مواد ڏانھن هلو

اوڀر تيمور

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف تِيمَور - لَيسٽَي
(ايسٽ تِيمَور)

ڊيموڪريٽيڪا ڊي تيمور ليسٽي (پورچوگيزي)
ريپبليڪا ڊيموڪريٽيڪا تيمور ليسٽي(ٽَيٽُم ٻولي)
Flag of
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نِسبتي نشان
شُعار: 'Unidade, Acção, Progresso (پورچوگيزي)
(سنڌي: "اتحاد، عمل، ترقي")
ترانو: Pátria (پورچوگيزي)
(سنڌي: "اباڻو وطن")
Location of
جو مقام
گادي جو هنڌدلي
سڀ کان وڏو شهردلي
دفتري ٻوليون

ٽَيٽُم
پورچوگيزي*a

قومي ٻوليون
15 ٻوليون


96.9% رومن ڪيٿولڪ مذھب

3.1% ٻيا مذھب.
مقامي آبادياوڀرتيموري
تيموريز
مئوبيري (غير رسمي) [1][2]
حڪومتوحداني نيم صدارتي آئيني ريپبلڪ [3][4][5]
• صدر
فرانسسڪو گوترريش
جَوسَي ماريا واسڪَونڪِيلَس
مقننه نيشنل پارليامينٽ
ملڪ جو قيام
16ھين صدي عيسوي
• آزاديء جو اعلان ڪيو ويو
28 نومبر 1975
• ايسٽ تيمور بطور انڊونيشيا جو صوبو
17 جولاءِ 1976
• 
25 آڪٽوبر 1999
• 
20 مئي 2002
پکيڙ
• جملي
15,410[6] km2 (5,950 sq mi) (154th)
• پاڻي (%)
نہ جھڙو
آبادي
• 2015 مردم شماري
1,167,242[7]
•  گھاٽائي
78/km2 (202.0/sq mi)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2017 لڳ ڀڳ
• ڪل
$4.567 ارب ڊالر[8]
• في سيڪڙو
$5,479[8] (148th)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2014 لڳ ڀڳ
• ڪل
$2.498 ارب ڊالر[8]
• في سيڪڙو
$3,330[8]
ايڇ ڊي آء (2015)Increase 0.605[9]
وچولو · 133rd
ڪرنسييونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊالر (USD)
معياري وقت(متناسق عالمي وقت+9)
ڊرائيونگ جو پاسوکاٻو پاسو
ڊائلنگ ڪوڊ+670
آء ايس او 3166 ڪوڊTL
انٽرنيٽ ڊومين.tlc
ویب سائيٽ
timor-leste.gov.tl
  1. آئين مطابق وڌيڪَ 15 ٻوليون قومي ٻولي طور مڃيل آھن

اوڀر تِيمَور يا ايسٽ تِيمَور (انگريزي: East Timor ) (Listeni/ˌiːst ˈtiːmɔr/) جنھن جو سرڪاري نالو ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف تِيمَور-لَيسٽَي آھي.[10] پورچوگيزي ٻولي ۾ ان جو نالو ڊيموڪريٽيڪا ڊي تيمور ليسٽي آھي[11] اھا ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ اوشيانا جي سمنڊ ۾ واقع ھڪ خودمختيار رياست آھي.[12] جيڪا تيمور ٻيٽ جي اوڀر واري حصي ۽ ڀر وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي.ان جي ويجھن ٻيٽن جا نالا اتائرو، ياڪو ۽ اوئيڪس آھن. ايسٽ تيمور جي اولھ ۾ انڊونيشيا جو علائقو ويسٽ تيمور ۽ ڏکڻ ۾ تيمور سمنڊ جي پار آسٽريليا واقع آھن. ملڪ جي ڪل پکيڙ 15,007 ڪ م (5,794 ميل) آهي[6]. ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فلپائينز کان پوءِ ٻيو واحد ملڪ آهي جنھن جي آبادي جي اڪثريت عيسائيت سان تعلق رکندڙ آھي.

نالي جو مطلب

[سنواريو]

لفظ تيمور ملائي ٻولي جي لفظ تمور مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ آهي اوڀر. تمور لفظ کي پورچوگيزي م تيمور ڪري اچاريو ويو. پورچوگيزي ٻولي ۾ اوڀر کي ليسٽي چوندا آهن. اھڙي طرح تيمور ليسٽي جو مطلب اوڀر اوڀر آهي[13][14][15][16]

تاريخ

[سنواريو]

آڳاٽو دؤر

[سنواريو]

اوڀر تيمور جي اخري اوڀر واري ڇيڙي ۾ واقع جيري ملائي غار مان 42000 سال اڳ جا انساني مشغوليت جا ثقافتي آثار مليا آهن جن مان ظاھر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ سڀ کان قديم انساني علائقو اوڀر تيمور آھي[17] علائقي جي ٽن وڏين قديم ترين ھجرتن ۾ شامل انسانن جا پونئير اڃان تائين اتي رھندڙ آھن. انھن مان پھرين ھجرت ۾ آسثريلو ميلينيشائي نموني وارا سريلنڪا واري پاسي جا ويدا شامل ھيا. ٻي ھجرت 3000 ق م ۾ ٿي جنھن ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي خطي ۾ ميلنيشيائي آيا جن جي ڪري ويدا ماڻھن پنھنجا علائقا ڇڏي جبلن پاسي منتقل ٿي ويا ۽ ميلنيشيائي ماڻھن انھن جي جاء ورتي. ٽين وڏي ھجرت ۾ ڏکڻ چين ۽ اتر انڊو چائنا مان پورٽو ملائي ماڻھو اتي لڏي آيا[18] موجوده ھاڪا واپاري انھن ٽين ھجرت ڪندڙن جا پونئير آهن[19].

ڪلاسيڪي دؤر

[سنواريو]

يورپي نوآباديت کان اڳ واري (1515ع کان پھريان) دؤر ۾ تيمور انڊونيشيائي، ملائيشيائي، چيني ۽ ھندي واپاري ڄار ۾ شامل ھيو. چوڏھين صدي عيسويءَ م خوشبودار صندل، غلام، ماکي ۽ ميڻ برآمد ڪندو هو. پندرهين صدي جي شروعات ۾ تيموري ماڻھن جا موجوده فلپائين جي اتر ۾ واقع ٻيٽ لوزان (پورچوگيزي ۾ لوسيش) سان فوجي تعلقات ھئا[20][21] صندل جي ڪثير پيداوار يورپين کي سورھين صدي عيسويءَ ۾ ھتي آندو[22]

پورچوگيزي تيمور (1769–1975)

[سنواريو]
پورچوگيزي تيمور (1935–1975) جو نسبتي نشان[23]


ڪاري، ڳاڙهي ۽ اڇي هٿ سان ٺهيل تصوير، جنهن ۾ پورچوگيزي فوج ۽ سندن ساٿي باغي بادشاهتن جي فوج سان وڙهندي ڏيکاريل آهن
1726ع جي ڪائلاڪو جي جنگ، جيڪا هڪ بغاوت جو حصو هئي

تيمور ۾ پورچوگيزن جي شروعاتي موجودگي تمام محدود هئي؛ واپار ويجهن ٻيٽن تي پورچوگيزي آبادين وسيلي هلندو هو. رڳو 17هين صديءَ ۾ هنن ٻيٽ تي وڌيڪ سڌي موجودگي قائم ڪئي، جنهن جو هڪ سبب ڊچن طرفان ٻين ٻيٽن مان کين ڪڍيو وڃڻ هو.[24]:267 1613ع ۾ سولور وڃائڻ کان پوءِ پورچوگيزي فلوريس منتقل ٿيا. 1646ع ۾ راڄڌاني تيمور جي اولهندي حصي ۾ ڪوپانگ منتقل ڪئي وئي، پر 1652ع ۾ ڪوپانگ پڻ ڊچن جي قبضي ۾ وڃڻ کان پوءِ پورچوگيزي ليفائو منتقل ٿيا، جيڪو هاڻوڪي تيمور-ليسٽي جي اوئڪوسي واري ڌار ٿيل علائقي ۾ واقع آهي.[25]:90ٻيٽ جي اڀرندي حصي تي اثرائتو يورپي قبضو عملي طور 1769ع ۾ ديلي شهر جي قيام سان شروع ٿيو، جيتوڻيڪ حقيقي انتظامي ڪنٽرول اڃا به تمام محدود رهيو.[26] ٻيٽ جي ڊچ ۽ پورچوگيزي حصن وچ ۾ حتمي سرحد 1914ع ۾ مستقل ثالثي عدالت طئي ڪئي، جيڪا اڄ به جانشين رياستن انڊونيشيا ۽ تيمور-ليسٽي وچ ۾ بين الاقوامي سرحد آهي.[27]

19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين پورچوگال لاءِ اوڀر تيمور هڪ نظرانداز ٿيل واپاري چوڪيءَ کان گهڻو وڌيڪ نه هو؛ بنيادي ڍانچي ۽ تعليم ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ هئي. جڏهن پورچوگال پنهنجي بيٺڪ جي اندرئين علائقن تي عملي ڪنٽرول قائم ڪيو، تڏهن به سيڙپڪاري محدود رهي.[24]:269, 273 صندل جي ڪاٺ مکيه برآمدي پيداوار رهي، جڏهن ته 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ڪافي جي برآمد پڻ اهم ٿيڻ لڳي.[28]

20هين صديءَ جي شروعات ۾ پورچوگال جي ڪمزور گهريلو معيشت سبب ان پنهنجي بيٺڪن مان وڌيڪ دولت ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن خلاف اوڀر تيمور ۾ مزاحمت پيدا ٿي.[29] عظيم معاشي بحران دوران بيٺڪ کي معاشي بار طور ڏٺو ويندو هو ۽ پورچوگال طرفان ان کي تمام ٿوري مالي ۽ انتظامي سهائتا ملي.[24]:269

ٻي عالمي جنگ دوران، 1941ع ۾ ديلي تي اتحادي فوجن قبضو ڪيو، ۽ 1942ع کان جاپاني فوجن شهر تي ڪنٽرول قائم ڪيو. بيٺڪ جو جابلو اندريون حصو هڪ گوريلا مهم جو ميدان بڻيو، جنهن کي تيمور جي جنگ سڏيو وڃي ٿو. اوڀر تيموري رضاڪارن ۽ اتحادي فوجن جاپانين خلاف جنگ ڪئي، جنهن دوران لڳ ڀڳ 40,000 کان 70,000 اوڀر تيموري شهري مارجي ويا.[30] 1943ع جي شروعات تائين جاپانين آخري آسٽريلوي ۽ اتحادي فوجن کي پڻ اتان ڪڍي ڇڏيو.[31] ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ تي جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي ڪنٽرول ٻيهر بحال ٿيو.[32]

1950ع واري ڏهاڪي ۾ پورچوگال بيٺڪ ۾ سيڙپڪاري شروع ڪئي، تعليم لاءِ وسيلا فراهم ڪيا ۽ ڪافي جي برآمد کي هٿي ڏني، پر معيشت ۾ ڪا وڏي بهتري نه آئي ۽ بنيادي ڍانچي ۾ به سڌارا محدود رهيا.[24]:269 سالياني معاشي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 2٪ جي گهٽ سطح تي رهي.[33] 1974ع واري پورچوگيزي انقلاب کان پوءِ سياسي پارٽين جي قيام ۽ آزادي بابت بحثن جي نتيجي ۾ 1975ع ۾ گهرو جنگ شروع ٿي. ننڍڙي پورچوگيزي انتظاميا ڪنٽرول ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ۽ علائقو ڇڏي هلي وئي.[34]

آزاد اوڀر تيمور لاءِ انقلابي محاذ (فريٽيلن) آگسٽ 1975ع ۾ تيموري ڊيموڪريٽڪ يونين (يو ڊي ٽي) جي تختو اونڌو ڪرڻ واري ڪوشش جي مزاحمت ڪئي،[35] ۽ 28 نومبر 1975ع تي هڪ طرفي طور آزاديءَ جو اعلان ڪيو. انڊونيشي ٻيٽ نما اندر هڪ ڪميونسٽ رياست قائم ٿيڻ جي خدشي سبب انڊونيشي فوج 7 ڊسمبر 1975ع تي اوڀر تيمور تي حملو ڪيو.[36] انڊونيشيا 17 جولاءِ 1976ع تي اوڀر تيمور کي پنهنجو 27هون صوبو قرار ڏنو.[37] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل حملي جي مخالفت ڪئي، ۽ گڏيل قومن ۾ علائقي جي رسمي حيثيت ”پورچوگيزي انتظام هيٺ غيرخودمختيار علائقو“ طور برقرار رهي.[38]

انڊونيشي قبضو (1975ع–1999ع)

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اوڀر تيمور تي انڊونيشي قبضو ۽ اوڀر تيمور (صوبو)
مظاهرين هڪ پلي ڪارڊ جهلي بيٺل آهن، جنهن تي لکيل آهي "انڊونيشيا اوڀر تيمور مان هاڻي نڪري"
سيپٽمبر 1999ع دوران آسٽريليا ۾ انڊونيشيا کان آزادي جي حق ۾ مظاهرو

فريٽيلن حملي جي مزاحمت ڪئي؛ شروعاتي طور اها هڪ باقاعده فوج جي صورت ۾ نومبر 1978ع تائين علائقن تي ڪنٽرول برقرار رکندي رهي، جنهن کان پوءِ اها گوريلا مزاحمت ۾ تبديل ٿي وئي.[39] تيمور تي انڊونيشي قبضو تشدد ۽ سخت بي رحميءَ سان نشان لڳل رهيو. اوڀر تيمور ۾ استقبال، سچائي ۽ مفاهمت لاءِ ڪميشن لاءِ تيار ڪيل هڪ تفصيلي شمارياتي رپورٽ موجب 1974ع کان 1999ع جي وچ واري عرصي ۾ تڪرار سان لاڳاپيل گهٽ ۾ گهٽ 102,800 موت ٿيا، جن ۾ لڳ ڀڳ 18,600 قتل ۽ بک ۽ بيمارين سبب 84,200 اضافي موت شامل هئا. انگن اکرن جي کوٽ سبب هن عرصي دوران تڪرار سان لاڳاپيل موتن جو صحيح مجموعي انگ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي. پرتگالي، انڊونيشي ۽ ڪيٿولڪ چرچ جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ اندازي موجب اهو انگ 200,000 تائين به ٿي سگهي ٿو.[40] جبر ۽ پابندين صحت ۽ تعليم جي بنيادي ڍانچي ۽ خدمتن ۾ ٿيندڙ بهتريءَ جي اثرن کي گهٽائي ڇڏيو، جنهن سبب مجموعي طور زندگيءَ جي معيار ۾ ٿوري ئي واڌ ٿي؛ معاشي ترقيءَ جو وڏو فائدو انڊونيشيا جي ٻين علائقن مان آيل مهاجرن کي پهتو.[24]:271 تعليم جي وڏي پيماني واري توسيع جو مقصد ترقيءَ سان گڏ انڊونيشي ٻوليءَ جي استعمال ۽ اندروني سلامتيءَ کي پڻ وڌائڻ هو.[41]

