مواد ڏانھن هلو

ڪيرڪيگارڊ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(ڪيئر ڪيڪارڊ کان چوريل)
سورن ڪيرڪيگارڊ
ويهن سالن جي ڄمار واري هڪ نوجوان جو مٿي ۽ ڪلهن تائين خاڪو، جنهن ۾ سندس چهرو، گهاٽا وار، کليل ۽ اڳتي ڏسندڙ اکيون ۽ هلڪي مرڪ نمايان آهن. هن رسمي نيڪ ٽائي ۽ ڪوٽ پاتل آهي.
ڪيرڪيگارڊ جو سندس سوٽ نيلس ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ پاران ٺاهيل اڻپورو خاڪو، شاهي لائبريري، ڪوپن هيگن، ت. 1840ع
پيدائشسورن اوبي ڪيرڪيگارڊ
5 مئي 1813(1813-05-05)
ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ، ڊينمارڪ-ناروي
وفات11 نومبر 1855(1855-11-11) (عمر 42 سال)
ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ
عهد19هين صديءَ جو فلسفو
علائقومغربي فلسفو
مڪتبه فڪر
شعبه عمل
اهم نظريا
ھٿ اکر
اڳتي جهڪيل روان لکڻيءَ ۾ هڪ صحيح، جنهن ۾ ”S. Kierkegaard“ لکيل آهي.

سورن اوبي ڪيرڪيگارڊ (/ˈsɒrən ˈkɪərkəɡɑrd/ SORR-ən-_-keer-KƏ-gard، 5 مئي 1813ع – 11 نومبر 1855ع[1]) هڪ ڊينمارڪي لوٿري دينيات جو ماهر، فلسفي، شاعر، سماجي نقاد ۽ مذهبي ليکڪ هو، جنهن کي وڏي پيماني تي پهريون وجوديت پسند فلسفي سمجهيو وڃي ٿو.[2] هن منظم مذهب، عيسائيت، اخلاق، اخلاقيات، نفسيات، محبت ۽ مذهب جي فلسفي تي تنقيدي لکڻيون لکيون، جن ۾ استعارن، طنز ۽ تمثيلن سان سندس خاص دلچسپي نمايان آهي. سندس فلسفياڻي ڪم جو وڏو حصو ان مسئلي سان لاڳاپيل آهي ته هڪ ”اڪيلو فرد“ پنهنجي زندگي ڪيئن گذاري،[3] جنهن ۾ هن اصليت، ذاتي چونڊ ۽ وابستگيءَ جي اهميت ۽ محبت ڪرڻ جي فرض تي زور ڏنو. ڪيرڪيگارڊ تجريدي سوچ جي ڀيٽ ۾ ٺوس انساني حقيقت کي اوليت ڏني.

ڪيرڪيگارڊ جو دينياتي ڪم سقراطي عيسائي اخلاقيات، ڪليسا جي اداري، عيسائيت جي خالص معروضي دليلن جي وچ ۾ فرق، انسان ۽ خدا جي وچ ۾ لامحدود نوعياتي فرق، ۽ خدا-انسان يسوع مسيح سان فرد جي داخلي تعلق تي مرڪوز آهي،[4] جيڪو ايمان وسيلي قائم ٿئي ٿو.[5][6] سندس ڪم جو وڏو حصو عيسائي محبت سان لاڳاپيل آهي. هو رياست جي ڪنٽرول هيٺ مذهب طور عيسائيت جي عقيدي ۽ عمل (قيصر پاپائيت) جو، جيئن ڊينمارڪ جي ڪليسا ۾ هو، انتهائي سخت نقاد هو. سندس نفسياتي ڪم ۾ زندگيءَ جي چونڊن کي منهن ڏيندڙ فردن جي جذبن ۽ احساسن جو اڀياس ڪيو ويو.[7] ژان پال سارتر ۽ دهريائي وجوديت جي نموني جي ابتڙ، ڪيرڪيگارڊ جو ڌيان عيسائي وجوديت تي مرڪوز هو.

ڪيرڪيگارڊ جو شروعاتي ڪم تخلصن هيٺ لکيو ويو، جن وسيلي مختلف نقطه نظر پيش ڪيا ويا ۽ اهي هڪ پيچيده مڪالمي ۾ هڪ ٻئي سان لهه وچڙ ۾ آيا.[8] هن اصلاحي تقريرون پنهنجي نالي سان لکيون ۽ انهن کي ان ”اڪيلو فرد“ لاءِ وقف ڪيو، جيڪو سندس لکڻين جي معنيٰ دريافت ڪرڻ چاهي. هن لکيو: ”سائنس ۽ علميت سيکارڻ چاهين ٿا ته معروضي بڻجڻ ئي رستو آهي. عيسائيت سيکاري ٿي ته داخلي بڻجڻ، هڪ فاعل بڻجڻ ئي رستو آهي.“[9][10] ڪيرڪيگارڊ زور سان ان ڳالهه کان انڪار ڪيو ته رڳو مشاهدو روحاني دنيا جي اندروني ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري سگهي ٿو.[11]

ڪيرڪيگارڊ جي ڪجهه اهم خيالن ۾ ”داخلي ۽ معروضي سچائين“ جو تصور، ايمان جو سورمو، يادگيري ۽ ورجاءَ جي ٻٽوئي، اضطراب، لامحدود نوعياتي فرق، جذبي طور ايمان ۽ زندگيءَ جي واٽ جا ٽي مرحلا شامل آهن. ڪيرڪيگارڊ ڊينمارڪي ۾ لکيو ۽ شروعات ۾ سندس ڪم جي پذيرائي اسڪينڊينيويا تائين محدود رهي، پر 20هين صديءَ جي شروعات تائين سندس لکڻين جا فرينچ، جرمن ۽ ٻين اهم يورپي ٻولين ۾ ترجما ٿيا. 20هين صديءَ جي وچ تائين سندس فڪر فلسفي،[12] دينيات[13] ۽ مجموعي طور مغربي ثقافت تي نمايان اثر وڌو.[14]

ڪير ڪيڪارڊ وجوديت جو باني سڏيو وڃي ٿو. پاڻ 1883ع ۾ ڪوپن هيگن ۾ ڄائو هو. ڪير ڪيڪارڊ مُنهن مهانڊي جو چڱو ڪونه هو ۽ ڪُٻڙو ٿي هلندو هو، پر ڏاڍو حساس ۽ ذهين هو. هن جا 8 ڪتاب لکيل آهن. هن ڏاڍي بهادراڻي نموني سان عيسايت تي ٺيڪ ٺاڪ ٽيڪاٽپڻي ڪئي هئي. تنهنڪري سندس خلاف پاڌرين جي طرفان محاذ قائم ڪرڻ سبب اهو پنهنجي گھر تائين محدود ٿي ويو هو. ڪير ڪيڪارڊ پنهنجي فلسفي جو بنياد هيگل جي عقل پرستي واري فلسفي جي اُبتڙ رکي ٿو. هو چوي ٿو ته صداقت، حقيقت يا سچائي موضوعي آهي. يعني هر فرد وٽ پنهنجي صداقت يا سچائي آهي ۽ ان جو بنياد عقل نه پر جذبا آهن. سندس چوڻ آهي ته فرد جي لاءِ جوش ۽ جذبا وڌيڪ اهم آهن. گڏيل اجتماعيت ۾ فرد پنهنجي آزادي کي ڪَتب آڻي نٿو سگھي ۽ فرد اجتماعيت تي قربان ٿي وڃي ٿو. هو چئي ٿو ته، ”منهنجي چونڊ ۽ فيصلو، منهنجا انفرادي ۽ ذاتي آهن ۽ ڪوبه خدا منهنجي لاءِ فيصلا نٿو ڪري. پنهنجا فيصلا رڳو ۽ رڳو آئون پاڻ ڪري سگھان ٿو.“ سندس مطابق حقيقت يا سچائي رڳو موضوعي آهي ۽ موضوعي حقيقت عقلي نه پر جذباتي آهي. خدا هڪ حقيقت آهي پر معروضي ناهي ۽ اهو پنهنجي وجود جي لاءِ انسان آڏو مجبور آهي، ڇو جو انساني وجود کانسواءِ خدا جو تصور ئي ناهي. ان ڪري خدا کي ڄاڻڻ لاءِ اهو عقل جي بدران احساسن ۽ جذبن کي اهميت ڏيئي ٿو. [15]

شروعاتي سال (1813ع–1836ع)

[سنواريو]
سورن ڪيرڪيگارڊ.
―شاهي لائبريري جي تصويري مجموعي ۾ موجود پينسل واري خاڪي جي هٿ سان ٺاهيل ڪاپي (1895ع)[16]

ڪيرڪيگارڊ ڪوپن هيگن ۾ هڪ خوشحال خاندان ۾ ستن ٻارن مان سڀ کان ننڍو ڄائو. سندس ماءُ، آني سورنسداٽر لند ڪيرڪيگارڊ (1768ع–1834ع)، سندس پيءُ مائيڪل پيڊرسن ڪيرڪيگارڊ (1756ع–1838ع) سان شادي ڪرڻ کان اڳ گهر ۾ نوڪرياڻي طور ڪم ڪري چڪي هئي.[17][18] هوءَ هڪ سادي شخصيت هئي: خاموش ۽ رسمي تعليم کان محروم.[19] سندس پوٽي هينريئٽ لند لکيو ته هوءَ ”خوشيءَ سان پنهنجو راڄ هلائيندي هئي، کين [سورن ۽ سندس ڀاءُ پيٽر کي] لاڏ ڪوڏ ڏيندي هئي ۽ ڪڪڙ وانگر پنهنجي چوزن جي حفاظت ڪندي هئي“.[20] هن پنهنجي ٻارن تي به اثر وڌو؛ تنهن ڪري پوءِ پيٽر ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ چيو ته سندس ڀاءُ پنهنجي لکڻين ۾ سندن ماءُ جا ڪيترائي لفظ محفوظ ڪيا هئا.[21] ٻئي طرف سندس پيءُ جوٽلينڊ جو هڪ ديانتدار عيسائي ۽ مالدار اون جو واپاري هو.[21] هو ”تمام سخت مزاج ماڻهو هو، ظاهري طرح خشڪ ۽ نثري، پر پنهنجي ’ڳوٺاڻي چادر‘ جهڙي رويي هيٺ هن هڪ سرگرم تخيل لڪايو هو، جنهن کي سندس وڏي عمر به ڪمزور نه ڪري سگهي.“[22] کيس فلسفي ۾ به دلچسپي هئي ۽ هو اڪثر پنهنجي گهر ۾ دانشورن جي ميزباني ڪندو هو.[23] هو ڪرسچن وولف جي عقليت پسند فلسفي سان وابسته هو،[24] ۽ آخرڪار وولف جي وڌيڪ لکڻين جي مطالعي لاءِ جزوي طور ريٽائر ٿيو.[25] ڪيرڪيگارڊ، جيڪو ٻاروتڻ ۾ پنهنجي پيءُ جي عقيدن جي پيروي ڪندو هو، مائيڪل جي وولفي عقليت پسنديءَ سان گهڻو متاثر ٿيو. کيس لودوگ هولبرگ جون مزاحيه لکڻيون،[26] يوهان جارج هامان،[27] گوٽ هولڊ افرائيم ليسنگ،[28] ايڊورڊ ينگ،[29] ۽ افلاطون جون لکڻيون به پسند هيون. سقراط جي شخصيت، جنهن سان ڪيرڪيگارڊ افلاطون جي مڪالمن ۾ واقف ٿيو، پوءِ طنز ۾ فلسفي جي دلچسپي ۽ سندس اڻ سڌي ابلاغ جي بار بار استعمال تي غير معمولي اثر وجهڻ واري ثابت ٿي.[30]

ڪيرڪيگارڊ کي 19هين صديءَ جي ڪوپن هيگن جي وڪڙن وارين گهٽين ۾ هلڻ پسند هو، جتي گاڏيون گهٽ هلنديون هيون. 1848ع ۾ ڪيرڪيگارڊ لکيو: ”مون کي ان خيال ۾ حقيقي عيسائي اطمينان مليو ته جيڪڏهن ٻيو ڪو نه به هجي، ته ڪوپن هيگن ۾ يقيناً هڪ اهڙو ماڻهو هو، جنهن وٽ هر غريب ماڻهو آزاديءَ سان اچي گهٽيءَ ۾ ڳالهائي ٻولهه ڪري سگهي؛ جيڪڏهن ٻيو ڪو نه به هجي، ته هڪ اهڙو ماڻهو هو، جيڪو عام طور جنهن به سماج ۾ ويندو هو، غريبن سان رابطي کان نه ڪيٻائيندو هو، پر هر ڄاتل سڃاتل نوڪرياڻي، هر نوڪر ۽ هر عام مزدور کي سلام ڪندو هو.“[31] آور ليڊي چرچ شهر جي هڪ پڇاڙيءَ تي هو، جتي بشپ منسٽر انجيل جي تبليغ ڪندو هو. ٻئي پاسي شاهي ٿيٽر هو، جتي فرائو هيبرگ اداڪاري ڪندي هئي.[32]

جڏهن مائيڪل (ميڪائيل) ڪيرڪيگارڊ 9 آگسٽ 1838ع تي وفات ڪئي، تڏهن سورن پنهنجي والدين ۽ پيٽر کان سواءِ پنهنجن سڀني ڀائرن ۽ ڀينرن کي وڃائي چڪو هو؛ پيٽر پوءِ ڊينمارڪ جي رياستي لوٿري ڪليسا ۾ آلبرگ جو بشپ بڻيو.
کاٻي کان ساڄي: وولف، هولبرگ، هامان، ليسنگ، افلاطون ۽ سقراط، جن سڀني ڪيرڪيگارڊ جي فلسفي تي اثر وڌو.

ڪيرڪيگارڊ جي اڻ ڇپيل روزنامچن ۾ موجود واقعن، خاص ڪري ”وڏو زلزلو“ نالي ڪهاڻي جي هڪ ڪچي مسودي، جي قياسي تشريح جي بنياد تي ڪن شروعاتي ڪيرڪيگارڊ عالمن دليل ڏنو ته مائيڪل سمجهندو هو ته هن خدا جو غضب حاصل ڪيو آهي ۽ سندس ڪو به ٻار سندس کان پوءِ زندهه نه رهندو. چيو وڃي ٿو ته هو سمجهندو هو ته سندس ذاتي گناهه، شايد جوانيءَ ۾ خدا جي نالي کي پٽڻ يا آني کي نڪاح کان اڳ حامله ڪرڻ جهڙيون بي احتياطيا، هن سزا جو سبب بڻيون.[33] جيتوڻيڪ سندس ستن ٻارن مان پنج سندس حياتيءَ ۾ ئي فوت ٿي ويا، پر سورن ۽ سندس ڀاءُ پيٽر ٻئي سندس کان پوءِ زندهه رهيا.[34] پيٽر، جيڪو ست سال وڏو هو، پوءِ آلبرگ جو بشپ بڻيو.[35] جوليا واٽڪن جو خيال هو ته مائيڪل جي موراوين چرچ ۾ شروعاتي دلچسپي کيس گناهه جي تباهه ڪندڙ اثرن جي گهري احساس ڏانهن وٺي وئي هوندي.[36]

1821ع کان 1830ع تائين، ڪيرڪيگارڊ اسڪول آف سوِڪ ورچو، اوسٽر بورگرديڊ جمنازيم ۾ پڙهيو، جڏهن اهو اسڪول ڪلاريبوديمي ۾ واقع هو؛ اتي ڪيرڪيگارڊ ٻين مضمونن سان گڏ لاطيني، يوناني ۽ تاريخ پڙهي.[37] اتي سندس دور ۾ کيس ”تمام قدامت پسند“ سڏيو ويو؛ اهڙو ماڻهو جيڪو ”بادشاهه جي عزت ڪندو، ڪليسا سان محبت ڪندو ۽ پوليس جو احترام ڪندو.“[38] هو اڪثر ساٿي شاگردن سان تڪرارن ۾ پئجي ويندو هو ۽ پنهنجي استادن بابت ٻٽي سوچ رکندو هو.[38] پوءِ هن ڪوپن هيگن يونيورسٽي ۾ دينيات پڙهي. کيس تاريخي لکڻين ۾ گهٽ دلچسپي هئي، فلسفو کيس مطمئن نه ڪندو هو ۽ هو ”پاڻ کي قياس آرائيءَ لاءِ وقف ڪرڻ“ نه ٿي ڏسي سگهيو.[39] هن چيو: ”مون کي حقيقت ۾ جنهن ڳالهه کي واضح ڪرڻ جي ضرورت آهي، اها آهي ته ’مون کي ڇا ڪرڻو آهي‘، نه ته مون کي ڇا ڄاڻڻ گهرجي.“ هو ”مڪمل انساني زندگي گذارڻ چاهي پيو، رڳو علم واري زندگي نه.“[40] ڪيرڪيگارڊ روايتي يا هيگلي معنيٰ ۾ فلسفي ٿيڻ نه پئي چاهيو[41] ۽ هو اهڙي عيسائيت جي تبليغ ڪرڻ نه پئي چاهيو، جيڪا وهم هجي.[42] ”پر هن پنهنجي پيءُ کان سکيو هو ته ماڻهو جيڪو چاهي، اهو ڪري سگهي ٿو؛ ۽ سندس پيءُ جي زندگي هن نظريي کي غلط ثابت نه ڪيو هو.“[43]

ڪيرڪيگارڊ جي پهرين جسماني بيانن مان هڪ بيان، سندس ڀاءُ پيٽر جي 1836ع واري شاديءَ جي تقريب ۾ شرڪت ڪندڙ هانس بروخنر کان ملي ٿو: ”مون کي [سندس صورت] لڳ ڀڳ مزاحيه لڳي. هو تڏهن 23 سالن جو هو؛ سندس سڄي جسامت ۾ ڪجهه بي قاعدگي هئي ۽ سندس وارن جو انداز عجيب هو. سندس وار پيشانيءَ کان لڳ ڀڳ ڇهه انچ مٿي هڪ اڻ سڌريل چوٽيءَ جي صورت ۾ اڀريل هئا، جنهن ڪري کيس عجيب ۽ پريشان ٿيل ڏيک ملي ٿي.“[44][45] ٻيو بيان ڪيرڪيگارڊ جي ڀائٽي هينريئٽ لند (1829ع–1909ع) کان ملي ٿو، جنهن موجب ننڍي سورن جو ڏيک ”سنهو ۽ نازڪ هو. هو ڳاڙهي گوبيءَ جي رنگ واري ڪوٽ ۾ گهمندو هو، ۽ سندس پيءُ کيس عام طور ’ڪانٽو‘ چوندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ننڍي عمر ۾ ئي طنزيه ڳالهيون ڪرڻ جو رجحان رکندو هو. جيتوڻيڪ ڪيرڪيگارڊ جي گهر ۾ سنجيده، لڳ ڀڳ سخت لهجو هوندو هو، تنهن هوندي به مون کي اڃا تائين اهو تاثر آهي ته نوجوانيءَ جي زنده دليءَ لاءِ جاءِ موجود هئي، جيتوڻيڪ اها اڄڪلهه جي ڀيٽ ۾ شايد وڌيڪ sober ۽ گهريلو قسم جي هئي. ساڳئي طرح گهر به پراڻي زماني واري مهمان نوازيءَ سان کليل هوندو هو.“[46] کيس ”عجيب نموني لباس پاتل، سنهو ۽ ننڍو“ پڻ بيان ڪيو ويو.[38]

