برلن

برلن
گاديءَ جو شهر، رياست ۽ ميونسپالٽي
شپري درياهه، عجائب گهرن جو ٻيٽ، برلن ٽيليويزن ٽاور ۽ برلن محل، مٽي ۾ شارلوٽنبرگ محل فتح جو ستون برلن محل برانڊنبرگ دروازو رائيخس ٽاگ گينڊارمن مارڪٽ برلن گرجا گهر پوٽسڊامر پلاٽس
Banner Coat of arms
برلن برلن
Coordinates: 52°31′12″N 13°24′18″E
ملڪ	جرمني
رياست	برلن
حڪومت
• باڊي	برلن جو نمائندن وارو ايوان
• حڪمران ميئر	ڪائي ويگنر (سي ڊي يو)
• بُنڊسراٽ جا ووٽ	4 (69 مان)
• بُنڊس ٽاگ جون سيٽون	24 (630 مان) (2025ع مطابق)
ايراضي
• شهر/رياست	891.3 چورس ڪلوميٽر (344.1 چورس ميل)
• شھري	3,743 چورس ڪلوميٽر (1,445 چورس ميل)
آبادي  (2022ع جي آدمشماري)
• ڪل	3,596,999
• اندازو (ڊسمبر 2025ع)	3,700,577
• درجو	يورپ ۾ پنجون جرمني ۾ پهريون
• ڪثافت	4,109 في چورس ڪلوميٽر
• شهري	4,679,500
• شهري ڪثافت	1,250
رهاڪو نالا	برلني برلينر (مذڪر)، برلينرِن (مؤنث)
مجموعي گهرو پيداوار
وقتي علائقو	UTC+01:00 (سي اي ٽي)
• اونهارو (ر.ب.و)	UTC+02:00 (سي اي ايس ٽي)
ڊائلنگ ڪوڍ	030سانچو:Force singular
جيوڪوڊ	نٽس علائقو: DE3
آء ايس او 3166 ڪوڊ	DE-BE
گاڏي رجسٽريشن	B
جاگرافيائي مٿانهين سطح وارو ڊومين	.برلن
انساني ترقيءَ جو اشاريو (2022ع)	0.967 تمام مٿاهون · 16 مان ٻيو
ويب سائيٽ	berlin.de

برلن جرمني جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ ايراضيءَ توڙي آباديءَ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر پڻ آهي. 37 لک رهواسين سان، پنهنجي شهري حدن اندر اهو يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ شهر آهي. هي شهر جرمني جي رياستن مان پڻ هڪ آهي ۽ ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪ جي ٽين ننڍي رياست آهي. برلن جي چوڌاري برانڊنبرگ رياست پکڙيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ ان جي سرحد برانڊنبرگ جي گاديءَ واري شهر پوٽسڊام سان ملي ٿي. برلن جي شهري علائقي جي آبادي 50 لک کان وڌيڪ آهي، جنهن سبب اهو جرمني جو سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ شهري علائقو آهي. برلن-برانڊنبرگ گاديءَ وارو علائقو لڳ ڀڳ 60 لک رهواسين تي مشتمل آهي ۽ رائن-روهر علائقي کان پوءِ جرمني جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جڏهن تہ مجموعي گهرو پيداوار جي لحاظ کان اهو يورپي يونين جو پنجون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو پڻ آهي.

برلن شپري درياهه جي ڪنارن تي اڏيل آهي، جيڪو اولهندي بورو شپانڊائو ۾ هافل درياهه سان ملي ٿو. شهر جي اولهندي ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن بوروئن ۾ ڪيتريون ئي ڍنڍون آهن، جن مان سڀ کان وڏي ميگل زي آهي. شهر جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي تي ٻيلا، پارڪ ۽ باغ، درياهه، واهه ۽ ڍنڍون پکڙيل آهن. برلن جو پهريون دستاويزي ذڪر 13هين صديءَ ۾ ملي ٿو ۽ اهو ٻن اهم تاريخي واپاري رستن جي سنگم تي واقع هو. برلن کي برانڊنبرگ جي مارگريويئيٽ (1417–1701ع)، پروشيا جي بادشاهت (1701–1918ع)، جرمن سلطنت (1871–1918ع)، وائيمار جمهوريه (1919–1933ع) ۽ نازي جرمني (1933–1945ع) جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. روشن خياليءَ جو دور، نئين ڪلاسيڪيت ۽ 1848–1849ع جي جرمن انقلابن دوران برلن سائنس، فن ۽ فلسفي جو اهم مرڪز رهيو. گرونڊر سائيٽ دوران صنعتڪاريءَ سبب پيدا ٿيل اقتصادي واڌ برلن جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ جو سبب بڻي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برلن آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جو ٽيون وڏو شهر هو.

ٻي عالمي جنگ ۽ ان کان پوءِ برلن تي قبضي بعد شهر کي اولهه برلن ۽ اوڀر برلن ۾ ورهايو ويو، جن جي وچ ۾ برلن ڀت هئي. اوڀر برلن کي اوڀر جرمني جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ بون اولهه جرمني جي گادي بڻيو. 1990ع ۾ جرمنيءَ جي ٻيهر وحدت کان پوءِ برلن ٻيهر سڄي جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. پنهنجي جاگرافيائي هنڌ ۽ تاريخ سبب برلن کي "يورپ جي دل" پڻ سڏيو ويو آهي. برلن عالمي شهر آهي ۽ ثقافت، سياست، ميڊيا ۽ سائنس جو اهم عالمي مرڪز آهي. ان جي معيشت اعليٰ ٽيڪنالاجي ۽ خدمتن جي شعبي تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ مختلف قسم جون تخليقي صنعتون، نئين قائم ٿيل ڪمپنيون، تحقيقي سهولتون ۽ ميڊيا ڪارپوريشنون شامل آهن. برلن هوائي ۽ ريلوي آمدرفت جو هڪ براعظمي مرڪز آهي ۽ هتي عوامي آمدرفت جو پيچيده ڄار موجود آهي. برلن ۾ سياحت شهر کي هڪ مشهور عالمي منزل بڻائي ٿي. اهم صنعتن ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي، صحت جي سارسنڀال واري صنعت، حياتياتي طب انجنيئرنگ، حياتياتي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي صنعت ۽ اليڪٽرانڪس شامل آهن.

برلن ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون واقع آهن، جن ۾ برلن جي همبولٽ يونيورسٽي، برلن ٽيڪنيڪي يونيورسٽي، برلن يونيورسٽي آف دي آرٽس ۽ برلن جي آزاد يونيورسٽي شامل آهن. برلن چڙيا گهر يورپ جو سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ چڙيا گهر آهي. بابلسبرگ اسٽوڊيو دنيا جو پهريون وڏي پيماني وارو فلم اسٽوڊيو مرڪب آهي، ۽ ڪيتريون ئي فلمون برلن ۾ قائم آهن. برلن ۾ ٽي عالمي ورثو ماڳ آهن: عجائب گهرن جو ٻيٽ، پوٽسڊام ۽ برلن جا محل ۽ پارڪ ۽ برلن جا جديديت پسند رهائشي علائقا. ٻين اهم نشانين ۾ برانڊنبرگ دروازو، رائيخس ٽاگ عمارت، پوٽسڊامر پلاٽس، يورپ جي قتل ڪيل يهودين جي يادگار ۽ برلن ڀت جي يادگار شامل آهن. برلن ۾ ڪيترائي عجائب گهر ۽ گيلريون ۽ لائبريريون موجود آهن.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي تاريخ

For a chronological guide, see برلن جي وقتوار فهرست.

نالي جي بڻ بڻياد

برلن اتر اوڀر جرمني ۾ واقع آهي، هڪ اهڙي علائقي ۾، جتي اڳ سلاو آباد هئا؛ تنهنڪري اڄ تائين هتي ڪيترائي جرمن بڻايل سلاوي نالا ملن ٿا (هيٺ ڏسو). لفظ برلن جون پاڙون پڻ اولهه سلاون جي ٻوليءَ ۾ آهن، ۽ ممڪن آهي تہ اهو قديم پولابي بنياد بيرل-/بيرل- ("ڌٻڻ") سان لاڳاپيل هجي.

برلن جي ٻارهن بوروئن مان پنجن جا نالا سلاوي بڻ بڻياد رکن ٿا—پانڪوف، شٽيگليٽس-تسيلينڊورف، مارٽسان-هيلرسڊورف، ٽريپٽوف-ڪوپينڪ ۽ شپانڊائو؛ ان کان علاوه، شهر جي 96 پاڙن مان 22 جا نالا سلاوي پاڙن مان نڪتل آهن—آلٽگليئنيڪي، آلٽ-ٽريپٽوف، برٽس، بوخ، بوڪوف، گاٽوف، ڪاروف، ڪلاڊوف، ڪوپينڪ، لانڪويٽس، ليوبارس، مالخوف، مارٽسان، پانڪوف، پرينٽسلاوئر برگ، روڊوف، شموڪويٽس، شپانڊائو، شٽاڊٽرانڊزيڊلونگ مالخوف، شٽيگليٽس، ٽيگل ۽ تسيلينڊورف.

قبل از تاريخ

اڄوڪي برلن جو علائقو هزارين سالن کان آباد رهيو آهي. 9000 ق.م. سان لاڳاپيل هڪ هرڻ جو نقاب ميگليموسي ثقافت سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 2000 ق.م. ۾ شپري ۽ هافل درياهن جي ڪنارن تي ڳتيل انساني آبادين مان لوزاشي ثقافت جنم ورتو. لڳ ڀڳ 500 ق.م. کان جرماني قبيلا اڄوڪي برلن جي نسبتاً مٿانهين علائقن ۾ ڪيترن ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ لڳا. لڳ ڀڳ 200ع ۾ سيمنونيس جي لڏي وڃڻ کان پوءِ برگنڊي قبيلو آيو. ستين صديءَ ۾ سلاوي قبيلا، جيڪي پوءِ هيولي ۽ شپريواني جي نالي سان سڃاتا ويا، هن علائقي ۾ پهتا.

ٻارهين صديءَ کان سورهن صديءَ تائين

برلن جي سڀ کان پراڻي مهر، جيڪا 1253ع جي آهي

ٻارهين صديءَ ۾ هي علائقو البرٽ دي بيئر پاران 1157ع ۾ قائم ڪيل برانڊنبرگ جي مارگريويئيٽ جي حصي طور جرمن حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اڄوڪي برلن واري علائقي جي شهرن بابت پهريون لکت وارو ذڪر ٻارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ جو آهي. شپانڊائو جو پهريون ذڪر 1197ع ۾ ۽ ڪوپينڪ جو 1209ع ۾ ملي ٿو. جرمن واپارين اڄوڪي شهر مرڪز ۾ ٻه آباديون قائم ڪيون—برلن (يا آلٽ-برلن؛ اڄوڪي نيڪولائي فئرتل واري هنڌ تي) ۽ ڪولن (شپري جي ان ٻيٽ تي، جيڪو هاڻي عجائب گهرن جو ٻيٽ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو). 1237ع کي شهر جي قيام جو سال سمجهيو وڃي ٿو. وقت سان گڏ برلن ۽ ڪولن وچ ۾ ويجها اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپا قائم ٿيا، ۽ انهن ٻن اهم واپاري رستن تي اسٽيپل حق مان فائدو ورتو. هڪ رستو ويا امپيريئي جي نالي سان مشهور هو، جڏهن تہ ٻيو واپاري رستو بروژ کان نووگوروڊ تائين ويندو هو. 1307ع ۾ ٻنهي شهرن گڏيل پرڏيهي پاليسيءَ سان اتحاد قائم ڪيو، جڏهن تہ سندن اندروني انتظاميا الڳ رهي. 1326ع ۾ برانڊنبرگ تي حملي دوران ڪافر لٿوينين برلن جي علائقي تي حملو ڪيو.

هوهينتسولرن خاندان جا فرد 1918ع تائين برلن تي حڪمراني ڪندا رهيا؛ پهرين برانڊنبرگ جي چونڊيندڙن، پوءِ پروشيا جي بادشاهن ۽ آخرڪار جرمن شهنشاهن طور. 1443ع ۾ برانڊنبرگ جو فريڊرڪ ٻيون برلن-ڪولن جي جڙواں شهر ۾ نئين شاهي محل جي تعمير شروع ڪرائي. شهرين جا تعمير خلاف احتجاج 1448ع ۾ "برلن ناراضگي" (جرمن: برلينر ان وِلي) تي وڃي پهتا. سرڪاري طور، برلن-ڪولن محل 1486ع ۾ جان سيسرو جي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ هوهينتسولرن گهراڻي جي برانڊنبرگ چونڊيندڙن جي مستقل رهائشگاهه بڻيو. تنهن هوندي بہ، برلن-ڪولن کي آزاد هانزي اتحاد واري شهر جي حيثيت ڇڏڻي پئي. 1539ع ۾ چونڊيندڙ ۽ شهر سرڪاري طور لوٿراڻي بڻجي ويا.

سترهين کان اڻويهين صديون

اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ رائيخس ٽاگ عمارت

1618ع کان 1648ع تائين هلندڙ ٽيهن سالن واري جنگ برلن کي سخت تباهه ڪري ڇڏيو. شهر جي گهرن جو ٽيون حصو نقصان هيٺ آيو يا تباهه ٿي ويو، جڏهن تہ شهر پنهنجي اڌ آبادي وڃائي ويٺو. فريڊرڪ وليم، جيڪو "عظيم چونڊيندڙ" جي نالي سان مشهور هو ۽ 1640ع ۾ پنهنجي پيءُ جارج وليم کان پوءِ حڪمران ٿيو، لڏپلاڻ ۽ مذهبي رواداريءَ کي هٿي ڏيڻ واري پاليسي شروع ڪئي. 1685ع جي پوٽسڊام فرمان وسيلي فريڊرڪ وليم فرانسيسي هوگينوٽن کي پناهه ڏني.

1700ع تائين هوگينوٽن جي لڏپلاڻ سبب برلن جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو آبادي فرانسيسي هئي. ٻيا ڪيترائي لڏپلاڻ ڪندڙ بوهيميا، پولينڊ ۽ سالزبرگ مان آيا.

1618ع کان برانڊنبرگ جي مارگريويئيٽ، پروشيا جي ڊچي سان ذاتي اتحاد ۾ هئي. 1701ع ۾ هن ٻيڻي رياست پروشيا جي بادشاهت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن فريڊرڪ ٽيون، برانڊنبرگ جو چونڊيندڙ پاڻ کي پروشيا ۾ فريڊرڪ پهريون جي نالي سان بادشاهه تاج پوشي ڪرايو. برلن نئين بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، ۽ ڪونيگسبرگ جي جاءِ والاري. اها تمام گهڻي پکڙيل رياست ۾ گاديءَ کي مرڪزي بڻائڻ جي ڪامياب ڪوشش هئي، ۽ اهو پهريون ڀيرو هو جو شهر نمايان نموني وڌڻ لڳو. 1709ع ۾ برلن، ڪولن، فريڊرڪسويدر، فريڊرڪشٽاٽ ۽ ڊوروتيئن شٽاٽ سان گڏجي "هاوپٽ اونڊ ريزيدينز شٽاٽ برلن" جي نالي سان هڪ شهر بڻيو. 1700ع کان 1750ع جي وچ ۾ برلن جي آبادي لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڌي ۽ تقريبن 30,000 مان وڌي 113,000 ٿي وئي.

1740ع ۾ فريڊرڪ ٻيون، جيڪو فريڊرڪ اعظم (1740–1786ع) جي نالي سان مشهور آهي، اقتدار ۾ آيو. فريڊرڪ ٻئي جي حڪمرانيءَ هيٺ برلن روشن خيالي جو مرڪز بڻيو، پر ستن سالن واري جنگ دوران مختصر وقت لاءِ روسي فوج جي قبضي هيٺ پڻ رهيو. چوٿين اتحاد جي جنگ ۾ فرانس جي فتح کان پوءِ نيپولين بوناپارٽ 1806ع ۾ برلن ۾ داخل ٿيو، پر شهر کي خود حڪمراني عطا ڪئي. 1815ع ۾ شهر نئين برانڊنبرگ صوبي جو حصو بڻيو.

صنعتي انقلاب اڻويهين صديءَ دوران برلن کي مڪمل طور بدلائي ڇڏيو؛ شهر جي معيشت ۽ آبادي ۾ زبردست واڌ آئي، ۽ اهو جرمني جو مکيه ريلوي مرڪز ۽ اقتصادي مرڪز بڻجي ويو. جلد ئي وڌيڪ مضافاتي علائقا ترقي ڪرڻ لڳا، جنهن سان برلن جي ايراضي ۽ آبادي وڌي. 1861ع ۾ ڀرپاسي وارا مضافاتي علائقا، جن ۾ ويڊنگ، موابٽ ۽ ٻيا ڪيترائي علائقا شامل هئا، برلن ۾ شامل ڪيا ويا. 1871ع ۾ برلن نئين قائم ٿيل جرمن سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. 1881ع ۾ اهو برانڊنبرگ کان الڳ هڪ شهري ضلعو بڻجي ويو.

ويهين کان ايڪويهين صديون

وڌيڪ ڏسو: گريٽر برلن ايڪٽ, 1920ع واري ڏهاڪي جو برلن, برلن جي جنگ, اولهه برلن, ۽ اوڀر برلن

1918ع ۾ برلن ۾ جرمن انقلاب

ويهين صديءَ جي شروعات تائين برلن جرمن اظهارپسنديءَ جي تحريڪ لاءِ هڪ زرخيز مرڪز بڻجي چڪو هو. اڏاوتي فن، مصوري ۽ سئنيما جهڙن شعبن ۾ نون فني اسلوبن جون صورتون ايجاد ٿيون.

پهرين عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ تي، جرمن انقلاب دوران، فلپ شائيڊيمان 9 نومبر 1918ع تي رائيخس ٽاگ عمارت ۾ وائيمار جمهوريه جو اعلان ڪيو. 1920ع ۾ گريٽر برلن ايڪٽ تحت برلن جي چوڌاري واقع ڪيترائي مضافاتي شهر، ڳوٺ ۽ جاگيرون وڌايل شهر ۾ شامل ڪيون ويون. هن قانون برلن جي ايراضي 66 to 883 چورس ڪلوميٽر (25 to 341 چورس ميل) تائين وڌائي ڇڏي. آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي وئي ۽ برلن جي آبادي لڳ ڀڳ 40 لک ٿي وئي. وائيمار دور دوران اقتصادي غيريقينيءَ سبب برلن سياسي افراتفريءَ جو شڪار رهيو، پر ساڳئي وقت اهو ڌماڪيدار ويهين ڏهاڪي جو مشهور مرڪز پڻ بڻيو. هن عظيم شهر پنهنجي عروج واري دور ۾ هڪ اهم عالمي گاديءَ واري شهر جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ سائنس، ٽيڪنالاجي، فن، انسانيات، شهري رٿابندي، فلم، اعليٰ تعليم، حڪومت ۽ صنعتن ۾ اڳواڻيءَ لاءِ مشهور ٿيو. البرٽ آئنسٽائن برلن ۾ پنهنجي رهائش دوران عوامي شهرت حاصل ڪئي، ۽ 1921ع ۾ کيس فزڪس جو نوبل انعام ڏنو ويو.