1991ع ۾ انڊونيشي فوج طرفان 200 کان وڌيڪ مظاهرين جو قتل عام آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو ۽ انڊونيشيا تي بين الاقوامي دٻاءُ وڌي ويو. انڊونيشي صدر سوهارتو جي استعيفيٰ کان پوءِ،[39] نئين صدر بي. جي. حبيبي، آسٽريليا جي وزيراعظم جان هاورڊ جي هڪ خط کان متاثر ٿي، آزاديءَ بابت ريفرنڊم ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو.[42] انڊونيشيا ۽ پرتگال وچ ۾ گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل هڪ معاهدي جي نتيجي ۾ آگسٽ 1999ع ۾ گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ عوامي ريفرنڊم ڪرايو ويو. آزاديءَ جي حق ۾ واضح ووٽ کان پوءِ اوڀر تيمور جي انضمام حامي مليشيا، جن کي انڊونيشي فوج جي ڪجهه عنصرن جي حمايت حاصل هئي، سزاوار تشدد واري مهم شروع ڪئي. ان جي جواب ۾ انڊونيشي حڪومت هڪ گهڻ قومي امن قائم رکڻ واري فوج، انٽرفيٽ، کي نظم بحال ڪرڻ ۽ اوڀر تيموري پناهگيرن ۽ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن جي مدد ڪرڻ جي اجازت ڏني.[43]

25 آڪٽوبر 1999ع تي اوڀر تيمور جو انتظام گڏيل قومن اوڀر تيمور لاءِ گڏيل قومن جي عبوري انتظاميا (يو اين ٽي اي ٽي) وسيلي سنڀالي ورتو.[44][45] فيبروري 2000ع ۾ فوجي ڪمان گڏيل قومن حوالي ٿيڻ سان انٽرفيٽ جي مقرري ختم ٿي وئي.[46]

هاڻوڪو دور

[سنواريو]
جوزي راموس-هورتا روايتي رسمي لباس ۾ صحافين سان ڳالهائيندي
جوزي راموس-هورتا، 1996ع جو نوبل امن انعام ماڻيندڙ، تيمور-ليسٽي جو چوٿون ۽ ستون صدر

30 آگسٽ 2001ع تي اوڀر تيمورين گڏيل قومن جي انتظام هيٺ پنهنجي پهرين چونڊ ۾ ووٽ وڌو، جنهن جو مقصد آئين ساز اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊڻ هو.[13][47] 22 مارچ 2002ع تي آئين ساز اسيمبلي آئين جي منظوري ڏني.[13] مئي 2002ع تائين 205,000 کان وڌيڪ پناهگير واپس موٽي آيا هئا.[48] 20 مئي 2002ع تي تيمور-ليسٽي جي جمهوري جمهوريه جو آئين نافذ ٿيو ۽ گڏيل قومن تيمور-ليسٽي کي آزاد رياست طور تسليم ڪيو.[47][49] آئين ساز اسيمبليءَ جو نالو بدلائي قومي پارليامينٽ رکيو ويو، ۽ شانانا گُسمائو ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو.[50] 27 سيپٽمبر 2002ع تي تيمور-ليسٽي گڏيل قومن جو ميمبر ملڪ بڻيو.[51]

2006ع ۾ بدامني ۽ ڌڙابندي واري ويڙهه جي بحران سبب 155,000 ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا؛ نظم بحال ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن سيڪيورٽي فوجون موڪليون.[52][53] ايندڙ سال گُسمائو ٻي مدي لاءِ اميدوار ٿيڻ کان انڪار ڪيو. جيتوڻيڪ سال جي وچ واري صدارتي چونڊ کان اڳ ڪجهه ننڍا واقعا ٿيا، پر مجموعي عمل پرامن رهيو ۽ جوزي راموس-هورتا صدر چونڊيو ويو.[54][55] جون 2007ع ۾ گُسمائو پارلياماني چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ تيموري تعمير نو لاءِ قومي ڪانگريس (سي اين آر ٽي) پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ وزيراعظم بڻيو. فيبروري 2008ع ۾ راموس-هورتا قتل جي ڪوشش ۾ سخت زخمي ٿيو؛ وزيراعظم گُسمائو تي پڻ الڳ فائرنگ ڪئي وئي، پر هو محفوظ رهيو. نظم برقرار رکڻ لاءِ آسٽريليا جا وڌيڪ فوجي فوري طور موڪليا ويا.[56] مارچ 2011ع ۾ گڏيل قومن پوليس فورس جو عملي ڪنٽرول تيمور-ليسٽي اختيارين حوالي ڪيو. گڏيل قومن پنهنجي امن قائم رکڻ واري مشن کي 31 ڊسمبر 2012ع تي ختم ڪيو.[52]

مرڪز-کاٻي ڌر جي فريٽيلن پارٽيءَ جو فرانسسڪو گوتيرس مئي 2017ع ۾ صدر بڻيو.[57] فريٽيلن جي اڳواڻ ماري الڪاتيري جولاءِ 2017ع جي پارلياماني چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت ٺاهي. اها حڪومت جلد ئي ڪري پئي، جنهن جي نتيجي ۾ مئي 2018ع ۾ ٻي عام چونڊ ڪرائڻي پئي.[58] جون 2018ع ۾ اڳوڻو صدر ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جو اڳواڻ تائور ماتان رواڪ نئون وزيراعظم بڻيو.[59] اپريل 2022ع جي صدارتي چونڊ جي ٻئي مرحلي ۾ فرانسسڪو گوتيرس کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ جوزي راموس-هورتا 20 مئي 2022ع تي ٻيهر صدر بڻيو.[60] 2026ع ۾ فلپائن ۾ ٿيل آسيان سربراهه اجلاس، جيڪو تيمور-ليسٽي جي ساٿي ڪيٿولڪ ملڪ ۾ ٿيو، اهو پهريون آسيان سربراهه اجلاس هو جنهن ۾ تيمور-ليسٽي مڪمل آسيان ميمبر طور شرڪت ڪئي.[61]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جي جاگرافي
تيمور-ليسٽي جو اڀار وارو نقشو، جنهن ۾ جابلو اندريون علائقو ڏيکاريل آهي
تيمور-ليسٽي جو نقشو

ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ پئسفڪ جي وچ ۾ واقع،[62]:2 تيمور ٻيٽ ننڍن سنڊا ٻيٽن مان سڀ کان وڏو آهي، جيڪي ملائي ٻيٽ نما ۾ واقع آهن.[63]:1 ٻيٽ جي اتر ۾ وڌيڪ تيز ۽ بيچين باندا سمنڊ جا اومبائي ۽ ويٽر آبنائي آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ نسبتاً پرسڪون تيمور سمنڊ واقع آهي.[62]:2[64] تيمور-ليسٽي ٻيٽ کي انڊونيشيا سان ورهائي ٿو، جڏهن ته انڊونيشي علائقو اوئڪوسي واري الڳ ٿيل حصي کي ملڪ جي باقي علائقي کان ڌار ڪري ٿو. اٽائورو ٻيٽ ملڪ جي مکيه زميني حصي جي اتر ۾ واقع آهي،[62]:2 جڏهن ته چوٿون علائقو ننڍڙو جاڪو ٻيٽ آهي. ساوو سمنڊ اوئڪوسي جي اتر ۾ واقع آهي.[65]:1 ملڪ لڳ ڀڳ 265 ڪلوميٽرs (165 mi) ڊگهو ۽ 97 ڪلوميٽرs (60 mi) ويڪرو آهي، جڏهن ته ڪل زميني پکيڙ 14,874 چور�ڪلو� ميٽرs (5,743 sq mi) آهي.[63]:1 هي علائقو 8′15 ڏکڻ کان 10′30 ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ ۽ 125′50 اوڀر کان 127′30 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.[66]:2 ملڪ جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 700 ڪلوميٽرs (430 mi) آهي،[63]:27 جڏهن ته انڊونيشيا سان مکيه زميني سرحد 125 ڪلوميٽرs (78 mi) ڊگهي آهي ۽ اوئڪوسي واري زميني سرحد لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽرs (62 mi) آهي.[65]:1 ڏکڻ ۾ آسٽريليا ۽ ٻين طرفن کان انڊونيشيا سان سامونڊي سرحدون موجود آهن.[67][68] تيمور-ليسٽي جي خصوصي اقتصادي علائقي جي پکيڙ 77,051 km2 (29,750 mi2) آهي.[69]

ملڪ جو اندريون حصو جابلو آهي،[62]:2 ۽ غيرفعال آتش فشاني جبلن جون قطارون ٻيٽ جي ڊگھائيءَ سان پکڙيل آهن.[24]:2 ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ زمين جو ڍلان گهٽ ۾ گهٽ 40٪ آهي. ڏکڻ وارو حصو نسبتاً گهٽ جابلو آهي ۽ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪجهه ميدان پڻ آهن.[66]:2 ملڪ جي سڀ کان اوچي چوٽي تاتامائلاو آهي، جنهن کي جبل راميلائو پڻ سڏيو وڃي ٿو، ۽ ان جي اوچائي 2,963 ميٽرs (9,721 ft) آهي.[64][70] گهڻا درياهه سڪي واري موسم دوران گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور سڪي وڃن ٿا.[65]:2 ڪجهه سامونڊي علائقن ۽ درياهي وادين کان سواءِ، مٽي اٿلي، آسانيءَ سان ڪٽجندڙ ۽ گهٽ معيار واري آهي.[66]:13[24]:2 راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر ديلي آهي، جڏهن ته ٻيو سڀ کان وڏو شهر اڀرندي علائقي ۾ واقع بائوڪائو آهي.[71]:22

تيمور-ليسٽي ۾ زميني ڍڪ جي مختلف قسمن جو نقشو
زميني ڍڪ
ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق اوڀر تيمور جو نقشو

ملڪ جي آبهوا اڀرندي آهي ۽ سڄي سال گرمي پد نسبتاً مستحڪم رهي ٿو. برساتي موسم سڄي ملڪ ۾ ڊسمبر کان مئي تائين هلندي آهي ۽ ڏکڻ[66]:5 ۽ اندرئين علائقن ۾ آسٽريليا کان ايندڙ مون سون جي اثر سبب ٿوري وڌيڪ ڊگهي رهي ٿي.[24]:2 هن عرصي دوران ماهوار برسات 222–252 مليميٽرs (8.7–9.9 in) تائين پهچي سگهي ٿي. سڪي واري موسم ۾ اها گهٽجي 12–18 مليميٽرs (0.47–0.71 in) في مهينو ٿي وڃي ٿي.[66]:5 ملڪ سخت برساتن جي نتيجي ۾ ٻوڏن ۽ زمين جي کاڌ جو خطرو رکي ٿو، خاص طور جڏهن لا نينا جي اثر سبب برسات وڌي وڃي.[66]:13 جابلو اندريون حصو سامونڊي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ٿڌو آهي.[64] سامونڊي علائقا وڏي حد تائين زير زمين پاڻي تي دارومدار رکن ٿا، جنهن تي ناقص انتظام، ٻيلن جي ڪٽائي ۽ موسمي تبديلي جو دٻاءُ آهي.[66]:14 اندازو آهي ته موسمي تبديلي سبب گرمي پد ۾ ٿوري واڌ ٿي آهي، جڏهن ته سالياني برسات ۾ وڏي تبديلي نه آئي آهي.[66]:6

ملڪ جي سامونڊي ڪنارن وارا ماحولياتي نظام تمام گوناگون آهن ۽ اتر ۽ ڏکڻ ڪنارن، توڙي اڀرندي ڇيڙي ۽ وڌيڪ اولهندي علائقن ۾ الڳ الڳ آهن. انهن ۾ مرجاني چٽانون پڻ شامل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جا سامونڊي پاڻي مرجاني ٽڪنڊي واري حياتياتي گوناگونيت جي اهم علائقي جو حصو آهن.[63]:28 تيمور-ليسٽي جي انتهائي اڀرندي حصي ۾ پائتچائو جابلو قطار ۽ ايرا لالارو ڍنڍ وارو علائقو شامل آهي، جتي ملڪ جو پهريون تحفظ هيٺ علائقو، نينو ڪونيس سانتانا قومي پارڪ، واقع آهي.[72] هن علائقي ۾ ملڪ جو آخري بچيل اڀرندي سڪو ٻيلو موجود آهي. هتي ڪيترائي منفرد ٻوٽا ۽ جانور ملن ٿا ۽ آبادي تمام گهٽ آهي.[73] اتر سامونڊي ڪنارو ڪيترن مرجاني چٽانن جي نظامن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن کي خطري هيٺ قرار ڏنو ويو آهي.[74][75]

ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 41,000 زميني ٻوٽن جون جنسون موجود آهن. 2010ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ٻيلن تيمور-ليسٽي جي 35٪ زمين ڍڪي ٿي.[76]:1 اتر سامونڊي ڪناري، مرڪزي اوچن علائقن ۽ ڏکڻ سامونڊي ڪناري جا ٻيلا هڪ ٻئي کان مختلف آهن.[65]:2 تيمور-ليسٽي تيمور ۽ ويٽر جا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا واري ماحولياتي علائقي جو حصو آهي.[77] ماحولياتي تحفظ بابت ڪجهه قانون موجود آهن، پر اهو حڪومت جي بنيادي ترجيحن مان نه رهيو آهي.[71]:27[63]:10–14 موسمي تبديليءَ کان سواءِ، مقامي ماحولياتي نظامن کي ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تنزلي، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ ۽ آلودگيءَ جا خطرا پڻ آهن.[76]:2–3

حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جي سياست
شانانا گُسمائو مغربي انداز جي سوٽ ۾
شانانا گُسمائو، انڊونيشي قبضي جي خاتمي کان پوءِ اوڀر تيمور جو پهريون صدر