ڪيرڪيگارڊ جي ماءُ هڪ پوٽي جي بيان موجب ”هموار ۽ خوش مزاج طبيعت واري سٺي ننڍڙي عورت“ هئي. ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين ۾ سندس ذڪر ڪڏهن نه ٿيو. آني 31 جولاءِ 1834ع تي 66 ورهين جي عمر ۾، ممڪن آهي ته ٽائفس سبب، وفات ڪئي.[47] سندس پيءُ 8 آگسٽ 1838ع تي 82 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. 11 آگسٽ تي ڪيرڪيگارڊ لکيو: ”منهنجو پيءُ اربع (8 تاريخ) رات 2:00 وڳي فوت ٿي ويو. مون دل جي گهراين سان چاهيو ٿي ته هو ڪجهه سال وڌيڪ زندهه رهي ها... هن وقت مون کي لڳي ٿو ته رڳو هڪ شخص (اي. بوئسن) آهي، جنهن سان مان سندس باري ۾ واقعي ڳالهائي سگهان ٿو. هو هڪ ’وفادار دوست‘ هو.“[48]

روزنامچا

[سنواريو]

سيموئل هوگو برگمان موجب، ”ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا سندس فلسفي کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان اهم ذريعن مان هڪ آهن“.[49] ڪيرڪيگارڊ پنهنجي روزنامچن ۾ واقعن، ويچارن، پنهنجي ڪم بابت خيالن ۽ روزاني تبصرن تي 7,000 کان وڌيڪ صفحا لکيا.[50] ڊينمارڪي روزنامچن (Journalen) جو سڄو مجموعو 13 جلدن ۾، 25 جدا جلد بندين سميت فهرستن سان، ترتيب ڏئي شايع ڪيو ويو. روزنامچن جو پهريون انگريزي ايڊيشن اليگزينڊر ڊرو 1938ع ۾ ترتيب ڏنو.[51] ان جو انداز ”ادبي ۽ شاعرانه“ آهي.[52]

ڪيرڪيگارڊ چاهيو ٿي ته ريجينا، سندس منڱيندي (هيٺ ڏسو)، سندس رازدان هجي، پر هن کي ناممڪن سمجهي هن پنهنجو رازدان ”منهنجو پڙهندڙ، اهو اڪيلو فرد“ بڻايو. سندس سوال اهو هو ته ڇا ڪنهن کي روحاني رازدان ٿي سگهي ٿو يا نه. هن پنهنجي Concluding Postscript ۾ هيٺيون لکيو: ”بنيادي سچائيءَ جي حوالي سان، روح ۽ روح جي وچ ۾ سڌو تعلق ناقابل تصور آهي. جيڪڏهن اهڙو تعلق فرض ڪيو وڃي، ته حقيقت ۾ ان جو مطلب اهو آهي ته ڌر روح رهڻ ڇڏي ڏنو آهي.“[53]

ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا ڪيترن ئي اقوال جو ذريعو هئا. 1 آگسٽ 1835ع جو هيٺيون اقتباس شايد سندس سڀ کان وڌيڪ نقل ڪيل قول ۽ وجوديت جي مطالعي لاءِ هڪ اهم اقتباس آهي:

مون کي حقيقت ۾ اها ڳالهه واضح ڪرڻ جي ضرورت آهي ته مون کي ڇا ڪرڻو آهي، نه ته مون کي ڇا ڄاڻڻ گهرجي، سواءِ ان حد تائين جو علم هر عمل کان اڳ ضروري آهي. اصل ڳالهه مقصد ڳولڻ آهي، اهو ڏسڻ آهي ته خدا واقعي مون کان ڇا چاهي ٿو ته مان ڪريان؛ اهم ڳالهه اها آهي ته اهڙي سچائي ڳولجي، جيڪا منهنجي لاءِ سچائي هجي، اهو خيال ڳولجي جنهن لاءِ مان جيئڻ ۽ مرڻ لاءِ تيار هجان.

جيتوڻيڪ سندس روزنامچا سندس ڪم ۽ زندگيءَ جي ڪجهه پاسن کي واضح ڪن ٿا، ڪيرڪيگارڊ خيال رکيو ته گهڻو ڪجهه ظاهر نه ڪري. خيال ۾ اوچتا تبديليون، ورجائيندڙ لکڻي ۽ عجيب جملا سندس انهن ڪيترن ئي طريقن مان ڪجهه آهن، جن وسيلي هن پڙهندڙن کي گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. نتيجي طور سندس روزنامچن جون ڪيتريون ئي مختلف تشريحون آهن. ڪيرڪيگارڊ کي ان اهميت بابت ڪو شڪ نه هو، جيڪا سندس روزنامچن کي مستقبل ۾ حاصل ٿيندي. ڊسمبر 1849ع ۾ هن لکيو: ”جيڪڏهن مان هاڻي مري وڃان، ته منهنجي زندگيءَ جو اثر غير معمولي ٿيندو؛ جيڪو ڪجهه مون روزنامچن ۾ بي احتياطيءَ سان فقط لکي ڇڏيو آهي، ان مان گهڻو ڪجهه وڏي اهميت حاصل ڪندو ۽ وڏو اثر ڇڏيندو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ ماڻهو مون سان ٺاهه ڪري چڪا هوندا ۽ مون کي اهو ڏئي سگهندا، جيڪو منهنجو حق هو ۽ آهي.“[54]

ريجينا اولسن ۽ ڊگري (1837ع–1841ع)

[سنواريو]
ڪاري پس منظر تي هڪ نوجوان عورت جي تصوير. هن سائي پوشاڪ مٿان ڪارو ڪوٽ پاتل آهي. هوءَ کاٻي طرف ڏسي رهي آهي ۽ ڪجهه مرڪي رهي آهي.
ريجينا اولسن، ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين لاءِ الهام جو ذريعو

ڪيرڪيگارڊ جي زندگيءَ جو هڪ اهم پاسو—جنهن کي عام طور سندس ڪم تي وڏو اثر وجهندڙ سمجهيو وڃي ٿو—ريجينا اولسن (1822ع–1904ع) سان سندس ٽٽل منڱڻو هو.

ڪيرڪيگارڊ ۽ اولسن 8 مئي 1837ع تي مليا ۽ فوراً هڪ ٻئي ڏانهن ڇڪجي ويا.[55][56] پنهنجي روزنامچن ۾ ڪيرڪيگارڊ سندس لاءِ پنهنجي محبت بابت مثالي انداز ۾ لکيو.[57] جولاءِ 1840ع ۾ دينياتي امتحان پاس ڪرڻ کان پوءِ، ڪيرڪيگارڊ 8 سيپٽمبر تي اولسن کي رسمي طور شاديءَ جي آڇ ڪئي.[58] جلد ئي هن کي پنهنجي امڪانن بابت مايوسي محسوس ٿيڻ لڳي. هن 11 آگسٽ 1841ع تي منڱڻو ٽوڙي ڇڏيو، جيتوڻيڪ عام طور مڃيو وڃي ٿو ته ٻئي هڪ ٻئي سان گهڻي محبت ڪندا هئا. پنهنجي روزنامچن ۾ ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ان عقيدي جو ذڪر ڪري ٿو ته سندس ”اداسي“ کيس شاديءَ لاءِ نامناسب بڻائيندي هئي، پر منڱڻو ختم ڪرڻ جو سندس صحيح سبب غير واضح رهي ٿو.[59][60]

انهيءَ دور ۾ ئي ڪيرڪيگارڊ پاڻ کي هڪ تحقيقي مقالي لکڻ لاءِ وقف ڪيو. جون 1841ع ۾ جمع ڪرائڻ کان پوءِ، استادن جي هڪ پينل فيصلو ڪيو ته سندس ڪم وڏي ذهانت جو مظاهرو ڪري ٿو، پر ان جي غير رسمي لهجي تي تنقيد ڪئي؛ تنهن هوندي به ڪيرڪيگارڊ کي ان جو دفاع ڪرڻ جي اجازت ملي.[61][62] هن 29 سيپٽمبر 1841ع تي ست ڪلاڪ اڌ تائين سقراط جي مسلسل حوالي سان طنز جي تصور بابت جو دفاع ڪيو.[63][64] عنوان مان ظاهر آهي ته مقالو طنز ۽ سقراط بابت هو؛ موضوع ۾ ڪيرڪيگارڊ جي دوست پول مارٽن مولر جو اثر ظاهر آهي، جيڪو 1838ع ۾ فوت ٿي چڪو هو.[65][66] ڪيرڪيگارڊ 20 آڪٽوبر 1841ع تي ڪوپن هيگن يونيورسٽي مان فلسفي ۾ مئجسٽر ڊگري سان گريجوئيشن ڪئي.[67][68] لڳ ڀڳ 31,000 رگسڊالر جي ميراث کيس پنهنجي ڪم ۽ رهائشي خرچن لاءِ مالي سهارو فراهم ڪيو.[69]

تصنيف جو دور (1843ع–1846ع)

[سنواريو]

ڪيرڪيگارڊ پنهنجا ڪجهه ڪم تخلصن سان ۽ ڪجهه پنهنجي نالي سان شايع ڪيا. تخلص سان شايع ٿيل هجي يا نه، مذهب بابت ڪيرڪيگارڊ جي مرڪزي لکڻي خوف ۽ لرزو هئي، ۽ يا/يا کي سندس عظيم ترين تصنيف سمجهيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ تخلصن جو استعمال اڪثر ليکڪ جي پنهنجي نقطه نظر کان سواءِ ٻين نقطه نظرن جي نمائندگيءَ لاءِ ڪيو ويندو هو. ڪيرڪيگارڊ به اڻ سڌي ابلاغ جا مثال مهيا ڪرڻ لاءِ ساڳيو طريقو اختيار ڪيو. مختلف تخلصن هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ موقف ظاهر ڪرڻ سبب ڪيرڪيگارڊ تي ڪڏهن اها تنقيد ڪئي ويندي آهي ته هو ڪنهن هڪ خاص موقف سان وابستگيءَ کان سواءِ مختلف نقطه نظرن سان کيڏي ٿو. سندس لکڻين جي مخالفن کيس ليکڪ طور پنهنجي موقف ۾ غير متعين بيان ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هن پاڻ شاهدي ڏني آهي ته سندس سڄو ڪم عيسائيت جي خدمت مان نڪتل آهي.[70] هن 1841ع ۽ 1842ع جي وچ ۾ پنهنجو پهريون ڪتاب ”يوهانس ڪلائماڪس“ جي تخلص هيٺ لکيو، جيڪو جان ڪلائماڪس جي نالي تي هو. De omnibus dubitandum est، جنهن جي لاطيني معنيٰ ”هر شيءِ تي شڪ ڪرڻ گهرجي“ آهي، سندس وفات کان پوءِ ئي شايع ٿيو.[71]

ڪيرڪيگارڊ جي عظيم تصنيف يا/يا 20 فيبروري 1843ع تي شايع ٿي. اها گهڻو ڪري ڪيرڪيگارڊ جي برلن ۾ رهائش دوران لکي وئي، جتي هن شيلنگ جي وحي جي فلسفي بابت نوٽس ورتا. يا/يا ۾ ادبي ۽ موسيقي تنقيد جا مضمون ۽ رومانوي نوعيت وارن اقوال جو هڪ مجموعو شامل آهي، جيڪو ايمان جي عڪاسي ڪندڙ ۽ فلسفياڻي بناوت جي جاچ بابت سندس وسيع موضوع جو حصو آهي.[72][73] ”وڪٽر ايرميتا“ جي ترتيب ڏنل هن ڪتاب ۾ هڪ نامعلوم ”A“ ۽ ”B“ جا ڪاغذ شامل هئا، جن بابت تخلصي ليکڪ دعويٰ ڪئي ته اهي کيس پنهنجي سيڪريٽري ميز جي هڪ ڳجهي خاني مان مليا هئا.[74] ايرميتا کي ”A“ جي ڪاغذن کي ترتيب ڏيڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڌا سادا نه هئا. ”B“ جا ڪاغذ ترتيب سان رکيل هئا.[75][76] اهي ٻئي ڪردار مذهبي فرد بڻجڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.[77] هر هڪ پهرين محبت جي تصور کي جمالياتي ۽ اخلاقي نقطه نظر کان ڏسي ٿو. ڪتاب بنيادي طور ايمان ۽ شادي بابت هڪ دليل آهي، جنهن جي آخر ۾ هڪ مختصر تقرير آهي، جيڪا کين ٻڌائي ٿي ته بحث بند ڪرڻ گهرجي. ايرميتا جي خيال ۾ ”B“، جيڪو هڪ جج آهي، سڀ کان وڌيڪ معقول ڳالهه ڪري ٿو. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ڪم ۾ عيسائيت جي ”ڇا“ بدران ان جي ”ڪيئن“ تي، ۽ ڪتاب پڙهڻ جي ”ڪيئن“ تي زور ڏنو.[78]

يا/يا جي اشاعت کان ٽي مهينا پوءِ، هن ٻه اصلاحي تقريرون، 1843ع شايع ڪيو ۽ پنهنجن تخلصي ڪتابن سان گڏ تقريرون پڻ شايع ڪندو رهيو. اهي تقريرون ڪيرڪيگارڊ جي پنهنجي نالي سان شايع ٿيون ۽ اڄ اٺارهه اصلاحي تقريرون جي نالي سان موجود آهن. 1846ع کان پوءِ ”اصلاحي“ لفظ ڪيرڪيگارڊ جي فڪر سان وڌيڪ مطابقت رکندو هو، جڏهن هن محبت جا ڪم بابت عيسائي غور فڪر لکيا.[79][80] اصلاحي تقرير يا تربيت ڏيندڙ تقرير وعظ جهڙي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وعظ جماعت آڏو ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته تقرير ڪيترن ماڻهن جي وچ ۾ يا پاڻ سان به ٿي سگهي ٿي. تقرير يا گفتگو ”اصلاحي“ هجڻ گهرجي، يعني ماڻهو ٻئي شخص يا پاڻ کي ٺاهيندو، نه ڪي ڊاهي وري ٺاهڻ لاءِ. ڪيرڪيگارڊ چيو: ”جيتوڻيڪ هي ننڍڙو ڪتاب، جنهن کي ’تقريرون‘ سڏيو ويو آهي، وعظ نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي ليکڪ وٽ تبليغ ڪرڻ جو اختيار نه آهي؛ ’اصلاحي تقريرون‘، نه ڪي اصلاح لاءِ تقريرون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳالهائيندڙ ڪنهن به طرح پاڻ کي استاد نه ٿو سمجهي، صرف اهو ئي ٿيڻ چاهي ٿو جيڪو اهو آهي، هڪ اضافي، ۽ رڳو لڪل رهڻ جي خواهش رکي ٿو.“[81]

16 آڪٽوبر 1843ع تي ڪيرڪيگارڊ محبت ۽ ايمان بابت ٽي وڌيڪ ڪتاب ۽ ڪيترائي وڌيڪ تقريرون شايع ڪيون. خوف ۽ لرزو يوهانس ڊي سيلينٽيو جي تخلص هيٺ شايع ٿيو. ورجاءُ هڪ نوجوان ماڻهو، يعني سورن ڪيرڪيگارڊ، بابت آهي، جنهن کي پريشاني ۽ اداسي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محسوس ڪري ٿو ته کيس پنهنجي هڪ ڇوڪريءَ (ريجينا اولسن) سان محبت خدا لاءِ قربان ڪرڻي پوندي. هو ڏسڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ڇا نفسيات جي نئين سائنس کيس پاڻ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. ڪانسٽانٽن ڪانسٽانٽيوس، جيڪو هن ڪتاب جو تخلصي ليکڪ آهي، نفسيات دان آهي. ساڳئي وقت هن پنهنجي نالي سان ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع شايع ڪيون، جن ۾ خاص طور اهو بحث ڪيو ويو ته محبت کي پاڻ کان يا ٻين کان شيون لڪائڻ لاءِ ڪيئن استعمال ڪري سگهجي ٿو.[82] اهي ٽي ڪتاب، جيڪي سڀ هڪ ئي ڏينهن شايع ٿيا، ڪيرڪيگارڊ جي اڻ سڌي ابلاغ واري طريقي جو مثال آهن.

ڪيرڪيگارڊ سوال ڪيو ته ڇا فرد ڄاڻي سگهي ٿو ته ڪا شيءِ خدا جي سٺي بخشش آهي يا نه، ۽ آخر ۾ چوي ٿو ته ”اهو رڳو ان تي دارومدار نٿو رکي ته ماڻهو ڇا ڏسي ٿو، پر جيڪو ڪجهه ماڻهو ڏسي ٿو، اهو ان تي دارومدار رکي ٿو ته ماڻهو ڪيئن ڏسي ٿو؛ هر مشاهدو رڳو وصول ڪرڻ يا دريافت ڪرڻ نه آهي، پر پيدا ڪرڻ پڻ آهي، ۽ جيستائين اهو ائين آهي، مشاهدو ڪندڙ پاڻ ڪيئن جوڙيل آهي، اهو واقعي فيصلائتو آهي.“[83] خدا جي محبت اڻ سڌي نموني عطا ٿئي ٿي، جيئن ڪڏهن ڪڏهن اسان جي پنهنجي محبت به ٿئي ٿي.[84]

1844ع دوران هن 1843ع وانگر ٻه، ٽي ۽ چار وڌيڪ اصلاحي تقريرون شايع ڪيون، پر هتي هن بحث ڪيو ته هڪ فرد خدا کي ڪيئن سڃاڻي سگهي ٿو. دينيات دان، فلسفي ۽ تاريخدان سڀ خدا جي وجود بابت بحث ۾ مصروف هئا. هي سڌو ابلاغ آهي ۽ ڪيرڪيگارڊ جي خيال ۾ اهو دينيات دانن، فلسفين ۽ تاريخدانن، يعني جماعتن لاءِ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان ”اڪيلو فرد“ لاءِ هرگز ڪارائتو نه آهي، جيڪو عيسائي بڻجڻ ۾ دلچسپي رکي ٿو. ڪيرڪيگارڊ هميشه ”ان اڪيلو فرد لاءِ لکيو، جنهن کي مان خوشيءَ ۽ شڪرگذاريءَ سان پنهنجو پڙهندڙ سڏيان ٿو“؛[85] اڪيلو فرد جيڪو سمجهي ٿو، ان کي عمل ۾ آڻڻو پوندو، نه ته اهو وڃائجي ويندو. فڪر فرد کي صرف هڪ حد تائين وٺي وڃي سگهي ٿو، ان کان اڳ جو تخيل سوچيل شيءِ جي سڄي مواد کي بدلائڻ شروع ڪري. محبت، ايمان ۽ صبر وانگر، مشق وسيلي حاصل ٿئي ٿي.