1933ع ۾ ايڊولف هٽلر ۽ نازي پارٽي اقتدار ۾ آيا. هٽلر هڪ اهڙي جرمن رائيخ جو خواهشمند هو، جنهن جي گاديءَ واري شهر ۾ يادگار نوعيت جو وسيع اڏاوتي مجموعو هجي. قومي سوشلسٽ حڪومت پنهنجي طاقت ۽ اختيار کي اڏاوتي فن وسيلي ظاهر ڪرڻ لاءِ برلن ۾ وڏا يادگاري تعميراتي منصوبا شروع ڪيا. ايڊولف هٽلر ۽ البرٽ اشپيئر شهر کي عالمي گادي جرمانيا ۾ بدلائڻ لاءِ اڏاوتي تصور تيار ڪيا، پر اهي ڪڏهن به عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيا. برلن 1936ع واريون اونهاري اولمپڪس جي ميزباني ڪئي، جن لاءِ اولمپڪ اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.

اين ايس ڊي اي پي جي حڪمرانيءَ دوران 1933ع کان 1939ع تائين لڏپلاڻ سبب برلن جي يهودي آبادي 160,000، يعني ملڪ جي سمورن يهودين جي ٽئين حصي، مان گهٽجي لڳ ڀڳ 80,000 رهجي وئي. 1938ع جي ڪرسٽال ناخٽ کان پوءِ شهر جي هزارين يهودين کي ڀرپاسي واري زاخسن هاوزن ڪنسنٽريشن ڪيمپ ۾ قيد ڪيو ويو. 1943ع جي شروعات کان ڪيترن کي گيٽن، جهڙوڪ ووچ، ۽ ڪنسنٽريشن ۽ نسل ڪشي ڪيمپن، جهڙوڪ آئوشوٽس، ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. ٻي عالمي جنگ دوران برلن ۾ ڪيترائي نازي جيل، جبري پورهئي جا ڪيمپ، مختلف قوميتن جي مردن ۽ عورتن، جن ۾ نوجوان پڻ شامل هئا، لاءِ زاخسن هاوزن ڪنسنٽريشن ڪيمپ جا 17 ذيلي ڪيمپ، سنتي ۽ روما ماڻهن لاءِ هڪ ڪيمپ (ڏسو: روما هولوڪاسٽ)، ۽ مختلف قوميتن جي اتحادي جنگي قيدين لاءِ شٽالاگ ٽيون-ڊي جنگي قيدين جو ڪيمپ واقع هئا.

برلن جا ڪيترائي حصا، جن ۾ شهر مرڪز جا وڏا علائقا شامل هئا، سانچو:Dash year دوران اتحادي هوائي حملن ۾ ٿيل برلن تي بمباري ۽ 1945ع جي برلن جي جنگ ۾ تباهه ٿي ويا. اتحادي فوجن شهر تي 67,607 ٽن بم ڪيرايا، جنهن سان تعمير ٿيل علائقي جا 6,427 ايڪڙ تباهه ٿي ويا. لڳ ڀڳ 125,000 شهري مارجي ويا. مئي 1945ع ۾ يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻي کان پوءِ برلن ۾ جرمني جي اڳوڻن اوڀر علائقن مان وڏي تعداد ۾ پناهگير آيا. فاتح طاقتن شهر کي چئن شعبن ۾ ورهايو، جيڪي اتحادي قبضي هيٺ جرمني جي ورهاست سان مشابهت رکندڙ هئا؛ ٻي عالمي جنگ جي اتحادين، يعني آمريڪا، برطانيا ۽ فرانس، جا شعبا گڏجي اولهه برلن بڻيا، جڏهن تہ سوويت يونين وارو شعبو اوڀر برلن بڻيو.

1961ع ۾ چيڪ پوائنٽ چارلي وٽ آمريڪي ۽ سوويت ٽينڪ هڪ ٻئي جي آمهون سامهون.

برلن ڀت، جنهن جي اولهندي پاسي تي رنگ ڪيو ويو هو، 1961ع کان 1989ع تائين شهر کي ورهائيندڙ رڪاوٽ هئي.

ٻي عالمي جنگ جي چئني اتحادي طاقتن برلن جون انتظامي ذميواريون گڏجي سنڀاليون. تنهن هوندي بہ، 1948ع ۾ جڏهن اولهندي اتحادين ٽرائي زون ۾ ڪيل ڪرنسي سڌارا برلن جي ٽن اولهندي شعبن تائين وڌايا، تڏهن سوويت يونين، سوويت قبضي هيٺ علائقي جي اندر مڪمل طور واقع اولهه برلن ڏانهن اچ وڃ جي رستن تي برلن ناڪابندي لاڳو ڪئي. ٽن اولهندي اتحادين پاران ڪيل برلن هوائي رسد جون 1948ع کان مئي 1949ع تائين شهر کي کاڌو ۽ ٻيو سامان پهچائي هن ناڪابنديءَ کي ناڪام بڻايو.

1949ع ۾ اوڀر ۽ اولهه جرمني جي قيام سان سرد جنگ جا ڇڪتاڻ وڌي ويا. اولهه برلن اوڀر جرمنيءَ جي علائقي سان گهيريل هو، ۽ اوڀر جرمني شهر جي اوڀرئين حصي کي پنهنجي گادي قرار ڏنو، جنهن کي اولهندي طاقتن تسليم نه ڪيو. اوڀر برلن ۾ شهر جو گهڻو تاريخي مرڪز شامل هو. اولهه جرمنيءَ جي حڪومت بون ۾ قائم ٿي. 1961ع ۾ اوڀر جرمني اولهه برلن جي چوڌاري برلن ڀت تعمير ڪرڻ شروع ڪئي، ۽ واقعا چيڪ پوائنٽ چارلي وٽ ٽينڪن جي آمهون سامهون بيهڻ تائين وڌي ويا. اولهه برلن هاڻي عملي طور هڪ منفرد قانوني حيثيت سان اولهه جرمنيءَ جو حصو هو، جڏهن تہ اوڀر برلن عملي طور اوڀر جرمنيءَ جو حصو هو. جان ايف ڪينيڊي 26 جون 1963ع تي پنهنجي مشهور تقرير "اش بن آئن برلينر" ڪئي، جنهن ۾ اولهه برلن لاءِ آمريڪي حمايت تي زور ڏنو ويو. جيتوڻيڪ اولهه وارا ماڻهو سخت نگرانيءَ هيٺ چيڪ پوائنٽن وسيلي ٻئي پاسي وڃي سگهندا هئا، پر اڪثر اوڀر وارن لاءِ اوڀر جرمنيءَ جي حڪومت اولهه برلن يا اولهه جرمنيءَ ڏانهن سفر تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي. 1971ع ۾ چار طاقتي معاهدي اوڀر جرمنيءَ مان ڪار يا ريل وسيلي اولهه برلن تائين اچ وڃ جي ضمانت ڏني.

1989ع ۾ سرد جنگ جي پڄاڻي ۽ اوڀر جرمنيءَ جي آباديءَ جي دٻاءَ سان برلن ڀت 9 نومبر تي ڪري پئي ۽ پوءِ ان جو گهڻو حصو ڊاهي ڇڏيو ويو. 3 آڪٽوبر 1990ع تي جرمنيءَ جا ٻئي حصا وفاقي جمهوريه جرمنيءَ طور ٻيهر متحد ٿيا، ۽ برلن ٻيهر هڪ گڏيل شهر بڻيو. برلن ڀت جي زوال کان پوءِ شهر ۾ اهم شهري ترقي ٿي.

اولهه برلن جو ميئر والٽر مومپر عبوري عرصي ۾ گڏيل شهر جو پهريون ميئر بڻيو. ڊسمبر 1990ع ۾ سڄي شهر ۾ ٿيل چونڊن جي نتيجي ۾ برلن جي پهرين گڏيل ميئر کي جنوري 1991ع ۾ عهدو سنڀالڻ لاءِ چونڊيو ويو؛ ان وقت تائين اوڀر ۽ اولهه برلن جي الڳ الڳ ميئرن جون آفيسون ختم ٿي ويون، ۽ ايبرهارڊ ڊيپگن، جيڪو اڳ اولهه برلن جو ميئر رهي چڪو هو، ٻيهر متحد برلن جو پهريون چونڊيل ميئر بڻيو.

برلن ڀت جو زوال سرد جنگ جي پڄاڻيءَ جي علامت بڻيو.

3 آڪٽوبر 1990ع تي جرمنيءَ جي ٻيهر وحدت، جرمنيءَ جي سڀني رياستن جي جهنڊن سان رائيخس ٽاگ وٽ

18 جون 1994ع تي آمريڪا، فرانس ۽ برطانيا جا سپاهي هڪ پريڊ ۾ شامل ٿيا، جيڪا اتحادي قبضي واري فوج جي واپسي ۽ گڏيل برلن جي قيام جي رسمن جو حصو هئي. 20 جون 1991ع تي بُنڊس ٽاگ، يعني جرمن پارليامينٽ، جرمنيءَ جي گاديءَ جو مرڪز بون کان برلن منتقل ڪرڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيڪو 1999ع ۾ مڪمل ٿيو. برلن جي 2001ع واري انتظامي سڌاري تحت ڪيترائي بورو گڏ ڪيا ويا، جنهن سان انهن جو انگ 23 مان گهٽجي 12 ٿي ويو.

پوٽسڊامر پلاٽس، جيڪو 1920ع واري ڏهاڪي ۾ آمدرفت ۽ واپار جو مرڪزي مرڪز هو، پر ورهاڱي دوران ڀت سبب سخت متاثر ٿيو، يورپ جي سڀ کان وڏن تعميراتي ماڳن مان هڪ بڻيو ۽ هاڻي وري برلن جي سڀ کان نمايان هنڌن مان هڪ آهي. ڪيترائي ٻيهر ترقيءَ جا منصوبا مڪمل ڪيا ويا، جهڙوڪ پيلاسٽ ڊير ريپبلڪ، جيڪو اوڀر جرمنيءَ جي پارليامينٽ جو اڳوڻو مرڪز هو، کي ڊاهي ساڳئي هنڌ برلن محل جي ٻيهر تعمير ٿيل صورت ۾ همبولٽ فورم لاءِ جاءِ فراهم ڪئي وئي. ٻيهر وحدت کان پوءِ برلن جي آمدرفت واري بنيادي ڍانچي کي پڻ ترجيح ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ 2008ع ۾ ٽيمپل هوف هوائي اڏو بند ٿيو، 2006ع ۾ نئون برلن هاوپٽ بان هوف کوليو ويو، ۽ آخرڪار ڊگهي دير کان پوءِ 2020ع ۾ برلن برانڊنبرگ هوائي اڏو کوليو ويو، جنهن سان گڏ ٽيگل هوائي اڏو بند ڪيو ويو. 2006ع ۾ فيفا عالمي ڪپ جو فائنل برلن ۾ منعقد ٿيو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي جاگرافي

زميني بناوت

برلن جي سيٽلائيٽ تصوير

برلن جي مضافاتي علائقن ۾ گهاٽا ٻيلا ۽ بيشمار ڍنڍون موجود آهن.

برلن اتر اوڀر جرمني ۾ واقع آهي، جتي هيٺاهين دلدلي ٻيلن وارو علائقو موجود آهي ۽ ان جي زميني بناوت گهڻو ڪري هموار آهي. اهو وسيع اتر يورپي ميدان جو حصو آهي، جيڪو اتر فرانس کان وٺي اولهه روس تائين پکڙيل آهي. برلنر يورشٽرومٽال (برفاني دور جي برفاني وادي)، جيڪا اتر ۾ هيٺاهين بارنم پليٽو ۽ ڏکڻ ۾ ٽيلٽو پليٽو جي وچ ۾ واقع آهي، آخري وائخسيلين برفاني دور جي پڄاڻيءَ تي برفاني چادرن جي ڳرڻ سان وهندڙ پاڻيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. هاڻي اشپري هن واديءَ مان وهي ٿو. اولهه برلن جي ضلعي اسپانڊائو ۾ اشپري هاويل درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو اتر کان ڏکڻ طرف اولهه برلن مان وهي ٿو. هاويل جو وهڪرو وڌيڪ ڍنڍن جي هڪ سلسلي جهڙو آهي، جن مان سڀ کان وڏيون ٽيگيلر زي ۽ گروسر وانزي آهن. ڪيترين ئي ڍنڍن جو سلسلو مٿئين اشپري ۾ پڻ شامل ٿئي ٿو، جيڪو اوڀر برلن ۾ گروسر ميوگل زي مان وهي ٿو.

اڄوڪي برلن جا وسيع حصا اشپري واديءَ جي ٻنهي پاسن تي واقع هيٺاهين پليٽن تائين پکڙيل آهن. رائنيڪنڊورف ۽ پانڪو ضلعن جا وڏا حصا بارنم پليٽو تي واقع آهن، جڏهن ته شارلوٽنبرگ-ولمرسڊورف، اسٽيگليٽس-زيلينڊورف، ٽيمپيلهوف-شونيبرگ ۽ نويڪولن جا اڪثر حصا ٽيلٽو پليٽو تي آهن.

اسپانڊائو ضلعو جزوي طور برلن جي برفاني واديءَ ۽ جزوي طور نائون ميدان ۾ واقع آهي، جيڪو برلن جي اولهه تائين پکڙيل آهي. 2015ع کان وٺي پانڪو ۾ واقع آرڪنبيرگي ٽڪريون، جن جي اوچائي 122 meters (400 ft) آهي، برلن جو بلند ترين مقام آهن. تعميراتي ملبو اتي گڏ ڪرڻ سبب انهن ٽوئفلس برگ (120.1 m or 394 ft) کان به وڌيڪ اوچائي حاصل ڪئي، جيڪا پاڻ ٻي عالمي جنگ جي تباهه ٿيل عمارتن جي ملبو گڏ ڪري ٺاهي وئي هئي. 114.7 meters (376 ft) اوچائيءَ تي واقع ميوگلبيرگي برلن جو بلند ترين قدرتي مقام آهي، جڏهن ته سڀ کان هيٺيون مقام اسپانڊائو ۾ واقع اسپيڪٽيزي آهي، جنهن جي اوچائي 28.1 meters (92 ft) آهي.

آبهوا

برلن جي آبهوا سامونڊي آبهوا (ڪوپن: Cfb) آهي، جيڪا نم براعظمي آبهوا (Dfb) سان ويجهڙائي رکي ٿي. هن قسم جي آبهوا ۾ اونهارا نرم کان تمام گرم ٿيندا آهن، جڏهن⁠تہ سيارا ٿڌا، پر تمام سخت نه هوندا آهن. سالياني وسڪارو نسبتاً گهٽ هوندو آهي.

سياري ۾ پالو عام هوندو آهي، ۽ موسمن جي وچ ۾ گرمي پد جو فرق گهڻين سامونڊي آبهوا وارن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. اونهارا گرم ۽ ڪڏهن ڪڏهن نمي وارا هوندا آهن، جتي سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 22–25 °C (72–77 °F) ۽ گهٽ ۾ گهٽ 12–14 °C (54–57 °F) هوندو آهي. سيارا ٿڌا هوندا آهن، جن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 3 °C (37 °F) ۽ گهٽ ۾ گهٽ −2 to 0 °C (28 to 32 °F) هوندو آهي. بهار ۽ سرءُ عام طور ٿڌڙا کان معتدل هوندا آهن. برلن جو شهري تعمير ٿيل علائقو هڪ مقامي خرد آبهوا (Microclimate) پيدا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جون عمارتون ۽ پڪا رستا گرمي محفوظ رکن ٿا. ان سبب شهر جو گرمي پد آس پاس جي علائقن کان 4 °C (7 °F) تائين وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سراسري سالياني برسات 570 millimeters (22 in) آهي، جيڪا سڄي سال دوران معتدل مقدار ۾ پوي ٿي. برفباري گهڻو ڪري ڊسمبر کان مارچ تائين ٿيندي آهي.

برلن ۾ سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جولاءِ 1757ع هو، جنهن دوران سراسري گرمي پد 24 °C (75 °F) رهيو، جڏهن⁠تہ سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري 1709ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد −13 °C (9 °F) هو. رڪارڊ موجب سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو جولاءِ 1907ع هو، جنهن ۾ 230 millimeters (9.1 in) برسات رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ آڪٽوبر 1866ع، نومبر 1902ع، آڪٽوبر 1908ع ۽ سيپٽمبر 1928ع سڀ کان خشڪ مهينا هئا، جن مان هر هڪ ۾ رڳو 1 millimeter (0.039 in) برسات ٿي.

موسمي رڪارڊ : برلن (برانڊنبرگ)، 1991–2020ع، انتهائي انگ 1957ع کان هينئر تائين
مھينو	جنور:	فبرو:	مارچ	اپريل	مئي	جون	جولاء	آگسٽ	سيپ:	آڪٽو:	نومبر	ڊسمبر	سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F)	15.1 (59.2)	19.2 (66.6)	25.8 (78.4)	30.8 (87.4)	32.7 (90.9)	39.9 (103.8)	38.3 (100.9)	38.0 (100.4)	34.1 (93.4)	27.7 (81.9)	20.9 (69.6)	15.6 (60.1)	39.9 (103.8)
وڌ۾وڌ سراسري°C (°F)	10.6 (51.1)	12.4 (54.3)	17.9 (64.2)	24.0 (75.2)	28.4 (83.1)	31.5 (88.7)	32.7 (90.9)	32.7 (90.9)	26.9 (80.4)	21.5 (70.7)	14.8 (58.6)	11.2 (52.2)	34.8 (94.6)
اوچي پد جي سراسري°C (°F)	3.2 (37.8)	4.9 (40.8)	9.0 (48.2)	15.1 (59.2)	19.6 (67.3)	22.9 (73.2)	25.0 (77)	24.8 (76.6)	19.8 (67.6)	13.9 (57)	7.7 (45.9)	4.1 (39.4)	14.17 (57.5)
روزاني سراسري°C (°F)	0.7 (33.3)	1.6 (34.9)	4.6 (40.3)	9.7 (49.5)	14.2 (57.6)	17.6 (63.7)	19.6 (67.3)	19.2 (66.6)	14.7 (58.5)	9.6 (49.3)	4.9 (40.8)	1.8 (35.2)	9.85 (49.75)
گھٽ پد جي سراسري°C (°F)	−2.2 (28)	−1.8 (28.8)	0.4 (32.7)	4.0 (39.2)	8.2 (46.8)	11.7 (53.1)	14.0 (57.2)	13.5 (56.3)	9.8 (49.6)	5.6 (42.1)	1.9 (35.4)	−0.9 (30.4)	5.35 (41.63)
گھٽ ۾ گھٽ جي سراسري°C (°F)	−12.0 (10.4)	−9.5 (14.9)	−5.8 (21.6)	−2.6 (27.3)	1.7 (35.1)	6.3 (43.3)	8.9 (48)	8.1 (46.6)	3.9 (39)	−1.3 (29.7)	−5.0 (23)	−8.9 (16)	−14.2 (6.4)
گھٽ ۾ گھٽ رڪارڊ°C (°F)	−25.3 (−13.5)	−22.0 (−7.6)	−19.1 (−2.4)	−7.4 (18.7)	−2.8 (27)	1.3 (34.3)	4.9 (40.8)	4.6 (40.3)	−0.9 (30.4)	−7.7 (18.1)	−17.8 (0)	−24.0 (−11.2)	−25.3 (−13.5)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ)	41.5 (1.634)	30.0 (1.181)	35.9 (1.413)	27.7 (1.091)	52.8 (2.079)	60.2 (2.37)	70.0 (2.756)	52.4 (2.063)	43.6 (1.717)	40.3 (1.587)	38.8 (1.528)	39.1 (1.539)	532.3 (20.958)
سراسري مينھن (≥ 0.1 mm)	15.8	13.9	14.0	10.9	12.8	12.4	13.4	12.7	11.6	13.6	14.5	16.4	162
برفاني ڏينھن جي سراسري (≥ 1 cm)	8.4	6.8	2.6	0.2	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	1.4	4.9	24.3
نسبتي گھم جي سراسري (%)	85.9	81.2	75.8	67.2	66.9	66.3	67.0	68.5	76.0	82.7	87.8	87.5	76.07
اس جي ماھوار وقت جي سراسري	52.6	77.9	126.7	196.4	231.1	232.9	233.7	222.2	168.9	113.8	57.4	45.0	1,758.6
Source #1:
ذريعو #2: اين سي اي آءِ (وسڪاري ۽ برفباري وارا ڏينهن، گهم)

