مهاراشٽر
مهاراشٽر | ||
|---|---|---|
| مهاراشٽر رياست | ||
| ||
عرفي نالو
"هندستان جو داخلي دروازو" | ||
| Motto(s): پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | ||
| ترانو: جئي جئي مهاراشٽر ماجھا[1] ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")[2] | ||
 ڀارت ۾ مهاراشٽر جو هنڌ | ||
| Coordinates: 18°58′N 72°49′E / 18.97°N 72.82°E | ||
| ملڪ | ڀارت | |
| علائقو | اولهه هندستان | |
| اڳ ۾ | [[بمبئي رياست (1950–1960)]] | |
| ورهاست | قيام | |
| قيام | 1 مئي 1960ع | |
| گادي | [[ممبئي]] [[ناگپور]] (سياري ۾) | |
| سڀ کان وڏو شهر | [[ممبئي]] | |
| سڀ کان وڏو ميٽرو | [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | |
| ضلعا | 36 (6 ڊويزنون) | |
| حڪومت | ||
| • باڊي | مهاراشٽر جي حڪومت | |
| • وزيراعليٰ | (بي جي پي) | |
| قانون سازي | ٻه ايواني مهاراشٽر مقننه | |
| • ڪائونسل | مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل (78 سيٽون) | |
| • اسيمبلي | مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي (288 سيٽون) | |
| قومي پارليامينٽ | ڀارت جي پارليامينٽ | |
| • راجيا سڀا | 19 سيٽون | |
| • لوڪ سڀا | 48 سيٽون | |
| هاءِ ڪورٽ | بمبئي هاءِ ڪورٽ | |
| ايراضي | ||
| • ڪل | 307,713 km2 (118,809 sq mi) | |
| ايراضي درجو | ٽيون | |
| ماپون | ||
| آبادي (2025ع)[3] | ||
| • ڪل |  128,659,000 (اندازو) | |
| • درجو | ٽيون | |
| • ڪثافت | 370 في چورس ڪلوميٽر | |
| رهاڪو نالو | مهاراشٽري | |
| ٻولي | ||
| جي ڊي پي | ||
| • ڪُل (مالي سال 2026–27) |   54.08لک ڪروڙ (US$710 بلين) (نامياتي) $2.86 ٽريلين (پي پي پي)[حوالو گهربل] | |
| • درجو | پهريون | |
| • في ماڻهو | 361,308 (US$4,700) (نامياتي) $19,026 (پي پي پي)[حوالو گهربل](ٻارهون) | |
| وقتي علائقو | UTC+05:30 (ڀارتي معياري وقت) | |
| آء ايس او 3166 ڪوڊ | IN-MH | |
| گاڏي رجسٽريشن | MH | |
| انساني ترقيءَ جو اشاريه (2023ع) | 0.792 اعليٰ[5](چوڏهون) | |
| خواندگي (2024ع) | 87.3%[6](چوڏهون) | |
| جنسي تناسب (2025ع) | 966 عورتون/1000 مرد(ٽيويهون) | |
| ويب سائيٽ | maharashtra | |
مهاراشٽر (مراٺي: महाराष्ट्र; مهاراشٽر) هندستان جي هڪ رياست آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ دکن جي پليٽو جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ عربي سمنڊ، ڏکڻ ۾ ڪرناٽڪ ۽ گوا، ڏکڻ-اوڀر ۾ تلنگانا، اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهه، اتر ۾ گجرات ۽ مڌيا پرديش، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو واقع آهن.[7] مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي.
هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي اسمڪ، موريا، ستواهنا، مغربي ستراپ، ابھيرا، واڪاٽڪ، چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، مغربي چالوڪيا، سيونا يادَو، خلجي، تغلق، بهمني ۽ مغل سلطنت سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو مراٺا اتحاد جي پيشوا جي علائقن ۽ حيدرآباد جي نظام جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو.
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان برطانوي تاج ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا بمبئي پريزيڊنسي، مرڪزي صوبا، برار صوبو ۽ حيدرآباد رياست سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا.
1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان بمبئي رياست وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. مراٺي ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي گجرات ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون.
مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن ڊويزنن ۽ 36 ضلعن ۾ ورهايل آهي. ممبئي رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته ناگپور سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.[8] گوداوري ۽ ڪرشنا رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو.
مهاراشٽر جي معيشت هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. ممبئي هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.[9]
مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي ترقي يافته رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون[10] ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون[11] آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ ممبئي، هندستان جو مالي ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.[12] بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن ڊيريويٽو ايڪسچينجن مان هڪ آهي.
مهاراشٽر هندستان جي سماجي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[13] انساني ترقيءَ جي اشاري جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.[14]
مهاراشٽر ۾ يونيسڪو جا ست عالمي ورثي وارا ماڳ آهن: اجنتا غارون، ايلورا غارون، ايلفنٽا غارون، ڇترپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا، هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما (جيڪو تامل ناڊو سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ مغربي گهاٽ. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.[15][16]
نالي جي بڻ بڻياد
[سنواريو]آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب مهاراشٽر نالو ”مهارن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.[17]
هاڻوڪي مراٺي ٻولي، مهاراشٽري پراڪرت مان اُسري آهي،[18] جڏهن تہ لفظ مرهٽا، جيڪو پوءِ مراٺن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ مهاراشٽر، مهاراشٽري، مراٺي ۽ مراٺا جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.[19]
لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب مراٺا ۽ مهاراشٽر جا لفظ آخرڪار مها ۽ راشٽريڪا جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،[19][20] جيڪو دکن واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.[21] هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو مها، يعني ”وڏو“، ۽ رٿ يا رٿي، يعني ”رٿ“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.[21][20]
هري ونش ۾ يادو سلطنت جي انرت نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي ابھيرا رهندا هئا (ابھيرا-پرايا-منشيم). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي سوراشٽر ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد رٽا يا راشٽر سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل راشٽريڪا سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ مراٺن جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.[22]
هڪ ٻي مشهور تشريح موجب مهاراشٽر لفظ سنسڪرت جي مها، يعني ”وڏو“، ۽ راشٽر، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.[23] تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.[19]
تاريخ
[سنواريو]مهاراشٽر جي مختلف حصن مان هڙپا تهذيب جي آخري دور يا ٽامي-پٿر واري دور سان تعلق رکندڙ جوروي ثقافت (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.[24][25] هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ دائيم آباد آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.[26][27] هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ گجرات کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.[28]
چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر موريا سلطنت جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو ساتواهن گهراڻي جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.[29] ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ اولهندي ڪشترپ، گپتا سلطنت، گُرجر-پرتيهار، واڪاٽڪ، ڪدمبا، چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، اولهندي چالوڪيا ۽ يادو گهراڻي هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي اورنگ آباد ضلعي ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون اجنتا غارون ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.[30]
چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ پولاڪيشين ٻيون شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه هرش کي شڪست ڏني، ۽ وڪرمادتيه ٻيون، جنهن اٺين صديءَ ۾ عرب حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين راشٽرڪوٽ گهراڻي مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.[31] عرب سياح سليمان المهري راشٽرڪوٽ حڪمران اموگھ ورش کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.[32] شيلهارا گهراڻو شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين دکن جو پليٽو، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري اولهندي چالوڪيا سلطنت ۽ چولا گهراڻي جي اثر هيٺ رهيو.[33] راجا راجا چولا پهريون، راجيندر چولا پهريون، جئه سمها ٻيون، سوميشور پهريون ۽ وڪرمادتيه ڇهون جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.[34]
چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ يادو گهراڻي کي دهلي سلطنت جي حڪمران علاءُ الدين خلجي شڪست ڏني. ان کان پوءِ محمد بن تغلق دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي دولت آباد منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل بهمني سلطنت علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.[35]
1518ع ۾ بهمني سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا دکن جي پنجن سلطنتن جي قبضي هيٺ اچي ويا: احمد نگر سلطنت جي نظام شاهين، بيجاپور سلطنت جي عادل شاهين، گولڪنڊا سلطنت جي قطب شاهين، بيدر سلطنت جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي وجي نگر سلطنت کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.[36] هاڻوڪي ممبئي وارو علائقو 1535ع ۾ پرتگال جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ گجرات سلطنت جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ فاروقي گهراڻي 1382ع کان 1601ع تائين خانديس تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو مغل سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو.
ملڪ امبر 1607ع کان 1626ع تائين احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي جو نائب حڪمران هو.[37] هن مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ گوريلا جنگ جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.[38] هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران شاهجهان جي نور جهان خلاف پڻ مدد ڪئي.[39][40] شواجي جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ شهاجي پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.[41]
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ شهاجي ڀوسلي، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران احمد نگر سلطنت، مغلن ۽ بيجاپور جي عادل شاهين جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[42] سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ شواجي اڳتي هلي مراٺا سلطنت جو بنياد وڌو.[43]
1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه اورنگزيب مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.[44] مغل-مراٺا جنگين جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.[45]
1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا باجي رائو پهريون ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ رانوجي سنڌيا ۽ ملهار رائو هولڪر، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين دهلي تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.[46]
1761ع ۾ پاني پت جي ٽين جنگ ۾ احمد شاهه ابدالي جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور بحري فوج پڻ قائم ڪئي. ڪانھوجي آنگري جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان ساونت واڙي تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.[47] هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو.
برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل چارلس ميٽڪاف 1806ع ۾ لکيو:[48]
هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.
ارڙهين صديءَ دوران برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. ٽين اينگلو-مراٺا جنگ (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.[49][50] مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.[51]
برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي ڪراچي کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن نوابي رياستن جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ ناگپور، ستارا ۽ ڪولهاپور رياست شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي ناگپور صوبو بڻايو ويو، جيڪو پوءِ مرڪزي صوبن جو حصو بڻيو. برار، جيڪو حيدرآباد جي نظام جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.[52] تنهن هوندي بہ مراٺواڙا نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو.
برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،[53][54][55] جڏهن تہ روڊن[56] ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.[57]
ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.[58] اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.[59] اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.[60][61][62]
نوآبادياتي دور ۾ مراٺي ٻولي جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.[63][64][65] جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.[66]
1857ع جي بغاوت ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. بال گنگاڌر تلڪ، جسٽس مهاديو گووند رانادي، گوپال ڪرشن گوکلي، فيروز شاهه مهتا ۽ دادا ڀائي نوروجي جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو.
جيوتيرائو ڦلي اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ ڪولهاپور جي شاهو مهاراج ۽ ويهين صديءَ ۾ بي. آر. امبيڊڪر سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو.
گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ بي. جي. کير ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.[67] 1942ع ۾ هندستان ڇڏيو تحريڪ جي شروعات پڻ ممبئي ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو.
رياست جي قيام
[سنواريو]هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دکن اسٽيٽس ايجنسي سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ بمبئي رياست قائم ڪئي وئي.[68]
1956ع جي رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي حيدرآباد رياست جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ مراٺواڙا علائقو، يعني موجوده اورنگ آباد ڊويزن، ۽ مرڪزي صوبا ۽ برار جو ودربھ علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا ميسور رياست، هاڻوڪي ڪرناٽڪ، ۾ شامل ڪيا ويا.
1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.[69][70] تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ ڪيشورائو جيڌي، ايس. ايم. جوشي، شريپاد امرت ڊانگي، پرلهاد ڪيشو اترے ۽ گوپال رائو کيڊڪر شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو ممبئي کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.[71]
ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ مهاگجرات تحريڪ گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ گجرات رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم جواهر لال نهرو جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر ۽ گجرات الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.[72]
ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار
[سنواريو]مهاراشٽر ۽ ڪرناٽڪ وچ ۾ بيلگاوي (اڳوڻو بيلگام)، ڪاروار ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.[73][74] مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.[75]
مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ نپاني سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.[76] ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس ڀارت جي سپريم ڪورٽ ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.[77]
دائيم آباد مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو.
ٻي صدي ق.م. جون ڪارلا غارون، لوناوالا ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو.
بيبي جو مقبرو، جيڪو مغل شهنشاهه اورنگزيب جي دور ۾ تعمير ٿيو.
1907ع ۾ گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي.
.jpg)
جاگرافي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر جي جاگرافي
مهاراشٽر جي ڪل ايراضي 307,713 km2 (118,809 sq mi) آهي، جنهن لحاظ کان هي ڀارت جي ٽين وڏي رياست آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ عربي سمنڊ سان لڳ ڀڳ 840 ڪلوميٽرs (520 mi) ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.[78][79]
رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي اولهندي گهاٽ جو جابلو سلسلو ڪونڪن جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور سهيادري پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 1,200 ميٽرs (3,900 ft) آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.[80]
اولهندي گهاٽ يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ ستپورا جبل ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.[81] مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ 720 km (450 mi) ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ 800 km (500 mi) پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جا 50–80 km (31–50 mi) ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع دکن جو پليٽو پکڙيل آهي.
رياست جون اهم نديون ڪرشنا ۽ ان جي شاخ ڀيما، گوداوري ۽ ان جون اهم شاخون منجيرا، ورڌا ۽ وين گنگا، ۽ تاپتي ۽ ان جي شاخ پورنا آهن.[79][82]
جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. ڪونڪن اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.[83] خانديش اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ پورنا ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.[82] ناشڪ، ماليگائون، جلگائون، ڌولي ۽ ڀوساول هن علائقي جا اهم شهر آهن.[84]
ديش رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.[85] مراٺواڙا رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي حيدرآباد رياست جو حصو هو.[79][86] ڇترپتي سمڀاجي نگر (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ نانديد هن علائقي جا اهم شهر آهن.[87] ودربھ مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور مرڪزي صوبا ۽ برار جو حصو رهيو آهي.[88]
رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.[89]
آبهوا
[سنواريو]
مهاراشٽر ۾ بنيادي طور اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي برساتي ڇانو سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم نيم خشڪ آبهوا رکن ٿا.[90]
مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور 40 ۽ 45 °C (104 ۽ 113 °F) تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.[91]
برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[92]
ڏکڻ اولهه چوماسو عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي.
سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات 3,000 مليميٽرs (120 in) کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ 150 km (90 mi) اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف 500–700 mm (20–28 in) تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.[93]
مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 1,181 mm (46+1⁄2 in) آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. بنگال جي نار مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.[94]
ٿاڻي، رائڳڙ، رتناگري ۽ سنڌودرگ ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 2,000 کان 2,500 mm (80 کان 100 in) ٿئي ٿي، جڏهن تہ ماٿيران ۽ مهابليشور جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات 5,000 mm (200 in) کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع ناشڪ، پوني، احمد نگر، ڌولي، جلگائون، ستارا، سانگلي، سولاپور ۽ ڪولهاپور جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات 1,000 mm (39 in) کان گهٽ رهي ٿي.
آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر ودربھ ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.[95]
نباتات ۽ حيوانات
[سنواريو]
مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: اولهندي گهاٽ، دکن جو پليٽو ۽ اولهندي سامونڊي ميدان. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي 61,939 km2 (23,915 sq mi) هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.[96]
مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: مهاراشٽر ٻيلا کاتو (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).[97] حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002 تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر حياتياتي گوناگونيت جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.[98][99]
رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) 159,489 km2 (61,579 sq mi) آهي، جنهن مان 128,324 km2 (49,546 sq mi) محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، 17,438 km2 (6,733 sq mi) تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ 13,727 km2 (5,300 sq mi) غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS Resourcesat-2 LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ 22,586 km2 (8,720.53 sq mi) انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، 53,282 km2 (20,572.35 sq mi) وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ 55,645 km2 (21,484.68 sq mi) کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو.
چيمپيئن ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:[100]
- ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا: هي ٻيلا اولهندي گهاٽ ۾ 400–1,000 m (1,300–3,300 ft) جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. انجني، هيرڊا، ڪنجال ۽ انب هتان جا نمايان وڻ آهن.
- ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا: انهن ۾ آلا ساڳوان وارا ٻيلا، خاص طور ميلگهاٽ، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم ساڳوان، شيشم ۽ بانس هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ ڄمون، عين ۽ شيسم جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.[101]
- ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا: هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن مراٺواڙا، ودربھ، خانديش ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. ٻٻر، ٻير ۽ پلاس هتان جا عام وڻ آهن.
- سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا: اهي خاص طور سامونڊي ڪونڪن علائقي جي سنڌودرگ ۽ ٿاڻي ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ مينگروو، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي India State of Forest Report (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ 304 km2 (117 sq mi) ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي.
مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ ڀولڙا، جهنگلي سوئر، ٽائيگر، چيتو، گور، سست رڇ، سانڀر، چؤسنگهو، چيتل، ڀونڪندڙ هرڻ، مائوس هرڻ، ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي، سونهري گدڙ، جهنگلي ٻلي ۽ سهو شامل آهن.[102]
رياست ۾ ڪيترائي ريڙهيون پائيندڙ جانور پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون ڪرڙيون ۽ نانگ شامل آهن؛ نانگن ۾ ڪوبرا ۽ ڪرائٽ نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.[103] نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن ٽائيگر رزروز ذريعي رياست جي ٽائيگر آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو.
عربي سمنڊ سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ 720 km (450 mi) ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. زولاجيڪل سروي آف انڊيا (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ مولسڪا جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت ڪرسٽيشين جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي اينيليڊن (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.[104]
علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست
مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي:
- اتر مهاراشٽر
- ڪونڪن
- مراٺواڙا
- ودربھ
- ديش يا اولهندي مهاراشٽر
انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:[105]
رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 ضلعن، 109 سب ڊويزنن، 358 تعلقن ۽ 44,778 روينيو ڳوٺن ۾ ورهايل آهن.[106][107] هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن.
| مهاراشٽر جا ضلعا |
|---|
هر ضلعي جو انتظام ضلعي ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.[108] ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ سب ڊويزنن (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام سب ڊويزنل مئجسٽريٽ يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري تعلقن ۾ ورهايل هونديون آهن.[109] هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه تحصيلدار هوندو آهي.[110][111]
هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ تلاٺي زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ بلاڪ ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.[110][111]
پنچايت سمتي ضلعي سطح جي ضلعي پريشد ۽ هيٺين سطح جي گرام پنچايت جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.[109][112]
مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 ميونسپل ڪارپوريشن، 247 ميونسپل ڪائونسلون ۽ 147 نگر پنچايتون آهن.[113][114]
وڏا شهر
[سنواريو]هيٺ ڏنل انگ اکر ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا.