تيمور-ليسٽي جو سياسي نظام نيم صدارتي آهي، جيڪو وڏي حد تائين پرتگالي نظام تي ٻڌل آهي.[78][79]:175 آئين صدر ۽ وزيراعظم وچ ۾ انتظامي اختيارن جي ورهاست سان گڏ اختيارن جي ورهاست تحت انتظاميا، مقننہ ۽ عدليه کي به هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو.[71]:12 ڪنهن هڪ شخص کي ساڳئي وقت مقننہ ۽ انتظاميا ٻنهي ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. مقننہ جو مقصد انتظاميا تي نگراني ۽ توازن قائم رکڻ آهي؛ پر عملي طور سڀني سياسي پارٽين جي حڪومتن دوران انتظاميا مقننہ تي گهڻو اثر برقرار رکيو آهي، جيڪو سياسي پارٽين ۽ اتحادن اندر فردي اڳواڻن جي بالادستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.[79]:174 وزيرن جي ڪائونسل وسيلي انتظاميا وٽ ڪجهه باقاعده قانونسازي جا اختيار پڻ آهن.[79]:175 عدليه اصولي طور آزاد نموني ڪم ڪري ٿي، جيتوڻيڪ انتظاميا جي مداخلت جا ڪجهه واقعا به سامهون آيا آهن.[71]:13, 39[80] پري وارن علائقن جي ماڻهن لاءِ رسائي بهتر ڪرڻ خاطر ڪجهه عدالتون مختلف هنڌن تي منتقل ٿينديون رهن ٿيون.[80] سياسي بيان بازيءَ جي باوجود سياستدانن عام طور آئين ۽ جمهوري ادارن جي پابندي ڪئي آهي ۽ حڪومتن جي تبديلي پرامن نموني ٿيندي رهي آهي.[71]:15, 42 چونڊون هڪ آزاد اداري طرفان ڪرايون وڃن ٿيون،[81]:216 ۽ ووٽرن جي شرڪت عام طور تمام گهڻي، لڳ ڀڳ 70٪ کان 85٪ تائين رهي ٿي.[71]:17[82] سياسي نظام کي عوامي سطح تي وسيع قبوليت حاصل آهي.[71]:17[83]:106

تيمور-ليسٽي جو رياست جو سربراهه جمهوريه جو صدر آهي، جيڪو عوامي ووٽ وسيلي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو وڃي ٿو،[3]:244 ۽ وڌ ۾ وڌ ٻه مدتون عهدي تي رهي سگهي ٿو.[80] رسمي طور سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل صدر جا اختيار ٻين ساڳين نيم صدارتي نظامن جي صدرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً محدود آهن، ۽ کيس وزيراعظم يا وزيرن جي ڪائونسل کي مقرر يا برطرف ڪرڻ جو سڌو اختيار ناهي. تنهن هوندي به، سڌي عوامي چونڊ سبب اڳوڻن صدرن غيررسمي طور وڏي سياسي اثر ۽ قوت استعمال ڪئي آهي.[79]:175 صدر کي حڪومتي قانونسازي تي ويٽو ڪرڻ، ريفرنڊم شروع ڪرائڻ ۽ اهڙي حالت ۾ پارليامينٽ ٽوڙڻ جو اختيار آهي، جڏهن اها حڪومت ٺاهي يا بجيٽ منظور ڪرڻ ۾ ناڪام رهي.[3]:244 جيڪڏهن صدر ڪنهن قانونسازي تي ويٽو ڪري، ته پارليامينٽ ٻن ڀاڱن جي ٽن جي اڪثريت سان اهو ويٽو رد ڪري سگهي ٿي.[71]:10 وزيراعظم پارليامينٽ مان چونڊيو وڃي ٿو؛ صدر اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جي اڳواڻ کي تيمور-ليسٽي جو وزيراعظم مقرر ڪري ٿو، جڏهن ته وزيراعظم جي تجويز تي ڪابينا مقرر ڪئي وڃي ٿي.[71]:10[84] حڪومت جو سربراهه طور وزيراعظم ڪابينا جي صدارت ڪري ٿو.[84]

کجين جي وڻن جي وچ ۾ اڇي عمارت
قومي پارليامينٽ، جنهن جي سامهون پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي برادري جا جهنڊا لڳل آهن

هڪ ايواني قومي پارليامينٽ جا نمائندا عوامي ووٽ وسيلي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا.[80] سيٽن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ 52 ۽ وڌ ۾ وڌ 65 ٿي سگهي ٿو. پارليامينٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ سياسي پارٽين کي گهٽ ۾ گهٽ 3٪ ووٽ حاصل ڪرڻا پون ٿا، جڏهن ته اهل پارٽين کي سيٽون ڊي هونٽ طريقي سان ورهايون وڃن ٿيون.[84] چونڊون مقابلي واري گهڻ پارٽي نظام تحت ٿين ٿيون. آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي طاقت فريٽيلن وٽ رهي، جيڪا انڊونيشي حملي کان ٿورو اڳ قائم ٿي ۽ مزاحمت جي اڳواڻي ڪئي. پنهنجي تاريخ سبب فريٽيلن پاڻ کي حڪومت جي فطري پارٽي سمجهندي هئي ۽ گهڻ پارٽي نظام جي حمايت ڪندي هئي، پر ساڳئي وقت اها هڪ غالب پارٽي نظام جي اُڀرڻ جي اميد رکندي هئي. آزاديءَ کان اڳ ۽ پوءِ گڏيل قومن ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي سهائتا نئين سياسي نظام کي 2006ع جي بحران جهڙن جهٽڪن کان بچڻ ۾ مدد ڏني.[79]:173

پارلياماني چونڊن ۾ اميدوار سڄي ملڪ تي ٻڌل هڪ واحد قومي تڪ ۾ پارٽي فهرست نظام تحت چونڊ وڙهن ٿا. اميدوار هر پارٽي جي هڪ ترتيبوار فهرست ۾ شامل هوندا آهن. هر سياسي پارٽي طرفان پيش ڪيل هر ٽن اميدوارن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ عورت هجڻ لازمي آهي.[79] انهيءَ ڪري عورتون پارليامينٽ جي ٽئين حصي کان وڌيڪ سيٽن تي موجود آهن، پر حڪومت جي ٻين سطحن ۽ پارٽين جي قيادت ۾ سندن نمائندگي گهٽ آهي.[80] جيتوڻيڪ پارٽي فهرست وارو نظام سياسي پارٽين جي گهڻائيءَ کي هٿي ڏئي ٿو، پر اهو ووٽرن کي هر پارٽي طرفان چونڊيل انفرادي اميدوارن تي محدود اثر ڏئي ٿو.[79]:175–176

سياسي ورهاست طبقاتي ۽ جاگرافيائي ٻنهي بنيادن تي موجود آهي. ملڪ جي اوڀر ۽ اولهه علائقن وچ ۾ هڪ وسيع فرق ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو انڊونيشي حڪمرانيءَ دوران پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهي. خاص طور فريٽيلن جو اوڀر وارن علائقن سان مضبوط سياسي لاڳاپو آهي.[79]:176–177 سياسي پارٽيون نظريي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نمايان شخصيتن سان وابسته هونديون آهن.[71]:16[85] تيموري تعمير نو لاءِ قومي ڪانگريس (سي اين آر ٽي) 2007ع جي پارلياماني چونڊن ۾ شانانا گُسمائو کي وزيراعظم لاءِ اميدوار بڻائڻ جي مقصد سان قائم ٿيڻ کان پوءِ فريٽيلن جي مکيه مخالف پارٽي بڻجي وئي.[79]:168–169[86] ٻنهي وڏين پارٽين ۾ نسبتاً استحڪام رهيو آهي، پر انهن جي قيادت اڃا تائين گهڻو ڪري انهن ”پراڻن اڳواڻن“ وٽ آهي، جيڪي انڊونيشيا خلاف مزاحمت دوران نمايان ٿيا هئا.[79]:175[71]:10–11[87][88]

سياست ۽ انتظاميا جو مرڪز راڄڌاني ديلي آهي، جڏهن ته گهڻيون سول خدمتون قومي حڪومت جي ذميواري آهن.[71]:9, 36 اوئڪوسي، جيڪو انڊونيشي علائقي سبب ملڪ جي باقي حصي کان الڳ آهي، ڪجهه خودمختياري رکندڙ خصوصي انتظامي علائقو آهي.[79]:180 تيمور-ليسٽي جي قومي پوليس ۽ تيمور-ليسٽي دفاعي فوج 2008ع کان قانوني هٿياربند قوت جي اجاره داري برقرار رکن ٿا، ۽ انهن ادارن کان ٻاهر هٿيار تمام گهٽ موجود آهن.[71]:8 جيتوڻيڪ اختيارن جي غلط استعمال جا الزام سامهون آيا آهن، پر پوليس تي عدالتي نگراني به موجود آهي ۽ اداري تي عوامي اعتماد وڌيو آهي.[80] هڪ سرگرم سول سوسائٽي حڪومت کان آزاد نموني ڪم ڪري ٿي، ۽ ميڊيا ادارا پڻ وڏي حد تائين آزاد آهن.[71]:11–12 سول سوسائٽي تنظيمون، جن ۾ شاگرد گروهه به شامل آهن، گهڻو ڪري راڄڌانيءَ ۾ مرڪوز آهن. معيشت جي ڍانچي سبب ملڪ ۾ طاقتور ٽريڊ يونينون موجود ناهن.[71]:17 ڪيٿولڪ چرچ ملڪ ۾ مضبوط سماجي ۽ سياسي اثر رکي ٿو.[71]:40

دلي ۾ صدارتي محل نڪولئو لوباٽو

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
تيمور-ليسٽي جو نقشو، جنهن ۾ ملڪ کي چوڏهن ميونسپلٽين ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي
تيمور-ليسٽي جون چوڏهن ميونسپلٽيون

تيمور-ليسٽي کي چوڏهن ميونسپلٽين ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي 64 انتظامي پوسٽن، 442 سوڪو (ڳوٺن) ۽ 2,225 آلڊيئا (ننڍن ڳوٺاڻن وسندين) ۾ ورهايل آهن.[89][90][91] ميونسپلٽيون هيٺ ڏنل آهن:

ميونسپلٽي[89][91] گاديءَ جو هنڌ[89][91][92] آبادي (2022ع)[93]
1. آئليو آئليو 54,631
2. آئينارو آئينارو 72,989
3. اٽائورو ويلا مائوميٽا 10,302
4. بائوڪائو بائوڪائو 133,881
5. بوبونارو ماليانا 106,543
6. ڪووا ليما سوائي 73,909
7. ديلي ديلي 324,269
8. ارميرا گلينو 138,080
9. لائوٽيم لوسپالوس 69,836
10. ليڪيسا ليڪيسا 83,689
11. ماناتوتو ماناتوتو 50,989
12. مانوفاهي سامي 60,536
13. اوئڪوسي پانٽي مڪاسار 80,726
14. ويڪيڪي ويڪيڪي 80,054
تيمور-ليسٽي ديلي 1,340,434

هاڻوڪو ميونسپلٽين ۽ انتظامي پوسٽن وارو نظام پرتگالي حڪمرانيءَ دوران قائم ڪيو ويو هو.[94]:3 جيتوڻيڪ آئين ۾ اختيارن جي هيٺين سطح ڏانهن منتقليءَ جو ذڪر ٿيل آهي، پر عملي انتظامي اختيار گهڻو ڪري ديلي مان ڪم ڪندڙ قومي حڪومت وٽ مرڪوز آهن.[95]:2 آزاديءَ کان پوءِ ان ڳالهه تي بحث ٿيو ته اختياري ورڇ کي ڪهڙي نموني لاڳو ڪجي. مختلف تجويزن ۾ سوڪو ۽ مرڪزي حڪومت جي وچ ۾ انتظام جا مختلف درجا تجويز ڪيا ويا. گهڻين تجويزن ۾ سوڪو سطح جي باقاعده حڪمرانيءَ لاءِ واضح ضابطا نه هئا، ۽ انهن کي گهڻو ڪري روايتي سماجي علائقا سمجهيو ويندو هو، جيڪي سرڪاري انتظام جي درجي کان وڌيڪ برادرين جي سڃاڻپ جو اظهار ڪندا هئا. آخرڪار پراڻا ضلعا برقرار رکيا ويا ۽ 2009ع ۾ انهن جو نالو بدلائي ميونسپلٽيون رکيو ويو، پر انهن کي تمام ٿورا اختيار ڏنا ويا.[83]:88–92

2016ع ۾ انتظامي نظام ۾ تبديليون ڪيون ويون، جن تحت هر ميونسپلٽيءَ جي اڳواڻي مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل هڪ سرڪاري عملدار ڪري ٿو. ان عملدار کي مقامي طور چونڊيل اڳواڻ صلاح ڏين ٿا.[94]:4, 7 الڳ ٿيل اوئڪوسي ميونسپلٽي، جيڪا مضبوط مقامي سڃاڻپ رکي ٿي ۽ مڪمل طور انڊونيشي علائقي سان گهيريل آهي، بابت 2002ع جي آئين جي آرٽيڪلن 5 ۽ 71 ۾ خصوصي انتظامي پاليسي ۽ اقتصادي نظام جي گنجائش رکي وئي. 18 جون 2014ع جي قانون 3/2014 ذريعي ان آئيني شق کي لاڳو ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2015ع کان نافذ ٿيو ۽ اوئڪوسي کي خصوصي انتظامي علائقو بڻايو. علائقي جون پنهنجون سول خدمتون جون 2015ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون.[96][97] جنوري 2022ع ۾ اٽائورو ٻيٽ، جيڪو اڳ ديلي جو هڪ انتظامي پوسٽ هو، الڳ ميونسپلٽي بڻجي ويو.[91] ان جي ننڍڙي آباديءَ سبب، جنهن بابت حڪومت جو چوڻ آهي ته اها ميونسپل اسيمبلي چونڊڻ لاءِ ڪافي ناهي، اٽائورو کي اوئڪوسي جهڙي خصوصي اقتصادي علائقي ۾ تبديل ڪرڻ جون تجويزون موجود آهن.[98]

تيمور-ليسٽي جي انتظامي نظام جي سڀ کان هيٺين سطحن، يعني آلڊيئا ۽ سوڪو، جو انتظام گهڻو ڪري روايتي ريتن جي عڪاسي ڪري ٿو،[95]:1 ۽ مقامي برادرين جي سڃاڻپ ۽ گهرن وچ ۾ لاڳاپن سان ڳنڍيل آهي.[99]:4 هڪ سوڪو ۾ عام طور 2,000 کان 3,000 ماڻهو رهن ٿا. انهن ادارن جي ڊگهي تاريخ ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان سندن گهري لاڳاپي سبب سوڪو حڪومت جي اها سطح آهن، جيڪا مٿين انتظامي درجن جي ڀيٽ ۾ مقامي برادريءَ جي سڃاڻپ سان وڌيڪ ڳنڍيل آهي.[83]:89 اهي لاڳاپا بهرحال خود زمين کان وڌيڪ ان علائقي اندر موجود مائٽيءَ وارن گروهن سان ڳنڍيل هوندا آهن.[100]:52–53 مختلف سوڪو وچ ۾ لاڳاپا پڻ روايتي ريتن جي عڪاسي ڪن ٿا، مثال طور مقامي منصوبن لاءِ هڪ ٻئي کي سهڪار ڏيڻ جي باهمي روايت.[99]:9