موسمي رڪارڊ : برلن (ڊاهليم)، 58 m or 190 ft، 1961–1990ع جا معمول، انتهائي انگ 1908ع کان هينئر تائين
مھينو	جنور:	فبرو:	مارچ	اپريل	مئي	جون	جولاء	آگسٽ	سيپ:	آڪٽو:	نومبر	ڊسمبر	سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F)	15.2 (59.4)	18.6 (65.5)	25.1 (77.2)	30.9 (87.6)	33.3 (91.9)	39.5 (103.1)	37.9 (100.2)	37.7 (99.9)	34.2 (93.6)	27.5 (81.5)	19.5 (67.1)	15.7 (60.3)	39.5 (103.1)
اوچي پد جي سراسري°C (°F)	1.8 (35.2)	3.5 (38.3)	7.9 (46.2)	13.1 (55.6)	18.6 (65.5)	21.8 (71.2)	23.1 (73.6)	22.8 (73)	18.7 (65.7)	13.3 (55.9)	7.0 (44.6)	3.2 (37.8)	12.9 (55.22)
روزاني سراسري°C (°F)	−0.4 (31.3)	0.6 (33.1)	4.0 (39.2)	8.4 (47.1)	13.5 (56.3)	16.7 (62.1)	17.9 (64.2)	17.2 (63)	13.5 (56.3)	9.3 (48.7)	4.6 (40.3)	1.2 (34.2)	8.87 (47.98)
گھٽ پد جي سراسري°C (°F)	−2.9 (26.8)	−2.2 (28)	0.5 (32.9)	3.9 (39)	8.2 (46.8)	11.4 (52.5)	12.9 (55.2)	12.4 (54.3)	9.4 (48.9)	5.9 (42.6)	2.1 (35.8)	−1.1 (30)	5.04 (41.07)
گھٽ ۾ گھٽ رڪارڊ°C (°F)	−21.0 (−5.8)	−26.0 (−14.8)	−16.5 (2.3)	−6.7 (19.9)	−2.9 (26.8)	0.8 (33.4)	5.4 (41.7)	4.7 (40.5)	−0.5 (31.1)	−9.6 (14.7)	−16.1 (3)	−20.2 (−4.4)	−26 (−14.8)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ)	43.0 (1.693)	37.0 (1.457)	38.0 (1.496)	42.0 (1.654)	55.0 (2.165)	71.0 (2.795)	53.0 (2.087)	65.0 (2.559)	46.0 (1.811)	36.0 (1.417)	50.0 (1.969)	55.0 (2.165)	591 (23.268)
سراسري مينھن (≥ 1.0 mm)	10.0	9.0	8.0	9.0	10.0	10.0	9.0	9.0	9.0	8.0	10.0	11.0	112
اس جي ماھوار وقت جي سراسري	45.4	72.3	122.0	157.7	221.6	220.9	217.9	210.2	156.3	110.9	52.4	37.4	1,625
Source #1: اين او اي اي
ذريعو #2: برلن جا انتهائي موسمي انگ

شهري منظر ۽ اڏاوتي فن

شهري منظر

مرڪزي برلن جي فضائي تصوير، جنهن ۾ سٽي ويسٽ، پوٽسڊامر پلاٽس، اونٽر ڊين لنڊن ۽ اليگزينڊر پلاٽس ڏيکاريل آهن

مٿان کان پوٽسڊامر پلاٽس

”خالي ڪتب خانو“، بيبل پلاٽس تي 1933ع جي نازي ڪتاب ساڙڻ جي ياد ۾ قائم ڪيل يادگار

برلن جي تاريخ شهر کي گهڻ-مرڪزي ميٽروپوليٽن علائقو ۽ اڏاوتي نمونن جو رنگارنگ ميلاپ ڏنو آهي. اڄوڪي شهر جي صورت گهڻو ڪري 20هين صديءَ دوران جرمن تاريخ جي واقعن سان ٺهي آهي. برلن جون 17 سيڪڙو عمارتون گرينڊرسايٽ يا ان کان اڳ واري دور جون آهن، جڏهن⁠تہ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو عمارتون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي جون آهن، جنهن دور ۾ برلن جديد اڏاوتي فن جي ابتدا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ٻي عالمي جنگ دوران برلن تي بمباري سبب شهر تباهه ٿي ويو، ۽ جنگ کان پوءِ واري دور ۾ اوڀر ۽ اولهه ٻنهي حصن ۾ بچي ويل ڪيتريون ئي عمارتون پڻ ڊاهي پٽ ڪيون ويون. جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ ورثي وارين ڪيترين اهم اڏاوتن جي نئين سر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ فورم فريڊريسيانم سان گڏ برلن رياستي اوپيرا، شارلوٽنبرگ محل، گينڊارمن مارڪٽ، آلٽي ڪمانڊانٽور ۽ شهري محل شامل آهن.

برلن جون بلند ترين عمارتون سڄي شهري علائقي ۾ پکڙيل آهن، جڏهن⁠تہ انهن جا وڏا مجموعا پوٽسڊامر پلاٽس، سٽي ويسٽ ۽ اليگزينڊر پلاٽس ۾ موجود آهن.

شهر جي ڪل ايراضيءَ جو ٽئين حصي کان وڌيڪ علائقو ساوڪ ۽ کليل جڳهن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ برلن جي سڀ کان وڏن ۽ مشهور باغن مان هڪ گروسر ٽيرگارٽن شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي.

اڏاوتي فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جو اڏاوتي فن

وڌيڪ ڏسو: برلن جي ڏسڻ جوڳين جڳهن جي فهرست ۽ برلن جي بلند ترين عمارتن جي فهرست

ميٽي ۾ اليگزينڊر پلاٽس تي واقع فرنزيه ٽورم (ٽيليويزن ٽاور)، 368 m (1,207 ft) اوچائيءَ سان يورپي يونين جي بلند ترين اڏاوتن مان هڪ آهي. اهو 1969ع ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ برلن جي اڪثر مرڪزي ضلعن مان ڏسي سگهجي ٿو. شهر جو نظارو ان جي 204-meter-high (669 ft) مشاهدي واري ماڙ تان ڏسي سگهجي ٿو. هتان کان ڪارل مارڪس روڊ اوڀر طرف وڃي ٿي؛ هيءَ هڪ شاهراهه آهي، جنهن جي ٻنهي پاسن کان سوشلسٽ ڪلاسيڪيت جي طرز ۾ ٺهيل وڏيون رهائشي عمارتون بيٺل آهن. هن علائقي جي ڀرسان روٽس راٽهاوس (شهري صدر دفتر) واقع آهي، جيڪو پنهنجي نمايان ڳاڙهي سرن واري اڏاوتي طرز سبب سڃاتو وڃي ٿو. ان جي سامهون نيپٽن برونن نالي هڪ ڦوهارو آهي، جنهن ۾ ٽرائٽنن جو ڏندڪٿائي گروهه، پروشيا جي چئن وڏن درياهن جون تجسيمون ۽ سڀ کان مٿي نيپچون جو مجسمو شامل آهي. ڀرسان نيڪولائي فيئرٽل واقع آهي، جيڪو شهر جي قديم ترين آباديءَ واري علائقي جي نئين سر تعمير ڪيل صورت آهي.

برانڊنبرگ دروازو برلن ۽ جرمنيءَ جي هڪ علامتي سڃاڻپ آهي؛ اهو يورپ جي واقعن سان ڀرپور تاريخ سان گڏ اتحاد ۽ امن جي علامت طور بيٺو آهي. رائشٽاگ عمارت روايتي طور جرمن پارليامينٽ جي اجلاس گاهه آهي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي معمار نارمن فوسٽر ان جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي، ۽ ان ۾ اجلاس واري حصي مٿان شيشي جو گنبذ تعمير ڪيو ويو. هي گنبذ عوام کي پارلياماني ڪارروائي ڏسڻ لاءِ مفت رسائي ۽ شهر جا شاندار نظارا مهيا ڪري ٿو.

ايسٽ سائڊ گيلري، برلن ديوار جي آخري باقي بچيل حصن تي سڌو سنئون ٺاهيل فن پارن جي هڪ کليل فضا واري نمائش آهي. اها شهر جي تاريخي ورهاڱي جو سڀ کان وڏو باقي بچيل ثبوت آهي.

گينڊارمن مارڪٽ برلن جو هڪ نوڪلاسيڪي چوڪ آهي، جنهن جو نالو 18هين صديءَ ۾ هتي واقع مشهور ”ژان دارم“ فوجي ريجمينٽ جي صدر دفتر تان پيو. هڪجهڙي نموني سان ٺهيل ٻه گرجا گهر هن چوڪ جي پاسن تي واقع آهن: مشاهدي واري پليٽ فارم سان فرانزوزشر ڊوم ۽ ڊوئچر ڊوم. ٻنهي گرجا گهرن جي وچ ۾ برلن سمفني آرڪيسٽرا جو مرڪز، ڪنزرٽ هائوس (موسيقيءَ جو محفل گهر)، واقع آهي.

اشپري درياهه ۾ واقع ميوزيم ٻيٽ تي 1830ع کان 1930ع جي وچ ۾ تعمير ڪيل پنج عجائب گهر موجود آهن، ۽ اهو يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. سڀني عجائب گهرن لاءِ هڪ گڏيل مرڪزي داخلا (جيمس سائمن گيلري) جي بحالي ۽ تعمير سان گڏ برلن محل (شٽاٽ شلوس) جي نئين سر تعمير پڻ مڪمل ڪئي وئي. ٻيٽ تي ئي، لوسٽ گارٽن ۽ محل جي ڀرسان، برلن گرجا گهر پڻ واقع آهي، جيڪو شهنشاهه وليم ٻئي جي روم ۾ واقع سينٽ پيٽر باسيليڪا جي مقابلي ۾ هڪ پروٽيسٽنٽ گرجا گهر قائم ڪرڻ جي بلند خواهش واري ڪوشش هئي. ان جي هڪ وڏي زيرزمين مقبري ۾ پروشيا جي اڳوڻي شاهي خاندان جي ڪجهه فردن جا باقيات رکيل آهن. سينٽ هيڊوگ گرجا گهر برلن جو رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر آهي.

اونٽر ڊين لنڊن وڻن جي قطارن سان گهيريل اوڀر–اولهه شاهراهه آهي، جيڪا برانڊنبرگ دروازي کان برلن محل تائين وڃي ٿي، ۽ ڪنهن زماني ۾ برلن جي اهم ترين سيرگاهه هئي. گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي ڪيترين ئي ڪلاسيڪي طرز جي عمارتن جون قطارون آهن، ۽ هومبولٽ يونيورسٽي جو هڪ حصو پڻ هتي واقع آهي. فريڊرش شٽراسي سونهري ويهن واري ڏهاڪي دوران برلن جي ڏندڪٿائي شهرت رکندڙ گهٽي هئي. اها 20هين صديءَ جي روايتن کي اڄوڪي برلن جي جديد اڏاوتي فن سان گڏائي ٿي.

پوٽسڊامر پلاٽس هڪ مڪمل پاڙو آهي، جيڪو ديوار ڊهڻ کان پوءِ بلڪل نئين سر تعمير ڪيو ويو. پوٽسڊامر پلاٽس جي اولهه ۾ ڪلچر فورم واقع آهي، جتي گيميلڊي گيلري موجود آهي، ۽ ان جي ٻنهي پاسن تي نوئي نيشنال گيلري ۽ برلنر فلارموني واقع آهن. يورپ جي قتل ڪيل يهودين جي يادگار، جيڪو هولوڪاسٽ جي يادگار آهي، ان جي اتر طرف واقع آهي.

هاڪيشَر مارڪٽ جي چوڌاري علائقو فيشن واري ثقافت جو مرڪز آهي، جتي بيشمار ڪپڙن جا دڪان، ڪلب، بار ۽ گيلريون موجود آهن. هن علائقي ۾ هاڪيشَي هوفي پڻ شامل آهي، جيڪو ڪيترن ئي اڱڻن جي چوڌاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جي لڳ ڀڳ 1996ع ۾ نئين سر تعمير ڪئي وئي. ڀرسان واقع نئون يهودي عبادت خانو يهودي ثقافت جو مرڪز آهي.

شٽراسي ڊيس 17. يوني، جيڪا برانڊنبرگ دروازي کي ارنسٽ-روئٽر-پلاٽس سان ڳنڍي ٿي، شهر جي مرڪزي اوڀر–اولهه محور طور ڪم ڪري ٿي. ان جو نالو 17 جون 1953ع تي اوڀر برلن ۾ ٿيل بغاوتن جي ياد ۾ رکيو ويو آهي. برانڊنبرگ دروازي کان لڳ ڀڳ اڌ رستي تي گروسر شٽرن نالي گول ٽريفڪ ٻيٽ واقع آهي، جنهن تي زيگسزويله (فتح جو ستون) بيٺل آهي. پروشيا جي فتحن جي ياد ۾ ٺهيل هي يادگار 1938ع–1939ع ۾ رائشٽاگ جي سامهون واري پنهنجي پراڻي هنڌ تان منتقل ڪيو ويو.

ڪورفورسٽنڊام برلن جي ڪجهه شاهوڪار دڪانن جو مرڪز آهي، ۽ ان جي اوڀرئين پڇاڙيءَ تي برائٽشائڊ پلاٽس ۾ ڪائزر وليم يادگاري گرجا گهر واقع آهي. هي گرجا گهر ٻي عالمي جنگ ۾ تباهه ٿي ويو ۽ ان جا کنڊر جيئن جو تيئن ڇڏيا ويا. ڀرسان ٽائونٽسين شٽراسي تي ڪاڊي وي واقع آهي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته اهو براعظمي يورپ جو سڀ کان وڏو ڊپارٽمينٽ اسٽور آهي. شونيبرگ شهري صدر دفتر، جتي جان ايف. ڪينيڊي پنهنجو مشهور ”اش بن آئن برلينر!“ وارو خطاب ڪيو، ٽيمپيلهوف-شونيبرگ ۾ واقع آهي.

مرڪز جي اولهه ۾ بيليو محل، جرمن صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. شارلوٽنبرگ محل، جيڪو ٻي عالمي جنگ دوران سڙي ويو هو، برلن جو سڀ کان وڏو تاريخي محل آهي.

برلن فنڪ ٽورم نمائش واري علائقي ۾ واقع 150-meter-tall (490 ft) جالي دار ريڊيو ٽاور آهي، جيڪو 1924ع ۽ 1926ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو واحد مشاهدي وارو ٽاور آهي، جيڪو عايقن تي بيٺل آهي، ۽ ان ۾ زمين کان 55 m (180 ft) مٿي هڪ هوٽل ۽ 126 m (413 ft) مٿي هڪ مشاهدي وارو چبوترو موجود آهي، جتي شيشي وارين دريائن واري لفٽ ذريعي پهچي سگهجي ٿو.

اشپري درياهه مٿان واقع اوبر بائوم بروڪي برلن جي سڀ کان علامتي پل آهي، جيڪا هاڻي گڏيل ضلعن فريڊرش شائن ۽ ڪروئٽسبرگ کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. هن پل تان گاڏيون، پيادل ماڻهو ۽ برلن يو-بان جي يو1 لائين گذرن ٿا. پل 1896ع ۾ سرن واري گوٿڪ طرز ۾ مڪمل ڪئي وئي، ۽ ان اڳوڻي ڪاٺيءَ واري پل جي جاءِ ورتي، جنهن مٿان يو-بان لاءِ مٿيون تختو پڻ ٺاهيو ويو هو. 1945ع ۾ پل جو وچيون حصو ڊاهي پٽ ڪيو ويو ته جيئن ڳاڙهي فوج ان کي پار نه ڪري سگهي. جنگ کان پوءِ مرمت ڪيل پل سوويت ۽ آمريڪي علائقن جي وچ ۾، ۽ پوءِ اوڀر ۽ اولهه برلن جي وچ ۾، چڪاس چوڪي ۽ سرحدي گذرگاهه طور ڪم ڪندي رهي. 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ان کي گاڏين لاءِ بند ڪيو ويو، ۽ 1961ع ۾ برلن ديوار جي تعمير کان پوءِ پيادل آمدرفت تي به سخت پابنديون لڳايون ويون. جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ پل جو وچيون حصو فولادي ڍانچي سان نئين سر تعمير ڪيو ويو، ۽ 1995ع ۾ يو-بان سروس ٻيهر شروع ٿي.

واشنگٽن پلاٽس موابٽ واري علائقي ۾، برلن مرڪزي ريلوي اسٽيشن جي ڏاکڻي پاسي، اسٽيشن جي عمارت ۽ اشپري جي وچ ۾ واقع آهي، جيڪو ريلوي اسٽيشن کي پارليامينٽ ۽ حڪومتي علائقي سان ڳنڍي ٿو. هن چوڪ جي 2010ع کان 2013ع تائين نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي، ان کي سائيليشيا جي گرينائيٽ سان ڍڪيو ويو ۽ خوبصورت باغباني جون خاصيتون شامل ڪيون ويون. 2020ع ۾ مڪمل ٿيل ڏهه ماڙ شيشي سان ڍڪيل دفتري عمارت، جيڪا ڪيوب برلن جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، واشنگٽن پلاٽس تي واقع آهي.

• 
  گينڊارمن مارڪٽ جو پينوراما، جنهن ۾ برلن ڪنزرٽ هائوس ڏيکاريل آهي، جنهن جي کاٻي پاسي جرمن گرجا گهر ۽ ساڄي پاسي فرانسيسي گرجا گهر واقع آهن
• 
  جيمس سائمن گيلري
• 
  برلن محل / هومبولٽ فورم
• 
  ميوزيم ٻيٽ تي واقع برلن گرجا گهر
• 
  ٽيليويزن ٽاور (برلن ٽيليويزن ٽاور)
• 
  رات جي وقت برانڊنبرگ دروازو
• 
  برائٽشائڊ پلاٽس، جتي ڪائزر وليم يادگاري گرجا گهر واقع آهي، سٽي ويسٽ جو مرڪز آهي.
• 
  شارلوٽنبرگ محل، دنيا جي وڏن محلن مان هڪ
• 
  اونٽر ڊين لنڊن جو مٿان کان منظر
• 
  رائشٽاگ عمارت
• 
  نيڪولائي فيئرٽل، برلن جي قديم ترين حصن مان هڪ
• 
  ڪورفورسٽنڊام

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي آبادي

2022ع ۾ برلن جي آباديءَ جو هرمي خاڪو

برلن جي آبادي، 1880ع–2012ع

2024ع جي آخر تائين برلن جي شهر-رياست ۾ رجسٽرڊ رهواسين جو انگ 3.897 ملين هو، جڏهن⁠تہ ان جي ايراضي 891 چورس ڪلوميٽر (344 چورس ميل) آهي. برلن يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 2021ع ۾ برلن جي شهري علائقي جي آبادي 4.6 ملين کان وڌيڪ هئي. 2019 مطابق ، فعالي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 5.2 ملين ماڻهو رهندا هئا. سڄي برلن-برانڊنبرگ گاديءَ واري علائقي جي آبادي 30,546 چورس ڪلوميٽر (11,794 چورس ميل) جي ايراضيءَ ۾ 6 ملين کان وڌيڪ آهي.