| درجو | شهر | ضلعو | آبادي |
|---|---|---|---|
| 1 | ممبئي | ممبئي شهر | 18,414,288 |
| 2 | پوني | پوني | 5,049,968 |
| 3 | ناگپور | ناگپور | 2,497,777 |
| 4 | ناشڪ | ناشڪ | 2,362,769 |
| 5 | ٿاڻي | ٿاڻي | 1,886,941 |
| 6 | اورنگ آباد | اورنگ آباد | 1,189,376 |
| 7 | سولاپور | سولاپور | 951,118 |
| 8 | امراوتي | امراوتي | 846,801 |
| 9 | جلگائون | جلگائون | 737,411 |
| 10 | ڪولهاپور | ڪولهاپور | 660,861 |
| 11 | سانگلي | سانگلي | 650,000 |
| 12 | نانديڙ | نانديڙ | 550,564 |
آبادي
[سنواريو]آباديءَ جا انگ اکر
[سنواريو]| Year | Pop. | ±% |
|---|---|---|
| 1901 | 19,391,643 | — |
| 1911 | 21,474,523 | +10.7% |
| 1921 | 20,849,666 | −2.9% |
| 1931 | 23,959,300 | +14.9% |
| 1941 | 26,832,758 | +12.0% |
| 1951 | 32,002,564 | +19.3% |
| 1961 | 39,553,718 | +23.6% |
| 1971 | 50,412,235 | +27.5% |
| 1981 | 62,782,818 | +24.5% |
| 1991 | 78,937,187 | +25.7% |
| 2001 | 96,878,627 | +22.7% |
| 2011 | 112,374,333 | +16.0% |
| Source: ڀارت جي آدمشماري[115] | ||
2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.[116]
2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.[117][118] آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.[118]
2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.[119]سانچو:Verify inline رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل لڏپلاڻ ڪندڙن جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.[120] ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ اتر پرديش، گجرات ۽ ڪرناٽڪ مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.[121]
سماجي گروهه
[سنواريو]ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، مراٺا ۽ مراٺا-ڪنبي گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.[122]
مهاراشٽر ۾ ٻيا پٺتي پيل طبقا (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ باري، ڪولي، گرجر، يادو ۽ راڄپوت شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب درج فهرست ذاتون رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ درج فهرست قبيلا 8.9 سيڪڙو هئا.[123]
مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ انڌ، ڀيل، باردا، ڌانڪا، گونڊي، کونڊ، ڪولام، ڪورڪو، هلپتي، ٺاڪر، وارلي، ڪونڪنا ۽ هلبا شامل آهن.[124]
ٻوليون
[سنواريو].svg)
مراٺي
مکيه ٻوليون
[سنواريو]
مراٺي مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.[126][127][128]
ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. پواري، لوڌي ۽ ورهاڙي ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو ڀيل ٻوليون ڳالهائين ٿا. خانديشي، جيڪا مقامي طور اهيراڻي جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.
هندي رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ مراٺواڙا علائقن ۾ دکني اردو وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.[129] تيلگو 1.18 سيڪڙو ۽ ڪناڊا 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ ڇتيس ڳڙهه جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون.
نندوربار کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ ڀيلي تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. خانديشي ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب ڌولي ضلعي ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ گونڊي ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب گڙچرولي ضلعي ۾ 24 سيڪڙو آهي.[125]
هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور ممبئي ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. پوني، ناگپور ۽ اورنگ آباد جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. هندوستاني جي فارسي اثر رکندڙ صورت اردو کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.[125] اردو ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي دکني جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.[130]
ٻيون ٻوليون
[سنواريو]مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ گجراتي 2.11 سيڪڙو، تامل 0.74 سيڪڙو، سنڌي 0.64 سيڪڙو، بنگالي 0.39 سيڪڙو، ڪونڪڻي 0.35 سيڪڙو ۽ گجري 0.05 سيڪڙو شامل آهن.[125]
گجري خاص طور خانديش علائقي جي نندوربار، ڌولي ۽ جلگائون ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ڪونڪڻي ۽ ان جي مالواڻي لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.[125]
ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.[125]
مذهب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر ۾ مذهب
2011ع جي آدمشماري موجب هندومت مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. مسلمان آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ ٻڌمت جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. مراٺي ٻڌ ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.[132]
سک، عيسائي ۽ جين ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.[131]
مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 يهودي شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري بني اسرائيل ۽ بغدادي يهودي برادرين سان واسطو رکن ٿا.[133]
ٻي ننڍي مذهبي برادري پارسي آهي، جنهن جا پيروڪار زرتشت مذهب جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.[134]
جنسي تناسب ۽ خواندگي
[سنواريو]2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي.
آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.[135] مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.[136]
حڪومت ۽ انتظاميا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر جي حڪومت
مهاراشٽر ۾ پارلياماني نظام تي ٻڌل نمائنده جمهوريت رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي) ۽ وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل) آهن.[137]
مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا.
ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان لوڪ سڀا ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي اتر پرديش جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.[138] ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان راجيا سڀا ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.[139][140]
مهاراشٽر جي حڪومت جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي ڀارت جو صدر پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.[141] قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر وڏو وزير مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.[142]
گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. چيف سيڪريٽري جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي.
هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد ايڊيشنل چيف سيڪريٽري يا پرنسپل سيڪريٽري ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.[حوالو گهربل][143]
انتظامي ڍانچو
[سنواريو]انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه ڊويزنل ڪمشنر هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.
رياست جي شهري علائقن جو انتظام ميونسپل ڪارپوريشنن، ميونسپل ڪائونسلن، نگر پنچائت ۽ ستن ڇانوڻي بورڊن ذريعي هلايو وڃي ٿو.[118][144][145]
ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي ضلع پريشد، بلاڪ سطح تي پنچائت سمتي ۽ ڳوٺ جي سطح تي گرام پنچائت شامل آهن.[146]
مهاراشٽر پوليس جي سربراهي ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس (ڊي جي پي) جي عهدي وارو انڊين پوليس سروس جو آفيسر ڪندو آهي.[147] هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.[148] وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي پوليس ڪمشنر ڪندو آهي.[148]
انڊين فاريسٽ سروس سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.[149]
روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي سب ڊويزنل آفيسر (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه تحصيلدار هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن.
رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.[143]
عدليه
[سنواريو]
مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ بمبئي هاءِ ڪورٽ، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.[150] بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون ناگپور ۽ اورنگ آباد ۾ آهن، جڏهن تہ پڻجي ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.[151] ڪولهاپور ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي.
ڀارت جو صدر، ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.[152]
ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.[153] ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.[154]
مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.[155] ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.[156][157]
معيشت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر جي معيشت
| موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار (2004–05 بنيادي سال)[158] | |
|---|---|
| انگ اکر ڪروڙ ڀارتي رپين ۾ | |
| سال | خالص رياستي گهريلو پيداوار |
| 2004–2005 | 3.683ٽريلين (US$48 بلين) |
| 2005–2006 | 4.335ٽريلين (US$57 بلين) |
| 2006–2007 | 5.241ٽريلين (US$69 بلين) |
| 2007–2008 | 6.140ٽريلين (US$81 بلين) |
| 2008–2009 | 6.996ٽريلين (US$92 بلين) |
| 2009–2010 | 8.178ٽريلين (US$110 بلين) |
| 2011–2012 | 12.803ٽريلين (US$170 بلين) |
| 2012–2013 | 14.596ٽريلين (US$190 بلين) |
| 2013–2014 | 16.496ٽريلين (US$220 بلين) |
| 2014–2015 | 17.791ٽريلين (US$230 بلين) |
| 2015–2016 | 19.662ٽريلين (US$260 بلين) |
| 2016–2017 | 21.982ٽريلين (US$290 بلين) |
| 2017–2018 | 23.528ٽريلين (US$310 بلين) |
| 2018–2019 | 25.289ٽريلين (US$330 بلين) |
| 2019–2020 | 26.568ٽريلين (US$350 بلين) |
| 2020–2021 | 26.102ٽريلين (US$340 بلين) |
| 2021–2022 | 31.438ٽريلين (US$410 بلين) |
| 2022–2023 | 36.654ٽريلين (US$480 بلين) |
| 2023–2024 | 41.184ٽريلين (US$540 بلين) |
| 2024–2025 | 46.221ٽريلين (US$610 بلين) |
| 2025–2026 | 51.006ٽريلين (US$670 بلين) |
| 2026–2027 | 54.086ٽريلين (US$710 بلين) |
مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، عوامي ميڊيا (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.[159] مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.[160] رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.[161]
رياست جي گاديءَ جو هنڌ ممبئي، ڀارت جو اهم مالي مرڪز پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.[162]
تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.[163]
خدمتن جو شعبو مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.[164] 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.[165]
2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.[164]
مهاراشٽر ڀارت ۾ پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي.
مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.[166] تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.[167][168]
رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، ممبئي شهر، ممبئي مضافات، ٿاڻي، اورنگ آباد، پوني، ناگپور ۽ ناشڪ ۾ مرڪوز آهن.[169] رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.[169]
مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.[170] مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن، ٽاٽا پيٽروڊائن ۽ آئل انڊيا لميٽيڊ شامل آهن.[171]
تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون
[سنواريو]مهاراشٽر ڀارت جي تخليقي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ اشتهاربازي، فن تعمير، فن، دستڪاري، ڊزائن، فيشن، فلم صنعت، موسيقي صنعت، پرفارمنگ آرٽس، اشاعت، تحقيق ۽ ترقي، سافٽ ويئر، رانديڪا ۽ رانديون، ٽيليويزن، ريڊيو ۽ وڊيو گيم صنعت شامل آهن.[حوالو گهربل]
مهاراشٽر ۾ علم تي ٻڌل صنعتن جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ پوني ميٽروپوليٽن علائقو رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.[172] رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.[172]
مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.[173] ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين بالي ووڊ فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.[174] مراٺي فلمون اڳ ۾ گهڻو ڪري ڪولهاپور ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.[175]
مالياتي ۽ سائنسي ادارا
[سنواريو]رياست ۾ رزرو بئنڪ آف انڊيا، بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج، نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا ۽ سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي ڀارتي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن.
مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر (BARC)، نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا، انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ، ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ، ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ، ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا ۽ ائٽامڪ انرجي کاتو شامل آهن.[169]
زراعت ۽ مال پالنا
[سنواريو]
رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.[176] زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. چانور ۽ ٻاجهري جهڙا اناج اهم چوماسي وارا فصل آهن. اهم روڪ فصلن ۾ ڪمند، ڪپهه، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ هيڊ جهڙا مصالحا شامل آهن.[81]
مال پالنا زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي.
آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر زرعي سهڪاري سوسائٽين جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران ڪانگريس جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. کنڊ جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.[177][178][179] کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،[180] ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات
[سنواريو]رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ شيڊيولڊ ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.[172] شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، خانگي بئنڪن، علائقائي ٻهراڙي بئنڪن ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن.