هن 1844ع ۾ ڪيترائي وڌيڪ تخلصي ڪتاب پڻ لکيا: فلسفياڻا ٽڪرا، مهاڳ ۽ پريشانيءَ جو تصور، ۽ سال جي پڄاڻي چار اصلاحي تقريرون، 1844ع سان ڪئي. پهرين ڪتاب ۾ هن اڻ سڌي ابلاغ ۽ باقي ڪتابن ۾ سڌو ابلاغ استعمال ڪيو. هو نٿو مڃي ته خدا جي وجود بابت سوال هڪ جماعت جي هڪ راءِ ۽ ٻي جماعت جي ٻي راءِ هئڻ گهرجي، ڀلي ڪيتريون به دليل بازيون ڪيون وڃن. سندس چوڻ آهي ته روح القدس جا ڦل حقيقي بنائڻ اڪيلي فرد تي دارومدار رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ محبت ۽ خوشي هميشه رڳو امڪان هوندا آهن. عيسائي دنيا خدا جون صفتون هڪ ڀيرو ۽ هميشه لاءِ بيان ڪرڻ چاهي ٿي، پر ڪيرڪيگارڊ ان جي خلاف هو. ريجينا سان سندس محبت هڪ آفت هئي، پر پنهنجي نقطه نظر سبب اها سندس مددگار به ثابت ٿي.[86]

ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته ”هر نسل جو پنهنجو ڪم هوندو آهي ۽ ان کي اڳين ۽ ايندڙ نسلن لاءِ سڀ ڪجهه ٿيڻ جي غير ضروري ڳڻتي نه ڪرڻ گهرجي“.[87] هڪ اڳوڻي ڪتاب ۾ هن چيو هو ته ”هڪ حد تائين هر نسل ۽ هر فرد پنهنجي زندگي شروعات کان شروع ڪري ٿو“،[88] ۽ ٻئي هنڌ چيو ته ”ڪو به نسل ٻئي نسل کان محبت ڪرڻ نه سکيو آهي، ڪو به نسل شروعات کان سواءِ ڪنهن ٻئي نقطي کان شروع ڪرڻ جي قابل نه آهي“، ”ڪو به نسل اڳئين نسل کان لازمي انساني ڳالهه نه سکندو آهي.“[89] آخرڪار 1850ع ۾ هن لکيو ته ”اهي سچا عيسائي جيڪي هر نسل ۾ مسيح جي زندگيءَ سان همعصر زندگي گذارين ٿا، انهن جو اڳئين نسل جي عيسائين سان ڪوبه واسطو نه آهي، پر پنهنجي همعصر، مسيح، سان وڌيڪ واسطو آهي. سندس زميني زندگي هر نسل سان، ۽ هر نسل سان الڳ الڳ، مقدس تاريخ طور گڏ هلندي آهي...“[90] پر 1848ع ۾ هن چيو: ”سڄو نسل ۽ نسل جو هر فرد ايمان رکڻ ۾ حصيدار آهي.“[91]

هو هيگلي وساطت جي تصور جي خلاف هو،[92][93][94] ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڪيلي فرد ۽ خواهش جي شئي جي وچ ۾ هڪ ”ٽيون اصطلاح“ آڻي ٿي.[95] ڪيرڪيگارڊ 1844ع ۾ لکيو: ”جيڪڏهن ڪو ماڻهو وقتي ثبوت کي وچولي يا پنهنجي حق ۾ فائديمند عطا جي ترجمان طور گهربل ڪرڻ کان سواءِ خدا جي فضل جي يقين تائين پهچي سگهي، ته پوءِ واقعي هن لاءِ واضح آهي ته خدا جو فضل سڀني کان وڌيڪ شاندار آهي.“[96] هو وساطت جي خلاف هو ۽ ان بدران خدا جي فضل سان مطمئن ٿيڻ يا نه ٿيڻ جي چونڊ تي قائم رهيو. اها ”وقتي ۽ ابدي“، ”بي اعتمادي ۽ ايمان، ۽ فريب ۽ سچ“،[97] ”داخلي ۽ معروضي“[98] جي وچ ۾ چونڊ آهي. اهي چونڊ جا ”مقدار“ آهن. هن پنهنجي لکڻين ۾ هميشه غور فڪر ۽ چونڊ تي زور ڏنو ۽ ڀيٽ جي خلاف لکيو.[99]

عيسائيت جي اندرونيت

[سنواريو]

ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته خدا هر فرد وٽ اسرار ڀري نموني اچي ٿو.[100][101] هن 29 اپريل تي پنهنجي نالي سان تصور ڪيل موقعن تي ٽي تقريرون، جنهن کي ڊيوڊ ايف. سوينسن جي 1941ع واري ترجمي ۾ پهريون ڀيرو انساني زندگيءَ جي اهم حالتن بابت خيال سڏيو ويو، ۽ 30 اپريل 1845ع تي هيليريس بڪ بائنڊر جي ترتيب ڏنل زندگيءَ جي واٽ جا مرحلا شايع ڪيو. مرحلا، يا/يا جو تسلسل آهي، جنهن بابت ڪيرڪيگارڊ جو خيال هو ته عوام ان کي مناسب طرح نه پڙهيو هو، ۽ مرحلا ۾ هن اڳڪٿي ڪئي ته ”ڪتاب جا ٻه ٽيون پڙهندڙ اڌ تائين پهچڻ کان اڳ ئي ڇڏي ڏيندا، بوريت وچان ڪتاب اڇلائي ڇڏيندا.“[102] کيس خبر هئي ته هو ڪتاب لکي رهيو آهي، پر کيس اها خبر نه هئي ته انهن کي ڪير پڙهي رهيو آهي. سندس وڪرو گهٽ هو ۽ سندس ڪو به پبلسٽي ڪندڙ يا ايڊيٽر نه هو. چئي سگهجي ٿو ته هو اونداهيءَ ۾ لکي رهيو هو.[103] سندس ڪيترائي پڙهندڙ سندس مقصدن بابت اونداهيءَ ۾ رهيا آهن ۽ اڄ به آهن. هن پنهنجي ”روزنامچي“ ۾ پاڻ کي واضح ڪيو: ”جنهن ڪم کي مون تصنيف جو مقصد سمجهيو، اهو پورو ٿي چڪو آهي. اهو هڪ خيال آهي، يا/يا کان اينٽي-ڪلائماڪس تائين اها تسلسل، عڪاسيءَ ۾ مذهبيت جو خيال. هن ڪم مون کي پوريءَ طرح پنهنجي قبضي ۾ رکيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن مون کي مذهبي طور پنهنجي قبضي ۾ رکيو؛ مون هن تصنيف جي مڪمل ٿيڻ کي پنهنجو فرض سمجهيو، هڪ ذميواري جيڪا مون تي هئي.“ هن پنهنجي پڙهندڙ کي صلاح ڏني ته سندس ڪتاب آهستي پڙهي ۽ کين بلند آواز سان به پڙهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.[104]

هن پنهنجي لکڻين ۾ اڻ سڌي ابلاغ استعمال ڪيو؛ مثال طور مذهبي ماڻهو کي ”لڪل اندرونيت جو سورمو“ سڏيو، جنهن ۾ هو سڀني کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ هو سڀني جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ ڪجهه سندس اندر لڪل آهي.[105]

ڪيرڪيگارڊ 1848ع ۾ لڪل اندرونيت کي ڪيترن طريقن سان تصور ڪيو. هو پنهنجن ڪيترن ڪتابن ۾ فرد سان خدا جي ملاقات جي داخلي اندروني نوعيت بابت لکي رهيو هو، ۽ سندس مقصد اڪيلي فرد کي خدا ۽ مسيح بابت هلندڙ سموري قياس آرائيءَ کان پري ڪرڻ هو. قياس آرائي خدا ۽ سندس نعمتن کي ڳولڻ جا ڪيترائي مقداري طريقا پيدا ڪري ٿي، پر مسيح تي ايمان ڳولڻ ۽ سمجهه کي استعمال ۾ آڻڻ سڄي قياس آرائيءَ کي روڪي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ ماڻهو واقعي عيسائي طور، يا اخلاقي/مذهبي طريقي سان، وجود رکڻ شروع ڪري ٿو. هو ان فرد جي خلاف هو، جيڪو عيسائي بڻجڻ جي ڪوشش شروع ڪرڻ کان اڳ خدا جي محبت ۽ نجات بابت يقين جو انتظار ڪري. هن ان کي ”مذهبي تڪرار جو هڪ خاص قسم، جنهن کي جرمن Anfechtung چون ٿا“، يعني مقابلو يا تڪرار، قرار ڏنو.[106][107]

ڪيرڪيگارڊ جي نظر ۾، ڪليسا کي عيسائيت ثابت ڪرڻ يا ان جو دفاع ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪرڻ گهرجي. ان کي اڪيلي فرد کي ايمان جي ڇلانگ کڻڻ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي، اهو ايمان ته خدا محبت آهي ۽ انهيءَ ساڳئي اڪيلي فرد لاءِ هڪ ڪم رکي ٿو.[108] ڪيرڪيگارڊ ايمان جي ڇلانگ کي سٺو فيصلو قرار ڏنو.[109] ڪيرڪيگارڊ 1847ع جي محبت جا ڪم ۾ ايمان جو سورمو بابت بحث ڪيو، جتي هن عيسيٰ پاران رت وهندڙ عورت کي شفا ڏيڻ واري قصي کي استعمال ڪيو، جنهن عورت ”ايمان جي اصليت“ ڏيکاري، ڇاڪاڻ⁠تہ هن يقين ڪيو ته جيڪڏهن هوءَ عيسيٰ جي پوشاڪ کي ڇهندي ته شفا ماڻيندي. هن اهو راز پنهنجي اندر رکيو.[110]

فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو

ڪيرڪيگارڊ 1846ع ۾ پنهنجو فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو لکيو، جتي هن پنهنجي تصنيف جي پهرئين حصي جو مقصد بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[111][112] هن چيو: ”عيسائيت انساني فطرت جي ڪُل درجي اندر هڪ ارتقا ٿيڻ تي راضي نه ٿيندي؛ اهڙي وابستگي خدا کي پيش ڪرڻ لاءِ تمام ٿوري آهي. اها مؤمن لاءِ رڳو تضاد ٿيڻ به نٿي چاهي، ۽ پوءِ چوريءَ چوريءَ، آهستي آهستي، کيس سمجهه فراهم ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان جي شهادت، يعني پنهنجي سمجهه کي صليب تي چاڙهڻ، لمحي جي شهادت نه، پر تسلسل جي شهادت آهي.“[113] سندس تصنيف جو ٻيو حصو عيسائيت ۾ عمل ۾ اختصار سان پيش ڪيو ويو:[114]

شروعاتي ڪيرڪيگارڊي عالمن، جهڙوڪ ٿيئوڊور ڊبليو. اڊورنو ۽ ٿامس هينري ڪروڪسال

تصنيف جو دور (1847ع–1855ع)

[سنواريو]

سانچو:Over-quotation

ڪيرڪيگارڊ 1847ع ۾ ٻيهر پنهنجي نالي سان شايع ڪرڻ شروع ڪيو: ٽن حصن تي ٻڌل مختلف روحن ۾ اصلاحي تقريرون.[115] ان ۾ دل جي پاڪيزگي هڪ ئي شيءِ چاهڻ آهي، اسين ميدان جي سوسنن ۽ هوا جي پکين کان ڇا سکون ٿا، ۽ تڪليفن جي انجيل شامل هئا. هن پڇيو: نيڪي ڪرڻ چاهيندڙ اڪيلو فرد ٿيڻ جو مطلب ڇا آهي؟ انسان ٿيڻ جو مطلب ڇا آهي؟ مسيح جي پيروي ڪرڻ جو مطلب ڇا آهي؟ هاڻي هو ”اصلاحي تقريرن“ کان ”عيسائي تقريرن“ ڏانهن وڌي ٿو، تنهن هوندي به هو اڃا برقرار رکي ٿو ته اهي ”وعظ“ نه آهن.[116] وعظ پاڻ سان ان جدوجهد بابت آهي، جيڪا زندگيءَ جي ڏنل ڪمن ۽ انهن ڪمن کي پورو نه ڪرڻ تي توبهه سان لاڳاپيل هجي.[117] بعد ۾، 1849ع ۾، هن عبادتي تقريرون ۽ خدائي تقريرون لکيون.

محبت جا ڪم[118] 29 سيپٽمبر 1847ع تي انهن تقريرن کان پوءِ شايع ٿيو. ٻئي ڪتاب سندس پنهنجي نالي سان لکيا ويا. اهو ”محبت گهڻن گناهن کي ڍڪي ٿي“ ۽ ”محبت تعمير ڪري ٿي“ جي موضوعن هيٺ لکيو ويو. (پطرس جو پهريون خط 4:8 ۽ ڪرنٿين ڏانهن پهريون خط 8:1) ڪيرڪيگارڊ جو يقين هو ته ”روحاني بابت سمورو انساني ڪلام، حتيٰ پاڪ صحيفي جو خدائي ڪلام به، بنيادي طور استعاري ڪلام آهي“.[119] ”تعمير ڪرڻ“ هڪ استعاري اظهار آهي. ماڻهو ڪڏهن به مڪمل طور انسان يا مڪمل طور روح نه ٿي سگهي؛ کيس ٻئي هئڻ گهرجن. بعد ۾، ساڳئي ڪتاب ۾، ڪيرڪيگارڊ گناهه ۽ معافيءَ جي سوال تي بحث ڪري ٿو. هو ساڳيو متن استعمال ڪري ٿو، جيڪو هن اڳ ۾ ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع ۾ استعمال ڪيو هو: محبت گهڻن گناهن کي ڍڪي ٿي. (پطرس جو پهريون خط 4:8). هو پڇي ٿو ته ڇا ”جيڪو ماڻهو پنهنجي پاڙيسريءَ جون خاميون ٻڌائي ٿو، اهو گناهن جي گهڻائي کي لڪائي ٿو يا وڌائي ٿو“.[120]

1848ع ۾ هن پنهنجي نالي سان عيسائي تقريرون ۽ Inter et Inter جي تخلص هيٺ هڪ اداڪارا جي زندگيءَ ۾ بحران ۽ هڪ بحران شايع ڪيو. عيسائي تقريرون ساڳئي موضوع، يعني اضطراب، سان لاڳاپيل آهي، جيڪو پريشانيءَ جو تصور ۾ هو. متن متي 6 جي آيتن 24–34 تي ٻڌل آهي. اهو ساڳيو اقتباس هو، جيڪو هن 1847ع جي پنهنجي اسين ميدان جي سوسنن ۽ هوا جي پکين کان ڇا سکون ٿا ۾ استعمال ڪيو هو.

ڪيرڪيگارڊ پنهنجي تخلصن جي گهڻي استعمال کي ٻيهر منهنجي ڪم بابت ليکڪ جي حيثيت ۾ نقطه نظر ۾ واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس لکڻيءَ جي انداز بابت سندس خود نوشت وضاحت آهي. ڪتاب 1848ع ۾ مڪمل ٿيو، پر سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ پيٽر ڪرسچن ڪيرڪيگارڊ طرفان شايع ٿيو. والٽر لوري ڪيرڪيگارڊ جي ”1848ع جي پاڪ هفتي واري گهري مذهبي تجربي“ کي عيسائيت بابت ”اڻ سڌي ابلاغ“ کان ”سڌي ابلاغ“ ڏانهن موڙ قرار ڏنو.[121] بهرحال، ڪيرڪيگارڊ چيو ته هو پنهنجي سمورين لکڻين ۾ مذهبي ليکڪ هو ۽ سندس مقصد ”’عيسائي بڻجڻ‘ واري مسئلي“ تي بحث ڪرڻ هو، ان عظيم وهم خلاف سڌي جدليات سان، جنهن کي اسين عيسائي دنيا سڏيون ٿا.[122] هن 1848ع جي پنهنجي ”عيسائي خطاب“، اهي خيال جيڪي پٺيان کان زخمي ڪن ٿا – اصلاح لاءِ ۾ اهو وهم هن ريت ظاهر ڪيو.

1849ع ۾ هن پنهنجي نالي سان ٽي تقريرون ۽ هڪ تخلصي ڪتاب لکيو. هن ميدان جي سوسن ۽ هوا جو پکي. ٽي عبادتي تقريرون، جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٽي تقريرون ۽ ٻه اخلاقي-مذهبي مضمون لکيا. زندگيءَ ۾ هر ٻار کي سڀ کان پهرين جيڪا شيءِ ملي ٿي، اها فطرت جي ٻاهرين دنيا آهي. هتي ئي خدا پنهنجا فطري استاد رکيا آهن. هو اعتراف بابت لکي رهيو هو ۽ هاڻي کلي طرح عشائيه رباني بابت لکي ٿو، جيڪو عام طور اعتراف کان اڳ ٿيندو آهي. هن اهو ڪم يا/يا ۾ جمالياتي ۽ اخلاقي فرد جي اعترافن سان ۽ ساڳئي ڪتاب جي تقرير ۾ سڀ کان وڏي نيڪي، يعني امن، سان شروع ڪيو هو. سندس مقصد هميشه ماڻهن کي مذهبي، خاص طور عيسائي مذهبي، بڻجڻ ۾ مدد ڏيڻ هو. هن پنهنجي موقف کي اڳ ئي پنهنجي ڪتاب منهنجي ڪم بابت ليکڪ جي حيثيت ۾ نقطه نظر ۾ اختصار سان بيان ڪيو هو، پر اهو ڪتاب 1859ع تائين شايع نه ٿيو.

يا/يا جو ٻيو ڇاپو 1849ع جي شروعات ۾ شايع ٿيو. ساڳئي سال هن Anti-Climacus جي تخلص هيٺ موت تائين بيماري شايع ڪيو. هو يوهانس ڪلائماڪس جي خلاف آهي، جيڪو عيسائيت کي سمجهڻ جي ڪوشش بابت ڪتاب لکندو رهيو. هتي هو چوي ٿو: ”ٻيا ڀلي ان ماڻهوءَ جي واکاڻ ۽ تعريف ڪن، جيڪو عيسائيت کي سمجهڻ جو ڏيک ڏئي ٿو. مان ان ڳالهه کي سادو اخلاقي ڪم سمجهان ٿو—شايد هنن قياسي زمانن ۾، جڏهن سڀ ’ٻيا‘ سمجهڻ ۾ مصروف آهن، ٿوري گهڻي خود انڪاري گهربل هجي—ته ماڻهو قبول ڪري ته هو نه ان کي سمجهڻ جي قابل آهي ۽ نه ئي کيس ان کي سمجهڻ گهرجي.“[123] موت تائين بيماري ڪيرڪيگارڊ جي اڳوڻين لکڻين ۾ هڪ ڄاتل سڃاتل اصطلاح هو.[124] اها بيماري نااميدي آهي ۽ ڪيرڪيگارڊ لاءِ نااميدي گناهه آهي. نااميدي امڪان جي ناممڪن هجڻ آهي.[125]

عيسائيت ۾ عمل، جيڪو 25 سيپٽمبر 1850ع تي سندس آخري تخلصي ڪم هو، ۾ هن چيو: ”هن ڪتاب ۾، جيڪو 1848ع ۾ پيدا ٿيو، عيسائي ٿيڻ جي گهرج کي تخلصي ليکڪ طرفان هڪ اعليٰ ترين مثاليت تائين پهچايو ويو آهي.“[126] جڏهن والٽر لوري 1941ع ۾ ان جو ترجمو ڪيو، تڏهن هن ڪم کي عيسائيت ۾ تربيت سڏيو.

هاڻي هن پنهنجي ايندڙ ٽن اشاعتن ۾ عمل ڪندڙ اڪيلو فرد ڏانهن نمايان اشارو ڪيو: خود جاچ لاءِ، جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٻه تقريرون، ۽ 1852ع ۾ پاڻ فيصلو ڪريو!.[127][128] پاڻ فيصلو ڪريو! سندس وفات کان پوءِ 1876ع ۾ شايع ٿيو.

1851ع ۾ ڪيرڪيگارڊ پنهنجو جمعي ڏينهن عشائيه ربانيءَ تي ٻه تقريرون لکيو، جتي هن هڪ ڀيرو ٻيهر گناهه، معافي ۽ اختيار تي بحث ڪيو، ۽ پطرس جو پهريون خط 4:8 جي ساڳئي آيت استعمال ڪئي، جيڪا هن 1843ع ۾ پنهنجي ٽي اصلاحي تقريرون، 1843ع ۾ ٻه ڀيرا استعمال ڪئي هئي.