Historical population

Year	Pop.	±%
1721	65,300	—
1750	113,289	+73.5%
1800	172,132	+51.9%
1815	197,717	+14.9%
1825	220,277	+11.4%
1840	330,230	+49.9%
1852	438,958	+32.9%
1861	547,571	+24.7%
1871	826,341	+50.9%
1880	1,122,330	+35.8%
1890	1,578,794	+40.7%
1900	1,888,848	+19.6%
1910	2,071,257	+9.7%
1920	3,879,409	+87.3%
1925	4,082,778	+5.2%
1933	4,221,024	+3.4%
1939	4,330,640	+2.6%
1945	3,064,629	−29.2%
1950	3,336,026	+8.9%
1960	3,274,016	−1.9%
1970	3,208,719	−2.0%
1980	3,048,759	−5.0%
1990	3,433,695	+12.6%
2000	3,388,434	−1.3%
2011	3,292,365	−2.8%
2022	3,596,999	+9.3%
آباديءَ جي ماپ انتظامي ورهاستن ۾ ٿيندڙ تبديلين سبب متاثر ٿي سگهي ٿي.

2014ع ۾ برلن جي شهر-رياست ۾ 37,368 جيئرا ٻار ڄايا ويا (+7٪)، جيڪو 1991ع کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. ان ئي سال فوتگين جو تعداد 32,314 هو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 20 لک گهر ڳڻيا ويا، جن مان 54 سيڪڙو گهرن ۾ رڳو هڪ ماڻهو رهندو هو. برلن ۾ 18 سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن سان گڏ 337,000 کان وڌيڪ خاندان رهندا هئا. 2014ع دوران جرمنيءَ جي گاديءَ واري هن شهر ۾ لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن جو خالص لڏپلاڻ وارو اضافو رڪارڊ ڪيو ويو.

قوميتون

31 ڊسمبر 2020ع تي ضلعن موجب برلن ۾ لڏپلاڻ وارو پسمنظر کان سواءِ رهواسي

شهريت موجب رهواسي (31 ڊسمبر 2023ع)

ملڪ	آبادي
جرمني	2,931,731
ترڪي	107,022
يوڪرين	62,495
پولينڊ	54,099
شام	48,301
روس	37,815
اٽلي	33,732
ڀارت	33,257
بلغاريه	33,256
رومانيا	28,843
ويت نام	25,851
افغانستان	22,172
گڏيل آمريڪي رياستون	21,743
سربيا	21,305
فرانس	19,484

شهر ڏانهن قومي ۽ بين الاقوامي لڏپلاڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ رهي آهي. 1685ع ۾، فرانس ۾ نانتس جي فرمان جي منسوخي کان پوءِ، شهر پوٽسڊام جي فرمان جاري ڪندي جواب ڏنو، جنهن تحت فرانسيسي هوگينوٽ پناهگيرن کي ڏهن سالن تائين مذهبي آزادي ۽ ٽيڪسن کان ڇوٽ جي ضمانت ڏني وئي. 1920ع ۾ گريٽر برلن ايڪٽ تحت برلن جي ڪيترن ئي مضافاتي علائقن ۽ ڀرپاسي جي شهرن کي شهر ۾ شامل ڪيو ويو. ان سان جديد برلن جي اڪثر موجوده علائقي جي تشڪيل ٿي ۽ آبادي 1.9 ملين مان وڌي 4 ملين ٿي وئي.

اولهه برلن ۾ سرگرم لڏپلاڻ ۽ پناهه ڏيڻ وارين پاليسين سبب 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي دوران لڏپلاڻ جون لهرون پيدا ٿيون. برلن گهٽ ۾ گهٽ 180,000 ترڪ ۽ جرمن-ترڪ رهواسين جو گهر آهي، جنهن ڪري اهو ترڪي کان ٻاهر ترڪن جي سڀ کان وڏي برادري رکندڙ شهر آهي. 1990ع1990ع واري ڏهاڪي ۾ آسزيڊلر قانون (Aussiedlergesetze) تحت اڳوڻي سوويت يونين جي ڪجهه رهواسين، خاص طور تي نسلي جرمنن، کي جرمني ڏانهن لڏپلاڻ جي اجازت ڏني وئي. اڄ، اڳوڻي سوويت يونين جي ملڪن مان آيل نسلي جرمن، روسي ٻولي ڳالهائيندڙ برادريءَ جو سڀ کان وڏو حصو آهن. گذريل ڏهاڪي دوران مختلف اولهندي ملڪن ۽ آفريڪا جي ڪجهه علائقن مان پڻ وڏي انگ ۾ ماڻهو برلن منتقل ٿيا. آفريقي مهاجرن مان هڪ حصو آفريڪانيشس فيئرٽل ۾ آباد ٿيو. نوجوان جرمن، يورپي يونين جا شهري ۽ اسرائيلي پڻ هن شهر ۾ اچي آباد ٿيا آهن.

ڊسمبر 2019ع ۾ 777,345 رجسٽرڊ رهواسي غير ملڪي شهريت وارا هئا، جڏهن⁠تہ وڌيڪ 542,975 جرمن شهري اهڙا هئا، جن وٽ "لڏپلاڻ وارو پسمنظر" (Migrationshintergrund, MH) موجود هو، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا انهن جي والدين مان ڪو هڪ 1955ع کان پوءِ جرمني لڏي آيو هو. برلن جا غير ملڪي رهواسي لڳ ڀڳ 190 ملڪن مان تعلق رکن ٿا. 2017ع ۾ 15 سالن کان گهٽ عمر وارن رهواسين مان 48 سيڪڙو وٽ لڏپلاڻ وارو پسمنظر هو. 2009ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته برلن ۾ 100,000 کان 250,000 تائين غير رجسٽرڊ رهواسي موجود هئا. برلن جا اهي ضلعا، جتي مهاجرن يا پرڏيهي ڄاول آباديءَ جو تناسب نمايان آهي، ميٽي، نوئڪولن ۽ فريڊرششائن-ڪروئٽسبرگ آهن. برلن ۾ عربي ڳالهائيندڙ ماڻهن جو انگ 150,000 کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. گهٽ ۾ گهٽ 40,000 برلن واسي شام جي شهريت رکن ٿا، جيڪي ترڪ ۽ پولش شهرين کان پوءِ ٽئين وڏي غير ملڪي شهري برادري آهن. 2015ع وارو يورپي پناهگير بحران برلن کي يورپ جي عرب ثقافت جي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ بڻائي ڇڏيو. برلن انهن جرمن شهرن مان هڪ آهي، جتي 2022ع ۾ روس طرفان يوڪرين تي حملو کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ پناهگير اچي آباد ٿيا. نومبر 2022ع تائين اندازي مطابق 85,000 يوڪريني پناهگير برلن ۾ رجسٽرڊ ٿي چڪا هئا، جنهن ڪري برلن جرمنيءَ ۾ يوڪريني پناهگيرن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيل منزل بڻجي ويو.

برلن ۾ پرديسي رهواسين جي هڪ سرگرم برادري موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور تي ڀارت مان ايندڙ شاگردن ۽ اعليٰ مهارت رکندڙ ڪارڪنن جو انگ وڌي رهيو آهي. تنهن ڪري، برلن ۾ انگريزي ڳالهائيندڙن جو به هڪ وسيع ۽ متنوع حلقو موجود آهي. برلن ۾ انگريزيءَ جي هڪ خاص انداز ۾ ڳالهائڻ سماجي وقار ۽ ثقافتي سرمايو حاصل ڪرڻ جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

ٻوليون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمن ٻولي ۽ برلنريش لهجو

جرمن، برلن جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. اها اولهه جرماني ٻولي آهي، جنهن جي اڪثر لفظن جو ذخيرو هند-يورپي ٻولين جي خاندان جي جرماني شاخ مان نڪتل آهي. جرمن، يورپي يونين جي 24 سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي، ۽ يورپي ڪميشن جي ٽن ڪم ڪندڙ ٻولين مان پڻ هڪ آهي.

برلنريش (Berlinerisch يا Berlinisch) لسانياتي لحاظ کان باقاعده لهجو نه، پر هڪ مقامي ٻوليءَ جو انداز آهي. اها برلن ۽ ان جي ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ان جي شروعات برانڊنبرگيش جي هڪ قسم مان ٿي. اڄڪلهه هن کي وڌيڪ هڪ سماجي لهجو (sociolect) سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو وڏو سبب وڌندڙ لڏپلاڻ ۽ تعليم يافته ماڻهن ۾ روزمره جي زندگيءَ ۾ معياري جرمن ڳالهائڻ جو وڌندڙ رجحان آهي.

برلن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پرڏيهي ٻوليون ترڪي، پولش، انگريزي، فارسي، عربي، اطالوي، بلغاري، روسي، رومانوي، ڪردي، سربو-ڪروشين، فرينچ، هسپانوي ۽ ويٽنامي آهن. وچ اوڀر ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا سان تعلق رکندڙ وڏين برادرين سبب ترڪي، عربي، ڪردي ۽ سربو-ڪروشين ٻوليون شهر جي اولهه واري حصي ۾ وڌيڪ ٻڌڻ ۾ اچن ٿيون. جڏهن⁠ته اوڀر برلن ۾ پولش، انگريزي، روسي ۽ ويٽنامي ٻولين جا مادري ڳالهائيندڙ وڌيڪ آهن.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ مذهب

(2022)

  بي مذهب / ملحد (72%)

  اي ڪي ڊي پروٽيسٽنٽ (15%)

  ڪيٿولڪ (9%)

  اسلام (4%)

  يهودي (1%)

  ٻيا (0.5%)

2011ع جي آدمشماري جي رپورٽ موجب، تقريباً 37 سيڪڙو آباديءَ پاڻ کي قانوني طور تسليم ٿيل ڪنهن چرچ يا مذهبي تنظيم جو ميمبر ڄاڻايو. باقي رهواسي يا ته اهڙي ڪنهن تنظيم سان لاڳاپيل نه هئا، يا انهن بابت ڪا ڄاڻ موجود نه هئي.

2010ع ۾ سڀ کان وڏي مذهبي جماعت پروٽيسٽنٽ علاقائي چرچ، يعني برلن-برانڊنبرگ-سائيليشين اپر لوساتيا جو ايوانجيليڪل چرچ (ايڪبو) هو، جيڪو هڪ متحده چرچ آهي. ايڪبو، جرمني ۾ پروٽيسٽنٽ چرچ (اي ڪي ڊي) ۽ اي ڪي ڊي ۾ پروٽيسٽنٽ چرچن جي يونين (يو اي ڪي) جو رڪن آهي. ايڪبو موجب، ان جا ميمبر مقامي آباديءَ جو 19 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ رومن ڪيٿولڪ چرچ وٽ 9 سيڪڙو رهواسي رجسٽرڊ ميمبر هئا. لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آبادي ٻين عيسائي فرقن سان تعلق رکي ٿي (خاص طور مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ، پر مختلف پروٽيسٽنٽ فرقن سان پڻ). برلن جي رهواسين جي رجسٽر موجب، 2018ع ۾ 15 سيڪڙو ماڻهو ايوانجيليڪل چرچ جا ميمبر هئا، جڏهن⁠تہ 9 سيڪڙو ڪيٿولڪ چرچ جا ميمبر هئا. حڪومت ٽيڪسن جي مقصد لاءِ انهن چرچن جي ميمبرن جو رجسٽر رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها چرچن جي طرفان چرچ ٽيڪس وصول ڪري ٿي. ٻين مذهبي تنظيمن، جيڪي پنهنجو مذهبي ٽيڪس پاڻ گڏ ڪن ٿيون، انهن جي ميمبرن جو ڪو رجسٽر حڪومت وٽ موجود نه آهي.

2009ع ۾ شماريات کاتي موجب لڳ ڀڳ 249,000 مسلمان برلن جي مسجدن ۽ اسلامي مذهبي تنظيمن جا ميمبر هئا، جڏهن⁠تہ 2016ع ۾ اخبار ڊيئر ٽاگس اشپيگل اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 350,000 مسلمان برلن ۾ رمضان جا روزا رکندا هئا. 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 437,000 رجسٽرڊ رهواسين، يعني ڪل آباديءَ جي 12 سيڪڙو، ٻڌايو ته سندن لڏپلاڻ وارو پسمنظر اسلامي تعاون جي تنظيم جي ڪنهن رڪن ملڪ سان تعلق رکي ٿو. 1992ع ۽ 2011ع جي وچ ۾ مسلمان آبادي تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.

لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو برلن واسي ٻين مذهبن سان تعلق رکن ٿا. اندازي مطابق 30,000 کان 45,000 يهودي رهواسين مان، تقريباً 12,000 مذهبي تنظيمن جا رجسٽرڊ ميمبر آهن.

برلن برلن جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائيوسز جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ اي ڪي بي او (ايڪبو) جي چونڊيل سربراهه کي ايڪبو جو بشپ سڏيو وڃي ٿو. ان کان علاوه، برلن ڪيترن ئي آرٿوڊوڪس گرجائن جو به مرڪز آهي، جهڙوڪ سينٽ بورس دي بيپٽسٽ گرجا گهر، جيڪو بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڊائيوسز آف ويسٽرن اينڊ سينٽرل يورپ جي ٻن مرڪزن مان هڪ آهي، ۽ برلن ڊائيوسز (ماسڪو پيٽريارڪي) جو مسيح جي قيامت جو گرجا گهر.

مختلف مذهبن ۽ فرقن جا پوئلڳ برلن ۾ ڪيترين ئي عبادت گاهن کي برقرار رکن ٿا. آزاد ايوانجيليڪل لوٿرن چرچ جون برلن ۾ مختلف ماپن جون 8 جماعتون آهن. هتي بپتسما ڏيندڙن جون 36 جماعتون (جرمني ۾ ايوانجيليڪل فري چرچ جماعتن جي يونين جي اندر)، نئون رسولي چرچ جون 29 عبادتگاهون، يونائيٽيڊ ميتھوڊسٽ چرچ جا 15 گرجا، آزاد ايوانجيليڪل جماعتن جا 8 مرڪز، چرچ آف ڪرائسٽ، سائنسدان جا 4 گرجا (پهريون، ٻيون، ٽيون ۽ يارهون)، آخري ڏينهن وارن مقدسن جي يسوع مسيح جي چرچ جون 6 جماعتون، هڪ اولڊ ڪيٿولڪ چرچ ۽ هڪ اينگليڪن چرچ موجود آهن. برلن ۾ 80 کان وڌيڪ مسجدون، 10 يهودي عبادتخانا (سيناگاگ)، ۽ 2 ٻڌ مت توڙي 4 هندو مندر پڻ موجود آهن.

• 
  برلن گرجا گهر
• 
  سينٽ نڪولس چرچ، برلن
• 
  نئون يهودي عبادت خانو (برلن)
• 
  شهيدلڪ مسجد
• 
  سينٽ هيڊوگ جو گرجا گهر
• 
  بلاشڪوآلي سري مايوراپٿي مُروگن هندو مندر

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برلن جي سياست ۽ برلن پوليس

شهري-رياست

جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ، جيڪو 3 آڪٽوبر 1990ع تي عمل ۾ آيو، برلن موجوده 16 جرمن رياستن مان ٽن شهر-رياستن مان هڪ آهي. برلن جي ايوانِ نمائندگان (ھائوس آف رپريزنٽيٽو) شهر ۽ رياست ٻنهي جي پارليامينٽ طور ڪم ڪري ٿي، جنهن جون 141 سيٽون آهن. برلن جو انتظامي ادارو برلن سينيٽ (سينيٽ وان برلن) آهي. سينيٽ ۾ برلن جو حڪمران ميئر (ريگيئرينڊر بِرگرمائسٽر) ۽ وڌ ۾ وڌ ڏهه سينيٽر شامل هوندا آهن، جيڪي وزارتن جا قلمدان سنڀاليندا آهن. انهن مان ٻه ميئر (بِرگرمائسٽر) جو لقب پڻ رکن ٿا ۽ حڪمران ميئر جا نائب هوندا آهن.

2015ع ۾ برلن جي سالياني بجيٽ €24.5 (30 آمريڪي ڊالر) ارب کان وڌيڪ هئي، جنهن ۾ €205 (240 آمريڪي ڊالر) ملين جو بجيٽ سرپلس پڻ شامل هو. برلن جي رياست وٽ وسيع اثاثا آهن، جن ۾ انتظامي ۽ سرڪاري عمارتون، رئيل اسٽيٽ ڪمپنيون، اولمپڪ اسٽيڊيم، ترڻ جا تلاءَ، رهائشي ڪمپنيون، ۽ ڪيترائي سرڪاري ادارا ۽ انهن جون ماتحت ڪمپنيون شامل آهن. برلن جي رياست تجارتي جڳهن يا ٻيهر ترقيءَ لاءِ موزون زمين جي اشتهارن خاطر هڪ رئيل اسٽيٽ پورٽل پڻ هلائي ٿي.

سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (SPD) ۽ دي ليفٽ (Die Linke) 2001ع جي رياستي چونڊن کان پوءِ شهر جي حڪومت سنڀالي، ۽ 2006ع جي رياستي چونڊن ۾ ٻيهر ڪاميابي حاصل ڪئي. 2016ع جي رياستي چونڊ کان وٺي 2023ع جي رياستي چونڊ تائين حڪومت سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي، گرينز ۽ دي ليفٽ پارٽي جي اتحادي حڪومت هئي. اپريل 2023ع کان حڪومت ڪرسچن ڊيموڪريٽس ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي اتحاد تي مشتمل آهي.

حڪمران ميئر ساڳئي وقت برلن شهر جو لارڊ ميئر (اوبر بِرگرمائسٽر ڊيئر شٽاٽ) ۽ برلن رياست جو وزيراعليٰ (مِنسٽر پريزيڊينٽ ڊيس بُنڊيس لانڊيس) پڻ هوندو آهي. حڪمران ميئر جو دفتر روٽسس راٿائوس (ڳاڙهو ٽائون هال) ۾ واقع آهي. 2023ع کان هي عهدو ڪائي ويگنر وٽ آهي، جيڪو ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي سان تعلق رکي ٿو. هو ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ برلن جو پهريون قدامت پسند ميئر آهي.

• 
  ڳاڙهو ٽائون هال (برلن)
• 
  شارلوٽنبرگ ٽائون هال
• 
  اسپانڊائو ٽائون هال

بيٽسِرڪه (ضلعا)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جا ضلعا ۽ پاڙا

برلن جا 12 ضلعا ۽ انهن جا 96 پاڙا

برلن کي 12 ضلعن (بيٽسِرڪه) ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي ۾ ڪيترائي ذيلي ضلعا يا پاڙا (اورٽس ٽائل) شامل آهن، جن جون پاڙون انهن گهڻين پراڻين ميونسپلٽين ۾ ملن ٿيون، جيڪي 1 آڪٽوبر 1920ع تي گريٽر برلن جي قيام کان اڳ موجود هيون. اهي ذيلي ضلعا بعد ۾ شهري شڪل اختيار ڪري شهر ۾ شامل ڪيا ويا. ڪيترائي رهواسي پنهنجي پاڙن سان مضبوط سڃاڻپ رکن ٿا، جن کي عام ڳالهه ٻولهه ۾ ڪيز (Kiez) چيو ويندو آهي. هن وقت برلن 96 ذيلي ضلعن تي مشتمل آهي، جيڪي عام طور تي ڪيترن ئي ننڍن رهائشي علائقن يا محلن تي ٻڌل آهن.