2004ع ۾ منظور ڪيل قانونن تحت ڪجهه سوڪو عملدارن جي چونڊ جو بندوبست ڪيو ويو، پر انهن عهدن کي ڪو باقاعده سرڪاري اختيار نه ڏنو ويو. 2009ع جي نئين قانون انهن عهدن جي ذميوارين کي وڌيڪ واضح ڪيو، پر اهي اڃا به رسمي رياستي ڍانچي کان ٻاهر رهيا ۽ باقاعده انتظام ۽ خدمتن لاءِ ميونسپل حڪومتن تي ڀاڙيندا رهيا.[83]:94–97 2016ع ۾ وڌيڪ وضاحت ڪئي وئي، جنهن سان سوڪو ۽ آلڊيئا کي رسمي انتظامي درجن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقامي برادرين طور ڏسڻ وارو تصور مضبوط ٿيو. رياست سان رسمي لاڳاپي جي ان کوٽ باوجود، سوڪو اڳواڻ مقامي سطح تي گهڻو اثر رکن ٿا ۽ سندن برادريون کين اڪثر رياست جي نمائندن طور ڏسن ٿيون. انهن وٽ اهڙيون ذميواريون پڻ آهن، جيڪي عام طور شهري انتظام سان لاڳاپيل هونديون آهن.[94]:7–10

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جي معيشت
Economy of East Timor (nominal GDP)(previous and data)
اوڀر تيمور جي معيشت (ناليوار جي ڊي پي) (اڳوڻي ۽ ڊيٽا)
اوڀر تيمور جي برآمدن جو چارٽ 2010
2000ع کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ڏيکاريندڙ گراف، جنهن ۾ 2012ع تي بلند ترين سطح ۽ ان کان پوءِ گهٽتائي ۽ ٻيهر واڌ ڏيکاريل آهي
تيمور-ليسٽي جي نالي ماتر مجموعي گهريلو پيداوار

تيمور-ليسٽي جي معيشت هڪ مارڪيٽ معيشت آهي، جيتوڻيڪ اها ڪجهه محدود شين جي برآمد تي گهڻو دارومدار رکي ٿي[101] ۽ ان ۾ سرڪاري شعبي جو حصو وڏو آهي. ملڪ اندر وسيع غربت سبب مارڪيٽ جون سرگرميون محدود آهن.[71]:20 ملڪ آمريڪي ڊالر کي ڪرنسي طور استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ننڍن ڏي وٺ وارن معاملن لاءِ پنهنجا سينتاوو سڪا جاري ڪري ٿو.[102][103] معيشت عام طور پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ کليل آهي، پر پرڏيهين لاءِ زمين جي مالڪيءَ تي پابندي سبب ڪيترن سيڙپڪارن کي مقامي ڀائيوار جي ضرورت پوي ٿي.[71]:20 مقابلو حڪومتي رڪاوٽن کان وڌيڪ معيشت جي ننڍي جسامت سبب محدود آهي. برآمدن جي ڀيٽ ۾ درآمدون تمام گهڻيون آهن،[71]:21 ۽ شين جون قيمتون اڪثر ويجهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هونديون آهن.[71]:27 مهانگائيءَ تي سرڪاري خرچن جو وڏو اثر پوي ٿو.[104]:257 2011ع کان 2021ع تائين معاشي واڌ سست رهي ۽ سراسري طور رڳو 2.5٪ في سال هئي.[105]:24

ملڪ جي گهڻي آبادي تمام غريب آهي، ۽ 40٪ کان ٿورو وڌيڪ ماڻهو قومي غربت جي لڪير کان هيٺ رهن ٿا. اها غربت خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ وڌيڪ آهي، جتي ڪيترائي ماڻهو گذران لاءِ پوک يا مڇي مارڻ تي ڀاڙين ٿا. شهري علائقن ۾ به اڪثريت غريب آهي. مجموعي طور عورتون مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غريب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڪثر گهٽ اجرت وارن شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.[71]:18 غذائي کوٽ عام آهي، ۽ اڌ کان وڌيڪ ٻارن ۾ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جا نشان ڏٺا ويا آهن.[104]:255 2016ع تائين شادي شده ڪم ڪرڻ جي عمر وارن مردن (15–49 سال) مان 91٪ روزگار ۾ هئا، جڏهن ته ساڳي عمر وارين شادي شده عورتن مان رڳو 43٪ ڪم ڪندڙ هيون. گهر ۽ زمين جي مالڪي ۽ بينڪ اڪائونٽ رکڻ ۾ مردن کي ٿورو فائدو حاصل آهي.[106]:14 ملڪ جون اوڀر واريون ٽي ميونسپلٽيون، جتي لڳ ڀڳ چوٿون حصو آبادي رهي ٿي، اولهندي علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ غربت رکن ٿيون، جڏهن ته اولهندي علائقن ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 50٪ آبادي رهي ٿي.[81]:214

66٪ خاندانن جي گذران جو ڪجهه حصو خودڪفيل سرگرمين مان پورو ٿئي ٿو؛ تنهن هوندي به ملڪ مجموعي طور پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن لاءِ ڪافي پيداوار نٿو ڪري، تنهنڪري درآمدن تي ڀاڙي ٿو.[66]:16 زرعي ڪم جو غربت سان گهرو لاڳاپو آهي ۽ حڪومت طرفان هن شعبي ۾ سيڙپڪاري گهٽ آهي.[104]:260 ملڪي مڇيءَ جي پڪڙ مان 94٪ سمنڊ مان اچي ٿي، خاص طور سامونڊي ڪنارن واري مڇيگيري مان.[66]:17 راڄڌاني ديلي جا رهواسي سراسري طور ملڪ جي ٻين علائقن کان بهتر حالت ۾ آهن، جيتوڻيڪ بين الاقوامي معيارن مطابق اهي به اڃا غريب آهن.[104]:257 خانگي شعبي جي ننڍي جسامت سبب حڪومت اڪثر سرڪاري ڪاروبارن جي وڏي گراهڪ هوندي آهي. قومي آباديءَ جو چوٿون حصو غيررسمي معيشت ۾ ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته رسمي سرڪاري ۽ خانگي شعبا هر هڪ لڳ ڀڳ 9٪ ماڻهن کي روزگار ڏين ٿا.[71]:18 ڪم ڪرڻ جي عمر وارن ماڻهن مان لڳ ڀڳ 23٪ رسمي شعبي ۾ آهن، 21٪ شاگرد آهن، ۽ 27٪ گذران لاءِ پوک يا مڇيگيري ڪن ٿا.[71]:21 معيشت گهڻو ڪري نقد رقم تي ٻڌل آهي، جڏهن ته بينڪن وٽ ڪاروباري قرضن جي سهولت محدود آهي.[105]:11–12 پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن کان ايندڙ موڪليل رقمون سالياني لڳ ڀڳ 100 ملين آمريڪي ڊالر ٿين ٿيون.[104]:257

چار سڪا، جن تي تيمور-ليسٽي جو سرڪاري نالو ۽ مختلف نقش چٽيل آهن
سينتاوو جا جزوي سڪا، جيڪي مقامي طور آمريڪي ڊالر جي حصي طور استعمال ٿين ٿا

هي وسيع غربت قدرتي وسيلن جي لحاظ کان ملڪ جي وڏي دولت سان تضاد رکي ٿي. آزاديءَ وقت في ماڻهو قدرتي وسيلن جي قدر مٿئين وچولي آمدني واري ملڪ جي دولت جي برابر هئي. ان دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو تيل ۽ چوٿون حصو کان وڌيڪ قدرتي گئس تي ٻڌل هو. تيمور-ليسٽي پيٽروليم فنڊ 2005ع ۾ قائم ڪيو ويو ته جيئن انهن غيرقابل تجديد وسيلن کي وڌيڪ پائيدار دولت ۾ تبديل ڪري سگهجي.[63]:4–6 2005ع کان 2021ع تائين تيل جي وڪري مان 23 ارب آمريڪي ڊالر فنڊ ۾ داخل ٿيا. سيڙپڪاريءَ مان 8 ارب ڊالر حاصل ٿيا، جڏهن ته 12 ارب ڊالر خرچ ڪيا ويا.[71]:30 تيل ۽ گئس جي ذخيرن ۾ گهٽتائي سبب 2010ع کان انساني ترقيءَ جي اشاريي ۾ به گهٽتائي شروع ٿي.[71]:18–19 سرڪاري خرچن جو 80٪ هن فنڊ مان پورو ٿئي ٿو، جنهن ۾ 2021ع تائين 19 ارب آمريڪي ڊالر موجود هئا، جيڪو قومي بجيٽ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هو. تيل جي آمدني گهٽجڻ سان فنڊ ختم ٿيڻ جي خطري کي منهن ڏئي رهيو آهي. 2009ع کان پوءِ لڳ ڀڳ هر سال فنڊ مان ڪڍڻ پائيدار حد کان وڌيڪ رهيو آهي.[71]:23 بايو-اونڊان ميدان جا وسيلا جلد ختم ٿيڻ جي اميد آهي، جڏهن ته اڃا ترقي نه ڪيل گريٽر سن رائز ميدان مان وسيلن جي ڪڍڻ فني ۽ سياسي لحاظ کان ڏکيو ثابت ٿيو آهي. باقي امڪاني ذخيرن جي قدر به گهٽجي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي سطح تي تيل ۽ گئس کي توانائيءَ جي ذريعن طور گهٽ پسند ڪيو پيو وڃي.[104]:264–272[107]

ملڪ جي معيشت وڏي حد تائين سرڪاري خرچن ۽ گهٽ حد تائين پرڏيهي امداد تي دارومدار رکي ٿي.[108] 2012ع کان سرڪاري خرچن ۾ گهٽتائي شروع ٿي، جنهن جا اثر ايندڙ سالن ۾ خانگي شعبي تي به پيا. حڪومت ۽ ان جي سرڪاري تيل ڪمپني اڪثر وڏن خانگي منصوبن ۾ سيڙپڪاري ڪن ٿيون. سرڪاري خرچن ۾ گهٽتائي سان مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ به گهٽجي وئي.[71]:18 پيٽروليم فنڊ کان پوءِ حڪومت جي آمدنيءَ جو ٻيو وڏو ذريعو ٽيڪس آهن. ٽيڪس آمدني مجموعي گهريلو پيداوار جي 8٪ کان به گهٽ آهي، جيڪا علائقي جي ڪيترن ئي ۽ ساڳي جسامت وارن ملڪن کان گهٽ آهي. حڪومت جي ٻين آمدنين جا ذريعا 23 ”خودمختيار ادارا“ آهن، جن ۾ بندرگاهه اختيار، بنيادي ڍانچي جون ڪمپنيون ۽ تيمور-ليسٽي جي قومي يونيورسٽي شامل آهن.[105]:13, 28–309 مجموعي طور سرڪاري خرچ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سطحن مان آهن،[105]:12 جيتوڻيڪ تعليم، صحت ۽ پاڻيءَ جي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ آهي.[104]:260

انساني سرمائي جي کوٽ، ڪمزور بنيادي ڍانچي، اڻپوري قانوني نظام ۽ غيرموثر ضابطي واري ماحول سبب خانگي شعبي جي ترقي سست رهي آهي.[108] ملڪيت جا حق اڃا به واضح نموني مقرر ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پرتگالي ۽ انڊونيشي حڪمرانيءَ واري دور جا متضاد مالڪي دستاويز موجود آهن، ۽ ساڳئي وقت روايتي مقامي حقن کي به تسليم ڪرڻو پوي ٿو.[71]:23 2010ع تائين شهري گهرن مان 87.7٪ (321,043 ماڻهو) ۽ ٻهراڙيءَ وارن گهرن مان 18.9٪ (821,459 ماڻهو) وٽ بجلي هئي، جڏهن ته قومي سراسري 38.2٪ هئي.[109] ڪم ڪرڻ جي عمر واري آبادي وڌڻ باوجود 2014ع کان 2018ع تائين خانگي شعبو سکڙيو. زراعت ۽ پيداواري صنعت في ماڻهو پيداوار جي لحاظ کان آزاديءَ واري وقت کان به گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي.[104]:255–256 غيرتيل معيشت جا شعبا گهربل نموني ترقي نه ڪري سگهيا آهن،[110] ۽ تعمير ۽ انتظامي شعبن جي واڌ تيل جي آمدنيءَ تي دارومدار رکي ٿي.[104]:256 تيل تي اهڙي انحصار ۾ وسيلن جي لعنت جون ڪجهه خاصيتون ڏٺيون وڃن ٿيون.[111] 2013ع کان 2019ع تائين غيرفوسلي ايندھن وارين برآمدن مان 90٪ حصو ڪافي جو هو، جڏهن ته اهڙين سمورين برآمدن جي سالياني ماليت لڳ ڀڳ 20 ملين آمريڪي ڊالر هئي.[104]:257 2017ع ۾ ملڪ جو دورو 75,000 سياحن ڪيو.[112]

آئليئو ضلعي جو ھڪ جابلو ڳوٺ
دلي جو شاپنگ مال
دلي جي بندرگاھ

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جي آبادي
آباديءَ جو گراف، جنهن ۾ نوجوانن جو نمايان وڏو تناسب ڏيکاريل آهي
آباديءَ جو هرم

تيمور-ليسٽي جي 2015ع واري آدمشماريءَ ۾ آبادي 1,183,643 رڪارڊ ڪئي وئي،[7] جيڪا 2022ع واري آدمشماريءَ ۾ وڌي 1,341,737 ٿي وئي.[113]:23 آبادي گهڻو ڪري سامونڊي ڪناري سان رهي ٿي، جتي ملڪ جا سڀ شهري علائقا واقع آهن.[63]:27 شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن کي عام طور وڌيڪ رسمي تعليم، روزگار جا موقعا ۽ صحت جون سهولتون حاصل آهن. سڄي ملڪ ۾ صنفي اڻبرابري نمايان آهي، پر شهري راڄڌانيءَ ۾ اها نسبتاً گهٽ شديد آهي. دولتمند اقليت اڪثر علاج، تعليم ۽ ٻين مقصدن لاءِ پرڏيهه وڃي ٿي.[71]:25 آبادي نوجوان آهي ۽ وچين عمر 20 سالن کان گهٽ آهي.[71]:29 خاص طور 14 سالن کان وڌيڪ عمر واري مرد آباديءَ جو وڏو حصو (2015ع ۾ لڳ ڀڳ 45٪) 15 کان 24 سالن جي عمر وچ ۾ هو، جيڪو دنيا ۾ مردن جي ٽيون نمبر وڏي ”نوجوان آباديءَ جي اُڀار“ جو تناسب هو.[81]:212