ڪيرڪيگارڊ پنهنجي 1843ع واري ڪتاب يا/يا جي شروعات هڪ سوال سان ڪئي: ”ڇا جذبا پوءِ روح جا غير قوم پرست آهن؟ ڇا صرف عقل ئي بپتسما ورتل آهي؟“[129] هو پاڻ کي هيگل وانگر فڪر يا قياس آرائيءَ لاءِ وقف ڪرڻ نه پئي چاهيو. ايمان، اميد، محبت، امن، صبر، خوشي، ضبط نفس، بيڪار فخر، مهرباني، عاجزي، همت، بزدلي، غرور، فريب ۽ خود غرضي. اهي اندروني جذبا آهن، جن بابت فڪر کي ٿوري ڄاڻ آهي. هيگل تعليم جو عمل فڪر سان شروع ڪري ٿو، پر ڪيرڪيگارڊ سمجهي ٿو ته اسين جذبن سان، يا ٻنهي جي توازن سان، يعني گوئٽي ۽ هيگل جي توازن سان، شروع ڪري سگهون ٿا.[130] هو جذبن کان سواءِ بي انتها عڪاسيءَ جي خلاف هو. پر ساڳئي وقت هو جذبن جي ٻاهرين ڏيکاءَ ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڇڪائڻ نه پئي چاهيو، بلڪ اڪيلي فرد جي اندروني، لڪل، جذبي ڏانهن. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي روزنامچن ۾ هي مقصد واضح ڪيو.[104]

شيلنگ فطرت کي پهرين رکيو ۽ هيگل عقل کي، پر ڪيرڪيگارڊ پنهنجي لکڻين ۾ انسان ۽ چونڊ کي پهرين رکيو. هتي هو فطرت خلاف دليل ڏئي ٿو ۽ اشارو ڪري ٿو ته اڪثر اڪيلا فرد زندگيءَ جي شروعات ڏسڻ ۾ ايندڙ دنيا جي تماشائين طور ڪن ٿا ۽ پوءِ اڻ ڏٺي دنيا جي علم ڏانهن وڌن ٿا.

نڪولائي برديائيف پنهنجي 1945ع واري ڪتاب خدائي ۽ انساني ۾ عقل خلاف لاڳاپيل دليل پيش ڪري ٿو.[131][132]

لوٿري رياستي ڪليسا تي حملو

[سنواريو]
"Vor Frue Kirke"، ڪوپن هيگن جو لوٿري ڪيٿڊرل، جيڪو 1829ع ۾ مڪمل ٿيو

ڪيرڪيگارڊ جا آخري سال The Fatherland (Fædrelandet) ۾ شايع ٿيل اخبارن جي مضمونن ۽ لمحو (Øjeblikket) نالي پاڻ شايع ڪيل پمفليٽن جي هڪ سلسلي وسيلي ڊينمارڪ جي ڪليسا تي لڳاتار ۽ کليل حملي ۾ گذريا، جنهن جو ترجمو The Instant پڻ ڪيو ويو آهي. اهي پمفليٽ هاڻي ڪيرڪيگارڊ جي عيسائي دنيا تي حملو ۾ شامل آهن.[133] لمحو جو جرمن ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ 1861ع ۽ وري 1896ع ۾ ترجمو ٿيو.[134]

ڪيرڪيگارڊ پهريون ڀيرو عمل ڏانهن تڏهن وڌيو، جڏهن پروفيسر، پوءِ جلد بشپ، هانس لاسن مارٽينسن ڪليسا ۾ تقرير ڪندي تازو فوت ٿيل بشپ ياڪوب پيٽر منسٽر کي ”سچ جو شاهد، حقيقي سچ جي شاهدن مان هڪ“ سڏيو.[5] ڪيرڪيگارڊ پنهنجي پهرئين مضمون ۾ وضاحت ڪئي ته منسٽر جي موت کيس آخرڪار پنهنجي راءِ بابت صاف گو ٿيڻ جي اجازت ڏني. هن بعد ۾ لکيو ته سندس اڳيون سڄو ڪم هن حملي لاءِ ”تياريون“ هو، جيڪو ٻن اڳواٽ شرطن جي انتظار ۾ سالن تائين ملتوي رهيو: 1) سندس پيءُ ۽ بشپ منسٽر ٻئي حملي کان اڳ فوت ٿي وڃن، ۽ 2) هن پاڻ هڪ مشهور دينياتي ليکڪ طور نالو حاصل ڪيو هجي.[135] ڪيرڪيگارڊ جو پيءُ منسٽر جو ويجهو دوست هو، پر سورن گهڻو اڳ ئي ڏسي چڪو هو ته منسٽر جو عيسائيت بابت تصور غلط هو، جيڪو پنهنجي پيروڪارن کان تمام گهٽ گهرندو هو. ڪيرڪيگارڊ منسٽر کي ”سچ جو شاهد“ قرار ڏيڻ جي سخت مخالفت ڪئي.

ڪيرڪيگارڊ 1847ع ۾ ۽ پنهنجي روزنامچن ۾ ان اميد کي بيان ڪيو، جيڪا سچ جي شاهد وٽ هوندي آهي.

ڪيرڪيگارڊ جي پمفليٽن ۽ جدلياتي ڪتابن، جن ۾ لمحو پڻ شامل آهي، ڪليسا جي رسمن ۽ سياست جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.[136] ڪيرڪيگارڊ موجب، جماعتن جو تصور فردن کي ٻارن وانگر رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ عيسائي خدا سان پنهنجي لاڳاپي جي ذميواري کڻڻ لاءِ پاڻ قدم کڻڻ کان لاڙو نٿا رکن. هن زور ڏنو ته ”عيسائيت فرد آهي، هتي، اڪيلو فرد“.[137] وڌيڪ، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪليسا رياست جي ڪنٽرول هيٺ هئي، ڪيرڪيگارڊ سمجهندو هو ته رياست جو بيوروڪريٽڪ مقصد رڪنيت وڌائڻ ۽ پنهنجي ميمبرن جي ڀلائيءَ جي نگراني ڪرڻ هو. وڌيڪ ميمبرن جو مطلب پادرين لاءِ وڌيڪ طاقت: هڪ بگڙيل مثال.[138] اهو مقصد عيسائيت جي سچي عقيدي سان ٽڪراءُ ۾ لڳندو، جيڪو ڪيرڪيگارڊ لاءِ ڪُل جي بدران فرد جي اهميت تي زور ڏيڻ آهي.[51][صفحو گهربل] اهڙيءَ طرح رياستي-ڪليسائي سياسي ڍانچو فردن لاءِ توهين آميز ۽ نقصانڪار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪو به ماڻهو عيسائي ٿيڻ جو مطلب ڄاڻڻ کان سواءِ ”عيسائي“ ٿي سگهي ٿو.[139] اهو خود مذهب لاءِ به نقصانڪار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عيسائيت کي رڳو هڪ فيشن واري روايت ۾ گهٽائي ڇڏي ٿو، جنهن تي بي ايمان ”ايماندار“ عمل ڪن ٿا، يعني عوام جي ”ڌڻ ذهنيت“ وانگر.[140][141] ڪيرڪيگارڊ هميشه ضمير ۽ ان جي استعمال جي اهميت تي زور ڏنو.[142]

هن وچئين دور جي ڪيٿولڪيت سان هم آهنگيءَ جا نمايان عنصر ڏيکاريا.[143][144] تنهن هوندي به ڪيرڪيگارڊ کي ”گهرو لوٿري“ بيان ڪيو ويو آهي.[145]

وفات

[سنواريو]
اسسٽنس ڪرڪيگارڊ ۾ سورن ڪيرڪيگارڊ جي قبر

پنهنجي رسالي لمحو جو ڏهون شمارو شايع ٿيڻ کان اڳ، ڪيرڪيگارڊ گهٽيءَ ۾ ڪري پيو. هو هڪ مهيني کان وڌيڪ اسپتال ۾ رهيو[146] ۽ عشائيه رباني وٺڻ کان انڪار ڪيائين. ان وقت هو پادرين کي رڳو سياسي عهديدار سمجهندو هو، يعني سماج ۾ هڪ اهڙو طبقو، جيڪو واضح طور خدائي نمائندگي نٿو ڪري. هن پنهنجي ٻاروتڻ جي دوست ايميل بوئسن کي، جيڪو ڪيرڪيگارڊ سان سندس ڳالهين جو رڪارڊ رکندو هو، ٻڌايو ته سندس زندگي انتهائي تڪليفن واري رهي هئي، جيڪا ٻين کي شايد خودپسندي لڳي هجي، پر هو پاڻ ان کي ائين نه سمجهندو هو.[147][148][149]

ڪيرڪيگارڊ هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ فريڊرڪس اسپتال ۾ وفات ڪئي، ممڪن آهي ته ٻاروتڻ ۾ وڻ تان ڪرڻ سبب پيدا ٿيل پيچيدگين ڪري.[150] پروفيسر Kaare Weismann [da]

۽ فلسفي Jens Staubrand [da]

جي راءِ موجب ڪيرڪيگارڊ جي وفات پوٽ بيماري، يعني ٽي بي جي هڪ قسم، سبب ٿي هوندي.[151] کيس ڪوپن هيگن جي نوربرو علائقي ۾ اسسٽنس ڪرڪيگارڊ ۾ دفن ڪيو ويو. ڪيرڪيگارڊ جي جنازي تي سندس ڀائٽي هينرڪ لند سرڪاري ڪليسا طرفان ڪيرڪيگارڊ جي تدفين تي احتجاج ڪندي خلل وڌو. لند جو چوڻ هو ته جيڪڏهن ڪيرڪيگارڊ زندهه هجي ها ته هو ڪڏهن به ان جي منظوري نه ڏئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ هن انهيءَ اداري کان پاڻ کي الڳ ڪيو هو ۽ ان جي مذمت ڪئي هئي.[152] لند کي پوءِ جنازي ۾ خلل وجهڻ تي ڏنڊ وڌو ويو.[153]

پذيرائي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سورن ڪيرڪيگارڊ جو اثر ۽ پذيرائي

19هين صديءَ ۾ پذيرائي

[سنواريو]

فريڊريڪا بريمر 1850ع ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت لکيو: ”جڏهن مارٽينسن پنهنجي ذهانت جي دولت سان پنهنجي مرڪزي حيثيت مان وجود جي هر دائري ۽ زندگيءَ جي سڀني مظاهرن تي روشني وجهي ٿو، تڏهن سورن ڪيرڪيگارڊ ٻئي سائمن اسٽائلائيٽس وانگر پنهنجي اڪيلي ٿنڀي تي بيٺل آهي، سندس نظر اڻ بدلجندڙ طور هڪ ئي نقطي تي ٽڪيل آهي.“[154] 1855ع ۾ ڊينمارڪ جي قومي ڪليسا سندس وفات نامو شايع ڪيو. ڪيرڪيگارڊ اتي اثر ڇڏيو، جنهن جو اندازو سندن مضمون جي هن اقتباس مان لڳائي سگهجي ٿو: ”اهي موتمار ڦل، جيڪي ڊاڪٽر ڪيرڪيگارڊ ڪليسا ۽ رياست جي اتحاد مان پيدا ٿيندي ڏيکاري ٿو، ڪيترن ايماندار عام ماڻهن جي شڪن کي مضبوط ڪيو آهي، جيڪي هاڻي محسوس ڪن ٿا ته اهي وڌيڪ ڪليسا ۾ رهي نٿا سگهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ائين ڪرڻ سان اهي بي ايمانن سان رفاقت ۾ آهن، ڇو ته اتي ڪا ڪليسائي نظم و ضبط موجود نه آهي.“[155]

ڪليسا جي انتظام ۾ تبديليون آيون ۽ اهي تبديليون ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين سان ڳنڍيل هيون. ڪليسا نوٽ ڪيو ته اختلاف ”قومي ذهن لاءِ پرائي شيءِ“ هو. 5 اپريل 1855ع تي ڪليسا نيون پاليسيون لاڳو ڪيون: ”جماعت جو هر ميمبر ڪنهن به پادريءَ جي خدمت ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آزاد آهي ۽ اڳ وانگر رڳو ان پادريءَ سان پابند نه آهي، جنهن جي پيرش جو هو ميمبر آهي“. مارچ 1857ع ۾ لازمي ٻارڙن جو بپتسما ختم ڪيو ويو. ڪليسا جي سربراهه طور بادشاهه جي حيثيت ۽ آئين اختيار ڪرڻ يا نه ڪرڻ بابت بحث شروع ٿيا. گرنڊويگ ڪنهن به لکيل قاعدن جي مخالفت ڪئي. هن اعلان کان فوراً پوءِ ”ڪيرڪيگارڊ سبب پيدا ٿيل تحريڪ“ جو ذڪر ڪيو ويو. ڪيرڪيگارڊ تي ويگليانزم ۽ ڊاربيزم جو الزام لڳايو ويو، پر مضمون اڳتي چيو: ”هڪ وڏي سچائي نمايان ٿي آهي، يعني: دنياوي ذهن رکندڙ پادري موجود آهن؛ ڪليسا ۾ ڪيتريون شيون سڙيل آهن؛ سڀني کي روزاني توبهه جي ضرورت آهي؛ ۽ ماڻهو ڪڏهن به ڪليسا يا ان جي پادرين جي موجوده حالت تي مطمئن نه ٿيڻ گهرجي.“[156]

هانس لاسن مارٽينسن 1871ع ۾ شايع ٿيل عيسائي اخلاقيات ۾ ڪيرڪيگارڊ جي خيالن تي تفصيل سان بحث ڪيو.[157] مارٽينسن ڪيرڪيگارڊ ۽ اليگزاندر وينيٽ تي الزام لڳايو ته انهن سماج کي سندس حق نه ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي فرد کي سماج کان مٿي رکيو، ۽ ائين ڪندي ڪليسا کان به مٿي رکيو.[158] هڪ ٻيو شروعاتي نقاد مئگنس ايرڪسن هو، جنهن مارٽينسن تي تنقيد ڪئي ۽ قياسي دينيات خلاف پنهنجي جدوجهد ۾ ڪيرڪيگارڊ کي پنهنجو اتحادي بڻائڻ چاهيو.

سويڊن جو آگسٽ اسٽرنڊبرگ (1849ع–1912ع)

آگسٽ اسٽرنڊبرگ اپسالا يونيورسٽي ۾ شاگرديءَ دوران ڪيرڪيگارڊ کي پڙهي گهڻو متاثر ٿيو.[159][160] ايڊون بيورڪمان ڪيرڪيگارڊ، هينري ٿامس بڪل ۽ ايڊورڊ فون هارٽمان کي اسٽرنڊبرگ جي فني صورت جي جوڙجڪ جو سبب قرار ڏنو، ”جيستائين هو مڪمل طور پنهنجي پيرن تي بيهڻ لاءِ ڪافي مضبوط ٿي ويو“.[161] ڊراما نگار هينرڪ ابسن لاءِ چيو وڃي ٿو ته کيس ڪيرڪيگارڊ ۾ دلچسپي هئي، جيئن ناروي جي قومي ليکڪ ۽ شاعر بيورنسٽيرني بيورنسن کي به هئي.[162]

اوٽو فليڊرر پنهنجي تاريخ جي بنياد تي مذهب جو فلسفو (1887ع) ۾ دعويٰ ڪئي ته ڪيرڪيگارڊ عيسائيت جو عقل مخالف تصور پيش ڪيو.[163] 1889ع جي مذهب بابت هڪ لغت ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت داخل ڪيل مضمون مان خبر پوي ٿي ته ان وقت کيس ڪيئن ڏٺو ويندو هو: ”هو اتر جو پيدا ڪيل سڀ کان اصلي مفڪر ۽ دينياتي فلسفي هو. سندس شهرت سندس وفات کان پوءِ لڳاتار وڌندي رهي آهي، ۽ هو جرمنيءَ جو اڳواڻ مذهبي-فلسفيانه چراغ بڻجڻ لاءِ تيار نظر اچي ٿو. رڳو سندس دينياتي نه، پر سندس جمالياتي ڪم به تازو يورپ ۾ عام مطالعي جو موضوع بڻيا آهن.“[164]

جيتوڻيڪ هن واضح طور ڪيرڪيگارڊ جو حوالو نه ڏنو، پر ايمان بابت ڪيرڪيگارڊ جو تصور نارويجي دينيات دان گسلي ڪرسچن جانسن (1822ع–1894ع) تي اثر انداز ٿيو. جانسن جي عقائد جي دينيات جو نظام، جيڪو سندس Grundrids af den Systematisk Theologi ۾ شامل هو ۽ 1897ع ۾ سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو، پنهنجي هم عصرن جي نظامن کان ان لحاظ کان گهڻو مختلف هو ته هن ايمان جي جوهر (Troens Væsen) کي ڏسڻ لاءِ ٽن مرحلن وارو نمونو ضم ڪيو: خود غرض، قانون پرست ۽ عيسائي؛ اهو ڪم جي پهرئين حصي (Pistiks) ۾ ملي ٿو، جيڪو پاڻ اقراري لوٿريت جي قانون/انجيل واري قالب ۾ پيش ڪيو ويو هو.[165] آخري مرحلو عدم تسلسل ۽ بنيادي تبديليءَ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي، تنهن ڪري اهو ڪيرڪيگارڊ جهڙي ايمان ڏانهن ڇلانگ گهرندو آهي، جنهن کي جانسن اعليٰ وجود جي اهڙي اڻ رد دعويٰ (uafviselig Fordring) سڏي ٿو، جيڪا حقيقي وجود (sande Væsen) سان لاڳاپيل آهي.[165] اهڙيءَ طرح، گسلي جانسن پاران داخلي ايمان مان لامحدود نوعياتي فرق جي ترقيءَ ۾ واضح ڪيرڪيگارڊي لهجو آهي. جانسن 1840ع واري ڏهاڪي ۾ براعظمي يورپ ۾ پنهنجي تعليم دوران ڪيرڪيگارڊ کي پڙهيو هوندو، ۽ 1853ع ۾ ڪرسٽيانا يونيورسٽي ۾ استاديءَ تي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پنهنجو Pistiks تيار ڪيو؛ تنهن ڪري سوين اوگي ڪرسٽوفرسن جانسن کي دينيات ۾ پهريون ڪيرڪيگارڊي قرار ڏنو آهي، جنهن ايمان جي اقراري، دينياتي ۽ تجرباتي درجن کي هڪ ئي عقائد واري نظام ۾ ملائي ڇڏيو.[166][167] جانسن جي پارسائي پسندي ڪيرڪيگارڊ جي ايمان جي اصليت تي زور سان ملي هڪ احيائي تحريڪ پيدا ڪئي، جيڪا ناروي ۾ پکڙجي وئي ۽ جانسني احيا جي نالي سان سڃاتي وئي.[168]

20هين صديءَ جي شروعاتي پذيرائي

[سنواريو]
سورن ڪيرڪيگارڊ بابت برانڊس جي سوانح جو 1879ع وارو جرمن ڇاپو

ڪيرڪيگارڊ ڏانهن ڌيان ڇڪائيندڙ پهريون تعليمي عالم سندس هم وطن ڊينمارڪي گئورگ برانڊس هو، جنهن جرمن ۽ ڊينمارڪي ٻنهي ٻولين ۾ لکيو. برانڊس ڪوپن هيگن ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت پهريون رسمي ليڪچر ڏنو ۽ کيس يورپي علمي برادريءَ جي ڌيان ۾ آڻڻ ۾ مدد ڪئي.[169] برانڊس ڪيرڪيگارڊ جي فلسفي ۽ زندگيءَ بابت پهريون ڪتاب Søren Kierkegaard, ein literarisches Charakterbild (1879ع) شايع ڪيو،[170] جنهن کي اڊولف هلٽ ڪيرڪيگارڊ جي ڪم جي ”غلط جوڙجڪ“ چيو ۽ لکيو ته اهو ”سچائيءَ کان گهڻو پري آهي“.[171] برانڊس پنهنجي منهنجي ٻاروتڻ ۽ جوانيءَ جون يادون[172] (1906ع) ۾ کيس هيگل ۽ ٽائڪو براهي سان ڀيٽيو. برانڊس ساڳئي ڪتاب ۾ ڪورسئر معاملي تي به بحث ڪيو.[173] برانڊس 1911ع واري برٽانيڪا جي ڇاپي ۾ ڪيرڪيگارڊ جي خيالن جي مخالفت ڪئي.[174][175] برانڊس ڪيرڪيگارڊ کي فريڊرڪ نطشي سان به ڀيٽيو.[176] هن پنهنجي ڇهن جلدن واري ڪم اوڻويهين صديءَ جي ادب جا مکيه وهڪرا، جلد 2، ۾ پڻ ڪيرڪيگارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو، جيڪو 1872ع ۾ جرمن ۽ ڊينمارڪي ۾ ۽ 1906ع ۾ انگريزي ۾ شايع ٿيو.[177][178]

سويڊني ليکڪ والڊيمار رودن 1880ع ۾ Sören Kierkegaards person och författarskap – ett försök شايع ڪيو.[179] 1890ع واري ڏهاڪي دوران جاپاني فلسفين ڪيرڪيگارڊ جي ڪم کي ڦهلائڻ شروع ڪيو.[180] ٽيتسورو واتسوجي اسڪينڊينيويا کان ٻاهر پهرين فلسفين مان هڪ هو، جنهن 1915ع ۾ سندس فلسفي بابت تعارفي لکڻي لکي.

