وچ تي نڌاڻ واري علائقي ۾ ٿيندو آهي. ڀٽائي صاحب به ڪرهي جو ذڪر ڪيو آهي:

لک لاکيڻو ڪرهو، ڪوڙي ڏيئي ڳڌوم (شاهه)

نسل

سنڌ ۾ نسل جي لحاظ کان اٺ گهڻن ئي قسمن جو ٿيندو آهي، جيئن ته:

ڍاٽِي: اٺ جو هيءُ نسل ’ڍٽِ‘ پاسي ٿيندو آهي. قدآوار ۽ بارگير ٿيندو آهي. مَهري اٺ به ڍاٽي ڀلا ٿيندا آهن. پنڌ ۾ هيءُ اُٺ تکو آهي. هڪ روايت مطابق راڻو رات وچ ۾ 100 ميل ڪري مومل وٽ ايندو هو، جو سندس اٺ به ڍاٽي هو.

ٻسَرو: هيءُ به ڍاٽي اٺ جو قسم آهي، جيڪو بار کڻڻ ۽ گاڏن ڇڪڻ ۾ سٺو ثابت ٿيندو آهي. ٻسري مهريءَ کي ڪوبه ڪونه وٺندو.

خار: هيءُ اُٺ ٻن ناميارن نسلن مان پيدا ڪرائيندا آهن. اهي خار باز اٺ ويڙهاڪ ٿيندا آهن ۽ ڏنگا اٺ سڏبا آهن.

لاڙي اٺ: شاهبندر ۽ ساڪري ۾ جام آهن. سامونڊي ڪنارن تي مڪران تائين لاڙي اٺ ملن ٿا. هي اُٺ اڪثر ڳاڙهي رنگ جا ٿيندا آهن ۽ بارگير آهن.

لاسي اُٺ: لسٻيلي وارن اٺن کي لاسي چوندا آهن. هي اٺ به ڀلا مهري ٿيندا آهن.

ڪاڇي اُٺ: هيءُ جابلو اٺ ڏاڍا مضبوط آهن، لڪ لتاڙيو وڃن. ننڍي هوندي کان پٿرن تي ڊُڪي ڊُڪي اُنهن جا پير مضبوط ٿيندا آهن.

لوگو بروهڪو: هيءُ به جابلو اٺ جو هڪ قسم آهي. هن جو مٿو بي ڊولو ٿيندو آهي. مستيءَ ۾ مالڪ سان به وڙهندو آهي.

اُٺ کي انڊ ٻڌڻ: نئون اٺ جڏهن سَهُو ڪبو آهي، ته -ان- کي سوار ٿوهيءَ ۾ نوڙي يا رسو ڦاسائي، اٺ جي پوئين پٺيءَ ڏي ٿورو رسو ڇڪي، ان ۾ رلي وجهندا آهن، اها ڄڻ پٺتي ڪِرڻ کان ٽيڪ هوندي آهي، ان کي ’اِنڊَ‘ چوندا آهن.

ٻنڊ: ٻن ماڻهن جي چڙهڻ لاءِ ساڳي طرح اڳيان پويان ٿوهي ۾ رسا وجهي ٺاهيندا آهن. اهڙيءَ طرح اڳينءَ کي اِنڊَ پوئينءَ کي چون ٻِنڊَ. اٺ جي مهار ۾ هيٺيون شيون پيل هونديون آهن، جن سان اُٺ کي مرضيءَ مطابق هلائبو آهي:

ناڪيلي: ٽامي يا لوهه جي ٺهيل، جنهن جي هيٺئين پاسي کي پئسي جيترو گول رکندا آهن. ٽُنگر پئسي جيتري مٿي چوٽِي هوندي اٿس، جنهن ۾ چمر وجهي ٻَڌبو آهي.

لاٽي: ڪاٺ جي ناڪيليءَ کي ’لاٽي‘ چئبو، اٺ جي نڪ ۾ وجهبي آهي ۽ مهار جي چمر وجهبي اٿس.

چمر: مهار جي اڳئين پاسي ڇَههَ اَٺَ آڱر ٻِٽو سڳو ٻَڌبو آهي، جيڪو لاٽيءَ جي نڪ ۾ پيل سڳيءَ يا هڏتريءَ ۾ وجهبو آهي.

هڏ تر يا هڏ تري: ڏنگي اُٺ کي مڃائڻ لاءِ اُٺ جي نڪ کي ٿلهي سئيءَ سان ٽوپي، سڳو اندر لنگهائي -ان- کي ڳنڍ ڏئي، ان سڳي جي وچان چمر لنگهائي اُٺ کي مڃائبو آهي. اُٺ کي چانديءَ جي مڻين جون ڳانيون به وجهبيون آهن. نڪ جي مهار ۾ به (فقط سينگار لاءِ) گل وجهبا آهن. نُختو به اُٺ کي وجهبو آهي.

اُٺ جو آواز: اُٺ جي آواز کي اُٺ جو ’رڙڻ‘ چوندا آهن، جيئن محاورو آهي ته ’اُٺ کي لوڻ وجهه ته به رڙي ۽ کنڊ وجهينس ته به رڙي‘. شاهه لطيف چيو آهي ته:

اڳي اُٺ رڙن، مون ڀيري ماٺ ٿي. (شاھ)

ڪجهه ٻيون خاصيتون

سياري جو اُٺ مست ٿيندو آهي ته تارون وات مان ٻاهر ڪڍي ڀڀڪيون ڏيندو آهي، ان آواز کي ڀڀڪي يا ڳوڙي چوندا آهن. هن جي آواز کي ’ڪڻڪڻ‘ چئبو آهي.حڪيمن جو چوڻ آهي ته طبي لحاظ کان اُٺ جو گوشت، گرم خشڪ اثر رکي ٿو. ڪيترين بيمارين کي فائدو ڏئي ٿو. اُ چاريندڙ کي سنڌيءَ ۾ اوٺار چئبو آهي.