تيمور-ليسٽي حڪومت جي ويب سائيٽ تي تيمور-ليسٽي جي ماڻهن لاءِ انگريزي نسبت وارو نالو Timorese ڄاڻايل آهي.[114] ٻين حوالن ۾ کين East Timorese پڻ سڏيو ويو آهي.[115][116] لفظ مائوبيري [de]

اڳ پرتگالين طرفان مقامي اوڀر تيمورين لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ اڪثر اڻپڙهيل ۽ اڻتعليم يافته ماڻهن جي مترادف طور ڪم ايندو هو، پر فريٽيلن ان کي فخر واري سڃاڻپ طور اختيار ڪيو.[117]

صحت لاءِ 2021ع ۾ قومي بجيٽ جو 6٪ مختص ڪيو ويو.[71]:24 1990ع کان 2019ع تائين متوقع عمر 48.5 سالن مان وڌي 69.5 سال ٿي وئي. 2000ع کان 2010ع تائين تعليم حاصل ڪرڻ جا متوقع سال 9.8 مان وڌي 12.4 ٿيا، جڏهن ته تعليم جا سراسري سال 2.8 مان وڌي 4.4 ٿيا. 2010ع کان پوءِ انهن شعبن ۾ اڳڀرائي محدود رهي آهي. في ماڻهو مجموعي قومي آمدني پڻ 2010ع ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جنهن کان پوءِ گهٽجي وئي.[118]:3 2016ع تائين 45.8٪ اوڀر تيموري ماڻهو غربت جو شڪار هئا، جن مان 16.3٪ شديد غربت ۾ هئا.[118]:6 زرخيزي جي شرح، جيڪا آزاديءَ وقت 7.8 سان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي،[119] 2016ع تائين گهٽجي 4.2 ٿي وئي. اها شرح ٻهراڙيءَ وارن علائقن، غريب[106]:3 ۽ گهٽ پڙهيل گهراڻن ۾ نسبتاً وڌيڪ آهي.[120] 2016ع تائين هڪ گهراڻي جي سراسري فردن جو انگ 5.3 هو، 41٪ ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا ۽ 18٪ گهراڻن جون سربراهه عورتون هيون.[106]:2 ٻارن جي موت جي شرح في 1,000 زنده ڄاول ٻارن تي 30 هئي، جيڪا 2003ع ۾ في 1,000 تي 60 هئي.[106]:7 پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن 46٪ ٻارن ۾ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ ڏٺي وئي، جيڪا 2010ع ۾ 58٪ هئي. ساڳئي عرصي دوران ڪم ڪرڻ جي عمر وارن بالغن ۾ ٿولهه 5٪ مان وڌي 10٪ ٿي وئي. 2016ع تائين 40٪ ٻار، 23٪ عورتون ۽ 13٪ مرد انيميا جو شڪار هئا.[106]:11



نسلي بناوٽ

[سنواريو]

تيموري برادريون رڳو نسلي پسمنظر يا لساني گروهه جي بنياد تي سختيءَ سان ورهايل ناهن. جدا جدا برادريون ساڳي نسل يا ٻولي رکي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪيترن علائقن ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي وچ ۾ هڪ ٻئي سان ميلاپ ۽ گڏيل بناوٽ پڻ ملي ٿي.[100]:44 خانداني لاڳاپا ۽ نسل، جيڪي مقدس گهر سان وابستگيءَ سان ڳنڍيل آهن، سڃاڻپ جا وڌيڪ اهم اشارا آهن.[100]:47 هر خانداني گروهه عام طور ڪنهن هڪ ٻولي يا لهجي سان پاڻ کي سڃاڻي ٿو.[100]:49 هن وڏي مقامي گوناگونيت باوجود، ملڪ جي اوڀر (بائوڪائو، لائوٽيم ۽ ويڪيڪي ميونسپلٽين) ۽ اولهه وچ ۾ هڪ وسيع ثقافتي ۽ سڃاڻپ وارو فرق موجود آهي، جيڪو لساني يا نسلي فرق کان وڌيڪ تاريخ جو نتيجو آهي،[100]:45–47 جيتوڻيڪ اهو تمام هلڪي نموني ٻن لساني گروهن سان پڻ لاڳاپيل آهي.[121]:142–143 هتي گڏيل پرتگالي ۽ مقامي نسل جي ميستيسو ماڻهن جي هڪ ننڍڙي آبادي پڻ موجود آهي.[122] چيني ماڻهن جي پڻ هڪ ننڍڙي اقليت آهي، جن مان گهڻا هاڪا آهن.[123][124] 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ڪيترائي چيني ملڪ ڇڏي ويا، ڇاڪاڻ ته انڊونيشي قبضي دوران انهن کي غيرمتناسب طور نشانو بڻايو ويو هو، پر انڊونيشي قبضي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ انهن مان هڪ نمايان انگ تيمور-ليسٽي موٽي پڻ آيو.[125] تيمور-ليسٽي ۾ تيموري هندستانين، خاص طور گوا نسل وارن، جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي،[126] جڏهن ته آفريڪا مان پڻ تاريخي لڏپلاڻ ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي ملڪ پڻ پرتگالي بيٺڪون رهيا هئا.[122] يمني نسل جي پڻ هڪ اقليت موجود آهي، جيڪا حضرمي واپارين جي تيمور ۾ آباد ٿيڻ سان وجود ۾ آئي.[127][128] انهن مهاجر اقليتي برادرين جي ميمبرن تيمور-ليسٽي جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي: نوبل امن انعام ماڻيندڙ، اڳوڻو وزيراعظم ۽ موجوده صدر جوزي راموس-هورتا، ۽ موجوده وزيراعظم ۽ اڳوڻو صدر شانانا گوسمائو ٻئي پرتگالي-تيموري ميستيسو پسمنظر رکن ٿا، جڏهن ته اڳوڻو وزيراعظم ۽ فريٽيلن جو سيڪريٽري جنرل ماري الڪاتيري حضرمي عرب آهي، جنهن جا ابا ڏاڏا يمن مان آيا هئا.[127]

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جون ٻوليون
نقشو، جنهن ۾ ملڪ جي مختلف حصن ۾ ٻولين جي رنگين ورڇ ڏيکاريل آهي
سوڪو موجب تيمور-ليسٽي جا اهم لساني گروهه

تيمور-ليسٽي جون ٻه سرڪاري ٻوليون پرتگالي ۽ ٽيٽم آهن. اوڀر تيمور ايشيا جو واحد خودمختيار ملڪ آهي، جتي پرتگالي سرڪاري ٻولي آهي.[129] ان کان سواءِ، انگريزي ۽ انڊونيشي کي آئين ۾ ”ڪم ڪندڙ ٻوليون“ قرار ڏنو ويو آهي.[62]:3[130] هيءَ حيثيت آئين جي آخري ۽ عبوري شقن ۾ ڏنل آهي، جن ۾ ان جي خاتمي لاءِ ڪا آخري تاريخ مقرر ٿيل ناهي. 2012ع ۾ 35٪ ماڻهو پرتگالي ڳالهائي، پڙهي ۽ لکي سگهندا هئا؛ اهو تناسب 2006ع جي گڏيل قومن جي ترقياتي رپورٽ ۾ 5٪ کان به گهٽ هو. پرتگاليءَ جي ٻيهر واپسي ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هاڻي تيمور جي مکيه سرڪاري ٻولي بڻائي وئي آهي ۽ اڪثر اسڪولن ۾ پڙهائي وڃي ٿي.[130][131] سرڪاري معلومات ۽ عدالتي نظام ۾ پرتگاليءَ جي استعمال سبب انهن ماڻهن لاءِ رسائيءَ جون ڪجهه رڪاوٽون پيدا ٿين ٿيون، جيڪي اها ٻولي نٿا ڳالهائين.[80] ٽيٽم پڻ ملڪ جي هر ماڻهوءَ کي سمجهه ۾ نٿي اچي.[24]:11

پورچوگالي ٻوليءَ جي مبصر اداري موجب اوڀر تيمورين ۾ خواندگيءَ جي شرح ٽيٽم ۾ 77.8٪، انڊونيشي ۾ 55.6٪ ۽ پرتگالي ۾ 39.3٪ هئي، جڏهن ته بنيادي خواندگيءَ جي شرح 2009ع ۾ 73٪ مان وڌي 2012ع ۾ 83٪ ٿي وئي.[132] 2015ع جي مردم شماريءَ موجب 14 کان 24 سالن جي عمر واري آباديءَ مان 50٪ پورچوگالي ڳالهائي ۽ سمجهي سگهندا هئا.[133] ساڳئي مردم شماري موجب پنجن سالن کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان لڳ ڀڳ 15٪ انگريزيءَ ۾ خوانده هئا.[134]

ٻيٽ جي مختلف نسلي-لساني گروهن جي گڏيل بڻ بڻياد کي ظاهر ڪندي، مقامي ٻوليون ٻن وڏن ٻولي خاندانن سان تعلق رکن ٿيون: آسٽرو نيشيائي ۽ پاپوان.[24]:10 انهن جي درجيبنديءَ جي طريقي تي دارومدار رکندي، تيمور-ليسٽي ۾ 19 تائين مقامي ٻوليون ۽ 30 تائين لهجا موجود آهن.[121]:136 ٽيٽم کان سواءِ، ايٿنولاگ هي مقامي ٻوليون ڄاڻائي ٿو: اڊابي، بائيڪينو، بوناڪ، فتالوڪو، گالولي، هابون، ايداتي، ڪائروئي-ميديڪي، ڪيمڪ، لاڪالي، ماڪاسائي، ماڪووا، مامبائي، نائوئيتي، توڪوڊيڊي ۽ وائما.[135] دنيا جي خطري هيٺ ٻولين جو ائٽلس موجب تيمور-ليسٽي ۾ ڇهه خطري هيٺ ٻوليون آهن: اڊابي، هابو، ڪائروئي-ميديڪي، ماڪووا، نائوئيتي ۽ وائما.[136]

سڀ کان وڏو ملايو-پولينيشيائي لساني گروهه ٽيٽم آهي،[137] جيڪو گهڻو ڪري ديلي جي آس پاس ۽ اولهندي سرحد وٽ ڳالهائجي ٿو. 40,000 کان وڌيڪ مادري ڳالهائيندڙ رکندڙ ٻين ملايو-پولينيشيائي ٻولين ۾ ديلي جي ڏکڻ ۾ وچين جبلن ۾ مامبائي، اوئڪوسي ۾ بائيڪينو، اتر اولهه جي اندرئين علائقي ۾ ڪيمڪ ۽ اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي توڪوڊيڊي شامل آهن.[138][139]

مکيه پاپوان ٻولين ۾ تيمور جي وچين حصي ۾، خاص طور بوبونارو ميونسپلٽي ۾، بوناڪ؛ اڀرندي بائوڪائو ۽ ويڪيڪي ۾ ماڪاسائي؛ ۽ اڀرندي لائوٽيم ميونسپلٽي ۾ فتالوڪو شامل آهن.[100]:43

2015ع جي مردم شماريءَ موجب سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون مادري ٻوليون ٽيٽم پراسا (30.6٪)، مامبائي (16.6٪)، ماڪاسائي (10.5٪)، ٽيٽم تيرڪ (6.05٪)، بائيڪينو (5.87٪)، ڪيمڪ (5.85٪)، بوناڪ (5.48٪)، توڪوڊيڊي (3.97٪) ۽ فتالوڪو (3.52٪) هيون. ٻيون مقامي ٻوليون گڏيل طور 10.47٪ آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون، جڏهن ته 1.09٪ آباديءَ جي مادري ٻولي ڪا پرڏيهي ٻولي هئي.[140]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي ۾ مذهب
هڪ وڏي اڇي گرجا گهر جي سامهون ماڻهن جو وڏو ميڙ
ويڪيڪي ۾ ايمڪولاڊا ڪونسيسائو گرجا گهر

جيتوڻيڪ تيمور-ليسٽي جو آئين مذهبي آزادي ۽ چرچ ۽ رياست جي علحدگي جي اصولن جي ضمانت ڏئي ٿو، پر ان جي تمهيد ۾ سيڪشن 45، شق 1 تحت ”قومي آزاديءَ جي عمل ۾ ڪيٿولڪ چرچ جي شرڪت“ کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.[13] آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ تيمور-ليسٽي فلپائن سان گڏ ايشيا جي انهن ٻن خودمختيار ملڪن مان هڪ بڻيو، جتي آباديءَ جي اڪثريت ڪيٿولڪ آهي؛ جيتوڻيڪ ويجهي اڀرندي انڊونيشيا جا ڪجهه حصا، جهڙوڪ فلوريس ۽ اولهه نيو گني جا ڪجهه علائقا، پڻ ڪيٿولڪ اڪثريت رکن ٿا.[141][142]

2022ع جي مردم شماري موجب 97.6٪ آبادي ڪيٿولڪ، 1.979٪ پروٽيسٽنٽ، 0.24٪ مسلمان، 0.08٪ روايتي مذهبن جا پيروڪار، 0.05٪ ٻڌ مت جا پيروڪار، 0.02٪ هندو ۽ 0.08٪ ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. ڊيموگرافڪ اينڊ هيلٿ سروي پروگرام پاران 2016ع ۾ ڪيل سروي موجب 98.3٪ آبادي ڪيٿولڪ، 1.2٪ پروٽيسٽنٽ ۽ 0.3٪ مسلمان هئي.[143]

گرجا گهرن جو انگ 1974ع ۾ لڳ ڀڳ 100 مان وڌي 1994ع تائين 800 کان وڌيڪ ٿي ويو.[144] انڊونيشيا جي حڪمرانيءَ دوران چرچ سان لاڳاپيل ماڻهن جي انگ ۾ به نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشيا جي رياستي نظريي پنچاسيلا تحت سڀني شهرين لاءِ خدا تي ايمان رکڻ لازمي هو ۽ تاريخي طور روايتي مقامي عقيدن کي تسليم نه ڪيو ويندو هو. اوڀر تيمورين جا روح پرستاڻي عقيدا انڊونيشيا جي آئيني توحيد سان ٺهڪي نه ايندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي عيسائيت اختيار ڪئي وئي. پرتگالي پادرين جي جاءِ انڊونيشي پادرين ورتي، جڏهن ته لاطيني ۽ پرتگالي ۾ ٿيندڙ مذهبي عبادتون انڊونيشي ۾ ٿيڻ لڳيون.[145]