وليم جيمس (1890ع واري ڏهاڪي)

هارالڊ هافڊنگ جو ڪم ڪيرڪيگارڊ کان گهڻو متاثر هو، ۽ هن پاڻ چيو ته ڪيرڪيگارڊ جي فڪر ”منهنجي جوانيءَ کان مون کي پٺيان لڳو آهي، [۽] منهنجي زندگيءَ جو رخ مقرر ڪيو آهي“.[181] هافڊنگ آمريڪي فلسفي وليم جيمس جو دوست هو، ۽ جيتوڻيڪ جيمس ڪيرڪيگارڊ جا ڪم نه پڙهيا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڃا انگريزيءَ ۾ ترجمو نه ٿيا هئا، پر هن هافڊنگ جا ڪيرڪيگارڊ بابت ليڪچر ٻڌا ۽ انهن مان گهڻين ڳالهين سان اتفاق ڪيو. ڪيرڪيگارڊ مان جيمس جو پسنديده قول کيس هافڊنگ کان مليو: ”اسين اڳتي جيئون ٿا، پر پوئتي سمجهون ٿا“.[182]

فريڊرڪ فون هيگل 1913ع ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت لکيو: ”ڪيرڪيگارڊ، گهرو، اداس، سخت محنتي ۽ مڪمل طور غير مصالحتي ڊينمارڪي مذهبي ماڻهو، عظيم فرانسيسي بليز پاسڪل ۽ نمايان انگريز ٽريڪٽيرين هرل فرائوڊ جو روحاني ڀاءُ آهي، جيڪو جوانيءَ ۾ ۽ اڃا خامين سان ڀرپور حالت ۾ فوت ٿيو، پر جنهن انهن سڀني تي دائمي نشان ڇڏيو، جيڪي کيس چڱيءَ طرح سڃاڻندا هئا.“[183]

جان جارج رابرٽسن 1914ع ۾ سورن ڪيرڪيگارڊ نالي هڪ مضمون لکيو: ”ان حقيقت جي باوجود ته گذريل چوٿائي صديءَ دوران اسان اتر جي ادبن تي خاص ڌيان ڏنو آهي، اهو مفڪر ۽ اديب، جنهن جو نالو هن مضمون جي مٿان آهي، انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ تمام گهٽ ڄاتل آهي ... ڪيرڪيگارڊ، اهو ليکڪ جنهن وٽ اسڪينڊينيويا جي ذهني زندگيءَ جي اڻ ٽر ڪنجي آهي، جنهن کي خاص طور ڊينمارڪ اوڻويهين صديءَ ۾ پنهنجو سڀ کان اصلي ذهين ماڻهو سمجهي ٿي، اسان مڪمل طور نظرانداز ڪيو آهي.“[184] رابرٽسن اڳ ۾ ڪوسموپولس (1898ع) ۾ ڪيرڪيگارڊ ۽ نطشي بابت لکيو هو.[185] ميونخ سان واسطو رکندڙ ٿيئوڊور هيڪر 1913ع ۾ ڪيرڪيگارڊ ۽ اندرونيت جو فلسفو نالي مضمون شايع ڪيو، ۽ ڊيوڊ ايف. سوينسن پاران ڪيرڪيگارڊ جي زندگي ۽ ڪم بابت جائزو 1920ع ۾ اسڪينڊينيوين اسٽڊيز اينڊ نوٽس جي هڪ شماري طور شايع ٿيو.[186][187] سوينسن چيو: ”اهو سوچڻ دلچسپ هوندو ته جيڪڏهن ڪيرڪيگارڊ دنيا جي سڀ کان ننڍن ملڪن مان هڪ جي ٻوليءَ بدران ڪنهن وڏي يورپي ٻوليءَ ۾ لکيو هجي ها ته هو ڪهڙي شهرت حاصل ڪري سگهي ها ۽ ڪيترو اثر وجهي سگهي ها.“[188]

آسٽريائي نفسيات دان ولهيلم اسٽيڪل (1868ع–1940ع) پنهنجي ڪتاب محبت جا روپ بدلائڻ ۾ ڪيرڪيگارڊ کي ”ڊان جوان جو جنوني پيروڪار، پاڻ ڊان جوانيت جو فلسفي“ قرار ڏنو.[189] جرمن نفسيات دان ۽ فلسفي ڪارل ياسپرس (1883ع–1969ع) چيو ته هو 1914ع کان ڪيرڪيگارڊ کي پڙهي رهيو هو ۽ ڪيرڪيگارڊ جي لکڻين کي هيگل جي روح جي مظاهريات ۽ نطشي جي لکڻين سان ڀيٽيو. ياسپرس ڪيرڪيگارڊ کي عيسائيت جو علمبردار ۽ نطشي کي دهريت جو علمبردار ڏٺو.[190] پوءِ 1935ع ۾ ياسپرس جديد فلسفي لاءِ ڪيرڪيگارڊ ۽ نطشي جي جاري اهميت تي زور ڏنو.[191][صفحو گهربل]

ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جا جرمن ۽ انگريزي مترجم

[سنواريو]
1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڊگلس وي. اسٽيئر (ساڄي) فنلئنڊ جي سماجيات دان هيڪي وارِس سان گڏ

ڪيرڪيگارڊ جي ڪم جو پهريون جرمن ترجمو 1861ع ۾ ظاهر ٿيو، پر البرٽ بيرٿولڊ هو، جنهن 1873ع کان ڪيرڪيگارڊ کي جرمن ۾ ترجمو ڪرڻ جو پهريون وڏو پروگرام شروع ڪيو.[192][193] هرمن گوٽشي 1905ع ۾ ڪيرڪيگارڊ جا روزنامچا شايع ڪيا. عالمن کي سندس روزنامچا ترتيب ڏيڻ ۾ 50 سال لڳا.[194] ڪيرڪيگارڊ جا مکيه ڪم 1909ع کان پوءِ ڪرسٽوف شريمپف جرمن ۾ ترجمو ڪيا.[195] ايمانوئل هرش 1950ع کان پوءِ ڪيرڪيگارڊ جي گڏيل ڪمن جو جرمن ڇاپو جاري ڪيو.[195] هارالڊ هافڊنگ ۽ شريمپف جي ڪيرڪيگارڊ بابت ڪتابن جو 1892ع ۾ جائزو ورتو ويو.[196][197]

لي ايم. هالينڊر، جيڪو يونيورسٽي آف ٽيڪساس، آسٽن ۾ جرمنڪ فلالاجي جو عالم هو، 1923ع ۾ ڪيرڪيگارڊ جو پهريون انگريزي ترجمو شايع ڪيو، جيتوڻيڪ ان اشاعت تي گهٽ ڌيان ڏنو ويو.[198] 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڊگلس وي. اسٽيئر، ڊيوڊ ايف. سوينسن، والٽر لوري ۽ اليگزينڊر ڊرو جا وڌيڪ انگريزي ترجما سامهون آيا؛ آخري ٻه مترجم آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس جي ايڊيٽر چارلس وليمز جي ڪوششن هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا، جيڪو دي انڪلنگس جي ميمبرن مان هڪ هو.[199][200] ٿامس هينري ڪروڪسال، هڪ ٻيو شروعاتي مترجم، لوري ۽ ڊرو سڀ اميد رکندا هئا ته ماڻهو ڪيرڪيگارڊ بابت رڳو پڙهڻ بدران سندس اصل ڪم به پڙهندا.[201] 1960ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين هاورڊ وي. هانگ ۽ ايڊنا ايڇ. هانگ سندس ڪم ڪيترائي ڀيرا ترجمو ڪيا.[202][203] سندن روزنامچا ۽ ڪاغذ جي پهرئين نسخي جي پهرئين جلد (انڊيانا، 1967ع–1978ع) کي 1968ع جو نيشنل بڪ ايوارڊ ترجمي لاءِ مليو.[202][204] ٻنهي پنهنجي زندگي سورن ڪيرڪيگارڊ ۽ سندس ڪمن جي مطالعي لاءِ وقف ڪئي، جيڪي هاورڊ وي. ۽ ايڊنا ايڇ. هانگ ڪيرڪيگارڊ لائبريري ۾ محفوظ آهن.[205] اليسٽر هيني پينگوئن ڪلاسڪس لاءِ ڪيرڪيگارڊ جا ڪجهه ڪم ترجمو ڪيا، 1985ع ۾ خوف ۽ لرزو سان شروعات ڪندي.[206][207]

ڪارل بارٿ جي شروعاتي دينيات تي ڪيرڪيگارڊ جو اثر

[سنواريو]
ڪارل بارٿ جو يادگاري ٽپال ٽڪڙو

ڪارل بارٿ جي شروعاتي دينيات تي ڪيرڪيگارڊ جو اثر رومن ڏانهن خط 1918ع، 1921ع ۽ 1933ع ۾ ظاهر آهي. بارٿ ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي جلد پڙهيا: عيسائيت ۾ عمل، لمحو، ۽ سندس روزنامچن ۽ ڊائرين مان هڪ انتخاب. ڪيرڪيگارڊ جا لڳ ڀڳ سڀ اهم اصطلاح، جن جو رومن ڏانهن خط ۾ اهم ڪردار هو، عيسائيت ۾ عمل ۾ ملي سگهن ٿا. خاص طور اڻ سڌي ابلاغ، تضاد ۽ عيسائيت ۾ عمل واري لمحي جي تصور، معاصر عيسائيت ۽ عيسائي زندگي بابت بارٿ جي خيالن کي پڪ ڏني ۽ تيز ڪيو.

ولهيلم پاڪ 1931ع ۾ لکيو (ڪارل بارٿ: هڪ نئين عيسائيت جو نبي) ته ڪيرڪيگارڊ جو لاطيني جملو Finitum Non Capax Infiniti، يعني محدود لامحدود کي سمجهي نٿو سگهي، بارٿ جي نظام جو خلاصو پيش ڪري ٿو.[208] ڊيوڊ جي. ڪنگمين ۽ اڊولف ڪيلر پنهنجن ڪتابن ڪارل بارٿ جي تعليمات ۾ مذهبي تعليمي قدر (1934ع) ۽ ڪارل بارٿ ۽ عيسائي وحدت (1933ع) ۾ بارٿ جي ڪيرڪيگارڊ سان لاڳاپي تي بحث ڪيو. ڪيلر انهن ورهاستن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي نئين تعليم متعارف ٿيڻ وقت پيدا ٿين ٿيون، ۽ ڪجهه ماڻهو پاڻ کي ٻين کان وڌيڪ اعليٰ ذريعي مان وڌيڪ اعليٰ علم رکندڙ سمجهن ٿا.

بارٿيانيت هيٺ ڪيرڪيگارڊ جا شاگرد ”غير مطمئن ۽ پرجوش انتها پسندن“ جو هڪ گروهه بڻجي ويا. ايڊوارڊ گيسمار (1871ع–1939ع)، جنهن مارچ 1936ع ۾ ڪيرڪيگارڊ تي ليڪچر ڏنا، انهن لاءِ ڪافي انتها پسند نه هو. بارٿيانيت مذهبي سوالن جي معروضي ورتاءَ ۽ ماورائي خدا سان وجودي ملاقات ۾ انسان جي حاڪميت جي خلاف هئي. پر جيئن هيگل جا شاگرد ساڄي ۽ کاٻي ۾ ورهائجي ويا، تيئن بارٿ جا جرمن پيروڪار به ورهائجي ويا.

بارٿ ڪيرڪيگارڊ جي مکيه موضوع جي تائيد ڪري ٿو، پر ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري ٿو ۽ تفصيلن کي بدلائي ٿو. هو اڻ سڌي ابلاغ جي نظريي کي عيسائي اخلاقيات جي ميدان تائين وڌائي ٿو؛ هو اڻ سڃاڻپ جي تصور کي عيسائي زندگيءَ تي لاڳو ڪري ٿو. هو ”ايمان جي تضاد“ جو تصور ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان جي صورت خدا ۽ انسانن جي متضاد ملاقات تي ٻڌل آهي. هن لمحي جي همعصريءَ کي به پيش ڪيو، جڏهن بحران ۾ انسان مايوسيءَ سان مسيح جي همعصريءَ کي محسوس ڪري ٿو. اڻ سڌي ابلاغ، تضاد ۽ لمحي جي تصور جي حوالي سان، شروعاتي بارٿ جو ڪيرڪيگارڊ هڪ پيداوار ڏيندڙ محرڪ آهي.[209]

وليم هبن پنهنجي 1952ع واري ڪتاب اسان جي تقدير جا چار نبي ۾ ڪيرڪيگارڊ کي دوستوئفسڪي سان ڀيٽيو؛ بعد ۾ ان ڪتاب جو عنوان دوستوئفسڪي، ڪيرڪيگارڊ، نطشي ۽ ڪافڪا رکيو ويو.

جان ڊينئل وائلڊ 1959ع ۾ ئي نوٽ ڪيو ته ڪيرڪيگارڊ جا ڪم ”لڳ ڀڳ هر اهم زنده ٻولي، جن ۾ چيني، جاپاني ۽ ڪوريائي شامل آهن، ۾ ترجمو ٿي چڪا آهن، ۽ هاڻي اهو چوڻ مناسب آهي ته سندس خيال دنيا ۾ لڳ ڀڳ ايترا ئي ڄاتل ۽ اثرائتا آهن، جيترا سندس وڏي مخالف هيگل جا، جيڪو اڃا به دنيا جي فلسفين مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور آهي.“[210]

1964ع ۾ لائيف ميگزين وجوديت جي تاريخ هيراقليطس (500 ق.م) ۽ پارمينيدس کان ڳنڍي، جتي نه بدلجندڙ واحد کي حقيقي ۽ تبديليءَ جي حالت کي حقيقي سمجهڻ بابت بحث هو. اتان پراڻي عهدنامي جي زبور ۽ پوءِ عيسيٰ تائين، ۽ پوءِ ياڪوب بوئمي (1575ع–1624ع) کان ريني ڊيڪارٽ (1596ع–1650ع) ۽ بليز پاسڪل (1623ع–1662ع) تائين، ۽ پوءِ نطشي ۽ پال ٽلخ تائين تاريخ کي ڏٺو ويو. دوستوئفسڪي ۽ ڪاميو پنهنجن پنهنجن اندازن موجب ڊيڪارٽ کي ٻيهر لکڻ جون ڪوششون آهن، ۽ ڊيڪارٽ سارتر جو پيشرو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي ”ادبي انداز“ استعمال ڪيو.

جرمنيءَ ۾ ڪيرڪيگارڊ جي نسبتاً شروعاتي ۽ گهڻ پاسائين فلسفيانه ۽ دينياتي پذيرائي سندس ڪمن جي اثر ۽ پڙهندڙن کي سڄي دنيا ۾ وڌائڻ وارن فيصلائتن عنصرن مان هڪ هئي.[211][212] جرمنيءَ ۾ سندس پذيرائيءَ جي پهرئين مرحلي لاءِ 1922ع ۾ پروٽيسٽنٽ دينيات دانن جي هڪ مختلف حلقه پاران رسالي Zwischen den Zeiten، يعني زمانن جي وچ ۾، جو قيام اهم هو: ڪارل بارٿ، ايميل برنر، روڊولف بلٽمان ۽ فريڊرڪ گوگارٽن.[213] سندن فڪر کي جلد ئي جدلياتي دينيات چيو ويو.[213] لڳ ڀڳ ساڳئي وقت جرمنيءَ ۾ يهودي-عيسائي مڪالمي واري فلسفي جي ڪيترن حامين، يعني مارٽن بوبر، فرڊيننڊ ايبنر ۽ فرانز روزنزوائگ، ڪيرڪيگارڊ کي دريافت ڪيو.[214] مڪالمي جي فلسفي کان سواءِ، وجودي فلسفو به ڪيرڪيگارڊ ۽ سندس فرديت جي تصور مان پنهنجي شروعاتي نقطي کي حاصل ڪري ٿو.[215] مارٽن هائيڊيگر وجود ۽ وقت (1927ع) ۾ ڪيرڪيگارڊ جو گهٽ حوالو ڏئي ٿو،[216] جنهن سان اها ڳالهه ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي ته هو کيس ڪيترو قرضي آهي.[217][218][219] والٽر ڪافمان سارتر، ياسپرس ۽ هائيڊيگر کي ڪيرڪيگارڊ جي حوالي سان، ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ مذهب جي بحران جي حوالي سان ڪيرڪيگارڊ کي بحث هيٺ آندو.[220] بعد ۾ ڪيرڪيگارڊ جا خوف ۽ لرزو (سيريز ٻه) ۽ موت تائين بيماري (سيريز ٽي) پينگوئن گريٽ آئيڊياز سيريز، ٻه ۽ ٽي، ۾ شامل ڪيا ويا.[221]

سياسي خيال

[سنواريو]

سانچو:Conservatism in Denmark پوئتي ڏسندڙ تجزين ۾ ڪيرڪيگارڊ کي هڪ غير سياسي فلسفي طور ڏٺو ويو آهي.[222][223][224] ان جي باوجود، ڪيرڪيگارڊ سياسي نوعيت جا ڪم به شايع ڪيا؛ انهن ۾ سندس پهريون شايع ٿيل مضمون به شامل آهي، جنهن ۾ هن ”عورتن جي آزادي“ واري تحريڪ تي تنقيد ڪئي.[225] جيتوڻيڪ ڪيرڪيگارڊ جي شروعاتي ڪمن ۾ عورت دشمنيءَ وارا ڪجهه بيان ملي سگهن ٿا، پر سندس پوءِ وارين لکڻين ۾ عورتن بابت منفي نظر نٿي ملي.[226] انهن پوءِ وارين لکڻين ۾ هن ظاهر ڪيو ته مرد ۽ عورتون خدا جي اڳيان برابر آهن، ڪجهه عورتن لاءِ وڏي عزت ڏيکاري، ۽ يقين رکيو ته عورتون به وفادار ٿيڻ جي قابل آهن.[226]