2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ ننڍي ماليات جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.[181] ڀارت جون ٽي وڏيون شهري سهڪاري بئنڪون مهاراشٽر ۾ قائم آهن.[182]
آمدرفت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر ۾ آمدرفت
مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.[183] 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه 267,452 km (166,187 mi) هئي،[184] جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه 4,176 km (2,595 mi)[185] ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه 3,700 km (2,300 mi) هئي.[184]
مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.[186] اهي بسون عام طور ايس ٽي (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ آٽو رڪشا شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.[186]
ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل 50–60 km/h (31–37 mph) رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها 25–30 km/h (16–19 mph) تائين گهٽجي سگهي ٿي.[187]
ريلوي
[سنواريو]اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي ممبئي کان ٿاڻي تائين هلي.[188] مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت انڊين ريلويز جي سينٽرل ريلوي، ويسٽرن ريلوي، سائوٿ سينٽرل ريلوي، ڪونڪن ريلوي ۽ سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس (CSMT) ۽ چرچ گيٽ تي آهن، جڏهن تہ ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن جو هيڊڪوارٽر نوي ممبئي ۾ آهي.[189][190]
ممبئي راجڌاني ايڪسپريس ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر نئين دهلي سان ڳنڍي ٿي.[191] ٿاڻي ۽ CSMT ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.[192] CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ ممبئي مضافاتي ريلوي جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي.
بندرگاهون
[سنواريو]رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون ممبئي بندرگاهه ۽ جواهر لال نهرو بندرگاهه آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.[193] مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.[194] انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.[حوالو گهربل]
هوائي آمدرفت
[سنواريو]ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ پوني بين الاقوامي هوائي اڏو، ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو، ناشڪ هوائي اڏو ۽ شردي هوائي اڏو شامل آهن. اورنگ آباد هوائي اڏو، ڪولهاپور هوائي اڏو، جلگائون هوائي اڏو ۽ نانديد هوائي اڏو رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا (AAI) هلائي ٿي.[195]
ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز (RADPL) کي لاتور، نانديد، بارامتي، عثمان آباد ۽ ياوتمال جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.[195]
مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.[196]
ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ اڪولا، امراوتي، چندرپور، رتناگري ۽ سولاپور شامل آهن.[197]
ميٽرو ريل
[سنواريو]مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ (مها ميٽرو) ڀارت جي حڪومت ۽ مهاراشٽر جي حڪومت جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر ناگپور ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
ممبئي ميٽرو 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.[198]
تعليم
[سنواريو].jpg)
2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.[199]
موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري جان ولسن، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ واسوديو بلونت ڦڙڪي ۽ بال گنگاڌر تلڪ، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ جيوتيرائو ڦولي، ڌونڊو ڪيشو ڪروي ۽ ڀائورائو پاٽيل برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[200][201][202][203]
دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.[204] 1914ع ۾ قائم ٿيل گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.[205] مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ وسنت دادا پاٽيل جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.[206]
پرائمري ۽ ثانوي تعليم
[سنواريو]رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور مراٺي، انگريزي يا هندي آهي، جڏهن تہ اردو پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز (CISCE)، سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن (CBSE)، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ (NIOS) ۽ مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن سان لاڳاپيل آهن.
10+2+3 تعليمي نظام تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ جونيئر ڪاليج، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—آرٽس، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.[حوالو گهربل]
اعليٰ تعليم
[سنواريو]
مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.[207][208] 1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل ممبئي يونيورسٽي رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.[209] ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.[210] مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.[211][212][213]
مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي، انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني، ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني (CoEP)، ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي، انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي، هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ، والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي، ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ (VJTI) ۽ سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ (SPCE) شامل آهن.[214]
انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي، نيشنل ڊفينس اڪيڊمي، فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا، آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج ۽ نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ آءِ آءِ ٽي بمبئي، آءِ آءِ ايم ممبئي ۽ اڳوڻو نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ آءِ آءِ ايم ناگپور ۽ ايمس ناگپور واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور، مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي، مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد، گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي، آءِ ايل ايس لا ڪاليج ۽ سمبائيوسز لا اسڪول شامل آهن.[حوالو گهربل]
زرعي يونيورسٽين ۾ وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي، مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ، ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ ۽ ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ شامل آهن.[215]
رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي، ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي، اتر مهاراشٽر يونيورسٽي، شيواجي يونيورسٽي، سولاپور يونيورسٽي، سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي ۽ راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي ڊيمڊ يونيورسٽي درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي، ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز ۽ تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي شامل آهن.[216]
تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.[217] مقامي ڪميونٽي ڪاليج پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.[218]
بنيادي ڍانچو
[سنواريو]صحت جون سهولتون
[سنواريو]
مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.[219] 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،[220] 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.[221] رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.[221]
رياست ۾ بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام ايوورويڊا سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.[222]
مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ بنيادي صحت مرڪز (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ عوامي صحت جي نظام جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.[223]
2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.[224] رياست جي ڪل زرخيزي جي شرح 1.9 هئي.[225] ٻارڙن جي موت جي شرح 28 هئي، جڏهن تہ ماءُ جي موت جو تناسب 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.[226][227]
عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.[228][229]
صحت جي بيمه اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.[230] مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ نيشنل رورل هيلٿ مشن (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.[230][231][232]
2025ع جي فِسڪل هيلٿ انڊيڪس (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.[233]
توانائي
[سنواريو]
وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.[234][235] توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.[236]
رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور ڪوئلو ۽ قدرتي گئس جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.[237] مهاويترن (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو مهاجنريشن، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.[236]
تائين 2012[تازه ڪاري] مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.[235] رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.[234] مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني (MAHAGENCO) ڪيترائي حرارتي بجلي گهر هلائي ٿي.[238] سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.[239]
ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري
[سنواريو]مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع، هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع ۽ ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB مهاراشٽر حڪومت جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.[240]
مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.[241][242]
ثقافت
[سنواريو]
کاڌا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر جا کاڌا
مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، جوار، ٻاجهر، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ پورڻ پولي، اُڪڙيچي مودڪ ۽ ٿالي پيٺ شامل آهن.[243] گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ بٽاٽا وڙا، مسال پاو، پاو ڀاجي ۽ وڙا پاو مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.[244]
مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ٿالي نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، چپاتي يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل ڀاڪڙي سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ چپاتي يا ڀاڪڙي، دال، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ڀاجي يا اُسل، چٽڻي، ڪوشمبير (سلاد) ۽ ڇاڇ يا سول ڪڙهي شامل هوندا آهن.[244][245]
ڀاجي ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. آمٽي ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور تور دال جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن املي يا امشول ۽ ڳڙ شامل ڪيو ويندو آهي.[244][245] ورڻ سادي دال آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.[246][244]
مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي مالواڻي (ڪونڪڻي)، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.[246] ڪولهاپور تامبڙا رسا ۽ پانڍرا رسا لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.[247] سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ بمبئي ڊڪ، جنهن کي مراٺيءَ ۾ بومبل پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.[حوالو گهربل]
لباس
[سنواريو]
روايتي طور مراٺي عورتن ۾ ساڙي عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.[248] شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ شلوار قميص عام آهن، جڏهن تہ روايتي نوواري يا نو وال لوگڙي جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.[249][250] وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور پيٺڻي، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.[251]
مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي ڌوتي ۽ پيٺا پڻ پائين ٿا.[252] ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ گانڌي ٽوپي روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.[248][253][254] عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ڪولهاپوري ساج مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.[248] شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.[254]
موسيقي
[سنواريو]مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪيرانا ۽ گواليار گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. ڀيم سين جوشي پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.[255]
ڪولهاپور ۽ پوني جهڙن شهرن ڀاوگيت ۽ ناٽيا سنگيت جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.[256] ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.[حوالو گهربل]
تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، جي موسيقي منظرنامي ۾ ريپ جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.[257] ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ بلوز، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.[258] 2006ع ۾ سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.[حوالو گهربل]
مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل[259] ۽ ڪولي گيت شامل آهن.[260]
ناچ
[سنواريو]
مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. لاوڻي رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. وارڪري فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ ابھنگ جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.[261][262]
ڪولي ناچ، جنهن سان ڪولي گيت پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي ڪولي مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.[263][264]
ناٽڪ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مراٺي ناٽڪ
مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ سنگيت ناٽڪ (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي تماشا جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.[265]
مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، فارْس، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. وجي تينڊولڪر، پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي، مهيش ايلڪنچوار، رتناڪر متڪري ۽ ستيش اليڪر جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.[266] مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.[267]
ممبئي ۾ قائم نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو.
ادب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مراٺي ادب
مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ مراٺي ماڻهن جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري مراٺي ٻولي ديوناگري رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي.[268] مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان گيانشوري آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي ڀڳتي سنت گيانشور پاران ڀڳوت گيتا جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ نام ديو ۽ گورا ڪنڀار جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي ابھنگ چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ توڪارام ۽ ايڪناٿ جهڙن ڀڳتي سنتن جون پانڊورنگ جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ رامداس جون رام جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.[269][270]
19هين صديءَ جي مراٺي ادب ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. بال شاستري جامڀيڪر، بال گنگاڌر تلڪ، گوپال هري ديشمک، مهاديَو گووند راناڊي، جيوتيراو ڦلي ۽ وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. ڪيشوسُت جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. هندوتوا جي حامي ويناڪ دامودر ساورڪر پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن.
مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز گيان پيٺ ايوارڊ سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار وشنو سکارام کنڊيڪر ۽ ڀالچندر نيماڊي، ۽ شاعر وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج) ۽ وندا ڪرنديڪر شامل آهن.[271] 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس رام گنيش گڊڪري، ناول نگار هري نارائڻ آپٽي، شاعر ۽ ناول نگار بي. ايس. مرديڪر، پانڊورنگ سداشيو ساني، وينڪٽيش مڊگولڪر، پرلهد ڪيشو اتري، چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر ۽ لڪشمڻ شاستري جوشي شامل آهن. وشواس پاٽيل، رنجيت ديسائي ۽ شواجي ساونت مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ پي. ايل. ديشپانڊي شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.[272] نارائڻ گنگارام سُروي، شانتا شيلڪي، درگا ڀاڳوت، سريش ڀٽ ۽ نريندر جاڌو جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن.
دلت ادب ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.[273] 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.[274]
مهاراشٽر، خاص طور ممبئي ۽ پوني جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. روهنٽن مستري، شوڀا ڊي ۽ سلمان رشدي جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.[275] اردو ادب جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ ڪيفي اعظمي، جان نثار اختر، گلزار ۽ جاويد اختر، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو.
سئنيما
[سنواريو]
مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.[173] ممبئي ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.[279] مرڪزي ڌارا جون هندي فلمون مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون بالي ووڊ فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.[174]
ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم راجا هريش چندر 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ دادا صاحب ڦالڪي ٺاهي هئي.[280] ڦالڪي کي وڏي پيماني تي ڀارتي سئنيما جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.[281] سندس نالي تي قائم دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو ڀارت سرڪار پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.[282]
مراٺي فلمي صنعت جو شروعاتي مرڪز ڪولهاپور هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، وي. شانتارام، راجا ٺاڪر، ڀالجي پينڌارڪر، پرلهد ڪيشو اتري، بابوراو پينٽر ۽ دادا ڪونڊڪي شامل هئا. جديد دور ۾ جبار پٽيل، مهيش مانجريڪر، امول پاليڪر ۽ سنجئي سورڪر جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن.
درگا کوٽي معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.[283] لليتا پوار، سلڀا ديشپانڊي ۽ اوشا ڪرن هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ سميتا پاٽيل، رنجنا ديشمک ۽ ريما لاگو هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. روهني هٽنگڙي ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ گانڌي (1982ع) ۾ ڪستوربا گانڌي جي ڪردار لاءِ بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.[284]
ڀانو اٿيا گانڌي (1982ع) لاءِ بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.[285][286] 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ ارميلا ماتونڊڪر ۽ ماڌوري ڊڪشٽ هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.[حوالو گهربل]
مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ سورياڪانت منڌاري هڪ اهم اداڪار هو.[287] پوءِ شريرام لاگو، نيلو ڦلي، وڪرم گوکلي ۽ دليپ پرڀاولڪر ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. رميش ديو ۽ موهن جوشي مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.[288][289] 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ سچن پلگائونڪر، اشوڪ سراف، لڪشميڪانت بيرڊي ۽ مهيش ڪوٺاري جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.[حوالو گهربل]
ميڊيا
[سنواريو]
مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.[290] رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ نيوز 18 لوڪمت، اي بي پي ماجھا، جئي مهاراشٽر، سام ٽي وي ۽ زي 24 تاس شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ سڪال مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.[290] ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ مهاراشٽر ٽائمز، لوڪ ستا، نوا ڪال، پُڌاري، لوڪمت ۽ سڪال شامل آهن.[291] سپتاهڪ سڪال، گريه شوڀيڪا، لوڪ راجيه، لوڪ پرڀا ۽ چترليکا نمايان مراٺي رسالن مان آهن.[292]
انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس، دي ٽائمز آف انڊيا، هندستان ٽائمز، دي انڊين ايڪسپريس، ممبئي مرر، دي ايشين ايج، مڊ ڊي ۽ دي فري پريس جرنل شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان دي اڪنامڪ ٽائمز، منٽ، بزنس اسٽينڊرڊ ۽ دي فنانشل ايڪسپريس وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.[293] ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي نوا ڀارت، ڪنڙ جي اُدياواڻي، گجراتيءَ جي ممبئي سماچار ۽ اردوءَ جي انقلاب شامل آهن.[294]
مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.[295] سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري دوردرشن جو ڊي ڊي سهيادري نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف ادا ٽي وي ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان ٽائمز گروپ، ڊزني اسٽار، سي اين اين-نيوز18 ۽ زي انٽرٽينمينٽ جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. ملٽي سسٽم آپريٽر ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ زي مراٺي، زي يووا، ڪلرز مراٺي، اسٽار پرواهه، سوني مراٺي ۽ فڪٽ مراٺي شامل آهن.[حوالو گهربل]
آل انڊيا ريڊيو پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ايئر مراٺي، ايف ايم گولڊ ۽ ايف ايم رينبو شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس وِوڌ ڀارتي جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ بگ 92.7 ايف ايم، ريڊيو مرچي، ريڊ ايف ايم، وسنڌرا واهني، ريڊيو ڌمال 24 ۽ ماءِ ايف ايم شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.[296]
ايئرٽيل، بي ايس اين ايل، جيو ۽ وي آءِ مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن ايم ٽي اين ايل ۽ بي ايس اين ايل سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.[297]
رانديون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهاراشٽر ۾ رانديون
ڪرڪيٽ مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، مهاراشٽر، ممبئي ۽ ودربھ، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن ۽ ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن ڪن ٿيون.[298][299][300][lower-alpha 1] ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري بي سي سي آءِ جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي چرچ گيٽ ۾ آهي. رياست ۾ انڊين پريميئر ليگ جي فرنچائز ممبئي انڊينز پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون وانکهيڙي اسٽيڊيم ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا برابورن اسٽيڊيم ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو نيو وي سي اي اسٽيڊيم بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.[301][302]
2023ع جي قومي راندين ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.[303]
ڪٻڊي، کو کو، ڪُشتي ۽ ملاکمب رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪُشتي ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني جاترائن دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.[304][305][306] شوقيه ڪُشتي جا مقابلا هند ڪيسري ۽ مهاراشٽر ڪيسري هر سال منعقد ٿين ٿا.[307] شهري علائقن ۾ بيڊمنٽن، والي بال ۽ ٽينس تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.[308][309] ڪونڪن جي سامونڊي ڪنارن، اولهه گهاٽ جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب پيراگلائيڊنگ، پهاڙن تي چڙهڻ، ٽريڪنگ، جبل چاڙهي، پاڻيءَ جون رانديون ۽ اسڪوبا ڊائيونگ جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.[310][311][312]
مهاراشٽر اوپن ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو اي ٽي پي ٽور 250 جو حصو هو.[lower-alpha 2][313][314] ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار مها لڪشمي ريس ڪورس ۽ پوني ريس ڪورس تي گهوڙن جون ڊربي ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.[315][316] سانچو:Dubious span[317] مهاراشٽر فٽبال ٽيم سنتوش ٽرافي ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. پوني 2008ع ۾ دولت مشترڪه نوجوان راندين جي ميزباني ڪئي.
قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ ممبئي ٽائيگرز ايف سي، ڪينڪري ايف سي، بنگال ممبئي ايف سي ۽ ايئر انڊيا ايف سي شامل آهن.[318] رياست جا ٻه ڪلب ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.[319][اپڊيٽ گھربل آھي] ممبئي گليڊيئيٽرز ۽ پوني مراٺاز ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.[320][321] پُنيري پلٽن ۽ يو ممبا، پرو ڪٻڊي ليگ جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن.
سياحت
[سنواريو]مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، اجنتا، ايلورا جون غارون ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.[322] اجنتا ۽ ايلورا يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، بالي ووڊ، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.[323][324] شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.[325]
پوني شهر ايم ٽي ڊي سي سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي گڻيش اُتسو واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.[326][327][328][329] برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل جابلو تفريحي ماڳ مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا مهابليشور، لوناوالا ۽ ماٿيران، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو چکلدارا شامل آهن.[330]
اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ دکن جي سلطنتن ۽ مراٺا سلطنت جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ ورثي واري سياحت، خاص طور شيواجي جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ شِونيري، راجڳڙهه، سنهاڳڙهه، رائيڳڙهه ۽ پرتاپ ڳڙهه شامل آهن.[331] مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ طور تسليم ڪيو ويو.[332][333]
ترمبڪيشور، تلجا ڀواني، شني شنگناپور، جيوتيبا مندر، اشٽ ونايڪ گڻپتي مندر ۽ پنڌرپور ۾ ڀڳوان پنڊورنگ جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي جيجوري ۾ کنڊوبا مندر، ديوتا کنڊوبا جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ڀنڊار (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.[334] سائي بابا جي شِرڊي واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.[335]
وارڪري فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ پنڌرپور، ديهو ۽ آلندي، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.[336] نانديڙ ۾ واقع سکن جو حضور صاحب گردوارو، جنهن کي تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب پڻ سڏيو وڃي ٿو، سک ڌرم جي پنجن تختن مان هڪ آهي. اورنگ آباد شهر جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي قديم ۽ وچئين دور جا ماڳ آهن، جن ۾ يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ اجنتا ۽ ايلورا جون غارون، دولت آباد قلعو ۽ بيبي جو مقبرو شامل آهن.[337]
مهاراشٽر جي ودربھ علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا ۽ جهنگلي جيوت جا ذخيرا آهن. انهن ۾ امراوتي ضلعي جو ميلگهاٽ ٽائيگر رزرو، چندرپور ضلعي جو تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو،[338] ناگپور ضلعي جو امريد ڪرهنڊلا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو، ناگ زيرا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو ۽ گونڊيا ضلعي جو نويگائون قومي پارڪ (پکين جي پناهه گاهه) شامل آهن.