1975ع واري حملي وقت رڳو لڳ ڀڳ 20٪ اوڀر تيموري پاڻ کي ڪيٿولڪ سڏيندا هئا، پر حملي کان پوءِ پهرئين ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ تائين اهو انگ وڌي 95٪ تائين پهچي ويو.[145][146] ڪيٿولڪ چرچ تيمور-ليسٽي کي ٽن ڊائوسيسن ۾ ورهائي ٿو: ديلي جو آرڪ ڊائوسيس، بائوڪائو جو ڊائوسيس ۽ ماليانا جو ڊائوسيس.[147] ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ڪيٿولڪ عقيدا اڪثر مقامي روح پرستاڻي روايتن سان گڏيل صورت اختيار ڪن ٿا.[148]

سيپٽمبر 1999ع کان پوءِ تيموري پروٽيسٽنٽن ۽ مسلمانن جو انگ نمايان طور گهٽجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گروهه انڊونيشيا سان انضمام جي حمايت ڪندڙن ۾ غيرمتناسب طور وڌيڪ نمائندگي رکندا هئا. سيپٽمبر 1999ع کان پوءِ اڳ موجود پروٽيسٽنٽ جماعتن مان اڌ کان به گهٽ باقي رهيون، جڏهن ته ڪيترائي پروٽيسٽنٽ انهن ماڻهن ۾ شامل هئا، جيڪي اولهه تيمور ۾ رهجي ويا.[149]

تعليم

[سنواريو]
هڪ ڪلاس روم، جنهن ۾ اسڪولي ٻار ۽ استاد موجود آهن
اسڪولا پورچوگيزا روئي سيناٽي، ديلي جو پرتگالي اسڪول

2021ع تائين تيمور-ليسٽي ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 68٪ هئي، جڏهن ته 15 کان 24 سالن جي عمر وارن ۾ اها شرح 84٪ هئي. عورتن ۾ خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ ٿوري وڌيڪ هئي.[71]:27 اسڪول وڃندڙ ڇوڪرين جو انگ ڇوڪرن کان وڌيڪ آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه ڇوڪريون بلوغت جي عمر تي پهچڻ کان پوءِ اسڪول ڇڏي ڏين ٿيون.[71]:25 2016ع تائين ڪم ڪرڻ جي عمر وارين عورتن (15–49 سال) مان 22٪ ۽ مردن مان 19٪ ڪنهن به رسمي تعليم کان محروم هئا؛ 15٪ عورتن ۽ 18٪ مردن ڪجهه پرائمري تعليم حاصل ڪئي هئي؛ 52٪ عورتن ۽ 51٪ مردن ڪجهه سيڪنڊري تعليم حاصل ڪئي هئي؛ جڏهن ته 11٪ عورتن ۽ 12٪ مردن اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. مجموعي طور 75٪ عورتون ۽ 82٪ مرد پڙهيل لکيل هئا.[106]:2

پرائمري اسڪول سڄي ملڪ ۾ موجود آهن، پر تدريسي مواد ۽ پڙهائڻ جو معيار اڪثر ڪمزور هوندو آهي. سيڪنڊري اسڪول عام طور ميونسپل گاديءَ وارن هنڌن تائين محدود آهن. تعليم لاءِ قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ 10٪ مختص ڪيو وڃي ٿو.[71]:27 ملڪ جي مکيه يونيورسٽي تيمور-ليسٽي جي قومي يونيورسٽي آهي. ان کان سواءِ ملڪ ۾ چار ڪاليج پڻ موجود آهن.[144]

آزاديءَ کان پوءِ انڊونيشي ۽ ٽيٽم ٻنهي جي تدريسي ٻولين طور حيثيت گهٽجي وئي، جڏهن ته پرتگالي جو استعمال وڌيو. 2001ع ۾ رڳو 8.4٪ پرائمري اسڪولن جا ۽ 6.8٪ سيڪنڊري اسڪولن جا شاگرد پرتگالي ذريعي تعليم حاصل ڪندا هئا؛ 2005ع تائين اهو تناسب پرائمري سطح تي وڌي 81.6٪ ۽ سيڪنڊري سطح تي 46.3٪ ٿي ويو.[150] انڊونيشي اڳ تعليم ۾ نمايان ڪردار ادا ڪندي هئي ۽ سڀني سيڪنڊري اسڪولن جي 73.7٪ شاگردن لاءِ تدريسي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي، پر 2005ع تائين بائوڪائو، ماناتوتو ۽ راڄڌاني واري ضلعي جي گهڻن اسڪولن ۾ پرتگالي مکيه تدريسي ٻولي بڻجي وئي.[150]

پرتگال تيمور-ليسٽي جي لڳ ڀڳ 3٪ سرڪاري اسڪولن کي سهائتا فراهم ڪري ٿو، خاص طور شهري علائقن ۾ واقع اسڪولن کي، جنهن سان پرتگالي ٻوليءَ جي استعمال کي وڌيڪ هٿي ملي ٿي.

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيمور-ليسٽي جي ثقافت
روايتي لباس ۾ ناچ ڪندڙ ٻه عورتون، جن جي لباس ۾ کنڀ ۽ تائيس ڪپڙو شامل آهن
روايتي تيموري ناچڻيون

تيمور-ليسٽي جي ثقافت آسٽرونيشيائي ۽ ميلانيشيائي لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن مان اُسري، جن مان ملڪ جي هاڻوڪي آبادي وجود ۾ آئي، جڏهن ته هر ننڍڙي بادشاهت اندر الڳ سڃاڻپون ۽ روايتون پڻ ترقي ڪنديون رهيون. پرتگالي اختيارين روايتي ڍانچن کي بنياد بڻائي، موجوده سياسي ۽ سماجي نظامن ۾ پرتگالي اثر شامل ڪيو.[25]:91–92 ڪيٿولڪ چرچ جي موجودگي مختلف نسلي گروهن وچ ۾ هڪ گڏيل ڳانڍاپو پيدا ڪيو، جيتوڻيڪ مڪمل مذهبي تبديلي محدود رهي. پرتگالي ٻولي پڻ گڏيل رابطي جو ذريعو بڻي، توڙي جو سڌو پرتگالي اثر محدود هو.[25]:97–98 انڊونيشي حڪمرانيءَ هيٺ مزاحمت، ڪيٿولڪ مذهب ۽ پرتگالي ٻوليءَ سان ثقافتي لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. ساڳئي وقت اسڪولن ۽ انتظاميا وسيلي انڊونيشي ثقافتي اثر پڻ پکڙيو.[25]:98–99

انڊونيشيا طرفان روايتي عقيدن کي دٻائڻ جي ڪوششن باوجود انهن جي بچاءَ کي ملڪ جي قومي سڃاڻپ جي تشڪيل سان ڳنڍيو ويو.[62]:7–13 اها قومي سڃاڻپ پرتگالي حڪمرانيءَ جي بلڪل آخري دور ۾ اُڀرڻ شروع ٿي ۽ انڊونيشي حڪمرانيءَ دوران وڌيڪ ترقي ڪئي.[121]:134–136 آزاديءَ کان پوءِ هڪ شهري سڃاڻپ اُڀرڻ شروع ٿي. ان جو سڀ کان چٽو اظهار قومي سطح جي جمهوريت لاءِ جوش ۾ ٿيو،[121]:155–156 ۽ سياست ۾ به ان جي عڪاسي مزاحمتي بيانين کان ترقيءَ تي ٻڌل بيانين ڏانهن منتقليءَ جي صورت ۾ ٿي.[151]:3 راڄڌانيءَ ۾ وڌيڪ عالمگير ثقافت ترقي ڪئي آهي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روايتي ريتون وڌيڪ مضبوط آهن.[71]:30 شهري علائقن، خاص طور ديلي ڏانهن اندروني لڏپلاڻ، انهن علائقن ۽ ٻهراڙيءَ جي پسگردائيءَ وچ ۾ ثقافتي لاڳاپا پيدا ڪري ٿي. شهري علائقن جا رهواسي اڪثر ڪنهن مخصوص ٻهراڙيءَ واري علائقي سان پنهنجي سڃاڻپ برقرار رکن ٿا، ايتري قدر جو ديلي ۾ ڪيترن نسلن کان ڄاول ماڻهو پڻ ائين ڪن ٿا.[100]:53–54

ملڪ ۾ گهڻن نسلي ۽ لساني گروهن جي موجودگيءَ سبب ثقافتي ريتون مختلف علائقن ۾ مختلف آهن.[62]:11 اهي ريتون تاريخي سماجي ڍانچن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪن ٿيون، جن ۾ سياسي اڳواڻن کي روحاني طاقتن جو مالڪ سمجهيو ويندو هو. ابن ڏاڏن سان نسبت ثقافتي رواجن جو اهم حصو هئي ۽ ڪنهن حد تائين اڳواڻيءَ جي حيثيت جي نشاني پڻ هوندي هئي. اڳواڻ اڪثر زمين جي استعمال تي اثر رکندا هئا، ۽ اڄ به اهڙا اڳواڻ زميني تڪرارن ۽ برادريءَ جي ٻين معاملن ۾ غيررسمي ڪردار ادا ڪن ٿا. هڪ اهم روايتي تصور لولڪ آهي، جنهن جي معنيٰ تقدس يا مقدس هجڻ آهي. ڪجهه لولڪ رسمون اڄ به جاندار پرستيءَ وارن عقيدن جي عڪاسي ڪن ٿيون، مثال طور غيب دانيءَ جون رسمون، جيڪي ملڪ جي مختلف حصن ۾ مختلف نمونن سان ادا ٿين ٿيون. مقدس حيثيت شين سان به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ پرتگالي جهنڊا، جيڪي خاندانن ۾ نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.[62]:7–13

ڪاٺ جي ٿنڀن تي ٺهيل ڇپر واري ڇت وارو گهر
لوسپالوس ۾ مقدس گهر (لي تينو)

برادريءَ جي زندگي مقدس گهرن (اوما لولڪ) جي چوڌاري مرڪوز هوندي آهي؛ اهي جسماني اڏاوتون هر برادريءَ جي نمائندگي ڪندڙ علامت ۽ سڃاڻپ طور ڪم ڪن ٿيون.[100]:47–49 انهن گهرن جو اڏاوتي نمونو ملڪ جي مختلف علائقن ۾ مختلف آهي، جيتوڻيڪ انڊونيشي فوجن طرفان وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ انهن مان ڪيترائي سستي جديد مواد سان ٻيهر تعمير ڪيا ويا.[152]:22–25 هڪ تصور طور گهر رڳو جسماني اڏاوت تائين محدود نه آهي، پر ان سان لاڳاپيل سڄي برادريءَ تائين پکڙيل آهي.[25]:92–93, 96 گهرن جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ مائٽي جا نظام موجود آهن. تاريخي طور اهم خاندانن مان ايندڙ روايتي اڳواڻ انصاف جي انتظام ۽ تڪرارن جي نبيري ۾ اهم ڪردار برقرار رکن ٿا، جنهن جا طريقا مختلف برادرين ۾ مختلف آهن.[100]:47–49 اهڙا اڳواڻ اڪثر سرڪاري اڳواڻيءَ وارن عهدن تي پڻ چونڊيا وڃن ٿا، جنهن سان ثقافتي ۽ تاريخي حيثيت جديد سياسي حيثيت سان ملي وڃي ٿي.[100]:52 گڏيل گهر جو حصو هجڻ واري تصور کي قومي سطح تائين وڌايو ويو آهي، جتي پارليامينٽ کي قومي مقدس گهر طور ڏٺو وڃي ٿو.[25]:96

ٻيٽ جي مختلف نسلي-لساني گروهن ۾ فن جا نمونا مختلف آهن. تنهن هوندي به، سڄي ملڪ ۾ ڪجهه هڪجهڙا فني نقش ملن ٿا، جهڙوڪ وڏن جانورن جون شڪليون ۽ مخصوص جاميٽري نمونا. ڪجهه فني سرگرميون روايتي طور مخصوص صنفن سان لاڳاپيل آهن.[153] مثال طور تائيس ڪپڙا، جيڪي سڄي ٻيٽ جي روايتي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکن ٿا، روايتي طور عورتون هٿ سان اُڻنديون آهن.[154] تائيس جا مختلف نمونا مختلف برادرين ۽ وڌيڪ وسيع طور مختلف لساني گروهن سان لاڳاپيل آهن.[121]:137 مرڪزي ديلي جون ڪيتريون عمارتون تاريخي پرتگالي طرز تعمير کي برقرار رکن ٿيون.[155]:I-5

روايتي رسمون اڄ به اهم آهن ۽ اڪثر جديد زندگيءَ جي پهلوئن سان گڏيل صورت ۾ موجود آهن.[121]:137 ملڪ ۾ مضبوط زباني تاريخ جي روايت موجود آهي، جنهن جو اظهار انهن ماڻهن مان ٿئي ٿو جيڪي ڊگهيون ڪهاڻيون يا شاعري زباني ياد ڪري ٻڌائي سگهن ٿا.[156] اها تاريخ، يا ليا نائن، روايتي علم کي نسل در نسل منتقل ڪري ٿي.[152]:16 شاعريءَ جي مضبوط روايت پڻ برقرار آهي.[157] مثال طور وزيراعظم شانانا گُسمائو هڪ نمايان شاعر پڻ آهي، جنهن کي ”شاعر ويڙهاڪ“ جو لقب مليو آهي.[158]

سئنيما جي شعبي ۾ تيمور-ليسٽي 2013ع ۾ پنهنجي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم، تاريخي دور تي ٻڌل ٿرلر بياتريز جي جنگ، جاري ڪئي.[159] محدود بجيٽ سان مقامي فلمسازن ۽ رضاڪار آسٽريلوي فلمي عملي جي گڏيل ٽيم طرفان ٺاهيل هن فلم ۾ 1970ع واري ڏهاڪي دوران انڊونيشي قبضي هيٺ اوڀر تيمور جي زندگي ڏيکاري وئي. پروڊيوسر لورڊس پيريس موجب سندن مقصد ماضي جي تڪرارن بابت حڪومت جي ”دوستي ۽ معافي“ واري پاليسيءَ کان هٽي، سچ جي ڳولا ۽ انصاف جي ڪهاڻي بيان ڪرڻ هو.[160]

ميڊيا

[سنواريو]