هر ضلعي جو انتظام هڪ ضلعي ڪائونسل (يٽسِرڪس آمٽ) ڪندي آهي، جيڪا پنجن ڪائونسلرن (بيٽسِرڪس شٽاٽ ريٽي) تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ضلعي جو ميئر (بيٽسِرڪس بِرگرمائسٽر) پڻ شامل هوندو آهي. هي ڪائونسل ضلعي اسيمبلي (بيٽسِرڪس فَير اوئرڊنيٽن فيرزام لونگ) طرفان چونڊي ويندي آهي. بهرحال، انفرادي ضلعا آزاد ميونسپلٽيون نه آهن، پر برلن جي سينيٽ جي ماتحت آهن. ضلعن جا ميئر گڏجي ميئرن جي ڪائونسل (راٽ ڊيئر بِرگرمائسٽر ) جوڙي ٿا، جنهن جي سربراهي شهر جو حڪمران ميئر ڪندو آهي، ۽ اها ڪائونسل سينيٽ کي مشورا ڏيندي آهي. پاڙن جي سطح تي ڪو به مقامي حڪومتي ادارو موجود نه آهي.

شهري ڀائيواريون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جرمني ۾ جڙيل شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست

برلن اڄ تائين 17 شهرن سان سرڪاري ڀائيواريون برقرار رکيو اچي. شهري ڀائيواري جو سلسلو اولهه برلن ۽ ٻين شهرن جي وچ ۾ 1967ع ۾ ان جي پهرين ڀيڻ شهر لاس اينجلس، ڪيليفورنيا، سان شروع ٿيو. اوڀر برلن جون شهري ڀائيواريون جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد وقت ختم ڪيون ويون.

وفاقي گاديءَ جو هنڌ

برلن جرمني جي وفاقي جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ آهي. جرمني جو صدر، جنهن جا اختيار جرمن آئين (گرونڊ گيزيٽس؛ Grundgesetz) تحت گهڻو ڪري رسمي نوعيت جا آهن، پنهنجي سرڪاري رهائش بيليوو محل ۾ رکي ٿو. برلن حڪومت جو مرڪز پڻ آهي، جتي جرمني جو چانسلر (بُنڊيس ڪانسلر؛ Bundeskanzler) وفاقي چانسلري (بُنڊيس ڪانسلر آمٽ؛ Bundeskanzleramt) جي عمارت ۾ پنهنجو دفتر رکي ٿو. چانسلري جي سامهون بنڊيستاگ، يعني جرمني جي پارليامينٽ، واقع آهي، جيڪا 1998ع ۾ حڪومت جي برلن منتقلي کان پوءِ بحال ڪيل رائخسٽاگ عمارت ۾ قائم آهي. بنڊيسراٽ ("وفاقي ڪائونسل"، جيڪا اعليٰ ايوان جو ڪردار ادا ڪري ٿي) جرمني جي 16 وفاقي رياستن (لينڊر؛ Länder) جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ ان جو صدر دفتر اڳوڻي پروشيا جو ايوانِ امرا ۾ آهي. جرمن وفاقي حڪومت پاران سنڀاليل سالياني وفاقي بجيٽ 2013ع ۾ €310 (375 آمريڪي ڊالر) ارب کان وڌيڪ هئي.

وفاقي حڪومت ۽ بنڊيستاگ جي برلن ڏانهن منتقلي گهڻي ڀاڱي 1999ع تائين مڪمل ٿي وئي. تنهن هوندي به، ڪجهه وزارتون ۽ انهن جا ڪجهه ننڍا شعبا اڳوڻي اولهه جرمني جي گاديءَ واري وفاقي شهر بون ۾ ئي رهيا. باقي وزارتن ۽ سرڪاري شعبن کي برلن منتقل ڪرڻ بابت بحث اڃا تائين جاري آهي.

وفاقي پرڏيهي کاتو ۽ دفاع، انصاف ۽ صارف تحفظ، ناڻي، گهرو معاملن، اقتصادي معاملن ۽ توانائي، محنت ۽ سماجي معاملن، خانداني معاملن، بزرگ شهرين، عورتن ۽ نوجوانن، ماحوليات، فطرتي تحفظ ۽ جوهري حفاظت، خوراڪ ۽ زراعت، اقتصادي سهڪار ۽ ترقي، صحت، آمدرفت ۽ ڊجيٽل ڍانچي ۽ تعليم ۽ تحقيق جون وزارتون ۽ انهن جا کاتا وفاقي گاديءَ واري شهر برلن ۾ قائم آهن.

سفارتخانا

برلن ۾ ڪُل 158 پرڏيهي سفارتخانا موجود آهن، ان کان علاوه ڪيترن ئي پاليسي تحقيقي ادارن (ٿنڪ ٽينڪس)، مزدور يونينن، غير منافع بخش تنظيمن، دٻاءُ وجهندڙ گروهن (لابيئنگ گروپن) ۽ پيشاور تنظيمن جا مرڪزي دفتر پڻ هتي قائم آهن. اڄوڪي دور ۾ برلن ۾ سرڪاري نمائندن ۽ قومي اڳواڻن جي وچ ۾ سرڪاري دورا ۽ سفارتي صلاح مشورا باقاعدگي سان ٿيندا رهن ٿا.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي معيشت

2018ع ۾ برلن جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو ڪُل حجم 147 ارب يورو هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 3.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. برلن جي معيشت تي خدمتي شعبو غالب آهي، جتي لڳ ڀڳ 84 سيڪڙو ڪمپنيون خدمتن جي شعبي سان لاڳاپيل ڪاروبار ڪن ٿيون. 2015ع ۾ برلن جي ڪل افرادي قوت 1.85 ملين هئي. نومبر 2015ع ۾ بيروزگاري جي شرح گذريل 24 سالن جي سڀ کان گهٽ سطح تي پهتي ۽ 10 سيڪڙو رهي. 2012ع کان 2015ع تائين برلن، جرمني جي هڪ وفاقي رياست جي حيثيت سان، روزگار ۾ سالياني واڌ جي لحاظ کان ملڪ ۾ سڀ کان اڳڀرو رهيو. هن عرصي دوران لڳ ڀڳ 130,000 نيون نوڪريون پيدا ٿيون. 2025ع ۾ برلن ۾ لڳ ڀڳ 330,000 ماڻهو بيروزگاري الائونس حاصل ڪري رهيا هئا.

برلن جي اهم معاشي شعبن ۾ حياتياتي سائنسون، آمدرفت، معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، ميڊيا ۽ موسيقي، اشتهارسازي ۽ ڊزائن، حياتياتي ٽيڪنالاجي، ماحولياتي خدمتون، تعمير، اي-ڪامرس، پرچون واپار، هوٽل انڊسٽري ۽ طبي انجنيئرنگ شامل آهن.

تحقيق ۽ ترقي (ريسرچ اينڊ ڊيولپمينٽ) شهر جي معيشت لاءِ وڏي اهميت رکن ٿيون. ووڪس ويگن، فائزر ۽ ايس اي پي جهڙيون وڏيون ڪمپنيون شهر ۾ جدت (انوويشن) جون ليبارٽريون هلائن ٿيون. اڊلرسهوف ۾ واقع سائنس ۽ ڪاروباري پارڪ آمدني جي لحاظ کان جرمني جو سڀ کان وڏو ٽيڪنالاجي پارڪ آهي. يورو زون جي اندر برلن ڪاروباري منتقلي ۽ بين الاقوامي سيڙپڪاري جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي.

سال	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022
بيروزگاري جي شرح (%)	13.6	13.3	12.3	11.7	11.1	10.7	9.8	9.0	8.1	7.8	6.4	8.6	9.1

ڪمپنيون

ڊوئچي بان، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي ڪمپني آهي، جو هيڊڪوارٽر برلن ۾ آهي.

ڊوئچر اشپارڪاسن اونڊ گيرو فيربانڊ، جيڪو يورپي يونين جو ٻيون نمبر وڏو مالي خدمتن جو گروپ آهي، جو هيڊڪوارٽر برلن ۾ آهي.

ڪيترين ئي جرمن ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جا ڪاروباري يا خدمتي مرڪز شهر ۾ قائم آهن. ڪيترن سالن کان برلن کي نئين ڪاروبار قائم ڪندڙن جو هڪ اهم مرڪز تسليم ڪيو ويندو رهيو آهي. 2015ع ۾ برلن يورپ ۾ نوجوان اسٽارٽ اپ ڪمپنين لاءِ سڀ کان وڌيڪ وينچر ڪيپيٽل حاصل ڪيو.

برلن جي ڏهن وڏن ملازمت فراهم ڪندڙ ادارن ۾ برلن جي رياستي حڪومت، ڊوئچي بان، دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي ڪمپني، اسپتالن جا ادارا شاريتيه ۽ ويوانتيس، جرمني جي وفاقي حڪومت، مقامي عوامي آمدرفت فراهم ڪندڙ بي وي جي، زيمنس ۽ ڊوئچي ٽيليڪام شامل آهن.

زيمنس، جيڪا فارچون گلوبل 500 ۽ ڊي اي ايڪس ۾ شامل ڪمپني آهي، ان جو جزوي هيڊڪوارٽر برلن ۾ آهي. برلن ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ٻين ڊي اي ايڪس ڪمپنين ۾ ملڪيت واري ڪمپني ڊوئچي ووهنن، آن لائن فيشن پرچون فروش زالانڊو ۽ آن لائن خوراڪ پهچائڻ واري خدمت ڊليوري هيرو شامل آهن. قومي ريلوي آپريٽر ڊوئچي بان، يورپ جو سڀ کان وڏو ڊجيٽل پبلشر اڪسيل اشپرنگر ايس اي، ايم ڊي اي ايڪس ۾ شامل هيلو فريش پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. برلن ۾ جرمني يا يورپ جا علائقائي هيڊڪوارٽر رکندڙ وڏين عالمي ڪمپنين ۾ بومبارڊيئر ٽرانسپورٽيشن، سيڪيورنگ انرجي فار يورپ، ڪوڪا ڪولا، فائزر، سوني ۽ ٽوٽل انرجيز شامل آهن.

2023ع تائين اشپارڪاسن-فنانس گروپي، جيڪو سرڪاري بئنڪن جو هڪ نيٽورڪ آهي ۽ گڏيل طور جرمني ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو مالي خدمتن جو گروپ بڻجي ٿو، جو هيڊڪوارٽر برلن ۾ آهي. بونڊيس فيربانڊ ڊير ڊوئچن فولڪس بئنڪن اونڊ رائيفائزن بئنڪن جو مرڪزي دفتر پڻ برلن ۾ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 1.2 ٽريلين يورو جي اثاثن جو انتظام ڪري ٿو. گاديءَ واري هنڌ جون ٽي وڏيون بئنڪون ڊوئچي ڪريڊٽ بئنڪ، لانڊيس بئنڪ برلن ۽ برلن هائپ آهن.

مرسڊيز بينز گروپ برلن ۾ ڪارون تيار ڪري ٿو، جڏهن ته بي ايم ڊبليو موٽو راڊ هتي موٽر سائيڪلون ٺاهي ٿي. 2022ع ۾ آمريڪي برقي ڪار ٺاهيندڙ ٽيسلا برلن جي شهر جي حدن کان ٻاهر گرونهايڊه (مارڪ)، برانڊنبرگ ۾ يورپ جي پنهنجي پهرين گيگا فيڪٽري کولِي. بائر جي دواسازي واري شعبي ۽ برلن ڪيمي شهر جون اهم دواساز ڪمپنيون آهن.

سياحت ۽ ڪنوينشن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي سياحتي ماڳن جي فهرست

2014ع ۾ برلن ۾ 788 هوٽلون هيون، جن ۾ 134,399 بسترا موجود هئا. 2014ع ۾ شهر جي هوٽلن ۾ رات گذارڻ جا 28.7 ملين واقعا ۽ 11.9 ملين هوٽل مهمان رڪارڊ ڪيا ويا. گذريل ڏهن سالن اندر سياحن جو انگ ٻيڻ کان به وڌيڪ ٿي ويو ۽ برلن يورپ جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ شهري سياحتي ماڳ بڻجي ويو. برلن جي سڀ کان وڌيڪ گهميل هنڌن ۾ هي شامل آهن: پوٽسڊامر پلاٽس، برانڊنبرگر ٽور، برلن ڀت، اليگزانڊر پلاٽس، ميوزيمس اِنسل، فرنزيه ٽورم، ايسٽ سائڊ گيلري، شلوس شارلوٽنبرگ، زولاجيشر گارٽن، زيگيس زائوله، برلن ڀت يادگار، مائوئر پارڪ، نباتاتي باغ، فرانتسوزيشر ڊوم، ڊوئچر ڊوم ۽ هولوڪاسٽ يادگار. سياحن جا سڀ کان وڏا گروهه جرمني، گڏيل بادشاهت، نيدرلينڊز، اٽلي، اسپين ۽ گڏيل رياستن مان اچن ٿا.

بين الاقوامي ڪانگريس ۽ ڪنوينشن ايسوسيئيشن جي 2015ع جي انگن اکرن موجب، برلن 195 بين الاقوامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪندي دنيا جو سڀ کان وڏو ڪانفرنس منتظم شهر بڻجي ويو. انهن مان ڪجهه ڪانگريس تقريبون سٽي ڪيوب برلن يا برلن ڪانگريس سينٽر (بي سي سي) جهڙن هنڌن تي منعقد ٿين ٿيون.

ميسه برلن، جنهن کي برلن ايڪسپو سينٽر سٽي پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي مکيه ڪنوينشن منتظم ڪمپني آهي. ان جو مکيه نمائش وارو علائقو 160,000 چورس ميٽرs (1,722,226 چ ف) کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ڪيترائي وڏا واپاري ميلا، جهڙوڪ صارف برقيات جو واپاري ميلو آءِ ايف اي، جتي پهريون عملي آڊيو ٽيپ رڪارڊر ۽ پهريون مڪمل طور برقي ٽيليويزن نظام پهريون ڀيرو عوام آڏو پيش ڪيا ويا، آءِ ايل اي برلن هوائي نمائش، برلن فيشن هفتو، جنهن ۾ پريميئم برلن ۽ پينوراما برلن پڻ شامل آهن، گرين هفتو، فروٽ لوجسٽيڪا، آمدرفت جو ميلو اِنو ٽرانس، سياحت جو ميلو آءِ ٽي بي ۽ بالغن جي وندر ۽ شهوت انگيز شين جو ميلو وينس هر سال شهر ۾ منعقد ٿين ٿا ۽ ڪاروباري سياحن جو وڏو انگ پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.

برلن فيشن هفتو

آءِ ايف اي يورپ ۾ صارف برقيات جي اهم واپاري نمائشن مان هڪ آهي.

تخليقي صنعتون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ فلمبند ڪيل فلمن جي فهرست

يورپي فلم اڪيڊمي، جنهن جو لوگو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي، برلن ۾ قائم ڪئي وئي هئي.

برلن-مِٽي ۾ پوسٽ فوهرامت، جتي اوٽومار انشوٽس 25 نومبر 1894ع تي زندگيءَ جيتري ماپ وارن حرڪت ڪندڙ تصويرن جي پهرين نمائش ڪئي.

تخليقي فنن ۽ وندر جو ڪاروبار برلن جي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. هن شعبي ۾ موسيقي، فلم، اشتهارسازي، اڏاوتي فن، فن، خاڪا سازي، فيشن، اداڪاري وارا فن، اشاعت، تحقيق ۽ ترقي، سافٽ ويئر، ٽيليويزن، ريڊيو ۽ وڊيو رانديون شامل آهن.

2014ع ۾ برلن-برانڊنبرگ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 30,500 تخليقي ڪمپنيون ڪم ڪري رهيون هيون، جن مان گهڻيون ننڍيون ۽ وچوليون ڪمپنيون هيون. 15.6 ارب يورو آمدني ۽ سموري خانگي معاشي وڪرو جي 6 سيڪڙو جي برابر حصي سان، ثقافتي صنعت 2009ع کان 2014ع تائين سراسري طور هر سال 5.5 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.

برلن يورپي ۽ جرمن فلم صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي. شهر ۾ 1,000 کان وڌيڪ فلم ۽ ٽيليويزن پيداواري ڪمپنيون ۽ 270 سئنيما گهر موجود آهن، جڏهن ته هر سال علائقي ۾ لڳ ڀڳ 300 قومي ۽ بين الاقوامي گڏيل پيداوار واريون فلمون ٺاهيون وڃن ٿيون. تاريخي بابلسبرگ اسٽوڊيوز ۽ پيداواري ڪمپني يو ايف اي برلن جي ڀرسان پوٽسڊام ۾ واقع آهن. شهر ۾ 2003ع ۾ قائم ڪيل جرمن فلم اڪيڊمي ۽ 1988ع ۾ قائم ڪيل يورپي فلم اڪيڊمي پڻ موجود آهن.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ ميڊيا

برلن ڪيترن ئي رسالن، اخبارن، ڪتابن ۽ سائنسي/علمي اشاعتي ادارن ۽ انهن سان لاڳاپيل خدمتي صنعتن جو مرڪز آهي. ان کان علاوه، لڳ ڀڳ 20 خبرون ڏيندڙ ايجنسيون، 90 کان وڌيڪ علائقائي روزاني اخبارون ۽ انهن جون ويب سائيٽون، گڏوگڏ ڊير اشپيگل، ڊي سائيٽ ۽ 22 کان وڌيڪ قومي اشاعتي ادارن جا برلن وارا دفتر، جرمني ۾ اثرائتي فڪري ۽ سياسي بحث جي مرڪز طور گاديءَ واري هنڌ جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا. تنهن ڪري ڪيترائي بين الاقوامي صحافي، بلاگر ۽ ليکڪ شهر ۾ رهن ٿا ۽ ڪم ڪن ٿا.

برلن ڪيترين ئي بين الاقوامي ۽ علائقائي ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنن جو مرڪزي هنڌ آهي. سرڪاري نشرياتي اداري رونڊ فنڪ برلن-برانڊنبرگ (آر بي بي) جو هيڊڪوارٽر برلن ۾ آهي، جڏهن ته تجارتي نشرياتي ادارا ايم ٽي وي يورپ ۽ ويلٽ پڻ هتي قائم آهن. جرمني جي بين الاقوامي سرڪاري نشرياتي اداري ڊوئچي ويلي جو ٽيليويزن پيداواري مرڪز برلن ۾ آهي، ۽ جرمني جا اڪثر قومي نشرياتي ادارا، جن ۾ زيڊ ڊي ايف ۽ آر ٽي ايل ٽيليويزن شامل آهن، شهر ۾ پنهنجا اسٽوڊيو هلائن ٿا.

برلن ۾ جرمني جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ روزاني اخبارون شايع ٿين ٿيون، جن ۾ ڪيترين ئي مقامي وڏي سائيز واري اخبارن (برلينر مورگن پوسٽ، برلينر سائيٽونگ، ڊير ٽيگس اشپيگل) سان گڏ ٽي وڏيون ٽيبلوئڊ اخبارون پڻ شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف سياسي لاڙن واريون قومي روزاني اخبارون، جهڙوڪ ڊي ويلٽ، نوئيس ڊوئچلينڊ ۽ ڊي ٽاگس سائيٽونگ پڻ هتي شايع ٿين ٿيون. دي برلنر هڪ ماهوار انگريزي ٻوليءَ جو رسالو آهي، جڏهن ته لا گازيٽ ڊي برلن فرانسيسي ٻوليءَ جي اخبار آهي.

برلن ڪيترن ئي وڏن جرمن ٻوليءَ جي اشاعتي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ والٽر ڊي گروئٽر، اشپرنگر، زورڪامپ ۽ ڪورنيلسن فرلاگ شامل آهن.

زندگيءَ جو معيار

مرسر جي مطابق، 2024ع ۾ برلن زندگيءَ جي معيار بابت شهرن جي درجابندي ۾ 19هين نمبر تي رهيو.