مهاراشٽر حڪومت جي هڪ سروي موجب، 2009–10ع ۾ رياست ۾ ايندڙ سياحن مان 98 سيڪڙو ملڪي سياح هئا، جڏهن تہ باقي پرڏيهي سياح هئا.[339] پرڏيهي سياحن ۾ آمريڪا، برطانيا، جرمني ۽ گڏيل عرب امارات مان ايندڙ سياحن جو نمايان حصو آهي.[339] رياستي حڪومت مهاراشٽر ۾ سياحت جي منظم ترقي ۽ واڌاري لاءِ مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (ايم ٽي ڊي سي) قائم ڪئي آهي. ايم ٽي ڊي سي رياست جي اهم سياحتي مرڪزن تي تفريحي رهائشگاهن جو مالڪ آهي ۽ انهن جو انتظام سنڀالي ٿو.[340]
نريمان پوائنٽ وٽ مرڪزي ممبئي جو رات جو منظر
پوني ۾ گڻيش اُتسو جو تهوار
مهابليشور ۾ وينا ڍنڍ
پنڌرپور، رياست جو هڪ اهم هندو زيارتگاهه
مانگي-تونگي ۾ اهنسا جو مجسمو، دنيا جو سڀ کان وڏو هڪ پٿر مان تراشيل مجسمو
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ "Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song". 31 January 2023.
- ↑ Jerry Pinto; Naresh Fernandes (2003). Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai. Penguin Books. ص. 237. ISBN 9780143029663.
- ↑ Population Projections for India and States, 2011–2036. July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra Budget Highlights 2026-27". PRS India. 6 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "India: Subnational HDI". Global Data Labs. 17 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) (PDF). National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India. 23 September 2024. ص. A-10.
- ↑ "Maharashtra Tourism". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bhushan Kale (10 December 2014). "उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी". Divya Marathi (مراٺي ۾). Nagpur, Maharashtra, India. اصل نسخو مان 23 June 2015 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ —Prabhu, K. Seeta; Sarker, P.C. (5 September 1992), "Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra", Economic and Political Weekly, 26 (36): 1927–1937, ISSN 0012-9976, JSTOR 4398849
—Pletcher, Kenneth (1 April 2010). The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India. Britannica Educational Publishing. ص. 283. ISBN 978-1-615-30202-4.
—Sundar, K.R. Shyam (2009). "Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra". International Labour Organization (Cornell University): 8–30. - ↑ "Directorate of Municipal Administration".
- ↑ "Directorate of Municipal Administration".
- ↑ —Planning Commission of the Government of India (2007). Maharashtra, Development Report. Academic Foundation. ص. 407. ISBN 978-8-171-88540-4.
—Bhandari Laveesh (2009). Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra. Pearson Education India. ص. 176. ISBN 978-8-131-72343-2. - ↑ —Pletcher, Kenneth (1 April 2010). The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India. Britannica Educational Publishing. ص. 280. ISBN 978-1-615-30202-4. 11 July 2020 تي حاصل ڪيل.
—Mookerjee, Sitanshu; Wanmali, Sudhir Vyankatesh, "Maharashtra", Encyclopædia Britannica, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2020 تي محفوظ ڪيل, 4 July 2020 تي حاصل ڪيل,Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education.
—Sundar, K.R. Shyam (2009). "Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra". International Labour Organization (Cornell University): 8–70. https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl. Retrieved 8 July 2020. - ↑ "HDI: How States Fare in Human Development". Centre for Economic Data & Analysis. 23 January 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "India". UNESCO World Heritage Centre. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Western Ghats". UNESCO World Heritage Centre. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Eleanor Zelliot (1996). "The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief". ۾ Gunther D. Sontheimer (مرتب). Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture. University of Heidelberg.
- ↑ "The Linguist List". The Linguist List. 22 June 2009. اصل نسخو مان 25 December 2009 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Maharashtra State Gazetteers: General Series. Directorate of Government Print., Stationery and Publications. 1967. ص. 208. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 H. H. Risley (1908). Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices (PDF) (Report). ص. 93. اصل نسخو (PDF) مان 6 November 2020 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 K. Balasubramanyam (1965). the mysore. Mittal Publications. ص. 174. GGKEY:HRFC6GWCY6D. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bahadur), Sarat Chandra Roy (Rai (1974). Man in India (انگريزي ۾). A.K. Bose. ص. 40.
- ↑ Tej Ram Sharma (1978). Personal and geographical names in the Gupta inscriptions. Concept Publishing Co., Delhi. ص. 209. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Upinder Singh (2008), A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century آرڪائيو ڪيا ويا 28 March 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., p. 232
- ↑ P. K. Basant (2012), The City and the Country in Early India: A Study of Malwa, pp. 92–96
- ↑ Nayanjot Lahiri (5 August 2015). Ashoka in Ancient India. Harvard University Press. ص. 82. ISBN 978-0-674-05777-7.
- ↑ Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. دهلي: Pearson Education. ص. 229–233. ISBN 978-81-317-1120-0.
- ↑ Thapar, Romila (2002). Early India: From the Origins to AD 1300. University of California Press. ص. 87. ISBN 0-520-24225-4.
- ↑ India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440
- ↑ Ali Javid (2008). World Heritage Monuments and Related Edifices in India. Algora Publishing. ص. 101. ISBN 978-0-87586-484-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Indian History, p. B-57
- ↑ A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203
- ↑ The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300 by Romila Thapar: pp. 365–366
- ↑ Ancient Indian History and Civilization by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384
- ↑ "Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate". The History Files, United Kingdom. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bhasker Anand Saletore (1934). Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646). B.G. Paul. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ A Sketch of the Dynasties of Southern India. E. Keys. 1883. ص. 26–28. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 آرڪائيو ڪيا ويا 31 May 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery". British Library. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Richards, John F. (1995). The Mughal Empire. Cambridge University Press. ص. 112–113. ISBN 9780521566032.
- ↑ J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 آرڪائيو ڪيا ويا 31 May 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "Bijapur (Adil Shah Dynasty)". The History Files, United Kingdom. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bijapur (Vijapura), the historic city". Bijapur district administration. اصل نسخو مان 22 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pearson, M. N. (1976). "Shivaji and the Decline of the Mughal Empire". The Journal of Asian Studies 35 (2): 221–235. doi:. ISSN 0021-9118. https://www.jstor.org/stable/2053980. Retrieved 12 August 2023.
- ↑ Osborne, Eric (2020). "The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707". Small Wars & Insurgencies 31 (5): 988–1009. doi:. ISSN 0959-2318. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20.
- ↑ Gordon, Stewart (1993). The Marathas 1600–1818. The New Cambridge History of India. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139. ISBN 978-0-521-26883-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 August 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sridharan, K. (2000). Sea: Our Saviour. New Age International (P) Ltd. ISBN 978-81-224-1245-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Nehru, Jawaharlal (1 February 2008). Discovery of India (انگريزي ۾). Penguin Random House India Private Limited. ISBN 978-93-85990-05-2. 30 August 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada"". archive.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ N. G. Rathod (1994). The Great Maratha Mahadaji Scindia. Sarup & Sons. ص. 180. ISBN 978-81-85431-52-9. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sharma, Yogesh (2010). Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India. Primus Books. ص. 66. ISBN 978-93-80607-00-9. 2 October 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ R. V. Russell (1997). The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II). Library of Alexandria. ص. 8. ISBN 978-1-4655-8294-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chhabra, G. S. (2004). Advanced study in the history of modern India ([3rd ed.] ڇاپو). New Delhi: Lotus Press. ص. 24–25. ISBN 978-8189093075. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jaffe, James (2015). Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India. Cambridge UK: Cambridge University Press. ص. 68–96. ISBN 978-1107087927. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Wadia, Sorab P. N. (1897). The institution of trial by jury in India. University of Michigan. ص. 29–30.
jury poona.
- ↑ Heitzman, James (2008). The city in South Asia (1st ڇاپو). London: Routledge. ص. 125. ISBN 978-0415574266.
- ↑ Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2). Government Central Press. 1885. ص. 156. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Keer, Dhananjay (1997). Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution ([New ed.] ڇاپو). Bombay: Popular Prakashan. ص. 24. ISBN 978-81-7154-066-2. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Naregal, Veena (2002). Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism. London: Anthem Press. ISBN 978-1843310549. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"
- ↑ Ramanna, Mridula (2012). Health care in Bombay Presidency, 1896–1930. Delhi: Primus Books. ص. 102. ISBN 9789380607245. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kosambi, Meera; Feldhaus, Ann (2000). Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra. New Delhi: Orient Longman. ص. 139. ISBN 9788125018780. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chavan, Dilip (2013). Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars. ص. 136–184. ISBN 978-1443842501. 13 December 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Deo, Shripad D. (1996). Natarajan, Nalini (مرتب). Handbook of twentieth century literatures of India. Westport, Conn.: Greenwood Press. ص. 212. ISBN 978-0313287787. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rajyashree (1994). Goparaju Sambasiva Rao (مرتب). Language Change: Lexical Diffusion and Literacy. Academic Foundation. ص. 45–58. ISBN 978-81-7188-057-7.
- ↑ Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. Modern Asian Studies, 10(3), pp.321–348.
- ↑ "B.G. Kher – Profile and biography City". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of Kolhapur City". Kolhapur Corporation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Radheshyam Jadhav (30 April 2010). "Samyukta Maharashtra movement". The Times of India. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Samyukta Maharashtra movement". Daily News and Analysis. 1 May 2014. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". Economic and Political Weekly, 24.
- ↑ Bhagwat, Ramu (3 August 2013). "Linguistic states". The Times of India. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Banerjee, S. (1997). "The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra". Economic and Political Weekly 32 (40): 2551–2560.
- ↑ "Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole". The Economic Times. 1 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sirsikar, V.M. (1966). Politics in Maharashtra, Problems and Prospects (PDF). Poona: University of Poona. ص. 8. اصل نسخو (PDF) مان 29 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 November 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Belgaum border dispute". Deccan Chronicle. 30 July 2014. 12 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Prabhu, Nagesh (30 December 2021). "The dispute over Belagavi". The Hindu. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "AgriData". اصل نسخو مان 14 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "Maharashtra Geography". Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Western Ghats as world heritage site". The Times of India. 2 July 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "State Farmer Guide". Government of India. Ministry of Agriculture. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Maharashtra Rivers". Maharashtra Tourism. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Geographical set up" (PDF). Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cities of Maharashtra". Maharashtra Tourism. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Regions in Maharashtra". Discover India Portal. اصل نسخي مان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "United Nations Development Programme". گڏيل قومون. اصل نسخو مان 1 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A Deccan Odyssey destination". Maharashtra Tourism. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Asian Review. 1898. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Agro Climatic Zones of Maharashtra" (PDF). زراعت واري وزارت. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Swain, S.; ۽ ٻيا (July 2017). "Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India". 2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS). جلد 2017. ص. 5505–5507. doi:10.1109/IGARSS.2017.8128250. ISBN 978-1-5090-4951-6. S2CID 26920225.