اخبارون گهڻو ڪري ديلي ۾ مرڪوز آهن ۽ انهن مان اڪثر قومي ٽيٽم ٻولي ۾ شايع ٿين ٿيون. ٽيليويزن اسٽيشنون پڻ ديلي ۾ مرڪوز آهن، جڏهن ته شهر کان ٻاهر رڳو ديلي ۾ قائم هڪ اسٽيشن دستياب آهي. ريڊيو عوامي رابطي جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي، جنهن جا ڪيترائي سبب آهن، جهڙوڪ خواندگيءَ جي گهٽ شرح، سراسري آمدنيءَ جي ڀيٽ ۾ اخبارن جي قيمت، ۽ علائقائي ٻولين ۾ ريڊيو نشريات. پريس جي آزاديءَ جي صورتحال مليل جليل آهي. 2022ع تائين ملڪ جي 37٪ آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.[161][162]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Hicks, David (15 September 2014). "Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor". Routledge – Google Books وسيلي.
  2. ↑ Adelman, Howard (28 June 2011). "No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation". Columbia University Press – Google Books وسيلي.
  3. 1 2 3 Shoesmith, Dennis (March–April 2003). "Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System". ايشيائي سروي (Berkeley: University of California Press) 43 (2): 231–252. doi:10.1525/as.2003.43.2.231. ISSN 0004-4687. OCLC 905451085. http://as.ucpress.edu/content/43/2/231.full-text.pdf. Retrieved 25 August 2017. "تيمور-ليسٽي جي نئين رياست ۾ نيم صدارتي نظام صدر زانانا گُسمائو ۽ وزيراعظم ماري الڪاتيري جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ کي ادارتي شڪل ڏني آهي. ان صورتحال سياسي اتحادين کي ٻن مخالف ڌُرين ۾ ورهائي ڇڏيو ۽ نئين رياست جي جٽاداريءَ لاءِ خطرو پيدا ڪيو. هي مقالو انهن ٻن اهم سياسي اڳواڻن وچ ۾ نظرياتي اختلافن ۽ رقابت جي تاريخ جي وضاحت ڪري ٿو. 1977ع ۾ فريٽيلن طرفان مارڪسزم اختيار ڪرڻ جي نتيجي ۾ 1980ع واري ڏهاڪي دوران گُسمائو پارٽيءَ کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ گوريلا تحريڪ فالِنٽِل کي فريٽيلن جي ڪنٽرول مان ڪڍڻ جو فيصلو ڪيو. ان کان پوءِ ٻنهي اڳواڻن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو آزاديءَ ڏانهن منتقلي واري دور جي حوالي سان جائزو ورتو ويو آهي. ان ۾ دفاعي ۽ پوليس فورسن کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ، ۽ اندروني انتظام جي وزير روگيريو لوباتو طرفان ناراض فالِنٽِل اڳوڻن ويڙهاڪن کي فوج ۾ گُسمائو جي وفادارن جي مقابلي لاءِ هڪ متبادل قوت طور استعمال ڪرڻ جون ڪوششون پڻ شامل آهن. 4 ڊسمبر 2002ع تي ديلي ۾ ٿيل فسادن کي پڻ انهيءَ سياسي اقتداري ڇڪتاڻ جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.".[مئل ڳنڍڻو]
  4. ↑ Neto, Octávio Amorim; Lobo, Marina Costa (2010). "Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries". APSA 2010 Annual Meeting Paper (Social Science Research Network). https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1666842_code1512429.pdf. Retrieved 25 August 2017.
  5. ↑ Beuman, Lydia M. (2016). Political Institutions in East Timor: Semi-Presidentialism and Democratisation. Abingdon, Oxon: Routledge. ISBN 1317362128. LCCN 2015036590. OCLC 983148216. 18 August 2017 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.{{cite book}}: CS1 maint: postscript (ڳنڍڻو)
  6. 1 2 آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2025-04-28 تي محفوظ ڪيل, 2018-05-01 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  7. 1 2 "2015 Census shows population growth moderating". Government of Timor-Leste. 25 آڪٽوبر 2015. اصل نسخو مان 7 فيبروري 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 جُولاءِ 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  8. 1 2 3 4 "Timor-Leste". The World Bank. 3 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. 21 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "UNGEGN list of country names" (PDF). United Nations Group of Experts on Geographical Names. 2–6 May 2011. 14 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Constituição da República Democrática de Timor" (PDF). Government of Timor-Leste. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ CIA (29 November 2012). "East and Southeast Asia:Timor-Leste". The World Factbook. Washington, DC: Central Intelligence Agency. 16 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 3 4 "Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "United Nations Member States". United Nations. اصل نسخو مان 24 October 2007 تي محفوظ ڪيل.
  15. ↑ "European Union deploys Election Observation Mission to Timor Leste". Europa (web portal). 28 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "CIA World Factbook". US Govt. 1 July 2014.
  17. ↑ Marwick, Ben; Clarkson, Chris; O'Connor, Sue; Collins, Sophie (December 2016). "Early modern human lithic technology from Jerimalai, East Timor". Journal of Human Evolution 101: 45–64. doi:10.1016/j.jhevol.2016.09.004. PMID 27886810. http://ro.uow.edu.au/smhpapers/4268.
  18. ↑ "Lesson 1 (First Part): Population Settlements in East Timor and Indonesia". University of Coimbra. اصل نسخو مان 1999-02-02 تي محفوظ ڪيل.
  19. ↑ "About Timor-Leste> Brief History of Timor-Leste: A History". Timor-Leste.gov.tl. اصل نسخو مان 29 October 2008 تي محفوظ ڪيل.
  20. ↑ Pigafetta, Antonio (1969) [1524]. "First voyage around the world". Translated by J.A. Robertson. Manila: Filipiniana Book Guild.
  21. ↑ 1525ع ۾ ملاڪا جي اڳوڻي سلطان پرتگالين کان پنهنجو شهر ٻيهر حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن لاءِ هن لوسونگ کان آيل جهازن جو هڪ ٻيڙو استعمال ڪيو. ذريعو: باروس، جوائو ڊي، Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628]، لزبن، 1777؛ وليم هينري اسڪاٽ جي مهربانيءَ سان، Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society، ڪيزون سٽي: اٽينيو ڊي منيلا يونيورسٽي پريس، 1994ع، صفحو [صفحو نمبر گهربل]. 194.
  22. ↑ Leibo, Steven (2012), East and Southeast Asia 2012 (45 ڇاپو), Lanham, MD: Stryker Post, ص. 161–165, ISBN 978-1-6104-8885-3
  23. ↑ "Flags of the World". Fotw.net. اصل نسخو مان 8 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  25. 1 2 3 4 5 6 Paulino, Vicente (2011). "...". ...: ....
  26. ↑ "The Portuguese Colonization and the Problem of East Timorese Nationalism". اصل نسخو مان 23 November 2006 تي محفوظ ڪيل.
  27. ↑ Deeley, Neil (2001). The International Boundaries of East Timor. ص. 8.
  28. ↑ Villiers, John (July 1994). "The Vanishing Sandalwood of Portuguese Timor". Itinerario 18 (2): 89–93. doi:10.1017/S0165115300022518. https://www.cambridge.org/core/journals/itinerario/article/abs/vanishing-sandalwood-of-portuguese-timor/29971F19F8EDC85DF7D8F866EA3DEA13. Retrieved 23 October 2022.
  29. ↑ Schwarz, Adam (1994). A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. St Leonards, NSW: Allen & Unwin. ISBN 978-1-86373-635-0.
  30. ↑ "Department of Defence (Australia), 2002, "A Short History of East Timor"". اصل نسخو مان 3 January 2006 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2007 تي حاصل ڪيل. سانچو:Retrieved
  31. ↑ "Operations and Evacuation of the 2/4th". Western Australian Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Levi, Werner (17 July 1946). "Portuguese Timor and the War". Far Eastern Survey 15 (14): 221–223. doi:10.2307/3023062. https://www.jstor.org/stable/3023062. Retrieved 23 October 2022.
  33. ↑ "About Timor-Leste > Brief History of Timor-Leste: A History". Timor-Leste.gov.tl. اصل نسخو مان 29 October 2008 تي محفوظ ڪيل.
  34. ↑ Stephen Hoadley (1976). "East Timor: Civil War — Causes and Consequences". Southeast Asian Affairs (ISEAS – Yusof Ishak Institute): 413–416. https://www.jstor.org/stable/27908293.
  35. ↑ Ricklefs, M. C. (1991). A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition. MacMillan. ص. 301. ISBN 978-0-333-57689-2.
  36. ↑ Jardine, pp. 50–51.
  37. ↑ "Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Districts". Government of the Democratic Republic of Timor-Leste. اصل نسخو مان 21 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Chega! The report of the commission for reception, truth, and reconciliation Timor-Leste". reliefweb. 28 November 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  39. 1 2 Niner, Sarah (2000). "A long journey of resistance: The origins and struggle of the CNRT". Bulletin of Concerned Asian Scholars 32 (1–2): 11–18. doi:10.1080/14672715.2000.10415775. ISSN 0007-4810.
  40. ↑ Benetech Human Rights Data Analysis Group (9 February 2006). "The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974–1999" (PDF). A Report to the Commission on Reception, Truth and Reconciliation of Timor-Leste. Human Rights Data Analysis Group (HRDAG). ص. 2–4. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Lutz, Nancy Melissa (20 November 1991). "Colonization, Decolonization and Integration: Language Policies in East Timor, Indonesia". Australian National University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "Howard pushed me on E Timor referendum: Habibie". ABC News (آسٽريليائي انگريزي ۾). 15 November 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ United States Congress House Committee on International Relations Subcommittee on Asia and the Pacific; United States Congress Senate Committee on Foreign Relations Subcommittee on East Asian and Pacific Affairs (2000). East Timor: A New Beginning? : Joint Hearing Before the Subcommittee on Asia and the Pacific of the Committee on International Relations, House of Representatives, and the Subcommittee on East Asian and Pacific Affairs of the Committee on Foreign Relations, United States Senate, One Hundred Sixth Congress, Second Session, February 10, 2000 (انگريزي ۾). U.S. Government Printing Office. ص. 51–53. ISBN 9780160607820. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "One Man's Legacy in East Timor". thediplomat.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "United Nations Transitional Administration In East Timor – UNTAET". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ Etan/Us (15 February 2000). "UN takes over East Timor command". Etan.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  47. 1 2 Security Council (31 October 2001). "Council Endorses Proposal to Declare East Timor's Independence 20 May 2002". United Nations (Press release). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "East Timor: More than 1,000 refugees return since beginning of month". ReliefWeb. 10 May 2002. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Constitution of the Democratic Republic of East Timor". refworld. 20 May 2002. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Aucoin, Louis; Brandt, Michele (1 April 2010). "East Timor's Constitutional Passage to Independence" (PDF). Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making. United States Institute of Peace. ص. 254, 270. ISBN 978-1601270559. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Unanimous Assembly decision makes Timor-Leste 191st United Nations member state" (Press release). United Nations. 27 September 2002. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  52. 1 2 "UN wraps up East Timor mission". ABC News (Australia). 30 December 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "East Timor May Be Becoming Failed State". London. 13 January 2008. اصل نسخو مان 13 January 2008 تي محفوظ ڪيل.
  54. ↑ Ana Gomes (11 April 2007). "Delegation to Observe the Presidential Elections in the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). European Parliament. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Jose Cornelio Guterres (2008). "Timor-Leste: A Year of Democratic Elections". Southeast Asian Affairs: 359–372. https://www.jstor.org/stable/27913367. Retrieved 24 October 2022.
  56. ↑ "Shot East Timor leader 'critical'". BBC News. 11 February 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "East Timor profile – Timeline". BBC News. 26 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Roughneen, Simon (12 May 2018). "East Timor votes in second general election in 10 months". Nikkei Asia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Cruz, Nelson de la (22 June 2018). "New East Timor PM pledges to bring unity after political deadlock". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Timor-Leste presidential election: José Ramos-Horta wins in landslide". the Guardian (انگريزي ۾). Agence France-Presse. 20 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Asean 2026 Philippines
  62. 1 2 3 4 5 6 7 8 Berlie, Jean A. (1 October 2017). "A Socio-Historical Essay: Traditions, Indonesia, Independence, and Elections". East Timor's Independence, Indonesia and ASEAN. Springer. ISBN 9783319626307. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  63. 1 2 3 4 5 6 7 "Timor-Leste : Country Environmental Analysis". World Bank Group. July 2009. hdl:10986/28126. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  64. 1 2 3 Molnar, Andrea Katalin (17 December 2009). Timor Leste: Politics, History, and Culture. Routledge. ISBN 9781135228842.
  65. 1 2 3 4 Deeley, Neil (2001). The International Boundaries of East Timor. International Boundaries Research Unit. ISBN 9781897643426. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  66. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Climate Risk Country Profile – Timor-Leste". Asian Development Bank, World Bank Group. 18 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Dixon, David (1 March 2021). "Water and Soil, Blood and Oil: Demarcating the Frontiers of Australia, Indonesia and Timor-Leste". Frontiers in International Environmental Law: Oceans and Climate Challenges. Brill. ص. 43–74. doi:10.1163/9789004372887_003. ISBN 9789004372887. S2CID 235518614. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Posma Sariguna Johnson Kennedy; Suzanna Josephine L. Tobing; Adolf Bastian Heatubun; Rutman Lumbantoruan (2021). "The Maritime Border Management of Indonesia and Timor Leste: By Military Approach or Welfare Approach?" (PDF). Proceedings of Airlangga Conference on International Relations. ص. 348–354. doi:10.5220/0010277003480354. ISBN 978-989-758-493-0. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Catches by Taxon in the waters of Timor Leste". Sea Around Us. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "Mount Ramelau". Gunung Bagging. 10 April 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  71. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 "Timor-Leste Country Report 2022". Bertelsmann Stiftung. 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Nino Konis Santana National Park declared as Timor-Leste's (formerly East Timor) first national park". Petside. Wildlife Extra. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Norwegian energy and Water Resources Directorate (NVE) (2004), Iralalaro Hydropower Project Environmental Assessment
  74. ↑ "ReefGIS – Reefs At Risk – Global 1998". Reefgis.reefbase.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ Norman, James (8 May 2022). "East Timor's coral reefs are the most biodiverse in the world. Why are they surviving climate change?". ABC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  76. 1 2 "Country Partnership Strategy: Timor-Leste 2016–2020 Environment Assessment (Summary)" (PDF). Asian Development Bank. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. PMID 28608869.
  78. ↑ Neto, Octávio Amorim; Lobo, Marina Costa (2010). "Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries". APSA 2010 Annual Meeting Paper. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1644026. Retrieved 6 May 2022.
  79. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Shoesmith, Dennis (24 January 2020). "Party Systems and Factionalism in Timor-Leste". Journal of Current Southeast Asian Affairs 39 (1): 167–186. doi:10.1177/1868103419889759.