هن يا/يا کان فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو تائين پنهنجي ڪمن ۾ تفصيلي پيروڊي وسيلي هيگليت تي حملو ڪيو.[222] هيگليت بابت اعتراضن جي باوجود، هن ذاتي طور هيگل لاءِ واکاڻ ظاهر ڪئي ۽ جيڪڏهن سندس نظام کي هڪ فڪري تجربو طور پيش ڪيو وڃي ها ته هو ان کي موافق نظر سان به ڏسي ها.[222]

ڪيرڪيگارڊ جو لاڙو قدامت پسنديءَ ڏانهن هو،[224][227] ۽ هو ڊينمارڪ جي بادشاهه ڪرسچن اٺون جو ذاتي دوست هو، جنهن کي هو هر ڊينمارڪي مرد، عورت ۽ ٻار کان اخلاقي طور مٿانهون سمجهندو هو. هن جمهوريت خلاف دليل ڏنو، ان کي ”حڪومت جو سڀ کان جابراڻو روپ“ سڏيو، ۽ بادشاهت جي حق ۾ دليل ڏيندي چيو: ”ڇا اها جبر آهي جڏهن هڪ شخص حڪمراني ڪرڻ چاهي ۽ اسان باقي ٻين کي ٻاهر رکي؟ نه، پر اها جبر آهي جڏهن سڀ حڪمراني ڪرڻ چاهين.“[228] ڪيرڪيگارڊ کي ميڊيا لاءِ سخت نفرت هئي؛ هن ان کي ”سڀني جبرن مان سڀ کان بڇڙو ۽ سڀ کان حقير“ قرار ڏنو.[229][230] هو ان وقت جي ڊينمارڪي عوام جو نقاد هو، کين ”سڀني طاقتن مان سڀ کان خطرناڪ ۽ سڀ کان بي معنيٰ“ سڏيندو هو،[229] ۽ ٻه دور: هڪ ادبي جائزو ۾ وڌيڪ لکيو ته:[231]

ڪجهه ماڻهو ڪيرڪيگارڊ جي فڪر کي ائين سمجهن ٿا ته خدا جي خدمت جي حوالي سان جنسيت غير لاڳاپيل آهي، ”خدا جي اڳيان نه رڳو مردن ۽ عورتن لاءِ، پر هم جنس پرستن ۽ مخالف جنس پرستن لاءِ به“.[232]

ڪيرڪيگارڊ جي سياسي فلسفي کي نظام مخالف فڪر سان ڀيٽيو ويو آهي ۽ ان کي ”معاصر سياسي نظرين لاءِ شروعاتي نقطو“ بيان ڪيو ويو آهي.[223]

فلسفو ۽ دينيات

[سنواريو]

ڪيرڪيگارڊ کي فلسفي، دينيات دان،[233] ”وجوديت جو پيءُ“،[234][235][236] دهريائي ۽ خدائي/عيسائي وجوديت ٻنهي صورتن جو باني،[237] ادبي نقاد،[238][صفحو گهربل] سماجي نظريه دان،[239] مزاح نگار،[240] نفسيات دان[7] ۽ شاعر[241] سڏيو ويو آهي. سندس ٻن اثرائتن خيالن ۾ ”داخليت“[lower-alpha 1] ۽ اهو تصور شامل آهن، جنهن کي عام طور ”ايمان جي ڇلانگ“ چيو وڃي ٿو.[243] بهرحال، انگريزي اصطلاح "leap of faith" جو ڊينمارڪي برابر اصل ڊينمارڪي متن ۾ موجود نه آهي ۽ نه ئي اهو انگريزي اصطلاح ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن جي هاڻوڪن انگريزي ترجمن ۾ ملي ٿو. ڪيرڪيگارڊ پنهنجي ڪمن ۾ ”ايمان“ ۽ ”ڇلانگ“ جا تصور ڪيترائي ڀيرا گڏ ذڪر ڪري ٿو.[244]

فريڊرڪ شلائيرماخر، فرانز ڪرگر کان پوءِ

ايمان جي ڇلانگ سندس اهو تصور آهي ته فرد خدا تي ڪيئن ايمان آڻي، يا ڪو ماڻهو محبت ۾ ڪيئن عمل ڪري. ايمان اهڙو فيصلو نه آهي، جيڪو ان ثبوت تي ٻڌل هجي ته مثال طور خدا بابت ڪي خاص عقيدا سچا آهن يا ڪو خاص شخص محبت جي لائق آهي. اهڙو ڪو به ثبوت ڪڏهن به ان مڪمل وابستگي کي پوريءَ طرح جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي نه ٿي سگهي، جيڪا حقيقي مذهبي ايمان يا رومانوي محبت ۾ شامل هوندي آهي. ايمان جو مطلب آهي ته ماڻهو ان جي باوجود اها وابستگي اختيار ڪري. ڪيرڪيگارڊ جو خيال هو ته ايمان رکڻ جو مطلب ساڳئي وقت شڪ رکڻ به آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو واقعي خدا تي ايمان رکڻ چاهي، ته کيس خدا بابت پنهنجن عقيدن تي شڪ به رکڻو پوندو؛ شڪ ماڻهوءَ جي فڪر جو عقلي حصو آهي، جيڪو ثبوتن جي تڪ تور ۾ شامل هوندو آهي، ۽ ان کان سواءِ ايمان وٽ حقيقي جوهر نه هوندو. جيڪو ماڻهو اهو نه سمجهي ته عيسائي عقيدو پنهنجي ذات ۾ شڪ جوڳي حالت رکي ٿو ۽ ان جي سچائي بابت ڪا معروضي يقينيت ممڪن نه آهي، ان وٽ ايمان نه آهي، بلڪ رڳو سادگيءَ وارو اعتبار آهي. مثال طور، جڏهن ماڻهو پينسل يا ميز کي ڏسي ۽ ڇهي رهيو هجي، ته ان جي وجود تي يقين ڪرڻ لاءِ ايمان جي ضرورت نه پوندي آهي. ساڳئي طرح، خدا تي يقين ڪرڻ يا ايمان رکڻ جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته ماڻهوءَ وٽ خدا تائين نه حسي رسائي آهي ۽ نه ڪا ٻي اهڙي رسائي، ۽ پوءِ به هو خدا تي ايمان رکي ٿو.[245] ڪيرڪيگارڊ لکي ٿو: ”شڪ کي ايمان فتح ڪري ٿو، جيئن ايمان ئي شڪ کي دنيا ۾ آندو آهي“.[246][lower-alpha 2]

ڪيرڪيگارڊ نفس جي اهميت ۽ دنيا سان نفس جي لاڳاپي تي پڻ زور ڏئي ٿو، جنهن جو بنياد خود عڪاسي ۽ اندروني جاچ تي آهي. هن فلسفياڻن ٽڪرن لاءِ آخري غير سائنسي ضميمو ۾ دليل ڏنو ته ”داخليت سچائي آهي“ ۽ ”سچائي داخليت آهي“. اهو ان فرق سان لاڳاپيل آهي ته ڇا معروضي طور سچ آهي ۽ ڪنهن فرد جو ان سچائيءَ سان داخلي لاڳاپو، جهڙوڪ بي پرواهي يا وابستگي، ڪهڙو آهي. جيڪي ماڻهو ڪنهن معنيٰ ۾ ساڳين شين تي يقين رکن ٿا، اهي انهن عقيدن سان بلڪل مختلف نموني لاڳاپو رکي سگهن ٿا. ٻه فرد ٻئي اهو مڃي سگهن ٿا ته سندن چوڌاري ڪيترائي ماڻهو غريب آهن ۽ مدد جا حقدار آهن، پر اهو علم رڳو انهن مان هڪ کي غريبن جي عملي مدد ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.[248] ڪيرڪيگارڊ اها ڳالهه هن ريت رکي: ”شماريات ڪهڙي نه بي بها ايجاد آهي، ثقافت جو ڪهڙو نه شاندار ڦل، قديم زماني جي de te narratur fabula [قصو تنهنجي باري ۾ ٻڌايو وڃي ٿو] جو ڪهڙو نه خاص مقابلو. شلائيرماخر ڏاڍي جوش سان اعلان ڪري ٿو ته علم مذهبيت کي پريشان نٿو ڪري، ۽ مذهبي ماڻهو وڄ کان بچائيندڙ اوزار سان محفوظ ويهي خدا تي ٽوڪ نٿو ڪري؛ تنهن هوندي به شمارياتي جدولن جي مدد سان ماڻهو سڄي زندگيءَ تي کلندو آهي.“[249][250] ٻين لفظن ۾، ڪيرڪيگارڊ چوي ٿو: ”ڪنهن جو ڪم وڌيڪ ڏکيو آهي: اهو استاد، جيڪو روزاني زندگيءَ کان الاهي پري سنجيده ڳالهين تي ليڪچر ڏئي ٿو، يا اهو شاگرد، جنهن کي ان کي عمل ۾ آڻڻو آهي؟“[251] 1940ع ۾ ان کي هن ريت اختصار ڪيو ويو:

ڪيرڪيگارڊ داخليت تي بنيادي طور مذهبي معاملن جي حوالي سان بحث ڪري ٿو. جيئن اڳ ۾ ذڪر ٿيو، هو دليل ڏئي ٿو ته شڪ ايمان جو هڪ عنصر آهي ۽ خدا جي وجود يا مسيح جي زندگيءَ جهڙن مذهبي عقيدن بابت ڪا معروضي يقينيت حاصل ڪرڻ ناممڪن آهي. وڌ ۾ وڌ جنهن جي اميد ڪري سگهجي ٿي، اها اها نتيجي بازي آهي ته عيسائي عقيدا غالباً سچا آهن؛ پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو انهن عقيدن تي رڳو ان حد تائين يقين ڪري، جيترو اهي ممڪن طور سچا لڳن، ته هو حقيقت ۾ هرگز مذهبي نه هوندو. ايمان انهن عقيدن سان مطلق وابستگيءَ واري داخلي لاڳاپي تي مشتمل آهي.[252][صفحو گهربل]

ورثو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سورن ڪيرڪيگارڊ جو اثر ۽ پذيرائي
هڪ مجسمو. شخصيت کي ويٺل ۽ لکندي ڏيکاريو ويو آهي، سندس هنج ۾ کليل ڪتاب آهي. پس منظر ۾ وڻ ۽ ڳاڙهي ٽائلن واري ڇت آهي. مجسمو گهڻو ڪري سائو آهي، جنهن ۾ گسجڻ جا ڀورا نشان آهن. مجسمي جي بنياد تي "SØREN KIERKEGAARD" لکيل آهي.
ڪوپن هيگن جي شاهي لائبريري باغ ۾ سورن ڪيرڪيگارڊ جو مجسمو.

ڪيترن ئي 20هين صديءَ جي فلسفين، خدائي ۽ دهريائي ٻنهي، ۽ دينيات دانن ڪيرڪيگارڊ مان تصور ورتا، جن ۾ اضطراب، نااميدي ۽ فرد جي اهميت جا تصور شامل آهن. فلسفي طور سندس شهرت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تمام گهڻي وڌي، گهڻو ڪري ان ڪري جو اڀرندڙ وجوديت پسند تحريڪ کيس پنهنجو پيشرو قرار ڏنو؛ جيتوڻيڪ پوءِ وارين ليکڪن کيس پنهنجي حق ۾ هڪ انتهائي اهم ۽ اثرائتو مفڪر طور ساراهيو.[253] ڪوپن هيگن يونيورسٽي جي فلسفي جي تاريخدان جان اسٽيورٽ سورن ڪيرڪيگارڊ جي فڪر بابت وسيع لکيو آهي، ۽ ڪيرڪيگارڊ جي عالمي پذيرائي ۽ اثر بابت جلدن جي هڪ ”عظيم الشان سلسلي“ جي ترتيب پڻ ڏني آهي.[254] ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيرڪيگارڊ جي پرورش لوٿري طور ٿي هئي،[255] تنهن ڪري لوٿري ڪليسا جي سنتن جي ڪئلينڊر ۾ 11 نومبر تي کيس استاد طور ياد ڪيو وڃي ٿو.

ڪيرڪيگارڊ کان متاثر فلسفي ۽ دينيات دان تمام گهڻا آهن ۽ انهن ۾ 20هين صديءَ جا اهم دينيات دان ۽ فلسفي شامل آهن.[256] سائنس جي فلسفي ۾ پال فيئرابنڊ جي علمياتي انارڪزم کي ڪيرڪيگارڊ جي داخليت کي سچائي طور ڏسڻ واري خيال مان الهام مليو. لودوگ وِٽگنسٽائن ڪيرڪيگارڊ کان بي حد متاثر ۽ مرعوب هو؛ هن چيو ته ”ڪيرڪيگارڊ منهنجي لاءِ هر حال ۾ تمام گهڻو گهرو آهي. هو مون کي حيران ڪري ڇڏي ٿو، بغير ان جي ته اهي سٺا اثر پيدا ڪري، جيڪي هو وڌيڪ گهري روحن ۾ پيدا ڪري ها.“[257] ڪارل پوپر ڪيرڪيگارڊ کي ”عيسائي اخلاقيات جو وڏو سڌارڪ“ سڏيو، ”جنهن پنهنجي دور جي سرڪاري عيسائي اخلاقيات کي عيسائيت مخالف ۽ انسانيت مخالف منافقت طور بي نقاب ڪيو“.[258] هيلري پٽنم ڪيرڪيگارڊ جي ان ڳالهه کي ساراهيو ته هن سوال ”مون کي ڪيئن جيئڻ گهرجي؟“ جي اوليت تي زور ڏنو.[259] 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين جاڪ ايلول جا ٽي بنيادي الهامي ذريعا ڪارل مارڪس، سورن ڪيرڪيگارڊ ۽ ڪارل بارٿ هئا. ايلول موجب، مارڪس ۽ ڪيرڪيگارڊ سندس ٻه وڏا اثر هئا، ۽ صرف اهي ٻه ليکڪ هئا جن جا سمورا ڪم هن پڙهيا.[260] هربرٽ ريڊ 1945ع ۾ لکيو: ”ڪيرڪيگارڊ جي زندگي هر لحاظ کان هڪ سنت جي زندگي هئي. هو شايد جديد دور جو سڀ کان حقيقي سنت آهي.“[261]

ڪيرڪيگارڊ 20هين صديءَ جي ادب تي پڻ نمايان اثر ڇڏيو. سندس ڪم کان گهڻو متاثر ٿيل شخصيتن ۾ ڊبليو. ايڇ. آڊن، خورخي لوئس بورخيس، ڊان ڊي ليلو، هرمن هيسه، فرانز ڪافڪا،[262] ڊيوڊ لاج، فلينري اوڪونر، واڪر پرسي، رائنر ماريا رلڪي، جي. ڊي. سالينجر ۽ جان اپڊائڪ شامل آهن.[263] جارج هينري پرائس پنهنجي 1963ع واري ڪتاب تنگ لنگهه ۾ ڪيرڪيگارڊ جي ”ڪير“ ۽ ”ڇا“ بابت جيڪو لکيو، اهو اڄ به درست لڳي ٿو: ”ڪيرڪيگارڊ پنهنجي نسل جو سڀ کان هوشيار ماڻهو هو.... ڪيرڪيگارڊ شيزوفرينڪ هو.... ڪيرڪيگارڊ سڀ کان وڏو ڊين هو.... ڏکيو ڊين.... اداس ڊين... ڪيرڪيگارڊ صديءَ جو سڀ کان وڏو عيسائي هو.... ڪيرڪيگارڊ جو مقصد تاريخي عيسائي ايمان جي تباهي هو.... هن فلسفي تي بطور فلسفي حملو نه ڪيو.... هن عقل کي رد ڪيو.... هو اراديت پسند هو.... ڪيرڪيگارڊ ايمان جو سورمو هو.... ڪيرڪيگارڊ ڪڏهن ايمان نه لڌو.... ڪيرڪيگارڊ وٽ سچائي هئي.... ڪيرڪيگارڊ ملعونن مان هڪ هو.“[264]

ڪيرڪيگارڊ نفسيات تي گهرو اثر ڇڏيو. کيس وڏي پيماني تي عيسائي نفسيات، وجودياتي نفسيات[265] ۽ وجودياتي علاج جو باني سمجهيو وڃي ٿو.[7] وجوديت پسند، جن کي اڪثر ”انسانيت پسند“ نفسيات دان ۽ علاج ڪندڙ سڏيو وڃي ٿو، ۾ لودوگ بنسوانگر، وڪٽر فرانڪل، ايرڪ فروم، ڪارل راجرز ۽ رولو مئي شامل آهن. مئي پنهنجي اضطراب جي معنيٰ کي ڪيرڪيگارڊ جي پريشانيءَ جو تصور تي ٻڌل ڪيو. ڪيرڪيگارڊ جو سماجياتي ڪم ٻه دور: انقلاب جو دور ۽ موجوده دور جديديت تي تنقيد ڪري ٿو.[238][صفحو گهربل] ارنسٽ بيڪر پنهنجي 1974ع واري پلٽزر انعام يافته ڪتاب موت جو انڪار کي ڪيرڪيگارڊ، فرائڊ ۽ اوٽو رينڪ جي لکڻين تي ٻڌل ڪيو. ڪيرڪيگارڊ کي مابعد جديديت جو هڪ اهم پيشرو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.[266] ڊينمارڪي پادري يوهانس مولهاوي ڪيرڪيگارڊ بابت ليڪچر ڏنا آهن. عوامي ثقافت ۾ هو سنجيده ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرامن جو موضوع رهيو؛ 1984ع ۾ ڊان ڪيپٽ جي پيش ڪيل ڇهن حصن واري دستاويزي فلم ايمان جو سمنڊ ۾ ڪيرڪيگارڊ بابت هڪ قسط شامل هئي، جڏهن ته 2008ع جي مينڊي خميس تي ڪيرڪيگارڊ بي بي سي ريڊيو 4 جي ميلون بريگ پاران پيش ڪيل پروگرام اسان جي زماني ۾ ۾ بحث جو موضوع هو، جنهن ۾ اها تجويز پيش ڪئي وئي ته ڪيرڪيگارڊ تحليلي/براعظمي ورهاست جي وچ ۾ بيٺل آهي. گوگل سندس 200هين سالگرهه تي کيس گوگل ڊوڊل سان خراج پيش ڪيو.[267] ڊيوڊ لاج جو ناول ٿراپي هڪ اهڙي ماڻهوءَ جو احوال ڏئي ٿو، جيڪو وچ عمر جو بحران محسوس ڪري ٿو ۽ ڪيرڪيگارڊ جي ڪمن سان جنون جي حد تائين وابسته ٿي وڃي ٿو.[268]

ڪجهه جديد دينيات دانن جي نظر ۾ ڪيرڪيگارڊ ”وجوديت جو پيءُ“ آهي.[269] سندس اثر سبب، ۽ ان جي باوجود به، ٻيا رڳو مارٽن هائيڊيگر يا ژان پال سارتر کي وجوديت جو حقيقي ”پيءُ“ سمجهن ٿا.[270][271] ڪيرڪيگارڊ پنهنجي مرڻ کان پوءِ واري شهرت جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ۽ اڳواٽ ڏٺو هو ته سندس ڪم شديد مطالعي ۽ تحقيق جو موضوع بڻجندو.[272]

چونڊ ڪتابيات

[سنواريو]

حوالا ڏنل ڪم

[سنواريو]

ڪيرڪيگارڊ جا ڪم

[سنواريو]
  • Kierkegaard, Søren (1938). The Journals of Søren Kierkegaard: A Selection. Alexander Dru پاران ترتيب ۽ ترجمو (Reprint ڇاپو). London: Oxford University Press (1959 تي شايع ٿيل). OCLC 1150101461.
  • Kierkegaard, Søren. Søren Kierkegaard's Journals and Papers. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو، Gregor Malantschuk جي سهڪار سان. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-18239-5. 7 جلد، 1967ع–1978ع.
  • Kierkegaard, Søren (1978) [1846]. Two Ages: The Age of Revolution and the Present Age, A Literary Review. Kierkegaard's Writings. جلد 14. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2009-07-06 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400832286. ISBN 978-1-4008-3228-6.
  • Kierkegaard, Søren (1985) [1842–1844]. Philosophical Fragments, or a Fragment of Philosophy/Johannes Climacus, or De omnibus dubitandum est. Kierkegaard's Writings. جلد 7. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2013-04-21 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400846962. ISBN 978-1-4008-4696-2.
  • Kierkegaard, Søren (1989) [1841–1842]. The Concept of Irony, with Continual Reference to Socrates/Notes of Schelling's Berlin Lectures. Kierkegaard's Writings. جلد 2. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2013-04-21 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400846924. ISBN 978-1-4008-4692-4.
  • Kierkegaard, Søren (1991) [1850]. Practice in Christianity. Kierkegaard's Writings. جلد 20. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2013-04-21 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400847037. ISBN 978-1-4008-4703-7.
  • Kierkegaard, Søren (1992) [1846]. Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments. Kierkegaard's Writings. جلد 12/I: Text. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2013-04-21 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400846993. ISBN 978-1-4008-4699-3.
  • Kierkegaard, Søren (1998a) [1849/1851/1859]. The Point of View. Kierkegaard's Writings. جلد 22. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2009-07-06 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400832408. ISBN 978-1-4008-3240-8.
  • Kierkegaard, Søren (1998b) [1854–1855]. The Moment and Late Writings. Kierkegaard's Writings. جلد 23. Howard V. & Edna H. Hong پاران ترتيب ۽ ترجمو (ebook ڇاپو). Princeton: Princeton University Press (2009-09-21 تي شايع ٿيل). doi:10.1515/9781400832415. ISBN 978-1-4008-3241-5.
  • Kierkegaard, Søren (2001) [1846]. A Literary Review. Penguin Classics. اليسٽر هيني پاران ترجمو ۽ حاشيا. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-044801-6.
  • Kierkegaard, Søren (2003) [first published in 1999]. Moore, Charles E. (مرتب). Provocations: Spiritual Writings of Kierkegaard. Maryknoll: Orbis Books. ISBN 978-1-57075-513-2 – the Internet Archive وسيلي.