2024ع ۾ ئي مونوڪل جي مطابق، برلن دنيا جي رهڻ لاءِ سڀ کان بهتر شهرن جي فهرست ۾ 17هين نمبر تي رهيو. ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ پڻ برلن کي رهڻ لائق هجڻ جي لحاظ کان دنيا جي سڀني شهرن مان 21هين نمبر تي رکيو. 2025ع ۾ برلن کي گلوبل پاور سٽي انڊيڪس ۾ دنيا جي 10هين طاقتور شهر جي حيثيت سان درجو ڏنو ويو. 2019ع ۾ برلن کي جرمني جي سڀني شهرن مان بهترين مستقبل جا امڪان رکندڙ شهر طور اعزاز ڏنو ويو.

آمدرفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ آمدرفت

هوائي اڏا

رات جي وقت برلن برانڊنبرگ هوائي اڏو (بي اي آر)

برلن کي هڪ تجارتي بين الاقوامي هوائي اڏو خدمتون فراهم ڪري ٿو: برلن برانڊنبرگ هوائي اڏو (بي اي آر)، جيڪو برلن جي ڏکڻ-اوڀر واري سرحد کان ٿورو ٻاهر، برانڊنبرگ رياست ۾ واقع آهي. ان جي اڏاوت 2006ع ۾ شروع ٿي، جنهن جو مقصد ٽيگل هوائي اڏي (ٽي ايڪس ايل) ۽ شونيفيلڊ هوائي اڏي (ايس ايڪس ايف) جي جاءِ تي برلن جو واحد تجارتي هوائي اڏو بڻجڻ هو. اڳ ۾ ان کي 2012ع ۾ کولڻ جو منصوبو هو، پر ڊگهي دير ۽ خرچن ۾ واڌ کان پوءِ اهو آڪٽوبر 2020ع ۾ تجارتي ڪارروائين لاءِ کوليو ويو. ان جي شروعاتي رٿيل گنجائش لڳ ڀڳ ساليانو 27 ملين مسافر هئي، جنهن کي وڌيڪ ترقي ڏئي 2040ع تائين ٽرمينل جي گنجائش لڳ ڀڳ ساليانو 55 ملين مسافرن تائين پهچائڻ جو منصوبو آهي.

برانڊنبرگ ۾ بي اي آر جي کلڻ کان اڳ برلن کي ٽيگل هوائي اڏو ۽ شونيفيلڊ هوائي اڏو خدمتون فراهم ڪندا هئا. ٽيگل هوائي اڏو شهر جي حدن اندر هو، جڏهن ته شونيفيلڊ هوائي اڏو ساڳئي هنڌ تي واقع هو، جتي بي اي آر قائم ڪيو ويو. ٻنهي هوائي اڏن گڏجي 2015ع ۾ 30 ملين مسافرن کي سنڀاليو. 2014ع ۾ 67 هوائي ڪمپنيون برلن کان 50 ملڪن جي 163 منزلن لاءِ اڏامون هلائينديون هيون. ٽيگل هوائي اڏو لوفت هانزا ۽ يورو ونگس لاءِ هڪ مرڪزي شهر هو، جڏهن ته شونيفيلڊ جرمانيا (هوائي ڪمپني) جرمانيا، ايزي جيٽ ۽ رائن ايئر جهڙين هوائي ڪمپنين لاءِ هڪ اهم منزل هو. 2008ع تائين برلن کي ننڍو ٽيمپل هوف هوائي اڏو پڻ خدمتون فراهم ڪندو هو، جيڪو شهر جي هوائي اڏي طور ڪم ڪندو هو. شهر جي مرڪز ڀرسان ان جي مناسب جڳهه سبب مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۽ هوائي اڏي وچ ۾ سفر تمام جلدي ٿيندو هو. هوائي اڏي جي زمين کي پوءِ شهري پارڪ ۾ تبديل ڪيو ويو.

رستا

برلن جو آمدرفت وارو ڍانچو شهري چرپر جا مختلف ذريعا مهيا ڪري ٿو.

ڪُل 979 پليون شهر جي اندرين 197 ڪلوميٽر (122 ميل) ڊگهن آبي رستن کي پار ڪن ٿيون. برلن جي رستن جي ڪُل ڊيگهه 5,422 ڪلوميٽر (3,369 ميل) آهي، جن مان 77 ڪلوميٽر (48 ميل) موٽر ويز آهن، جن کي آٽو بان چيو وڃي ٿو. 2013ع ۾ شهر ۾ رڳو 1.344 ملين موٽر گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون. 2013ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان 377 ڪارون هيون، جڏهن ته سڄي جرمني ۾ اهو انگ هر 1,000 رهواسين پٺيان 570 هو؛ اهڙيءَ طرح برلن، هڪ اولهندي عالمي شهر جي حيثيت سان، في ماڻهو ڪارن جي سڀ کان گهٽ انگ رکندڙ شهرن مان هڪ آهي.

ريل

ڊي بي جو پوٽسڊامر پلاٽس اسٽيشن

برلن هاوپٽ بانهوف (برلن مرڪزي اسٽيشن)

ڊگهي مفاصلي واريون ريلوي لائينون برلن کي جرمني جي سڀني وڏن شهرن سان سڌو سنئون ڳنڍين ٿيون. فيرڪيرس فيربنڊ برلن-برانڊنبرگ جون علائقائي ريلوي لائينون برانڊنبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. برلن هاوپٽ بانهوف (برلن مرڪزي اسٽيشن) يورپ جو سڀ کان وڏو مختلف سطحن تي ٺهيل ريلوي اسٽيشن آهي. ڊوئچي بان تيز رفتار انٽر سٽي ايڪسپريس (آءِ سي اي) کي ملڪي منزلن ڏانهن هلائي ٿي، جن ۾ هيمبرگ، ميونخ، ڪولون، شٽٽگارٽ ۽ فرينڪفرٽ ام مائن شامل آهن.

آبي آمدرفت

شپري ۽ هافل درياهه برلن مان گذرن ٿا. پاڻيءَ وسيلي برلن ڏانهن يا برلن کان باقاعده مسافر خدمتون موجود نه آهن. برلن جو سڀ کان وڏو اندرين آبي بندرگاهه، ويسٽ هافن، موآبيت ضلعي ۾ واقع آهي. اهو اندرين آبي جهاز راني لاءِ سامان منتقل ڪرڻ ۽ ذخيرو ڪرڻ جو هنڌ آهي، جنهن جي اهميت وڌندي پئي وڃي.

بين الشهري بسون

بين الشهري بس سروسن جو انگ وڌي رهيو آهي. برلن شهر ۾ 10 کان وڌيڪ اسٽيشنون آهن، جتان برلن جي مختلف منزلن ڏانهن بسون هلن ٿيون. جرمني ۽ يورپ جون منزلون بين الشهري بس اڏي زينٽرالر اومني بس بانهوف برلن وسيلي ڳنڍيل آهن.

شهري عوامي آمدرفت

برلن يو-بان (ميٽرو)، هائڊلبرگر پلاٽس اسٽيشن تي

برلينر فيرڪيرس بيٽريبي (بي وي جي) ۽ جرمن سرڪاري ملڪيت واري ڊوئچي بان (ڊي بي) ڪيترن ئي وسيع شهري عوامي آمدرفت جي نظامن جو انتظام ڪن ٿا.

نظام	اسٽيشنون / لائينون / ڄار جي ڊيگهه	سالياني مسافرن جو انگ	هلائيندڙ ادارو / وضاحت
ايس-بان	166 / 16 / 331 ڪلوميٽر (206 mi)	431,000,000 (2016ع)	ڊي بي / خاص طور زمين کان مٿي هلندڙ تيز رفتار شهري آمدرفت وارو ريلوي نظام، جنهن ۾ مضافاتي اسٽيشنون پڻ شامل آهن
يو-بان	173 / 9 / 146 ڪلوميٽر (91 mi)	563,000,000 (2017ع)	بي وي جي / خاص طور زير زمين ريلوي نظام / هفتي جي پڇاڙيءَ تي 24 ڪلاڪ سروس
ٽرام	404 / 22 / 194 ڪلوميٽر (121 mi)	197,000,000 (2017ع)	بي وي جي / خاص طور اوڀر وارن انتظامي علائقن ۾ هلندي آهي
بس	3227 / 198 / 1,675 ڪلوميٽر (1,041 mi)	440,000,000 (2017ع)	بي وي جي / سڀني انتظامي علائقن ۾ وسيع خدمتون / رات جون 62 لائينون
ٻيڙي	6 لائينون		بي وي جي / آمدرفت سان گڏ تفريحي ٻيڙيون

برلن جي عوامي آمدرفت جي تاريخ شهر جي ويهين صديءَ واري ورهاڱي سبب ڊگهي ۽ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي حصن جي وچ ۾ آمدرفت جون خدمتون موجود نه هيون. 1989ع کان پوءِ آمدرفت جي ڄار کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به، ان ۾ اڃا تائين ويهين صديءَ جي شروعات واري دور جون ريل گاڏيون، جهڙوڪ يو 1، شامل آهن.

سائيڪل سواري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ سائيڪل سواري

برلن پنهنجي انتهائي ترقي يافته سائيڪل رستي واري نظام لاءِ مشهور آهي. اندازو آهي ته برلن ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان 710 سائيڪلون آهن. 2010ع ۾ لڳ ڀڳ 500,000 روزاني سائيڪل سوار شهر جي ڪُل آمدرفت جو 13 سيڪڙو هئا.

برلن ۾ سائيڪل سوارن کي 620 ڪلوميٽر ڊگها سائيڪل رستا ميسر آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر لازمي سائيڪل رستا، 190 ڪلوميٽر روڊ کان ڌار سائيڪل رستا، 60 ڪلوميٽر روڊن تي ٺهيل سائيڪل لينون، 70 ڪلوميٽر گڏيل بس لينون جيڪي سائيڪل سوارن لاءِ پڻ کليل آهن، 100 ڪلوميٽر گڏيل پيادل ۽ سائيڪل رستا، ۽ 50 ڪلوميٽر روڊ جي ڪنارن يا واڪ ويز تي نشان لڳل سائيڪل لينون شامل آهن. سائيڪل ٽڪيٽ خريد ڪرڻ جي صورت ۾ مسافرن کي ريجنل بان (آر اي)، ايس-بان ۽ يو-بان ريل گاڏين، ٽرامن ۽ رات وارين بسن ۾ پنهنجون سائيڪلون کڻي وڃڻ جي اجازت آهي.

ٽيڪسيون

برلن جون ٽيڪسيون پيلي يا ڀوري-پيلي رنگ جون هونديون آهن. 2024ع ۾ لڳ ڀڳ 8,000 ٽيڪسيون خدمتن ۾ هيون. يورپ جي اڪثر حصن وانگر، ايپ تي ٻڌل گڏيل ٽيڪسي خدمتون پڻ موجود آهن، پر اهي محدود آهن.

سائيڪل سواري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ سائيڪل سواري

برلن پنهنجي انتهائي ترقي يافته سائيڪل رستن جي نظام لاءِ مشهور آهي. اندازو آهي ته برلن ۾ هر 1,000 رهواسين جي مقابلي ۾ 710 سائيڪلون موجود آهن. 2010ع ۾ لڳ ڀڳ 500,000 روزاني سائيڪل سوار شهر جي ڪل آمدرفت جو 13 سيڪڙو هئا.

برلن ۾ سائيڪل سوارن کي 620 ڪلوميٽر ڊگها سائيڪل رستا ميسر آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر لازمي سائيڪل رستا، 190 ڪلوميٽر روڊ کان الڳ سائيڪل رستا، 60 ڪلوميٽر روڊن تي سائيڪل لينون، 70 ڪلوميٽر گڏيل بس لينون (جيڪي سائيڪل سوارن لاءِ پڻ کليل آهن)، 100 ڪلوميٽر گڏيل پيادل ۽ سائيڪل رستا، ۽ 50 ڪلوميٽر روڊ جي ڪنارن يا فٽ پاٿن تي نشان لڳل سائيڪل لينون شامل آهن. جيڪڏهن سائيڪل لاءِ الڳ ٽڪيٽ خريد ڪئي وڃي ته مسافر ريجنل بان (آر اي)، ايس-بان ۽ يو-بان ريل گاڏين، ٽرامن ۽ رات وارين بسن ۾ پنهنجون سائيڪلون پاڻ سان کڻي وڃي سگهن ٿا.

ٽيڪسيون

برلن ۾ ٽيڪسيون پيلي يا هلڪي ڀوري (بيج) رنگ جون هونديون آهن. 2024ع ۾ لڳ ڀڳ 8,000 ٽيڪسيون خدمتن ۾ موجود هيون. يورپ جي اڪثر حصن وانگر، ايپ تي ٻڌل گڏيل ٽيڪسي خدمتون پڻ موجود آهن، پر انهن جو دائرو محدود آهي.

توانائي

هيٽس ڪرافٽ ويرڪ مِٽي بجلي گهر

برلن ۾ خانگي گهرن لاءِ توانائي فراهم ڪندڙ ٻه سڀ کان وڏا ادارا سويڊن جي ڪمپني واٽن فال ۽ برلن ۾ قائم ڪمپني گاساگ آهن. اهي ٻئي بجلي ۽ قدرتي گئس فراهم ڪن ٿا. شهر جي بجليءَ جو ڪجهه حصو ڏکڻ برانڊنبرگ ۾ واقع ويجهن بجلي گهرن مان درآمد ڪيو ويندو آهي.

2015 مطابق گنجائش جي لحاظ کان جرمني جا پنج سڀ کان وڏا بجلي گهر هي هئا: هيٽس ڪرافٽ ويرڪ رويٽر ويسٽ، هيٽس ڪرافٽ ويرڪ لِشٽر فيلڊي، هيٽس ڪرافٽ ويرڪ مِٽي، هيٽس ڪرافٽ ويرڪ ولمرسڊورف، ۽ هيٽس ڪرافٽ ويرڪ شارلوٽنبرگ. اهي سڀئي بجلي گهر ساڳئي وقت بجلي ۽ استعمال لائق گرمي پيدا ڪن ٿا، جيئن طلب جي چوٽي وارن وقتن ۾ توانائيءَ جي فراهمي کي متوازن رکيو وڃي.

1993ع ۾ برلن-برانڊنبرگ گاديءَ واري علائقي جي بجليءَ جي گرڊ رابطن کي نئين سر تعمير ڪيو ويو. برلن جي اندروني ضلعن ۾ اڪثر بجلي جون لائينون زيرزمين ڪيبلن ذريعي هلن ٿيون؛ رڳو 380 ڪلو وولٽ ۽ 110 ڪلو وولٽ جون لائينون، جيڪي رويٽر سب اسٽيشن کان شهري آٽو بان تائين وڃن ٿيون، هوائي بجلي لائينن طور استعمال ٿين ٿيون. برلن 380-ڪلو وولٽ برقي لائين شهر جي توانائي گرڊ جي بنيادي ڍانچي جي حيثيت رکي ٿي.

صحت

شاريٽي، يورپ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي اسپتال

برلن کي طب جي ميدان ۾ دريافتن ۽ طبي ٽيڪنالاجي ۾ جدتن جي هڪ ڊگهي تاريخ حاصل آهي. جديد طب جي تاريخ تي برلن سان لاڳاپيل سائنسدانن جو گهرو اثر رهيو آهي. روڊولف ورچو خلوي بيماريات (سيلولر پيٿالاجي) جو باني هو، جڏهن ته رابرٽ ڪوخ اينٿريڪس، ڪالرا ۽ تپ دق (ٽي بي) خلاف ويڪسينن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪوخ کي سندس سڄي حياتيءَ جي علمي خدمتن جي بنياد تي جديد طب جي بانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

شاريٽي (يونيورسٽيٽس ڪلينيڪ شاريٽي) جو طبي مجموعو يورپ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي اسپتال آهي، جنهن جي شروعات 1710ع ۾ ٿي. جرمني جي جسمانيات يا طب بابت نوبل انعام ماڻيندڙن مان اڌ کان وڌيڪ، جن ۾ ايميل فان بيهرنگ، رابرٽ ڪوخ ۽ پال ايرلش شامل آهن، شاريٽي ۾ ڪم ڪري چڪا آهن. شاريٽي چار ڪيمپس تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 3,000 بسترا، 15,500 ملازم، 8,000 شاگرد، ۽ 60 کان وڌيڪ آپريشن ٿيئٽر شامل آهن، جڏهن ته ان جو ساليانو واپار لڳ ڀڳ ٻه ارب يورو آهي.

تعليم ۽ تحقيق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ تعليم

برلن جي همبولٽ يونيورسٽي، جيڪا دنيا جي پهرين جديد يونيورسٽي آهي، ۽ 57 نوبل انعام يافته شخصيتن سان لاڳاپيل رهي آهي.

2014ع مطابق برلن ۾ 878 اسڪول هئا، جن ۾ 13,727 ڪلاسن ۾ 340,658 شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا هئا، جڏهن ته ڪاروباري ادارن ۽ ٻين هنڌن تي 56,787 تربيت هيٺ شاگرد (ٽرينيز) موجود هئا. شهر ۾ ڇهن سالن تي مشتمل ابتدائي تعليم جو نظام رائج آهي. ابتدائي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد سيڪنڊارشولي (جامع ثانوي اسڪول) يا جمنازيم (يونيورسٽيءَ جي تياري وارو اسڪول) ۾ داخلا وٺن ٿا. برلن ۾ يوروپاشولي نالي هڪ خاص ٻه-ٻوليائي اسڪولي پروگرام پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ٻارن کي ابتدائي درجي کان وٺي هاءِ اسڪول تائين جرمن ٻوليءَ سان گڏ هڪ پرڏيهي ٻوليءَ ۾ نصاب پڙهايو ويندو آهي.

فرانزوزيشس جمنازيم برلن، جيڪو 1689ع ۾ هوگينوٽ پناهگيرن جي ٻارن کي تعليم ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو هو، جرمن ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ تعليم فراهم ڪري ٿو. جان ايف ڪينيڊي اسڪول، جيڪو زيلينڊورف ۾ واقع جرمن-آمريڪي ٻه-ٻوليائي سرڪاري اسڪول آهي، خاص طور سفارتڪارن جي ٻارن ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ پرڏيهي برادريءَ ۾ مشهور آهي. 82 جمنازيم اسڪولن ۾ لاطيني ٻولي پڙهائي وڃي ٿي، جڏهن ته 8 اسڪولن ۾ قديم يوناني ٻولي پڻ پڙهائي وڃي ٿي.

اعليٰ تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا

برلن جي آزاد يونيورسٽي

برلن-برانڊنبرگ گاديءَ وارو علائقو جرمني ۽ يورپ ۾ اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جي سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪزن مان هڪ آهي. تاريخي طور تي 67 نوبل انعام يافته شخصيتون برلن ۾ قائم يونيورسٽين سان لاڳاپيل رهيون آهن. شهر ۾ چار سرڪاري تحقيقي يونيورسٽيون ۽ 30 کان وڌيڪ نجي، پيشاور ۽ فني اعليٰ تعليمي ادارا (هوخشولي) موجود آهن، جيڪي مختلف علمي شعبن ۾ تعليم فراهم ڪن ٿا. سياري جي تعليمي سيشن 2015/16ع دوران رڪارڊ 175,651 شاگردن داخلا ورتي. انهن مان لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو شاگرد بين الاقوامي پسمنظر وارا هئا.

ٽن وڏين يونيورسٽين ۾ گڏيل طور تي لڳ ڀڳ 103,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. انهن ۾ فرائيه يونيورسٽيٽ برلن (برلن جي آزاد يونيورسٽي، FU Berlin) شامل آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 33,000 شاگرد آهن، همبولٽ يونيورسٽيٽ تسو برلن (HU Berlin)، جنهن ۾ 35,000 شاگرد آهن، ۽ ٽيڪنيشي يونيورسٽيٽ برلن (TU Berlin)، جنهن ۾ پڻ لڳ ڀڳ 35,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.