  80. 1 2 3 4 5 6 7 "Timor-Leste". Freedom House. 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  81. 1 2 3 Aurel Croissant; Rebecca Abu Sharkh (21 May 2020). "As Good as It Gets? Stateness and Democracy in East Timor". ۾ Croissant, Aurel; Hellmann, Olli (مرتب). Stateness and Democracy in East Asia. Cambridge University Press. ISBN 9781108495745. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ "Democratic Republic of Timor-Leste". International Foundation for Electoral Systems. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  83. 1 2 3 4 Rui Graça Feijó (1 April 2015). "Timor-Leste: The Adventurous Tribulations of Local Governance after Independence". Journal of Current Southeast Asian Affairs 34 (1): 85–114. doi:10.1177/186810341503400104.
  84. 1 2 3 "Timor-Leste Final Report Parliamentary Election 2012" (PDF). European Union Election Observation Mission. 2012. ص. 9. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "The East Timor Political and Election Observation Project Final Project Report" (PDF). The Carter Center. April 2004. ص. 11. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Ingram, Sue (2018). "Parties, personalities and political power: legacies of liberal peace-building in Timor-Leste". Conflict, Security and Development 18 (5): 374. doi:10.1080/14678802.2018.1511163. https://researchprofiles.anu.edu.au/en/publications/parties-personalities-and-political-power-legacies-of-liberal-pea. Retrieved 17 December 2022.
  87. ↑ Hynd, Evan (5 July 2012). "Timor's old guard marching on". Australian National University. اصل نسخو مان 28 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Joao da Cruz Cardoso (27 April 2022). "Timor-Leste: The new president needs to tune in". The Interpreter. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  89. 1 2 3 "Diploma Ministerial No:199/GM/MAEOT/IX/09 de 15 de Setembro de 2009 Que fixa o número de Sucos e Aldeias em Território Nacional Exposição de motivos" (PDF), Jornal da Républica, Série I, N.° 33, 16 de Setembro de 2009, 3588–3620, اصل نسخو (PDF) مان 1 March 2012 تي محفوظ ڪيل
  90. ↑ Population and Housing Census 2015, Preliminary Results (PDF), Direcção-Geral de Estatística, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 25 February 2021 تي محفوظ ڪيل, 15 January 2018 تي حاصل ڪيل
  91. 1 2 3 4 Filomeno Martins (28 December 2021). "Government to officially declare Atauro Island as new municipality in january 2022". Tatoli. اصل نسخو مان 2 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ "Administrative Divisions- Government of Timor-Leste". 2024.
  93. ↑ "Timor-Leste Population and Housing Census 2022" (PDF). 2022.
  94. 1 2 3 Simião, Daniel S.; Silva, Kelly (21 November 2020). "Playing with ambiguity: The making and unmaking of local power in postcolonial Timor-Leste". The Australian Journal of Anthropology 31 (3): 333–346. doi:10.1111/taja.12377. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/taja.12377. Retrieved 14 May 2022.
  95. 1 2 Shoesmith, Dennis (July 2010). "Decentralisation and the Central State in Timor-Leste" (PDF). 18th Biennial Conference of the Asian Studies Association of Australia in Adelaide. اصل نسخو (PDF) مان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ "Lei N.º 3/2014 de 18 de Junho Cria a Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno e estabelece a Zona Especial de Economia Social de Mercado" (PDF), Jornal da República, Série I, N.° 21, 18 de Junho de 2014, 7334–7341, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 August 2020 تي محفوظ ڪيل, 12 April 2020 تي حاصل ڪيل
  97. ↑ Laura S. Meitzner Yoder (29 April 2016). "The formation and remarkable persistence of the Oecusse-Ambeno enclave, Timor". Journal of Southeast Asian Studies 47 (2): 302–303. doi:10.1017/S0022463416000084. https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/abs/formation-and-remarkable-persistence-of-the-oecusseambeno-enclave-timor/E57D40FE03C22D0521A141364CB280C8. Retrieved 14 May 2022.
  98. ↑ Filomeno Martins (31 August 2023). "Govt to transform status of Atauro island from municipality into a Special Economic Zone". Tatoli. 26 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  99. 1 2 Butterworth, David; Dale, Pamela (October 2010). "Articulations of Local Governance in Timor-Leste : Lessons for Local Development under Decentralization". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  100. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Scambary, James (2019). [[[:سانچو:GBurl]] Conflict, Identity, and State Formation in East Timor 2000 – 2017]. Leiden: Brill. ISBN 9789004396791. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  101. ↑ de Brouwer, Gordon (2001), Hill, Hal; Saldanha, João M. (مرتب), East Timor: Development Challenges For The World's Newest Nation, Canberra, Australia: Asia Pacific Press, ص. 39–51, ISBN 978-0-3339-8716-2
  102. ↑ Amara, Jomana (20 May 2013). "Adopting a Currency in Post-Conflict Environments: The Case of Timor-Leste" (PDF). Calhoun Institutional Archive of the Naval Postgraduate School. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Matthew G. Yuching (11 November 2022). "FAST FACTS: Timor-Leste, the upcoming 11th member of ASEAN". Rappler. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  104. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Scheiner, Charles (30 September 2021). "Timor-Leste economic survey: The end of petroleum income". Asia & the Pacific Policy Studies 8 (2): 253–279. doi:10.1002/app5.333.
  105. 1 2 3 4 "Timor-Leste Economic Report, December 2021 : Steadying the Ship". World Bank Group. 1 December 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  106. 1 2 3 4 5 6 "Timor-Leste 2016 Demographic and Health Survey Key Findings" (PDF). General Directorate of Statistics. 2018. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ Angus Grigg (30 April 2021). "Less than 20 years after independence, Timor-Leste is running on fumes". Financial Review. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  108. 1 2 "U.S. Relations With Timor-Leste". U.S. Department of State. 3 July 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Highlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste" (PDF). Direcção Nacional de Estatística. اصل نسخو (PDF) مان 28 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  110. ↑ Joao da Cruz Cardoso (1 March 2021). "Why is Timor-Leste Still Unable to Diversify its Economy?". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ John, Samuel; Papyrakis, Elissaios; Tasciotti, Luca (2020). "Is there a resource curse in Timor-Leste? A critical review of recent evidence". Development Studies Research 7 (1): 141–152. doi:10.1080/21665095.2020.1816189.
  112. ↑ "Keine Lust auf Massentourismus? Studie: Die Länder mit den wenigsten Urlaubern der Welt". TRAVELBOOK. 10 September 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Main Report Timor-Leste Population and Housing Census 2022". National Institute Of Statistics Timor-Leste. 18 May 2023. 24 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Government of Timor-Leste". Timor-leste.gov.tl. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Dickson, Paul (2006). Labels for Locals: What to Call People from Abilene to Zimbabwe. Collins. ISBN 978-0-06-088164-1.
  116. ↑ "The International Thesaurus of Refugee Terminology". UNHCR & FMO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Fox, James J.; Soares, Dionisio Babo (2000). Out of the Ashes: Destruction and Reconstruction of East Timor. C. Hurst. ص. 60. ISBN 978-1-85065-554-1.
  118. 1 2 "Human Development Report 2020: Timor-Leste" (PDF). United Nations Development Programme. 2020. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Udoy Sankar Saikia; Gouranga L. Dasvarma; Tanya Wells-Brown (2009). "The world's highest fertility in Asia's newest nation: an investigation into reproductive behaviour of women in Timor-Leste". Princeton University. ص. 2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Fertility Summary of the Thematic Report" (PDF). General Directorate of Statistics. 2015. ص. 6. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 10 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  121. 1 2 3 4 5 6 Kingsbury, Damien (March 2010). "National identity in Timor-Leste: challenges and opportunities". South East Asia Research 18 (1): 133–159. doi:10.5367/000000010790959820. https://www.jstor.org/stable/23750953. Retrieved 31 May 2022.
  122. 1 2 Boac, Ernesto D. (2001). The East Timor and Mindanao Independence Movements: A Comparative Study. U.S. Army War College. ص. 3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ Berlie, Jean A. (2015), "Chinese in East Timor: Identity, Society and Economy", HumaNetten (35): 37–49, doi:10.15626/hn.20153503, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 June 2020 تي محفوظ ڪيل, 13 March 2020 تي حاصل ڪيل
  124. ↑ Huber, Juliette (1 September 2021). "At the Periphery of Nanyang: The Hakka Community of Timor-Leste". Sinophone Southeast Asia. Brill. ص. 52–90. doi:10.1163/9789004473263_004. ISBN 9789004473263. S2CID 250178726. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Constâncio Pinto; Matthew Jardine (1997). East Timor's Unfinished Struggle: Inside the East Timorese Resistance. South End Press. ص. 263. ISBN 978-0-89608-541-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2015 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "Relations with a new nation, How far South East is New Delhi prepared to go?". www.etan.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  127. 1 2 Johnston, Melissa (2012). "A 'Muslim'Leader of a 'Catholic'Nation? Mari Alkatiri's Arab-Islamic Identity and its (Inter-) National Contestations". Austrian Studies in Anthropology Sondernummer: 46, 47. https://alumni-ksa.univie.ac.at/wp-content/uploads/text-documents/ASSA/ASSA-SN-2012-01-Art4-Johnston.pdf. Retrieved 27 December 2025.
  128. ↑ Jannisa, Gudmund (2019). Timor-Leste in the World BC to Independence (PDF). A Malae Production. ص. 62, 63, 70. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 December 2021 تي محفوظ ڪيل.
  129. ↑ Reginaldo. "Conheça mais o Timor-Leste". 14 July 2025 تي حاصل ڪيل. "Timor-Leste is located in Southeast Asia, being the only independent country in the continent to use Portuguese as an official language." University for International Integration of the Afro-Brazilian Lusophony (in Portuguese)
  130. 1 2 Ramos-Horta, J. (20 April 2012). "Timor Leste, Tetum, Portuguese, Bahasa Indonesia or English?". The Jakarta Post (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ The Impact of the Language Directive on the Courts in East Timor (PDF) (Report). Dili, Timor-Leste: Judicial System Monitoring Programme. August 2004. اصل نسخو (PDF) مان 11 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ "O estímulo ao uso da língua portuguesa em Timor Leste e Guiné Bissau". Blog of the International Portuguese Language Institute (پورٽگليز ۾). 29 May 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Fernandes, Neila (6 May 2021). "Longuinhos pede a académicos que utilizem a língua portuguesa na transmissão de conhecimento". Tatoli. اصل نسخو مان 9 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ Jessica Gardner. "Timor-Leste Population and Housing Census 2015 Analytical Report on Gender Dimensions" (PDF). United Nations Population Fund. ص. 34. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "Languages of East Timor". Ethnologue. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "Interactive Atlas of the World's Languages in Danger". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. Yale University Press. ص. 378. ISBN 978-0-300-10518-6.
  138. ↑ "Language". General Directorate of Statistics. 2015. اصل نسخو مان 2 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ Catharina Williams-van Klinken; Rob Williams (2015). "Mapping the mother tongue in Timor-Leste Who spoke what where in 2010?". 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "Language", Population and Housing Census of Timor-Leste, 2015, Timor-Leste Ministry of Finance, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 November 2018 تي محفوظ ڪيل, 30 January 2020 تي حاصل ڪيل
  141. ↑ Brown, Bernardo; Chambon, Michel (4 February 2022). "Catholicism's Overlooked Importance in Asia". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ Cavanaugh, Ray (24 April 2019). "Timor-Leste: A young nation with strong faith and heavy burdens". The Catholic World Report. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Timor-Leste: Demographic and Health Survey, 2016" (PDF). General Directorate of Statistics, Ministry of Planning and Finance & Ministry of Health. ص. 35. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  144. 1 2 Robinson, Geoffrey (2010). If You Leave Us Here, We Will Die: How Genocide Was Stopped in East Timor. Princeton: Princeton University Press. ص. 72.
  145. 1 2 Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. Yale University Press. ص. 381. ISBN 978-0-300-10518-6.
  146. ↑ Head, Jonathan (5 April 2005). "East Timor mourns 'catalyst' Pope". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ "Pope Benedict XVI erects new diocese in East Timor". Catholic News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ Hajek, John; Tilman, Alexandre Vital (1 October 2001). East Timor Phrasebook. Lonely Planet. ص. 56. ISBN 978-1-74059-020-4.
  149. ↑ International Religious Freedom Report 2007: Timor-Leste آرڪائيو ڪيا ويا 20 June 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor (14 September 2007). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  150. 1 2 "Table 5.7 – Profile Of Students That Attended The 2004/05 Academic Year By Rural And Urban Areas And By District". Direcção Nacional de Estatística. اصل نسخو مان 14 November 2009 تي محفوظ ڪيل.
  151. ↑ Leach, Michael (8 December 2016). Nation-Building and National Identity in Timor-Leste. Taylor & Francis. ISBN 9781315311647. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  152. 1 2 Rosangela Tenorio; Jairo da Costa Junior, مرتب (3 March 2022). Homan Futuru: Timor-Leste Traditional Housing. University of Western Australia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Nico de Jonge (2013). "Traditional Arts in Timorese Cultures". Dallas Museum of Art. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Tais, traditional textile". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "The Project for Study on Dili Urban Master Plan in the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). Japan International Cooperation Agency. October 2016. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ Morris, Chris (1992). "The People of East Timor". A Traveller's Dictionary in Tetun-English and English-Tetun. Baba Dook Books. ISBN 9780959192223. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "Literatura timorense em língua portuguesa" [Timorese literature in the Portuguese language]. lusofonia.x10.mx (پورٽگليز ۾). اصل نسخو مان 29 September 2019 تي محفوظ ڪيل.
  158. ↑ "East Timor's president accepts Xanana Gusmao's resignation". ABC News (آسٽريليائي انگريزي ۾). 9 February 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "Fresh start for East Timor's film scene". Sydney Morning Herald. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ Craig, Natalie (10 July 2014). "East Timor's first feature film: a quest for truth on a shoestring budget". The Guardian. Guardian News & Media Limited. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "The SAGE International Encyclopedia of Mass Media and Society – Timor-Leste". Sage Reference. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "East Timor media guide". BBC News. 16 September 2011. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.

ببليوگرافي

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
East Timor
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

آزاديءَ جي جدوجهد

حڪومت
عام ڄاڻ

سانچو:Timor-Leste topics

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اوڀر_تيمور&oldid=405945" تان ورتل