ٻين جا ڪم

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ ڪيرڪيگارڊ تي انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا.
  2. ↑ Rose 1983, p. xv.
  3. ↑ Gardiner 1969, p. 289.
  4. ↑ Point of View by Lowrie, p. 41; Kierkegaard 1991, pp. 233ff; Søren Kierkegaard 1847 Upbuilding Discourses in Various Spirits, Hong pp. 225–226; Works of Love IIIA, pp. 91ff.
  5. 1 2 Duncan 1976.
  6. ↑ Kierkegaard 1992, pp. 15–17, 555–610; Either/Or Vol II, pp. 14, 58, 216–217, 250.
  7. 1 2 3 Ostenfeld & McKinnon 1972.
  8. ↑ Howland 2006.
  9. ↑ Soren Kierkegaard, Works of Love, 1847 Hong 1995 p. 283.
  10. ↑ Kierkegaard 1992, p. 131.
  11. ↑ Philosophical Fragments and Concluding Postscript both deal with the impossibility of an objectively demonstrated Christianity, also Repetition, Lowrie 1941 pp. 114–115, Hong pp. 207–211.
  12. ↑ Stewart, Jon (ed.) Kierkegaard's Influence on Philosophy, Volume 11, Tomes I–III. Ashgate, 2012.
  13. ↑ Stewart, Jon (ed.) Kierkegaard's Influence on Theology, Volume 10, Tomes I–III. Ashgate, 2012.
  14. ↑ Stewart, Jon (ed.) Kierkegaard's Influence on Literature and Criticism, Social Science, and Social-Political Thought, Volumes 12–14. Ashgate, 2012.
  15. ↑ ڪتاب: فلسفي جي مختصر تاريخ، ليکڪ: اڪبر لغاري
  16. ↑ Høffding, Harald (1895). "Hidtil ukendte Billeder af Søren". Tidsskriftet Bogvennen. København: Det Nordiske Forlag (Ernst Bojesen). ص. 5–6.
  17. ↑ Jansen 2023, "Familie".
  18. ↑ Lowrie 1962, p. 19.
  19. ↑ Garff 2005, p. 6.
  20. ↑ Kirmmse 1996, p. 153.
  21. 1 2 Bukdahl, Jorgen (2009). Soren Kierkegaard and the Common Man. Eugene, Oregon: Wipf and Stock Publishers. ص. 46. ISBN 978-1-60608-466-3.
  22. ↑ Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 17
  23. ↑ Gabriel, Merigala (2010). Subjectivity and Religious Truth in the Philosophy of Søren Kierkegaard. Macon, Georgia: Mercer University Press. ص. 9. ISBN 978-0-88146-170-1.
  24. ↑ Dorrien 2012, p. 13.
  25. ↑ Green, Ronald Michael (1992). Kierkegaard and Kant: The Hidden Debt. SUNY Press. ص. 2. ISBN 978-0-7914-1107-0.
  26. ↑ Swenson 1920, pp. 2, 13.
  27. ↑ Smith 1960, pp. 18–20.
  28. ↑ Either/Or Part I Swenson, 1944, 1959 pp. 1967ff; Kierkegaard 1992, pp. 72ff
  29. ↑ Either/Or Part I title page, Stages on Life's Way, pp. 150, 216, 339
  30. ↑ Petersen & Schierup 2015.
  31. ↑ The Point of View of My Work as An Author: A Report to History by Søren Kierkegaard, written in 1848, published in 1859 by his brother Peter Kierkegaard Translated with introduction and notes by Walter Lowrie, 1962, Harper Torchbooks, pp. 48–49
  32. ↑ Hohlenberg, Johannes (1954). Søren Kierkegaard. Translated by T.H. Croxall. Pantheon Books. OCLC 53008941.
  33. ↑ Garff 2005, pp. 5, 131–138.
  34. ↑ Garff 2005, pp. 136–138.
  35. ↑ Garff 2005, p. 808.
  36. ↑ Watkin 1997, pp. 8–9.
  37. ↑ Jansen 2023.
  38. 1 2 3 Hannay, Alastair (7 March 1996). Papers and Journals: A Selection. Penguin Books. ص. 4–5. ISBN 978-0-14-044589-3.
  39. ↑ Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 29
  40. ↑ Kierkegaard's Journals Gilleleie, 1 August 1835. Either/Or Vol II pp. 361–362
  41. ↑ Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, pp. 22–23, 29–30, 32–33, 67–70, 74–76
  42. ↑ Point of View by Lowrie, pp. 28–30
  43. ↑ Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, p. 23
  44. ↑ Garff 2005, p. 113.
  45. ↑ Kirmmse 1996, p. 225.
  46. ↑ Kirmmse 1996, p. 151.
  47. ↑ Kierkegaard by Josiah Thompson, Published by Alfred P. Knoff, inc, 1973 pp. 14–15, 43–44 ISBN 0-394-47092-3
  48. ↑ Journals & Papers of Søren Kierkegaard IIA 11 August 1838
  49. ↑ Hugo Bergmann Dialogical Philosophy from Kierkegaard to Buber p. 2
  50. ↑ Given the importance of the journals, references in the form of (Journals, XYZ) are referenced from Dru's 1938 Journals. When known, the exact date is given; otherwise, month and year, or just year is given.
  51. 1 2 Kierkegaard 1938.
  52. ↑ Conway & Gover 2002, p. 25.
  53. ↑ Kierkegaard 1992, p. 247.
  54. ↑ Kierkegaard 1938, p. 354.
  55. ↑ Garff 2005, pp. 176–177.
  56. ↑ Hannay 2001, p. 91.
  57. ↑ Garff 2005, pp. 177–178.
  58. ↑ Hannay 2001, pp. 132–134.
  59. ↑ Garff 2005, pp. 173–191.
  60. ↑ Hannay 2001, pp. 133, 154–158.
  61. ↑ Garff 2005, pp. 196–197.
  62. ↑ Hannay 2001, pp. 147–148.
  63. ↑ Garff 2005, pp. 198–199.
  64. ↑ Hannay 2001, pp. 148–149.
  65. ↑ Garff 2005, pp. 90, 94, 193.
  66. ↑ Hannay 2001, p. 139.
  67. ↑ Hannay 2001, p. 149.
  68. ↑ Lippitt & Evans 2023, sec. 1, "Life and Works": "The Magister degree was the equivalent of a contemporary doctorate, the title being changed to “doctor” some years later."
  69. ↑ Garff 2005, pp. 147.
  70. ↑ Meister, Chad; Copan, Paul (2012). The Routledge companion to philosophy of religion (2nd ڇاپو). Abingdon, Oxon: Routledge. ISBN 978-0-415-78295-1.
  71. ↑ Johannes Climacus, or, De omnibus dubitandum est, and A sermon. Translated, with an assessment by T. H. Croxall, Stanford University Press, 1958.
  72. ↑ The Routledge Companion to Philosophy and Religion (2nd ڇاپو). Routledge. 2014. ص. 183. ISBN 978-0-415-78295-1.
  73. ↑ Kierkegaard's notes on Schelling's work are included in Hong's 1989 translation of the Concept of Irony
  74. ↑ Either/Or Vol I Preface Swenson, pp. 3–6
  75. ↑ Either/Or Vol I Preface Swenson, pp. 7–8
  76. ↑ Kierkegaard 1992, pp. 555ff for a relationship of Religiousness A to Religiousness B.
  77. ↑ Either/Or Part I, Swenson trans., pp. 69–73, 143ff, Either/Or Part II, Hong trans., 30–36, 43–48
  78. ↑ The Racine Daily Journal, Saturday Afternoon, 11 November 1905, p. 7
  79. ↑ See Søren Kierkegaard, Upbuilding Discourses in Various Spirits 1847 for a more thorough discussion of what he meant by deliberating. Pages 306ff Hong translation
  80. ↑ Søren Kierkegaard, Works of Love, Hong 1995 trans., pp. 3, 210ff, 301–303
  81. ↑ Eighteen Upbuilding Discourses, Søren Kierkegaard 1843–1844, 1990 by Howard V. Hong, Princeton University Press, p. 5
  82. ↑ Fear and Trembling, Hong trans., 1983, Translator's introduction, p. xiv
  83. ↑ Eighteen Upbuilding Discourses, pp. 59–60
  84. ↑ Søren Kierkegaard, Stages on Life's Way, pp. 122–123, Concluding Postscript, pp. 242, 322–323; Works of Love, Hong trans., p. 13.
  85. ↑ Eighteen Upbuilding Discourses, Hong trans., p. 295
  86. ↑ Søren Kierkegaard, Stages on Life's Way, Hong trans., pp. 363–368.
  87. ↑ The Concept of Anxiety, pp. 7, 20 and Either/Or Part II, Hong trans., p. 342
  88. ↑ Either/Or Part II, Hong trans., p. 31
  89. ↑ Fear and Trembling, pp. 121–123.
  90. ↑ Soren Kierkegaard, Preparation for a Christian Life, pp. 209–210 (From Selections From The Writings of Soren Kierkegaard, translated by Lee M. Holllander 1923)
  91. ↑ Soren Kierkegaard, Christian Discourses, 1848, Hong 1997 p. 116
  92. ↑ Hollander 1960, p. 17: "Hegel's philosophic optimism maintained that the difficulties of Christianity had been completely 'reconciled' or 'mediated' in the supposedly higher synthesis of philosophy, by which process religion had been reduced to terms which might be grasped by the intellect. Kierkegaard, fully voicing the claim both of the intellect and of religion, erects the barrier of the paradox, impassable except by the act of faith."
  93. ↑ Either/Or Part II, Hong trans., pp. 170–176; The Concept of Anxiety, pp. 11–13 including note; Kierkegaard 1992, pp. 33, 105, 198, 369, 400ff
  94. ↑ Kierkegaard 1992, p. 419: "Mediation looks fairly good on paper. First one assumes the finite, then the infinite, and then says on paper: This must be mediated. An existing person has unquestionably found there the secure foothold outside existence where he can mediate—on paper."
  95. ↑ Johannes Climacus by Søren Kierkegaard, Edited and Introduced by Jane Chamberlain, Translated by T. H. Croxall 2001, pp. 80–81, Either/Or II, pp. 55–57, Repetition, pp. 202–203, Works of Love, 1847, Hong 1995, pp. 164–166, 332–339, Soren Kierkegaard, Christian Discourses 26 April 1848 Lowrie 1961 Oxford University Press p. 333ff
  96. ↑ Soren Kierkegaard, Eighteen Upbuilding Discourses, To Need God Is A Human Being's Highest Perfection 1844 p. 302 Hong
  97. ↑ Soren Kierkegaard, Works of Love, Hong 1995 pp. 227–228
  98. ↑ هيگل، قدرتي علمن جي حوالي سان شيلنگ پاران فاعل ۽ مفعول جي استعمال بابت لکي ٿو:
    پنهنجي شروعاتي لکڻين مان هڪ، ماورائي مثاليت جو نظام، جنهن تي اسان سڀ کان پهرين غور ڪنداسين، ۾ شيلنگ ماورائي فلسفي ۽ فطري فلسفي کي سائنسي علم جا ٻه پاسا قرار ڏنو. انهن ٻنهي جي نوعيت بابت هن هن ڪم ۾، جتي هو هڪ ڀيرو ٻيهر فختي نقطه آغاز اختيار ڪري ٿو، صاف لفظن ۾ چيو: ”سڄو علم مفعولي ۽ فاعلي جي هم آهنگيءَ تي ٻڌل آهي.“ لفظن جي عام معنيٰ ۾ اها ڳالهه قبول ٿي سگهي ٿي؛ مطلق وحدت، جتي تصور ۽ حقيقت مڪمل خيال ۾ اڻ الڳ آهن، رڳو مطلق، يا خدا، آهي؛ باقي هر شيءِ ۾ مفعولي ۽ فاعلي جي وچ ۾ اختلاف جو عنصر موجود آهي. ”اسان پنهنجي علم جي سموري مفعولي مواد کي فطرت جو نالو ڏئي سگهون ٿا؛ ٻئي طرف، سموري فاعلي مواد کي انا يا ذهانت چيو وڃي ٿو.“ اهي پنهنجي ذات ۾ هڪجهڙا آهن ۽ هڪجهڙا فرض ڪيا وڃن ٿا. شيلنگ فطرت ۽ ذهانت جو لاڳاپو هن ريت بيان ڪري ٿو: ”هاڻي، جيڪڏهن سڄي علم جا ٻه قطب آهن، جيڪي هڪ ٻئي کي اڳواٽ فرض ڪن ٿا ۽ هڪ ٻئي جي گهر ڪن ٿا، ته پوءِ ٻه بنيادي علمي شعبا هئڻ گهرجن، ۽ اهو ناممڪن هئڻ گهرجي ته هڪ قطب کان شروعات ڪئي وڃي بغير ان جي ته ٻئي ڏانهن ڌڪجي وڃجي.“ اهڙيءَ طرح فطرت روح ڏانهن ۽ روح فطرت ڏانهن ڌڪجي ٿو؛ ڪنهن به هڪ کي پهرين جاءِ ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ٻئي ضرور پيش اچڻا آهن. ”جيڪڏهن مفعولي کي مکيه بڻايو وڃي“ ته نتيجي طور اسان وٽ فطري علم ٿين ٿا؛ ۽ ”ضروري رجحان“، يعني سمورن فطري علمن جو مقصد، اهڙيءَ طرح فطرت کان ذهانت ڏانهن گذرڻ آهي. فطري مظاهرن کي نظريي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش جو مطلب اهو ئي آهي. فطري علم جي سڀ کان اعليٰ ڪمال اها هوندي ته سڀ فطري قانون مڪمل طور تي وجداني ادراڪ ۽ فڪر جي قانونن ۾ روحاني بڻجي وڃن.“ جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل (1770ع–1831ع)Lectures on the Philosophy of History Vol 3 1837 translated by ES Haldane and Francis H. Simson) first translated 1896 pp. 516–517
  99. ↑ Søren Kierkegaard, Upbuilding Discourses in Various Spirits, 1847, Hong pp. 306–308; Søren Kierkegaard, Works of Love, Hong trans., pp. 160–161, 225ff, 301
  100. ↑ Kierkegaard 1992, p. 243.
  101. ↑ Journals of Søren Kierkegaard VIII1A4
  102. ↑ Stages on Life's Way, Hong trans., p. 398
  103. ↑ Søren Kierkegaard, Stages on Life's Way, Hong trans., pp. 485–486.
  104. 1 2 Journals of Søren Kierkegaard, 1 June 1851.
  105. ↑ Kierkegaard 1992, p. 499.
  106. ↑ Soren Kierkegaard, Concluding Postscript, Swenson-Lowrie translation 1941 p. 410
  107. ↑ Daniel Taylor, writing in The Myth of Certainty: The Reflective Christian & the Risk of Commitment (ISBN 978-0-8308-2237-9 1986, 1992), says "human beings are explanation generators" and he agrees with Kierkegaard that it would be very strange if Christianity came into the world just to receive an explanation.
  108. ↑ Kierkegaard 1992, p. 465.
  109. ↑ Søren Kierkegaard, Thoughts on Crucial Situations in Human Life, (1845), Swenson trans., pp. 69–70.
  110. ↑ Works of Love, 1847, Hong 1995 pp. 28–29
  111. ↑ The Point of View of My Work as An Author: Lowrie, pp. 142–143
  112. ↑ See Kierkegaard 1992, pp. 251–300 for more on the pseudonymous authorship.
  113. ↑ Kierkegaard 1991, p. 91; Kierkegaard 1992, pp. 496–497, 501–505, 510, 538–539, 556, 559.
  114. ↑ Kierkegaard 1991, p. 91.
  115. ↑ Hannay 2001, p. 337.
  116. ↑ Upbuilding (Edifying) Discourses in Various Spirits, Christian Discourses pp. 213ff
  117. ↑ Søren Kierkegaard, Upbuilding Discourses in Various Spirits, Hong pp. 230–247, 248–288
  118. ↑ Kierkegaard wrote Works of Love in two series; just as he had his Either/Or and either/or category at the beginning of his writings so he kept to the same category throughout his writings. The first series, ending on page 204 Hong 1995 translation, is parallel to his first writings 1843–1846 and the second is his serious address to single individuals interested in striving to become a Christian. (1847–1855)
  119. ↑ Works of Love, Hong pp. 209ff
  120. ↑ Works of Love, Hong pp. 288ff
  121. ↑ Christian Discourses, translated by Walter Lowrie 1940, 1961 Author's Preface, p. v and Point of View, Lowrie pp. 83–84
  122. ↑ POV pp. 5–6 Introduction Lowrie
  123. ↑ The Sickness unto Death, by Anti-Climacus, Edited by Søren Kierkegaard, Copyright 1849 Translation with an Introduction and notes by Alastair Hannay 1989 p. 131
  124. ↑ Eighteen Upbuilding Discourses, pp. 266–267, Stages on Life's Way, Hong, 122–125, 130, 283–284 Upbuilding Discourses in Various Spirits, Hong, pp. 339–340
  125. ↑ The Sickness unto Death, Hannay pp. 65ff
  126. ↑ Kierkegaard 1991, p. 7.
  127. ↑ Lowrie 1942, pp. 6–9, 24, 30, 40, 49, 74–77, 89.
  128. ↑ Lowrie 1968.
  129. ↑ Either/Or Part I Swenson title page
  130. ↑ Søren Kierkegaard, Works of Love, Hong trans., pp. 95–96.
  131. ↑ The Divine and the Human, by Nicolai Berdyaev 1945 p. 30.
  132. ↑ "Divine and the human". 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Attack Upon Christendom by Søren Kierkegaard, 1854–1855, translated by Walter Lowrie, 1944, 1968, Princeton University Press
  134. ↑ Attack Upon Christendom Translated by Walter Lowrie 1944, 1968 introduction page xi
  135. ↑ For instance in "Hvad Christus dømmer om officiel Christendom." 1855.
  136. ↑ Kierkegaard 1998b.
  137. ↑ Kirmmse 2000.
  138. ↑ Walsh 2009.
  139. ↑ Hannay 2001, pp. 408–410.
  140. ↑ Quoted in Garff 2005, p. 765