- ↑ "Climate - ENVIS". Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Guhathakurta, Pulak; Saji, Elizabeth (1 June 2013). "Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra". Journal of Earth System Science 122 (3): 639–649. doi:. Bibcode: 2013JESS..122..639G.
- ↑ Mall, R. K.; Gupta, Akhilesh; Singh, Ranjeet; Singh, R. S.; Rathore, L. S. (2006). "Water resources and climate change: An Indian perspective". Current Science 90 (12): 1610–1626.
- ↑ "Climate of Maharashtra" (PDF). Public Library. اصل نسخو (PDF) مان 19 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. Maharashtra (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. آرڪائيو ڪيا ويا 4 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "The State's forest cover". Wildlife Conservation Trust, Mumbai. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 14 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Forest department". Forest Management system. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 13 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board" (PDF). Maharashtra Forest Department. اصل نسخو (PDF) مان 19 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About Us | Maharashtra State Biodiversity Board". Maharashtra State Biodiversity Board. اصل نسخو مان 14 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Forest Types". Maharashtra Forest. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 8 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Melghat Forests". Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Nagzira Wildlife Sanctuary". Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 19 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Flora And Fauna of Maharashtra". Discovered India. اصل نسخي مان 7 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Study identifies 1,527 species of marine fauna in state". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Districts" آرڪائيو ڪيا ويا 12 September 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., maha.gov.in
- ↑ "Talukas of Maharashtra". District department. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 15 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal". mahavillages.mahabhumi.gov.in. 2025-10-02 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "District level governance" (PDF). The Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Department of Panchayati Raj". Ministry of Panchayati Raj. اصل نسخو مان 9 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Panchayati raj in state" (PDF). Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Maharashtra regional and town planning" (PDF). Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Short title and extent" (PDF). Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of Municipal Corporation" (PDF). Maharashtra Pollution Control Board (MPCB). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps". Government of Maharashtra. 8 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A-2 Decadal Variation In Population Since 1901". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. اصل نسخو مان 10 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Provisional population totals". Census India. ڀارت جي آدمشماري. اصل نسخو مان 26 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population of Maharashtra 2011 census". Press Population. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "Population proportion in Maharashtra" (PDF). يونيسيف. اصل نسخو (PDF) مان 28 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Census India Info" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 21 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra". The Times of India. 22 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Verma, Monika (2011). "Return of the Politics of Nativism in Maharashtra". The Indian Journal of Political Science 72 (3): 747–758.
- ↑ Dahiwale, S. M. (1995). "Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra". Economic and Political Weekly 30 (6): 336–342.
- ↑ "Census of India 2011, PCA Maharashtra" (PDF). Director of Census Operations Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Tribals of Maharashtra". Central Cluster UUPGS. اصل نسخو مان 21 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 "Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra". censusindia.gov.in. Registrar General and Census Commissioner of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "auto". - ↑ "The Maharashtra Official Languages Act, 1964" (PDF). Bombay High Court. اصل نسخو (PDF) مان 2 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Most spoken language in Maharashtra". The Times of India. 14 July 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, آرڪائيو ڪيا ويا 3 April 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.
- 1 2 "Population by Religion - Maharashtra". censusindia.gov.in. Registrar General and Census Commissioner of India. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population by religion community – 2011". Census of India, 2011. The Registrar General & Census Commissioner, India. اصل نسخو مان 25 August 2015 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Benaim, Rachel Delia (23 February 2015). "For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones". Tablet Magazine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ PTI (26 July 2016). "Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study". The Hindu (Indian English ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra in elite group with 83% literacy". The Times of India. 19 July 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above". Census of India. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Legislative assembly Maharashtra". Congress. Maharashtra Congress. اصل نسخو مان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable". The Economic Times. 11 April 2024. 25 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Fifteenth Lok Sabha members". Parliament of India. Lok Sabha. اصل نسخو مان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Members of Rajya Sabha". Parliament of India. Rajya Sabha. اصل نسخو مان 5 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Council of Ministers". Government of J & K. J & K Raj Bhavan. اصل نسخو مان 29 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "CM Selection". Election Commission. Election Commission of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Official Government Portal - Government of Maharashtra".
- ↑ "State body info". Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 15 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra".
- ↑ "Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra".
- ↑ "Police Organization of Maharashtra | Home Department | India" (انگريزي ۾). 2025-10-02 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Government of Maharashtra". citizen.mahapolice.gov.in. 2025-10-02 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry" (PDF). Government of Maharashtra. اصل نسخو (PDF) مان 17 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Introduction". The Bombay High Court. اصل نسخو مان 20 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of High Court of Bombay". bombayhighcourt.nic.in. اصل نسخو مان 20 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The High Court of Bombay". High Court of Bombay. اصل نسخو مان 20 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "State supports all-India judicial service proposal". The Indian Express. Indian Express Group. 14 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Introduction to Maharashtra Judiciary". Maharashtra Judicial Academy. اصل نسخو مان 6 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "District Courts, Maharashtra". Maharashtra Judiciary. اصل نسخو مان 16 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Governing Council". High Court of Bombay. اصل نسخو مان 22 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra Judicial Academy" (PDF). csi-sigegov.org/. Computer Society of India. اصل نسخو (PDF) مان 8 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices)". Handbook of statistics on Indian economy. Reserve Bank of India. 15 September 2011. اصل نسخو مان 9 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Planning Commission of the Government of India (2007). Maharashtra, Development Report. Academic Foundation. ص. 55–56. ISBN 978-81-7188-540-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State". Department of Environment. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 1 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Overview of MSSIDC". The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - ↑ Pachouly, Manish (9 August 2011). "Taxpayers in Maharashtra". Hindustan Times. HT Media Ltd. اصل نسخو مان 7 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gupta, Cherry (21 February 2025). "Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024". The Indian Express. 2 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Service sector synopsis on Maharashtra" (PDF). RBI's Regional Office – Mumbai. Reserve Bank of India. اصل نسخو (PDF) مان 1 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Economic Survey" (PDF). Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "India's top 25 states with highest GDP". Rediff.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March)". Reserve Bank of India. 12 May 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest". Hindustan Times. 25 November 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "Industrial investments in Maharashtra". Delhi Mumbai industrial corridor portal. اصل نسخو مان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra service sector". Maharashtra Business and Service Directory. اصل نسخو مان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Public Sector Undertakings". Planning Commission. اصل نسخي مان 2 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India" (PDF). Industry Department. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Media and Entertainment Industry -Brief Introduction". ibef.org/. India Brand Equity Foundation (IBEF). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Richard Corliss (16 September 1996). "Hooray for Bollywood!". Time. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 آرڪائيو ڪيا ويا 11 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ S.S. Kalamkar (14 September 2011). Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants. Allied Publishers. ص. 18, 39, 64, 73. ISBN 978-81-8424-692-6.
- ↑ Lalvani, Mala (2008). "Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective". The Journal of Development Studies 44 (10): 1474–1505. doi:.
- ↑ Patil, Anil (9 July 2007). "Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra". Rediff India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Banishree Das; Nirod Kumar Palai & Kumar Das (18 July 2006). "Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime" (PDF). XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mahanand Dairy". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra" (PDF). National Commission for Women, New Delhi. اصل نسخو (PDF) مان 29 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Top urban co-op banks set to expand area of operations". 7 June 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Multimodal transportation system in state". Mumbai Metropolitan Region Development Authority. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Public Private Partnerships in India". pppinindia.com/. Ministry of Finance. اصل نسخو مان 30 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of State-wise National Highways in India". knowindia.gov.in/. Government of India. اصل نسخو مان 5 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "The Maharashtra State Road Transport Corporation". msrtc.gov.in/. Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Village speed limit in maharashtra". rediff.com/. Rediff News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Raghunathan, V.; Prasad, V. (1 July 2015). "The Birth of the East India Railway". Beyond the Call of Duty. HarperCollins Publishers India. ISBN 9789351772651.
- ↑ "Western Railway in its present form". Indian Railways. Western Railway. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Central Railway's Head Quarter". Central Railway. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mumbai-New Delhi Rajdhani Express". The Times of India. 20 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Thane is busiest railway station in Mumbai". The Times of India. 19 May 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of ports in Maharashtra". Regional Port Offices. Maharashtra Maritime Board. اصل نسخو مان 3 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sea ports of Maharashtra". Geo cities organisation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Reliance Airport gets five projects on lease". The Times of India. 6 August 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "MIDC projects". Maharashtra Airport Development Company. اصل نسخو مان 26 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Statewise airfield list". cad.gujarat.gov.in/. Director Civil Aviation, Government of Gujarat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mumbai Metro inaugurated, opens for public today". Mid-day (انگريزي ۾). 8 June 2014. 2 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Literacy in India". Census of India. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak". ncte-india.org/. NCTE: National Council For Teacher Education. اصل نسخو مان 5 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher". sikhinstitute.org/. Institute of Sikh Studies. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education". countercurrents.org/. Counter Currents news portal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ George Smith (7 June 2012). Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East. Cambridge University Press. ص. 50. ISBN 978-1-108-05045-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Poona Engineering Class and Mechanical School". College of Engineering, Pune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure (PDF). 2018. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bhosale, Jayashree (10 November 2007). "Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra". اصل نسخو مان 10 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "State University". University Grants Commission. اصل نسخو مان 22 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Universities of Maharashtra". Education information of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Swami, V.N. (2020). विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक (مراٺي ۾). Latur, India: Vidyabharti Publication. ص. 65.