تحقيق

ايڊلرشوف ۾ وسٽا سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ

شهر ۾ عالمي شهرت رکندڙ تحقيقي ادارن جي وڏي تعداد موجود آهي، جن ۾ فرائون هوفر سوسائٽي، ڊي ايل آر انسٽيٽيوٽ فار پلينيٽري ريسرچ، ليبنٽس ايسوسيئيشن، هيلم هولٽس ايسوسيئيشن ۽ ميڪس پلانڪ سوسائٽي شامل آهن. اهي ادارا يا ته يونيورسٽين کان مڪمل طور آزاد آهن يا انهن سان رڳو محدود لاڳاپو رکن ٿا. 2012ع ۾ شهر اندر لڳ ڀڳ 65,000 پيشاور سائنسدان تحقيق ۽ ترقي جي شعبي ۾ ڪم ڪري رهيا هئا.

برلن يورپي جدت ۽ ٽيڪنالاجي انسٽيٽيوٽ (EIT) جي علم ۽ جدت برادرين (KIC) مان هڪ جو مرڪز آهي. هي KIC، برلن جي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي (TU Berlin) جي سينٽر فار انٽرپرينيورشپ ۾ قائم آهي ۽ خاص طور معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) صنعتن جي ترقي تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو سيمنز، ڊوئچي ٽيليڪام ۽ ايس اي پي جهڙين وڏين گهڻ قومي ڪمپنين سان شراڪتداري ڪري ٿو.

يورپ جي ڪامياب تحقيقي، واپاري ۽ ٽيڪنالاجي ڪلسٽرن مان هڪ ايڊلرشوف ۾ وسٽا تي قائم آهي، جتي 1,000 کان وڌيڪ لاڳاپيل ڪمپنيون، يونيورسٽي شعبا ۽ سائنسي ادارا موجود آهن.

يونيورسٽين سان لاڳاپيل لائبريرين کان علاوه، برلن رياستي لائبريري (شٽاٽس ببلئوٿيڪ تسو برلن) هڪ اهم تحقيقي لائبريري آهي. ان جا ٻه مکيه مرڪز پوٽسڊامر شٽراسي ۽ اونٽر ڊين لنڊن تي واقع آهن. شهر ۾ 86 عوامي لائبريريون پڻ موجود آهن. سائنسدانن لاءِ عالمي سماجي رابطن جي ويب سائيٽ ريسرچ گيٽ پڻ برلن ۾ قائم آهي.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ ثقافت

آلٽي نيشنل گيلري، ميوزيم ٻيٽ جو حصو آهي، جيڪو يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي.

برلن پنهنجي بيشمار ثقافتي ادارن جي ڪري مشهور آهي، جن مان ڪيترائي عالمي شهرت رکن ٿا. هن عظيم شهر جي گهڻ رخي ثقافتي تنوع ۽ زنده دلي هڪ اهڙو ماحول پيدا ڪيو، جيڪو نون رجحانن کي جنم ڏيڻ وارو بڻجي ويو. 21هين صديءَ دوران هتي موسيقي، ناچ ۽ بصري فنن جا نوان ۽ تخليقي منظرناما تيزيءَ سان ترقي ڪندا رهيا.

نوجوان، بين الاقوامي فنڪار ۽ ڪاروباري شخصيتون مسلسل برلن ۾ اچي آباد ٿينديون رهيون، جنهن سبب شهر دنيا جي مشهور وندر ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

شهر جي وڌندڙ ثقافتي اهميت کي ان وقت وڌيڪ نمايان حيثيت ملي، جڏهن يونيورسل ميوزڪ گروپ پنهنجي عالمي هيڊ ڪوارٽر کي درياءِ شپري جي ڪناري منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 2005ع ۾ يونيسڪو برلن کي "ڊزائن جو شهر" (City of Design) قرار ڏنو، ۽ ان وقت کان وٺي اهو يونيسڪو جي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ جو حصو آهي.

عجائب گهر ۽ آرٽ گيلريون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جي عجائب گهرن ۽ آرٽ گيلرين جي فهرست

ٿوتموس، نفرتيتي جو مجسمو، برلن جو مصري عجائب گهر

2011ع مطابق برلن ۾ 138 عجائب گهر ۽ 400 کان وڌيڪ آرٽ گيلريون موجود هيون. ميوزيم ٻيٽ تي واقع عجائب گهرن جو مجموعو يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهي، ۽ اهو شپري ٻيٽ جي اترئين حصي ۾ شپري درياهه ۽ ڪوپفرگرا بين جي وچ ۾ واقع آهي. 1841ع ۾ ئي شاهي فرمان ذريعي هن علائقي کي "فن ۽ نوادرات لاءِ وقف ڪيل ضلعو" قرار ڏنو ويو. ان کان پوءِ لسٽگارٽن ۾ آلٽس ميوزيم تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ نوئيس ميوزيم، جتي راڻي نفرتيتي جو مشهور مجسمو رکيل آهي، آلٽي نيشنل گيلري، پرگامون عجائب گهر ۽ بوڊي عجائب گهر پڻ هتي تعمير ڪيا ويا.

ميوزيم ٻيٽ کان علاوه به شهر ۾ ڪيترائي اهم عجائب گهر موجود آهن. گيملڊي گيلري (مصوري گيلري) ۾ 13هين کان 18هين صديءَ تائين جي "قديم ماهر" مصورن جون تصويرون رکيل آهن، جڏهن ته نوئي نيشنل گيلري (نئين قومي گيلري)، جيڪا لودوگ ميز فان ڊير روهه جي ڊزائن ڪيل آهي، ويهين صديءَ جي يورپي مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. هامبرگر بانهوف، جيڪو موآبيٽ ۾ واقع آهي، جديد ۽ همعصر فن جي هڪ وڏي مجموعي جي نمائش ڪري ٿو. توسيع کان پوءِ جرمن تاريخي عجائب گهر (ڊيوئچس هسٽوريشس ميوزيم) ٻيهر زوئگهاوس ۾ کوليو ويو، جتي هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تي پکڙيل جرمن تاريخ پيش ڪئي وڃي ٿي. بائوهاوس آرڪائيو مشهور بائوهاوس اسڪول جي ويهين صديءَ جي ڊزائن لاءِ وقف هڪ عجائب گهر آهي.

برگگرون عجائب گهر ۾ ويهين صديءَ جي مشهور آرٽ گڏ ڪندڙ هاينز برگگرون جو مجموعو محفوظ آهي، جنهن ۾ پڪاسو، ماتيس، سيزان، جياڪوميٽي ۽ ٻين ڪيترن ئي فنڪارن جا شاهڪار شامل آهن.

ڪوپفرشٽيش ڪابينيٽ برلن (ڇاپن ۽ خاڪن جو عجائب گهر) شٽاٽليشه ميوزين تسو برلن (برلن جا رياستي عجائب گهر) ۽ برلن جي مِٽي ضلعي جي ٽيرگارٽن واري علائقي ۾ ڪلتورفورم جو حصو آهي. اهو جرمني ۾ گرافيڪي فنن جو سڀ کان وڏو عجائب گهر آهي ۽ ساڳئي وقت دنيا جي پنهنجي نوعيت جي چار اهم ترين مجموعن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن مجموعي ۾ فريڊرش گلي پاران پروشيا جي فريڊرڪ ٻئي جي يادگار لاءِ تيار ڪيل خاڪو پڻ شامل آهي.

برلن جي اورانين برگر شٽراسي تي فوٽوگرافيسڪا برلن جي عمارت

برلن ۾ فوٽوگرافي لاءِ وقف ڪيترائي اهم ادارا موجود آهن، جيڪي هن شعبي سان شهر جي تاريخي ۽ همعصر وابستگيءَ جي عڪاسي ڪن ٿا. ميوزيم فور فوٽوگرافي، جيڪو برلن جا رياستي عجائب گهر جو حصو آهي ۽ هيلموٽ نيوٽن فائونڊيشن جو مرڪز پڻ آهي، تاريخي ۽ جديد فوٽوگرافيءَ جا شاهڪار پيش ڪري ٿو، جن سان گڏ مستقل نمائش هيلموٽ نيوٽنز پرائيويٽ پراپرٽي پڻ موجود آهي. فوٽوگرافيسڪا برلن، جيڪو 2023ع ۾ ڪنسٽهاوس تاخيليس ۾ کوليو ويو، مقامي ۽ عالمي فوٽوگرافرن جي جديد ۽ همعصر فوٽوگرافيءَ سان گڏ عوامي پروگرامن تي ڌيان ڏئي ٿو. سي/او برلن، جيڪو امريڪا هائوس ۾ زولوجيشر گارٽن جي ويجهو واقع آهي، فوٽوگرافي ۽ بصري ميڊيا جي هڪ اهم نمائشي جڳهه آهي، جتي مشهور ۽ نون اڀرندڙ فوٽوگرافرن جا ڪم پيش ڪيا ويندا آهن.

فوٽوگرافي برلينشه گيلري جهڙن ٻين وڏن ادارن ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿي، جتي ان کي جديد فن جي مجموعن جو حصو بڻايو ويو آهي، جڏهن ته برلن ڪنسٽ ببلئوٿيڪ وٽ فوٽوگرافيءَ جو هڪ وسيع آرڪائيو موجود آهي. ان کان علاوه فريڊرشسهاين فوٽو گيلري جهڙا ادارا پڻ شهر جي دستاويزي ۽ سماجي طور وابسته فوٽوگرافيءَ جي ثقافت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

پرگامون عجائب گهر ۾ بابل جي ٻيهر تعمير ڪيل اشتار دروازو

يهودي عجائب گهر، جرمن-يهودي تاريخ جي ٻن هزار سالن کي پيش ڪري ٿو.

يهودي عجائب گهر ۾ جرمن-يهودي تاريخ جي ٻن هزار سالن تي مشتمل هڪ مستقل نمائش موجود آهي. جرمن ٽيڪنالاجي عجائب گهر، جيڪو ڪروئٽسبرگ ۾ واقع آهي، تاريخي فني اوزارن ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل نوادرات جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو. ميوزيم فور ناٽورڪونڊي (برلن جو قدرتي تاريخ عجائب گهر)، برلن هاوپٽ بانهوف جي ويجهو واقع آهي، جتي قدرتي تاريخ سان لاڳاپيل نمائشون پيش ڪيون وڃن ٿيون. هتي دنيا جو سڀ کان وڏو نصب ٿيل ڊائناسور (جرافاٽيٽن) جو ڍانچو موجود آهي. ان کان علاوه ٽائرانوسورس ريڪس جو محفوظ نمونو ۽ شروعاتي پکي آرڪيئوپٽريڪس پڻ نمائش لاءِ رکيل آهن.

ڊاهليم ۾ دنيا جي فن ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن، جن ۾ ايشيائي فن جو عجائب گهر، برلن جو نسلياتي عجائب گهر، يورپي ثقافتن جو عجائب گهر ۽ الائيڊ عجائب گهر شامل آهن. برُڪي عجائب گهر ۾ ويهين صديءَ جي شروعاتي اظهارپسند (ايڪسپريشنسٽ) تحريڪ سان لاڳاپيل فنڪارن جي تخليقن جو دنيا جي وڏن مجموعن مان هڪ محفوظ آهي. ليخٽنبرگ ۾، اوڀر جرمني جي اڳوڻي رياستي سلامتي واري وزارت جي احاطي اندر شٽازي عجائب گهر قائم آهي. چيڪ پوائنٽ چارلي، جيڪو برلن ڀت جي مشهور ترين گذرگاهن مان هڪ هو، اڄ به محفوظ حالت ۾ موجود آهي. هتي قائم نجي چيڪ پوائنٽ چارلي عجائب گهر ۾ انهن ماڻهن جي تفصيلي منصوبن، حڪمت عملين ۽ ڪوششن جي دستاويزي نمائش موجود آهي، جن اوڀر جرمني مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.

بيآٽي اوهسي ايروٽڪ عجائب گهر 2014ع ۾ بند ٿيڻ تائين پاڻ کي دنيا جو سڀ کان وڏو ايروٽڪ عجائب گهر قرار ڏيندو هو.

برلن جي شهري منظرنامي ۾ وڏي مقدار ۾ شهري اسٽريٽ آرٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو شهر جي ثقافتي ورثي جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي، جنهن جون پاڙون 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪروئٽسبرگ جي گرافيٽي ثقافت سان جڙيل آهن. برلن ڀت پاڻ دنيا جي سڀ کان وڏي کليل فضائي ڪئنواس مان هڪ بڻجي وئي آهي. فريڊرشسهاين ۾ شپري درياهه سان لڳ ڀڳ بچيل حصو ايسٽ سائڊ گيلري جي نالي سان مشهور آهي. اڄ به برلن کي مسلسل دنيا جي اهم اسٽريٽ آرٽ شهرن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو.

برلن ۾ همعصر فن سان مالامال ڪيترين ئي آرٽ گيلرين جو پڻ وجود آهي. مِٽي ضلعي ۾ همعصر فن لاءِ ڪي ڊبليو انسٽيٽيوٽ، ڪي او ڊبليو ۽ شپرويٿ ماگرس واقع آهن، جڏهن ته ڪروئٽسبرگ ۾ بلين سدرن، ايستر شيپر، فيوچر گيلري ۽ ڪونيگ گيلري جهڙيون اهم گيلريون موجود آهن.

رات جي زندگي ۽ ميلو

برلن جي رات جي زندگي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ متنوع ۽ پُرجوش رات جي ثقافتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران ڪروئٽسبرگ ۾ ايس او 36 پنڪ موسيقي ۽ ان جي ثقافت جو هڪ اهم مرڪز هو. سائونڊ ۽ ڊشونگل پڻ وڏي شهرت ماڻي. 1990ع واري ڏهاڪي دوران دنيا جي مختلف ملڪن، خاص طور اولهه ۽ وچ يورپ مان ويهن ورهين جي عمر وارا نوجوان برلن جي ڪلب ثقافت ڏانهن متوجهه ٿيا، جنهن ڪري شهر عالمي سطح تي رات جي وندر جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 1989ع ۾ برلن ڀت جي زوال کان پوءِ، اوڀر برلن جي اڳوڻي شهر مرڪز مِٽي ۾ ڪيترين ئي تاريخي عمارتن تي نوجوان اسڪوئٽرن غيرقانوني طور قبضو ڪري انهن کي ٻيهر آباد ڪيو، جيڪي پوءِ زيرزميني ۽ جوابي ثقافتي گڏجاڻين جا اهم مرڪز بڻجي ويون. شهر جي مرڪزي ضلعن ۾ ڪيترائي مشهور نائيٽ ڪلب موجود آهن، جن ۾ ٽريزور ۽ برگهاين شامل آهن. ڪٽ ڪيٽ ڪلب ۽ ٻيا ڪيترائي هنڌ جنسي آزاديءَ واريون پارٽيون منعقد ڪرڻ جي ڪري مشهور آهن.

هفتي جي موڪلن دوران ڪلبن لاءِ مقرر وقت تي بند ٿيڻ لازمي نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪيتريون ئي پارٽيون صبح تائين، بلڪه سڄو هفتيوار سلسلو جاري رهنديون آهن، جن مان ڪجهه اليگزينڊر پلاٽس جي ڀرپاسي به منعقد ٿين ٿيون. ڪيترائي هنڌ نيو-برليسڪ ثقافت لاءِ پڻ اهم مرڪز بڻجي چڪا آهن.

برلن کي هم جنس پرست ثقافت جي به هڪ ڊگهي تاريخ حاصل آهي، ۽ اهو ايل جي بي ٽي حقن جي تحريڪ جي اهم جنم ڀومين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ئي هم جنس پرستن لاءِ بار ۽ رقص گاهون آزاديءَ سان هلنديون هيون، جڏهن ته 1896ع ۾ پهريون هم جنس پرست رسالو ڊير آئگيني شايع ٿيڻ شروع ٿيو. 1920ع واري ڏهاڪي تائين هم جنس پرستن ۽ هم جنس پرست عورتن کي سماجي زندگيءَ ۾ بي مثال نمايان حيثيت حاصل ٿي چڪي هئي. اڄ به، عام ڪلب ثقافت کان علاوه، شهر ۾ وڏي تعداد ۾ ڪوئير ڪلب ۽ ميلو منعقد ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور برلن پرائيڊ، ڪرسٽوفر اسٽريٽ ڊي، برلن-شونيبرگ ۾ هم جنس پرست عورتن ۽ هم جنس پرستن جو شهري ميلو ۽ ڪروئٽسبرگ پرائيڊ آهن.

ساليانو برلن بين الاقوامي فلمي ميلو (برلينالي)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهو شرڪت ڪن ٿا، دنيا جو سڀ کان وڏو عوامي شرڪت وارو فلمي ميلو سمجهيو وڃي ٿو. هر سال پينٽيڪاسٽ جي موڪل واري هفتي ۾ گهڻ نسلي گهٽي جلوس ڪارنيفال ڊير ڪلٽورن (ثقافتن جو ڪارنيول) پڻ منعقد ڪيو ويندو آهي.

برلن برلنر فيسٽ اشپيلي نالي ثقافتي ميلي جي ڪري پڻ مشهور آهي، جنهن ۾ جاز فيسٽ برلن ۽ ينگ يورو ڪلاسڪ شامل آهن، جيڪو نوجوان آرڪيسٽرائن جو دنيا جو سڀ کان وڏو بين الاقوامي ميلو آهي. شهر ۾ ٽيڪنالاجي ۽ ميڊيا آرٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي ميلا ۽ ڪانفرنسون پڻ ٿينديون آهن، جن ۾ ٽرانسميڊيالي ۽ ڪياس ڪميونيڪيشن ڪانگريس شامل آهن. ساليانو برلن فيسٽيول انڊي راڪ، اليڪٽرانڪ موسيقي ۽ سنٿ پاپ تي ڌيان ڏئي ٿو ۽ بين الاقوامي برلن ميوزڪ ويڪ جو حصو آهي.

هر سال برلن دنيا جي سڀ کان وڏين نئين سال جي تقريبن مان هڪ جي ميزباني ڪري ٿو، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. تقريب جو مرڪزي هنڌ برانڊنبرگ گيٽ هوندو آهي، جتي اڌ رات جو آتشبازي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته سڄي شهر ۾ پڻ خانگي آتشبازيون ٿينديون آهن. جرمني ۾ تقريب ۾ شرڪت ڪندڙ ماڻهو عام طور چمڪندڙ شراب جي پيالي سان نئين سال جي آجيان ڪندا آهن.