  141. ↑ Kierkegaard 2003, pp. 23–24.
  142. ↑ Journals of Søren Kierkegaard, X6B 371 1853.
  143. ↑ Cornelio Fabro (Jan–Mar 1956). "Kierkegaard e il Cattolicesimo". Divus Thomas 59: 67–70.
  144. ↑ Like Imitation of Christ and virginity: See Cornelio Fabro (February 21, 2017). "Kierkegaard, protestante, colse in pieno il valore del celibato sacerdotale. Un saggio di Cornelio Fabro". Il Timone (اطالوي ۾).
  145. ↑ Hampson, Daphne Christian Contradictions: The Structures of Lutheran and Catholic Thought. Cambridge, 2004
  146. ↑ 2 آڪٽوبر کان 11 نومبر 1855ع تائين
  147. ↑ Garff 2005, p. 788.
  148. ↑ Hannay 2001, p. 414.
  149. ↑ Søren Kierkegaard Attack Upon "Christendom", 1854–1855, Lowrie 1944, pp. 6, 27–28 31, 37.
  150. ↑ هي ڪيرڪيگارڊ جو پنهنجي ڪٻڙي پٺي بابت عام ماڻهوءَ وارو پنهنجو اندازو هو.
  151. ↑ Krasnik, Benjamin (2013-09-17). "Kierkegaard døde formentlig af Potts sygdom" [Kierkegaard probably died of Pott's disease]. Kristeligt Dagblad (ڊينش ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-09-27 تي محفوظ ڪيل.
  152. ↑ Garff 2005, p. 798.
  153. ↑ Garff 2005, p. xix.
  154. ↑ Bremer 1850, p. 22.
  155. ↑ Vahl 1856, p. 129.
  156. ↑ Kalkar 1858, pp. 269–270.
  157. ↑ Martensen 1871, pp. 206–236.
  158. ↑ Martensen 1871, pp. 227–228.
  159. ↑ Meyer 1985, pp. 34–35.
  160. ↑ Ingrid Basso in Stewart 2013b, "August Strindberg: Along with Kierkegaard in a Dance of Death", pp. 65–66
  161. ↑ Edwin Björkman in Strindberg 1912, "Introduction", p. 7
  162. ↑ Jon Stewart in Stewart 2013a, "Preface", p. xii
  163. ↑ Pfleiderer 1887, pp. 209–213.
  164. ↑ Bjerregaard 1889, p. 473.
  165. 1 2 Johnson, Gisle (1897). Grundrids af den Systematisk Theologi [Foundations of Systematic Theology] (Norwegian ۾). Kristiana: Jacob Dybwads. Første Del. Den christlige Pistik.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  166. ↑ Skarsten, Trygve (1968). Gisle Johnson: A Study of the Interaction of Confessionalism and Pietism (Doctoral Dissertation). Chicago, IL: University of Chicago. ص. 96.
  167. ↑ Svein Aage Christoffersen in Stewart 2012a, "Gisle Christian Johnson: The First Kierkegaardian in Theology?" pp. 191-203
  168. ↑ Nostbakken 1962, pp. 226–227.
  169. ↑ Hall 1983.
  170. ↑ "Sören Kierkegaard, ein literarisches Charakterbild". 1879. 17 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Hult, Adolf (1 August 1906). Soren Kierkegaard in his life and literature. [s.l. – HathiTrust وسيلي.
  172. ↑ Reminiscences of my childhood and youth (1906), pp. 98–108, 220
  173. ↑ George Brandes, Recollections of My Childhood and Youth (1906) p. 214.
  174. ↑ Chisholm, Hugh, مرتب (1911). "Kierkegaard, Sören Aaby" . Encyclopædia Britannica (11th ڇاپو). Cambridge University Press.
  175. ↑ Reminiscences of My Childhood and Youth by George Brandes, September 1906, p. 108
  176. ↑ Selected Letters of Friedrich Nietzsche 1st ed. edited, with a preface by Oscar Levy; authorized translation by Anthony M. Ludovici Published 1921 by Doubleday, Page & Co "Selected letters of Friedrich Nietzsche". Garden City, N.Y.; Toronto : Doubleday, Page & Co. 1921.
  177. ↑ "Essays on Scandinavian literature". 1895. 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Main Currents in Nineteenth, Century Literature Vol. 2 Georg Brandes, 1906 Introduction p. 11.
  179. ↑ Waldemar Rudin Sören Kierkegaards person och författarskap: ett försök HathiTrust Digital Library
  180. ↑ Masugata 1999.
  181. ↑ Quoted by Carl Henrik Koch in Stewart 2012b, "Harald Høffding: The Respectful Critic", p. 267
  182. ↑ J. Michael Tilley in Stewart 2012c, "William James: Living Forward and the Development of Radical Empiricism", p. 87
  183. ↑ "Eternal Life: a study of its implications and applications (1913), Friedrich von Hügel, pp. 260–261". 17 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "The Modern language review". [Belfast, etc.] Modern Humanities Research Association [etc.] 1905 – Internet Archive وسيلي.
  185. ↑ Cosmopolis. no.34.. pp. 12 v. https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.31175012025584;view=1up;seq=39.
  186. ↑ Alexander Dru in Haecker 1950, "Introduction", pp. xii–xiii
  187. ↑ Swenson 1920.
  188. ↑ Swenson 1920, p. 41.
  189. ↑ Disguises of love; psycho-analytical sketches. By W. Stekel. ... – Full View | HathiTrust Digital Library | HathiTrust Digital Library. New York. 1922.
  190. ↑ https://archive.org/details/philosophyofkarl0000schi_u8z5/mode/2up The Philosophy Of Karl Jaspers] edited by Paul Arthur Schilpp 1957 p. 26
  191. ↑ Jaspers 1935.
  192. ↑ Lowrie 1962, p. 4.
  193. ↑ Heiko Schulz in Stewart 2009, "Germany and Austria; A Modest Head Start: The German Reception of Kierkegaard", pp. 313–316
  194. ↑ Buch des Richters: Seine Tagebücher 1833–1855, (8 volumes) Hermann Gottsched (1905) the link is below in web
  195. 1 2 Bösl 1997, p. 12.
  196. ↑ The Philosophical Review, Volume I, Ginn and Company 1892 pp. 282–283
  197. ↑ "The Philosophical Review". Ithaca [etc.] Cornell University Press [etc.] 17 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ Schulz-Behrend et al. 1976, p. 2.
  199. ↑ Poole 1998, pp. 57–58.
  200. ↑ See Michael J. Paulus, Jr. From A Publisher's Point of View: Charles Williams's Role in Publishing Kierkegaard in English – online
  201. ↑ Kierkegaard studies, with special reference to (a) the Bible (b) our own age. Thomas Henry Croxall, 1948, pp. 16–18.
  202. 1 2 "Howard and Edna Hong" آرڪائيو ڪيا ويا 27 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Howard V. and Edna H. Hong Kierkegaard Library. St. Olaf College. Retrieved 11 March 2012.
  203. ↑ Hong, Howard V.; Edna H., Hong (مرتب). Søren Kierkegaard's Journals and Papers (انگريزي ۾). Hong; Hong پاران ترجمو ڪيل. ISBN 978-1-57085-239-8 – Intelex Past Masters Online Catalogue وسيلي.
  204. ↑ "National Book Awards – 1968". National Book Foundation. Retrieved 11 March 2012.
  205. ↑ See this video about the mission and history of the Søren Kierkegaard research library at St. Olaf College in Northfield, MN
  206. ↑ Poole 1998, pp. 65–66.
  207. ↑ Stewart 2015, p. 3: "[Hannay's] popular translations of Kierkegaard's primary texts in the Penguin Classics series also opened up the Dane's thinking for generations of students."
  208. ↑ "Karl Barth Prophet of a New Christianity". Internet Archive. 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Woo, B. Hoon (2014). "Kierkegaard's Influence on Karl Barth's Early Theology". Journal of Christian Philosophy 18: 197–245. https://www.academia.edu/6894715.
  210. ↑ Human freedom and social order; an essay in Christian philosophy. 1959 p.133
  211. ↑ Stewart 2009.
  212. ↑ Bösl 1997, p. 13.
  213. 1 2 Bösl 1997, p. 14.
  214. ↑ Bösl 1997, pp. 16–17.
  215. ↑ Bösl 1997, p. 17.
  216. ↑ Heidegger, Sein und Zeit, Notes to pp. 190, 235, 338.
  217. ↑ Bösl 1997, p. 19.
  218. ↑ Beck 1928.
  219. ↑ Wyschogrod 1954.
  220. ↑ Audio recordings of Kaufmann's lectures Archive.org
  221. ↑ Penguin Great Ideas Goodreads
  222. 1 2 3 McDonald 1996.
  223. 1 2 Kierkegaard and Political Theory. اصل نسخو مان 22 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  224. 1 2 Aroosi, jamie (14 March 2019). "The Ethical Necessity of Politics: Why Kierkegaard Needs Marx". Toronto Journal of Theology 34 (2): 199–212. doi:10.3138/tjt.2018-0111.
  225. ↑ McDonald 1996, "His earliest published essay, for example, was a polemic against women’s liberation."
  226. 1 2 Sipe, Dera (2004). "Kierkegaard and Feminism: A Paradoxical Friendship" (en ۾). CONCEPT Journal 27: 11. https://concept.journals.villanova.edu/index.php/concept/article/view/146.
  227. ↑ Hampson, Daphne (2013). Kierkegaard: Exposition & Critique (انگريزي ۾). Oxford University: OUP Oxford. ص. 209. ISBN 978-0-19-165401-5.
  228. ↑ Carter, Tom (17 April 2006). "A closer look at Kierkegaard". World Socialist Web Site. 22 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  229. 1 2 Stokes, Patrick (25 October 2018). "Søren Kierkegaard versus the internet". ABC Religion & Ethics (انگريزي ۾). 16 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ Veninga 2009, p. 278.
  231. ↑ Kierkegaard 1978, p. 136.
  232. ↑ W. Conway, Daniel; E. Gover, K. (2002). Søren Kierkegaard: Critical Assessments of Leading Philosophers, Volume 4. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-23590-7. 16 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ Kangas 1998.
  234. ↑ McDonald n.d.
  235. ↑ O'Grady, Jane (8 April 2019). "Did Kierkegaard's heartbreak inspire his greatest writing?". دي ڊيلي ٽيليگراف. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ Leak 2011, p. 585.
  237. ↑ McGrath 1993, p. 202.
  238. 1 2 Kierkegaard 2001.
  239. ↑ Westphal 1997.
  240. ↑ Oden 2004.
  241. ↑ Mackey 1971.
  242. ↑ Dorbolo, Jon (2002). "Great Philosophers: Kierkegaard". InterQuest. اوريگن اسٽيٽ يونيورسٽي. اصل نسخو مان 20 September 2003 تي محفوظ ڪيل.
  243. ↑ Hannay & Marino 1998.
  244. ↑ Faith and the Kierkegaardian Leap in Cambridge Companion to Kierkegaard.
  245. ↑ Kierkegaard 1992, pp. 21–57.
  246. ↑ Kierkegaard 1976, p. 399سانچو:Incomplete short citation
  247. 1 2 Kierkegaard 1991, p. 80.
  248. ↑ Pattison 2005.
  249. ↑ Søren Kierkegaard, زندگيءَ جي واٽ جا مرحلا (1845) pp. 479–480 and Either/Or Part I, p. 5 Swenson.
  250. ↑ Kierkegaard 1992, pp. 231–232.
  251. ↑ Kierkegaard, Søren. Works of Love. Harper & Row, Publishers. New York. 1962. p. 62.
  252. ↑ Kierkegaard 1992.
  253. ↑ Weston 1994.
  254. ↑ Lippitt & Evans 2023, sec. 4 "Trajectories in Kierkegaard Scholarship".
  255. ↑ Hampson 2001.
  256. ↑ Unamuno refers to Kierkegaard in his book Tragic Sense of Life, Part IV, In The Depths of the Abyss Archive.org
  257. ↑ Creegan 1989.
  258. ↑ Popper 2020, p. 406.
  259. ↑ Pyle 1999, pp. 52–53.
  260. ↑ Goddard, Andrew (2002). Living the Word, Resisting the World: The Life and Thought of Jacques Ellul,Paternoster Press, p. 16. ISBN 978-1-84227-053-0
  261. ↑ A Coat Of Many Colours (1945) p. 255
  262. ↑ McGee 2006.
  263. ↑ Updike 1997.
  264. ↑ Price, George (1963). 'The Narrow Pass', A Study of Kierkegaard's Concept of Man. McGraw-Hill. ص. 11.
  265. ↑ H. Newton Malony (ed.), A Christian Existential Psychology: The Contributions of John G. Finch, University Press of America, 1980, p. 168.
  266. ↑ Matustik & Westphal 1995.
  267. ↑ "Søren Kierkegaard's 200th Birthday Doodle". Google Doodles. 2 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ Stossel, Scott (April 1996). "Right, Here Goes". The Atlantic (The Atlantic Monthly Group). https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1996/04/right-here-goes/376573/. Retrieved 10 July 2015.
  269. ↑ Irvine, Andrew. "Existentialism". Western Philosophy Courses Website. Boston University. 13 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  270. ↑ Crowell 2004.
  271. ↑ Paparella, Emanuel. "Soren Kierkegaard as Father of Existentialism". Magazine. Ovi/Chameleon Project. 13 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ Kierkegaard 1938, p. 224.
  1. ↑ ڪيرڪيگارڊ انتهائي داخليت پسند نه آهي؛ هو معروضي سچائين جي اهميت کي رد نه ڪري ها.[242]
  2. ↑ ٻئي هنڌ ڪيرڪيگارڊ ايمان/ٺڪرائڻ واري ٻٽوئي استعمال ڪري ٿو. هن ٻٽوئي ۾ شڪ، ايمان ۽ ٺڪرائڻ جي وچ واري زمين آهي. سندس اصطلاح ۾ ٺڪرائڻ ان خطري کي بيان ڪري ٿو، جيڪو ايمان عقلي ذهن لاءِ پيدا ڪري ٿو. هو متي 11:6 ۾ عيسيٰ جا لفظ استعمال ڪري ٿو: ”۽ برڪت وارو آهي اهو، جيڪو مون سبب ٺڪرائجي نه.“ عيسائيت ۾ عمل ۾ ڪيرڪيگارڊ لکي ٿو: ”جيئن ’ايمان‘ جو تصور مڪمل طور خاص عيسائي اصطلاح آهي، تيئن ’ٺڪرائڻ‘ به ايمان سان لاڳاپيل مڪمل طور خاص عيسائي اصطلاح آهي. ٺڪرائڻ جو امڪان چوراهي آهي، يا اهو ڄڻ چوراهي تي بيهڻ آهي. ٺڪرائڻ جي امڪان مان ماڻهو يا ته ٺڪرائڻ ڏانهن مڙي ٿو يا ايمان ڏانهن، پر ماڻهو ڪڏهن به ايمان تائين نٿو پهچي، سواءِ ٺڪرائڻ جي امڪان مان.“[247] حاشيي ۾ هو لکي ٿو: ”ڪجهه تخلصي ليکڪن جي ڪمن ۾ اشارو ڪيو ويو آهي ته جديد فلسفي ۾ شڪ بابت گڏي مڏي بحث آهي، جڏهن ته بحث نااميدي بابت هئڻ گهرجي ها. تنهن ڪري علمي ميدان يا زندگيءَ ۾ شڪ کي قابو يا منظم ڪرڻ ممڪن نه رهيو آهي. بهرحال، ’نااميدي‘ فوراً صحيح رخ ڏيکاري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها لاڳاپي کي شخصيت، يعني اڪيلي فرد، ۽ اخلاقي جي دائري هيٺ رکي ٿي. پر جيئن ’نااميدي‘ بدران ’شڪ‘ بابت گڏي مڏي بحث آهي، تيئن عمل ۾ به ’شڪ‘ جي درجي کي اتي استعمال ڪيو ويو آهي، جتي بحث ’ٺڪرائڻ‘ بابت هئڻ گهرجي. شخصيت جو عيسائيت سان لاڳاپو شڪ ڪرڻ يا ايمان آڻڻ جو نه، پر ٺڪرائڻ يا ايمان آڻڻ جو آهي. سڄو جديد فلسفو، اخلاقي طور به ۽ عيسائي طور به، هلڪڙائيءَ تي ٻڌل آهي. ماڻهن کي نااميدي ۽ ٺڪرائڻ بابت ڳالهائي روڪڻ ۽ ترتيب ڏانهن سڏڻ بدران، هن انهن کي هٿ لوڏي دعوت ڏني آهي ته اهي شڪ ڪرڻ ۽ شڪ ڪري چڪڻ سبب پاڻ کي مغرور بڻائين. جديد فلسفو، تجريدي هئڻ ڪري، مابعدالطبعياتي اڻ تعينيءَ ۾ ترندو رهي ٿو. پنهنجي باري ۾ اها ڳالهه واضح ڪرڻ ۽ پوءِ ماڻهن، يعني فردن، کي اخلاقي، مذهبي ۽ وجودي ڏانهن رهنمائي ڪرڻ بدران، فلسفي اهو تاثر ڏنو آهي ته ماڻهو پاڻ کي پنهنجي چمڙيءَ کان ٻاهر، جيئن هو تمام نثري نموني چون ٿا، خالص ظهور ۾ قياس آرائي وسيلي ڪڍي سگهن ٿا.“[247] هو لکي ٿو ته ماڻهو يا ته ان ڳالهه تي ٺڪرائجي ٿو ته مسيح انسان طور آيو، ۽ خدا ايترو بلند آهي جو هڪ عاجز انسان نه ٿي سگهي، جيڪو واقعي مزاحمت ڪرڻ لاءِ تمام ٿورو ڪري سگهي ٿو؛ يا عيسيٰ، هڪ انسان، پاڻ کي خدا سمجهڻ ۾ تمام مٿانهون ٿيو، يعني ڪفر ڪيو؛ يا تاريخي ٺڪرائڻ، جتي خدا هڪ عاجز انسان جي صورت ۾ قائم ٿيل نظام سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو. اهڙيءَ طرح هي ٺڪرائيندڙ تضاد عقلي فڪر جي سخت مزاحمت ڪري ٿو.
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪيرڪيگارڊ&oldid=391067" تان ورتل