• 
  برلينالي دنيا جو سڀ کان وڏو بين الاقوامي عوامي فلمي ميلو آهي.
• 
  سالياني روشنين جي ميلي دوران فرينچ ڪيٿيڊرل
• 
  حنوڪا جو ميلو برانڊنبرگ گيٽ وٽ

پرفارمنگ آرٽس

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ موسيقي

سر سائمن ريٽل مشهور برلن فل هارمونڪ آرڪيسٽرا جي اڳواڻي ڪندي

برلن ۾ 44 ٿيئٽر ۽ اسٽيج موجود آهن. مِٽي ۾ واقع ڊوئچي ٿيئٽر 1849ع–1850ع دوران تعمير ڪيو ويو ۽ ان وقت کان وٺي لڳ ڀڳ بنا وقفي جي سرگرم رهيو آهي. روزا لڪسمبرگ پلاٽس تي فوڪس بوني (Volksbühne) جي عمارت 1913ع–1914ع ۾ تعمير ٿي، جيتوڻيڪ ان جو ٿيئٽر گروپ 1890ع ۾ قائم ٿيو هو. برلنر اينسامبل، جيڪو برٽولٽ بريشت جي ڊرامن جي پيشڪشن لاءِ مشهور آهي، 1949ع ۾ قائم ٿيو. شائوبوني 1962ع ۾ قائم ٿي ۽ 1981ع ۾ ڪورفورسٽنڊام تي واقع اڳوڻي يونيورسم سئنيما جي عمارت ۾ منتقل ٿي. 1,895 ويهڪ گنجائش ۽ 2,854 چورس ميٽرs (30,720 چ ف) اسٽيج ايراضيءَ سان، برلن-مِٽي ۾ واقع فريڊرششٽاٽ-پالاسٽ يورپ جو سڀ کان وڏو شو پيلس آهي. برلن جي آزاد ناچ ۽ ٿيئٽر جي دنيا لاءِ مِٽي ۾ صوفيئن زيلي ۽ ڪروئٽسبرگ ۾ هيبل آم اوفر (HAU) جا ٽي مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. هتي پيش ٿيندڙ اڪثر پروگرام انگريزي ڳالهائيندڙ ناظرين لاءِ پڻ دستياب هوندا آهن. بين الاقوامي سطح تي سرگرم ڪيترائي ناچ ۽ ٿيئٽر گروپ، جهڙوڪ گوب اسڪواڊ ۽ ريميني پروٽوڪول، پڻ هتي قائم آهن، جڏهن ته آگسٽ ۾ ناچ (Dance in August) جهڙا عالمي ميلا پڻ هتي منعقد ٿيندا آهن.

برلن ۾ ٽي اوپيرا هائوس آهن: ڊوئچي اوپر، برلن رياستي اوپيرا ۽ ڪومشي اوپر. اونٽر ڊين لنڊن تي واقع برلن رياستي اوپيرا 1742ع ۾ کوليو ويو ۽ ٽنهي مان سڀ کان پراڻو آهي. ان جو موسيقي ڊائريڪٽر ڊينيئل بارنبوئم آهي. ڪومشي اوپر روايتي طور اوپريٽا پيش ڪرڻ ۾ مشهور رهيو آهي ۽ اهو پڻ اونٽر ڊين لنڊن تي واقع آهي. ڊوئچي اوپر 1912ع ۾ شارلوٽنبرگ ۾ کوليو ويو.

شهر ۾ موسيقيءَ وارن ٿيئٽرن جي اهم پيشڪشن لاءِ ٿيئٽر آم پوٽسڊامر پلاٽس ۽ ٿيئٽر ڊيس ويسٽنس (1895ع ۾ تعمير ٿيل) اهم مرڪز آهن. جديد رقص جون پيشڪشون راڊيالسسٽم وي ۾ ڏسي سگهجن ٿيون. ٽيمپوڊروم ۾ ڪنسرٽ ۽ سرڪس کان متاثر وندر جا پروگرام منعقد ٿيندا آهن، ۽ اتي گهڻ-حسي (multi-sensory) اسپا جو تجربو پڻ موجود آهي. مِٽي ۾ واقع ائڊمرالس پالاسٽ ۾ موسيقي ۽ مختلف قسم جي تفريحي پروگرامن جو باقاعده اهتمام ٿيندو آهي.

برلن ۾ ست سمفني آرڪيسٽرا آهن. برلن فل هارمونڪ آرڪيسٽرا دنيا جي ممتاز ترين آرڪيسٽرائن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ان جو مرڪز برلنر فل هارموني ۾، پوٽسڊامر پلاٽس جي ويجهو، ان گهٽيءَ تي واقع آهي جيڪا آرڪيسٽرا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين خدمتون سرانجام ڏيندڙ اڳواڻ هربرٽ فان ڪرايان جي نالي سان منسوب آهي. سائمن ريٽل 1999ع کان 2018ع تائين ان جو مکيه اڳواڻ رهيو، جڏهن ته هاڻي اهو عهدو ڪيرل پيٽرينڪو وٽ آهي. ڪنزرٽهاوس آرڪيسٽرا برلن 1952ع ۾ اوڀر برلن جي آرڪيسٽرا طور قائم ٿيو، ۽ ڪرسٽوف ايشينباخ ان جو مکيه اڳواڻ آهي. هاوس ڊير ڪلٽورن ڊير ويلٽ مختلف ثقافتن جي وچ ۾ لاڳاپن بابت نمائشون، عالمي موسيقي جا پروگرام ۽ ڪانفرنسون منعقد ڪري ٿو. ڪوڪابورا ۽ ڪواچ ڪاميڊي ڪلب طنزيه ۽ مزاحيه پروگرامن جي ڪري مشهور آهن. 2018ع ۾ دي نيو يارڪ ٽائمز برلن کي "شايد دنيا جي زيرزميني اليڪٽرانڪ موسيقي جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو.

طعام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن جو طعام

ڊونر ڪباب

ڪَري وُرسٽ جي هڪ پليٽ

برلن ۾ ايجاد ٿيل ڪَري وُرسٽ ۽ جديد ڊونر جرمني جي عوامي ثقافت ۽ کاڌي جا علامتي نشان آهن.

برلن جي طعام ۽ کاڌي پيتي جون روايتون نهايت متنوع آهن. 2021ع جي مشيلين گائيڊ موجب برلن جي 23 ريسٽورنٽن کي هڪ يا وڌيڪ مشيلين ستارا مليا، جنهن جي بنياد تي اهڙي اعزاز يافته ريسٽورنٽن جي تعداد جي لحاظ کان برلن جرمني ۾ پهرين نمبر تي رهيو. برلن خاص طور ڀاڄين تي ٻڌل (ويجيٽيرين) ۽ ويگن کاڌن جي ڪري مشهور آهي. شهر ۾ جديد ۽ جدت پسند خوراڪي صنعت موجود آهي، جيڪا عالمي ذائقن، مقامي ۽ پائيدار اجزاء، عارضي گهٽي خوراڪ مارڪيٽن (پاپ-اپ اسٽريٽ فوڊ مارڪيٽس)، سپر ڪلبن ۽ خوراڪي ميلن، جهڙوڪ برلن فوڊ ويڪ، کي هٿي ڏئي ٿي.

برلن جا ڪيترائي روايتي کاڌا اتر جرمني جي خوراڪي روايتن مان نڪتل آهن، جن ۾ سور جي گوشت، ٻگهه، مڇي، مٽر، ڦريون، ونگڻ ۽ آلو سان تيار ٿيندڙ سادا پر ڀرپور طعام شامل آهن. برلن جي مشهور کاڌن ۾ عام گهٽي خوراڪ جهڙوڪ ڪَري وُرسٽ (جيڪو ٻي عالمي جنگ کان پوءِ شهر جي ٻيهر تعمير ڪندڙ مزدورن ۾ مشهور ٿيو)، بوليٽن ۽ برلنر ڊونٽ شامل آهن، جنهن کي برلن ۾ Pfannkuchen (de) سڏيو ويندو آهي. مختلف قسمن جي ماني ۽ پيسٽرين وارا جرمن بيڪريون سڄي شهر ۾ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. يورپ جي سڀ کان وڏين ڊيلڪيٽيسن مارڪيٽن مان هڪ ڪا ڊي وي ۾ واقع آهي، جڏهن ته دنيا جي سڀ کان وڏين چاڪليٽ جي دڪانن مان هڪ راؤش آهي.

برلن جو خوراڪي منظرنامو پڻ شهر جي مهاجر تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿو. ترڪ ۽ عرب مهاجر پنهنجون خوراڪي روايتون، جهڙوڪ لحماجون ۽ فلافل، شهر ۾ آندا، جيڪي هاڻي عام فاسٽ فوڊ بڻجي چڪا آهن. ڊونر ڪباب سينڊوچ جي جديد فاسٽ فوڊ شڪل، جيڪا برلن ۾ ارتقا پذير ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مقبول ٿي، بعد ۾ جرمني سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پسنديده کاڌو بڻجي وئي.

وندر ۽ تفريح

زولوجشر گارٽن برلن، جيڪو شهر جي ٻن جانورن جي باغن مان پراڻو آهي، 1844ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو يورپ جو سڀ کان وڌيڪ گهميل جانورن جو باغ آهي ۽ دنيا ۾ جانورن جي نسلن جي سڀ کان وڌيڪ متنوع مجموعي جي نمائش ڪري ٿو. اهو قيد ۾ ڄاول مشهور قطبي ريڇ ڪنوٽ جو گهر پڻ هو. شهر جو ٻيو جانورن جو باغ، ٽيئرپارڪ فريڊرشسفيلڊي، 1955ع ۾ قائم ٿيو.

برلن جو نباتاتي باغ (Botanischer Garten)، برلن جي نباتاتي عجائب گهر کي پڻ شامل ڪري ٿو. 43 ھيڪٽرs (110 ايڪڙ) ايراضيءَ ۽ لڳ ڀڳ 22,000 مختلف ٻوٽن جي نسلن سان، اهو دنيا جي سڀ کان وڏن ۽ متنوع نباتاتي مجموعن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين باغن ۾ برٽسر گارٽن ۽ مارتسان ۾ گارٽن ڊير ويلٽ (دنيا جا باغ) شامل آهن.

مِٽي ۾ واقع ٽيئرگارٽن پارڪ، جيڪو پيٽر جوزف ليني جي منظرنامي جي جوڙجڪ موجب تيار ڪيو ويو، برلن جي سڀ کان وڏن ۽ مشهور پارڪن مان هڪ آهي. ڪروئٽسبرگ ۾ وڪٽوريا پارڪ مان برلن جي ڏاکڻي اندروني حصي جو خوبصورت منظر ڏسي سگهجي ٿو. ٽريپٽو ۾ شپري درياهه جي ڪناري تي واقع ٽريپٽوور پارڪ ۾ هڪ وڏو سوويت جنگي يادگار موجود آهي. فريڊرشسهاين ۾ واقع فوڪسپارڪ، جيڪو 1848ع ۾ کوليو ويو، شهر جو سڀ کان پراڻو پارڪ آهي، جتي يادگار، اونهاري ۾ کليل هوا وارو سئنيما ۽ ڪيترائي راندين جا ميدان موجود آهن. ٽيمپل هوفر فيلڊ، جيڪو اڳوڻي برلن ٽيمپل هوف هوائي اڏي جو هنڌ آهي، دنيا جو سڀ کان وڏو شهر جي اندر واقع کليل ميدان آهي.

پوٽسڊام، برلن جي ڏکڻ اولهه واري ڪناري تي واقع آهي. 1918ع تائين هي شهر پروشيا جي بادشاهن ۽ جرمن قيصرن جي رهائشگاهه هو. خاص طور پوٽسڊام جي آس پاس وارو علائقو، خاص ڪري سان سوسي، پاڻ ۾ ڳنڍيل ڍنڍن ۽ ثقافتي ماڳن جي سلسلي لاءِ مشهور آهي. پوٽسڊام ۽ برلن جا محل ۽ پارڪ جرمني جو سڀ کان وڏو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ آهي.

برلن پنهنجي بيشمار ڪيفين، گهٽي موسيقارن، شپري درياهه جي ڪنارن سان واقع بيچ بارن، پسارڪي مارڪيٽن، بوٽيڪ دڪانن ۽ پاپ-اپ اسٽورن جي ڪري پڻ مشهور آهي، جيڪي شهر ۾ وندر ۽ تفريح جا اهم ذريعا آهن.

• 
  برلن جي جانورن جي باغ جو هاٿي دروازو
• 
  ٽيئرگارٽن ۾ فتح جو ستون
• 
  ٽيئرگارٽن (پارڪ) جي اندر
• 
  برلن جي نباتاتي باغ جي اندر

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برلن ۾ رانديون

اولمپڪ اسٽيڊيم، جنهن 1936ع جي سمر اولمپڪس، 2006ع فيفا ورلڊ ڪپ جي فائنل ۽ يوئيفا يورو 2024 جي فائنل جي ميزباني ڪئي.

برلن ميراٿون، جيڪا آگسٽ 2004 مطابق دنيا جي ٻئي تيز ترين عالمي رڪارڊ واري ميراٿون رستي طور سڃاتي وڃي ٿي (پهريون نمبر شڪاگو ميراٿون جو آهي).

اوبر ايرينا (اڳوڻو O2 ورلڊ برلن، بعد ۾ مرسڊيز-بينز ايرينا)

برلن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزبان شهر طور هڪ نمايان حيثيت قائم ڪئي آهي. شهر 1936ع جي سمر اولمپڪس جي ميزباني ڪئي، ۽ 2006ع فيفا ورلڊ ڪپ جي فائنل جو پڻ ميزبان رهيو. عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ اولمپڪ اسٽيڊيم ۾ 2009ع ۽ 2025ع دوران منعقد ٿي. شهر يورو ليگ فائنل فور باسڪيٽ بال مقابلي جي 2009ع ۽ 2016ع ۾ ميزباني ڪئي، ۽ يورو باسڪيٽ 2015 جي ميزبان شهرن مان هڪ پڻ هو. 2015ع ۾ برلن 2015ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ فائنل جو ميزبان رهيو. شهر 2000ع سمر اولمپڪس جي ميزباني لاءِ اميدوار پڻ هو، پر سڊني کان هارائي ويو.

برلن 2023ع اسپيشل اولمپڪس عالمي سمر رانديون جي پڻ ميزباني ڪئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو جرمني اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون منعقد ڪيون.

سالياني برلن ميراٿون—جنهن جي رستي تي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ ٽاپ-10 عالمي رڪارڊ قائم ٿيا آهن—۽ آئي ايس ٽي اي ايف (ISTAF) شهر جا مشهور ايٿليٽڪس مقابلا آهن. ڪوپينڪ ۾ واقع ميلوپارڪ يورپ جي سڀ کان وڏن اسڪيٽ بورڊ ۽ بي ايم ايڪس پارڪن مان هڪ آهي. برانڊنبرگ گيٽ تي ٿيندڙ مداحن جي وڏي تقريب، جيڪا لکين تماشائين کي متوجهه ڪري ٿي، بين الاقوامي فٽبال مقابلن، جهڙوڪ يوئيفا يورپي چيمپيئن شپ، دوران خاص طور تي مشهور هوندي آهي.

فريڊرش لڊوگ يان، جنهن کي اڪثر "جديد جمناسٽڪس جو پيءُ" سڏيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1811ع ۾ برلن ۾ هوريزونٽل بار، پيرالل بار، رنگز ۽ والٽ ايجاد ڪيا. يان جي ٽرنرز تحريڪ، جيڪا پهريون ڀيرو فوڪسپارڪ هازنهايڊي ۾ شروع ٿي، جديد راندين جي ڪلبن جي شروعات بڻجي.

2013ع ۾ برلن جا لڳ ڀڳ 600,000 رهواسي شهر جي 2,300 کان وڌيڪ راندين ۽ فٽنيس ڪلبن مان ڪنهن نه ڪنهن جا رجسٽرڊ ميمبر هئا. برلن جو شهر 60 کان وڌيڪ سرڪاري اندرين ۽ ٻاهرين ترڻ جا تلاءُ هلائي ٿو. برلن جرمني جو سڀ کان وڏو اولمپڪ تربيتي مرڪز آهي، جتي لڳ ڀڳ 500 اعليٰ درجي جا رانديگر (جرمني جي سڀني اعليٰ درجي جي رانديگرن جو لڳ ڀڳ 15٪) تربيت حاصل ڪن ٿا. 2012ع جي سمر اولمپڪس ۾ برلن سان لاڳاپيل 47 اعليٰ رانديگرن حصو ورتو، جن مجموعي طور 7 سون، 12 چاندي ۽ 3 ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. جرمني جي اهم تماشائي ٽيمي راندين جي نمائندگي ڪندڙ ڪيترائي پيشاور ڪلب برلن ۾ قائم آهن. برلن جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڌيڪ مشهور اعليٰ ڊويزن وارو ڪلب فٽبال ڪلب هيرٿا بي ايس سي آهي. هي ٽيم 1963ع ۾ بنڊس ليگا جي باني ميمبرن مان هڪ طور برلن جي نمائندگي ڪندي رهي. برلن ۾ قائم ٻين پيشاور ٽيمي راندين جي ڪلبن ۾ هيٺيان شامل آهن:

ڪلب	راند	قيام	ليگ	ميدان
1. ايف سي يونين برلن	فٽبال	1966	بنڊس ليگا	اسٽيڊيون آن ڊير آلٽن فورسٽرائي
هيرٿا بي ايس سي	فٽبال	1892	2. بنڊس ليگا	اولمپڪ اسٽيڊيم
البا برلن	باسڪيٽ بال	1991	بي بي ايل	اوبر ايرينا
برلن ٿنڊر	آمريڪي فٽبال	2021	اي ايل ايف	فريڊرش-لڊوگ-يان اسپورٽپارڪ
آئس بائرن برلن	آئس هاڪي	1954	ڊي اي ايل	اوبر ايرينا
فوخسه برلن	هينڊبال	1891	ايڇ بي ايل	ميڪس-شميلنگ-هالي
برلن ري سائيڪلنگ واليز	والي بال	1991	بنڊس ليگا	ميڪس-شميلنگ-هالي
برلنر هاڪي ڪلب	ليڪراس	2005	بنڊس ليگا	ارنسٽ-روئٽر-فيلڊ
برلنر آر سي	رگبي يونين	1926	رگبي-بنڊس ليگا	اسپورٽ آنلاگي يونگفرنهايڊي
آر ڪي 03 برلن	رگبي يونين	1967	رگبي-بنڊس ليگا	اسٽيڊيون بوش آلي
ايف سي ليريا برلن	فٽسال	1985	فٽسال بنڊس ليگا	بيزيرڪس اسپورٽهالي نوئڪولن – ورنر-زيلن بائنڊر اسپورٽپارڪ

پڻ ڏسو

• برلن بابت افسانوي تخليقن جي فهرست
• برلن جي اعزازي شهرين جي فهرست
• برلن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست
• برلن بابت گيتن جي فهرست

حوالا ۽ حاشيا

ماخذ

• Ashworth, Philip Arthur; Phillips, Walter Alison (1911). "Berlin" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 3 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 785–791.
• Chandler, Tertius (1987). Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Edwin Mellen Pr. ISBN 978-0-88946-207-6.
• Daum, Andreas, مرتب (2006). Berlin ‒ Washington, 1800‒2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities. Berghahn. ISBN 978-0-521-84117-7.
• Daum, Andreas. Kennedy in Berlin. New York: Cambridge University Press, 2008, ISBN 978-0-521-85824-3.
• Gill, Anton (1993). A Dance Between Flames: Berlin Between the Wars. John Murray. ISBN 978-0-7195-4986-1.
• Gross, Leonard (1999). The Last Jews in Berlin. Carroll & Graf Publishers. ISBN 978-0-7867-0687-7.
• Large, David Clay (2001). Berlin. Basic Books. ISBN 978-0-465-02632-6.
• Maclean, Rory (2014). Berlin: Imagine a City. Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-84803-5.
• Read, Anthony; David Fisher (1994). Berlin Rising: Biography of a City. W.W. Norton. ISBN 978-0-393-03606-0.
• Reissner, Alexander (1984). Berlin 1675-1945: The Rise and Fall of a Metropolis, a Panoramic View. Oswald Wolff. ISBN 978-0-85496-140-5.
• Ribbe, Wolfgang (2002). Geschichte Berlins. Bwv – Berliner Wissenschafts-Verlag. ISBN 978-3-8305-0166-4.
• Roth, Joseph (2004). What I Saw: Reports from Berlin 1920–33. Granta Books. ISBN 978-1-86207-636-5.
• Taylor, Frederick (2007). The Berlin Wall: 13 August 1961 – 9 November 1989. بلومزبري پبلشنگ. ISBN 978-0-06-078614-4.

خارجي ڳنڍڻا

• berlin.de – سرڪاري ويب سائيٽ
• Geographic data related to برلن at OpenStreetMap