- ↑ "Mumbai University Affiliated Colleges". University of Mumbai. اصل نسخو مان 9 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "10 Indian universities in developing nations top 100 list". The Times of India. 5 December 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "India's Best Universities for 2013". India Today. 12 May 2013. اصل نسخو مان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Top colleges in state". India Today. اصل نسخو مان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of autonomous institutes in Maharashtra" (PDF). University Grants Commission. اصل نسخو (PDF) مان 2 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Welcome to MCAER official website". mcaer.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of Deemed Universities" (PDF). aicte-india.org. All India Council for Technical Education. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Melsens, S.; Mangaonkar–Vaiude, P.; Bertels, Inge (2017). Campbell, James (مرتب). Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference. Cambridge UK: The Construction History Society. ص. 27–38. ISBN 978-0-9928751-3-8. 3 October 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chhapia, Hemali (11 March 2021). "Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ George, Alex; Nandraj, Sunil (1993). "State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis". Economic and Political Weekly 28 (32/33): 1671–1683.
- ↑ "List of hospitals in state". Government of Maharashtra. 26 May 2014 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - 1 2 "List of Women Hospital". Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 27 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dabhade, Sangeeta (2013). "Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators". Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University 6 (4): 411. doi:.
- ↑ "Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012". Archive.org. 16 February 2012. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Inequality- adjusted Human Development Index for India's states" (PDF). United Nations Development Programme. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Health Indicators of Maharashtra". Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Impressive drop in maternal, infant mortality rates". The Hindu. 8 July 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Infant Mortality Rate". Government of Maharashtra. اصل نسخي مان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "1 1 Medical Education & Drugs Department" (PDF). Government of Maharashtra. اصل نسخو (PDF) مان 19 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Public health department". Government of Maharashtra. اصل نسخو مان 4 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Health Intelligence & Vital Statistics" (PDF). Government of Maharashtra. اصل نسخو (PDF) مان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra tie up for diagnostic facilities". The Hindu. 17 May 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra State Health Status". Government of Maharashtra. 2 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gupta, Cherry (28 January 2025). "India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025". The Indian Express. 19 February 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Maharashtra used up 1193 MW more power in winter". The Times of India. The Times Group. 22 February 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Indian Power Sector". indianpowersector.com/. Ministry of Power. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Electricity Governance Initiative" (PDF). electricitygovernance.wri.org/. Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Electricity tariff in Maharashtra" (PDF). mercindia.org.in/. Maharashtra State Electricity Board. اصل نسخو (PDF) مان 12 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility". mahagenco.in/. Maharashtra State Power Generation Company. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Power demand-supply position of the state of Maharashtra". Green guide. 27 November 2012. اصل نسخو مان 31 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Introduction". MPCB. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned". TheIndianExpress. 27 June 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Plastic Waste Management in Maharashtra". Maharashtra Pollution Control Board. 23 June 2018. اصل نسخو مان 21 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Asha Khatau (February 2004). Epicure S Vegetarian Cuisines Of India. Popular Prakashan. ص. 12, 63. ISBN 978-81-7991-119-8.
- 1 2 3 4 "Cuisine of Maharashtra". marathiheritage.com. Maharashtra Heritage news portal. اصل نسخو مان 8 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Maharashtra Recipes". food.ndtv.com. NDTV. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Maharashtrian food". maharashtratourism.gov.in/. Government of Maharashtra. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Marathé, Kaumudi (2009). The Essential Marathi Cookbook (انگريزي ۾). Penguin Books. ISBN 978-0-14-306802-0.
- 1 2 3 "Costumes of Maharashtra". Maharashtra Tourism. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kher 2003.
- ↑ Ghurye, Govind Sadashiv (1995) [1966]. Indian Costume (2nd ڇاپو). Bombay: Popular Prakashan. ص. 186. ISBN 978-81-7154-403-5. 22 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kher, Swati (2003). "Bid farewell to her". Indian Express, Mumbai Newsline. اصل نسخو مان 1 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 10 October 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ghurye, Govind Sadashiv (1995) [1966]. Indian Costume (2nd ڇاپو). Bombay: Popular Prakashan. ص. 177. ISBN 978-81-7154-403-5. 22 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bhanu, B.V. (2004). People of India: Maharashtra, Part 2. Mumbai: Popular Prakashan. ص. 1033, 1037, 1039. ISBN 978-81-7991-101-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Traditional costumes of Maharashtra". Marathi Heritage Organisation. اصل نسخو مان 28 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Grimes, Jeffrey Michael (December 2008). The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition (Thesis). CiteSeerX 10.1.1.390.2265. hdl:2152/18235. سانچو:ProQuest.
- ↑ Pinglay, Prachi (10 December 2009). "Plans to start India music awards". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Datta, Jayanti (July 2020). "A New Sense of the Sacred". PostScriptum (ii): 234–245. ISSN 2456-7507. https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf. Retrieved 14 February 2022.
- ↑ Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).
- ↑ Krishnamachari, Suganthy (16 August 2018). "The Gondhala music of Maharashtra". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Zelliot, Eleanor; Berntsen, Maxine (1988). The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra. Albany, N.Y.: State University of New York Press. ص. 174. ISBN 978-0-88706-662-7. 26 May 2016 تي حاصل ڪيل.
gondhali maharashtra.
- ↑ Kumar, Raj, مرتب (2003). Essays on Indian music. New Delhi: Discovery Pub. House. ص. 12. ISBN 978-81-7141-719-3. 20 June 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mandpe, Asha (10 March 2011). "Vibrant colours of Maharashtra". The Times of India. The Times Group. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dances of Maharashtra". marathiheritage.com/. Maharashtra Heritage news portal. اصل نسخو مان 14 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ed, Alison Arnold (2000). The Garland encyclopedia of world music. New York: Garland. ص. 726–730. ISBN 978-0-8240-4946-1. 20 June 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dharwadker, Aparna Bhargava (2009). Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947. University of Iowa Press. ص. 314 and 368. ISBN 978-1-58729-642-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Modern Marathi theatre had milestones, limitations." The Times of India. 7 June 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sengupta, Ashis (2014). Mapping South Asia Through Contemporary Theatre. Basingstoke, Uk and New York, US: Palgrave MacMillan. ص. 88. ISBN 978-1-137-37513-1. 5 October 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra's Regional Literature". discoveredindia.com/. Discovery Channel. اصل نسخي مان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Singh. The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination. Pearson Education India. ص. 120. ISBN 978-81-317-1753-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Indian History. Tata McGraw-Hill Education. 2011 [1st pub. 1960]. ص. B–244. ISBN 978-0-07-132923-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Jnanpith Laureates Official listings". اصل نسخو مان 18 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Deshpande, G. P. (1997). "Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures". Economic and Political Weekly 32 (44/45): 2885–2892.
- ↑ Muthukkaruppan, Parthasarathi (January 2018). "Preliminary Remarks on Dalit Poetry". Rethinking Marxism 30 (1): 61–71. doi:.
- ↑ Natarajan, Nalini; Emmanuel Sampath Nelson (1996). "Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo". Handbook of twentieth-century literatures of India. Greenwood Publishing Group. ص. 363. ISBN 0-313-28778-3.
- ↑ Bhattacharya, Rebecca (April–June 2017). "Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry". Research Journal of English Language and Literature 5 (2). http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf.
- ↑ Brand, Madeleine (15 April 2005). "Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World'". NPR. 17 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity". Dawn. 19 April 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "'The Biggest Film Star in the World'". Newsweek. 21 April 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Film City - Mumbai". Ffo.gov.in. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन". Amar Ujala (هندي ۾). 1 April 2021. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pandey, Manish (4 April 2021). "भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार". Dainik Jagran (هندي ۾). 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dadasaheb Phalke Awards". Directorate of Film Festivals. اصل نسخو مان 26 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films". Rediff.com. اصل نسخو مان 21 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "1983 Film Supporting Actress". BAFTA Awards. اصل نسخو مان 14 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Search Results". Academy Awards Database Search. Academy of Motion Picture Arts & Sciences. اصل نسخو مان 14 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "1983" (انگريزي ۾). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. 5 October 2014. 22 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Suryakant Mandare". 4 March 2016. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The legend from Kolhapur". The Indian Express (انگريزي ۾). 22 July 2011. 22 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star". The Times of India (انگريزي ۾). 4 September 2020. 22 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Highest Circulated amongst ABC Member Publications" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 18 September 2017 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62
- ↑ "IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light". Exchange4media.com. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Prominent financial dailies". India Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25
- ↑ "Profile display". karmayog.org/. National Film & Television Industry Committee-Maharashtra. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - ↑ "Radio stations in Maharashtra, India". Asia Waves. 8 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle" (PDF). Bharat Sanchar Nigam Limited. اصل نسخو (PDF) مان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mumbai Cricket Association". Mumbai Cricket Association. 30 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Vidarbha Cricket Association, Nagpur". Vidarbha Cricket Association. 30 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dubey, Jyotindra (4 June 2019). "Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975?". India Today. Living Media. 30 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Brabourne Stadium". Cricinfo. 30 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Wankhede Stadium". Cricinfo. 30 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Utathya Nag (12 October 2022). "National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners".
- ↑ Shodhganga. "Sangli District" (PDF). Shodhganga.inflibnet.ac.in. 17 April 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races". The Times of India. 19 October 2012. 17 April 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ TALEGAON DASHASAR. Maharashtra: The Gazetteers Department.
- ↑ "Hind Kesari Kushti kicks off". The Indian Express. 30 October 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.
- ↑ Kejal Joshi-Reddy; Veena Kamble; Pooja Kunte; Polly Hardy-Johnson; Caroline HD Fall; Mary Barker; Susie Weller; Chittaranjan S. Yajnik et al. (2021). "Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study". Public Health Nutrition 24 (16): 5299–5308. doi:. PMID 32981556. PMC 10195224. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf.
- ↑ Nilesh Upadhye (2019). "The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra". Atithya: A Journal of Hospitality 5 (1): 41–42.
- ↑ Gunaji, Milind (2010). Offbeat tracks in Maharashtra (2nd ڇاپو). Popular Prakashan. ISBN 978-81-7991-578-3.
- ↑ "Adventure activities in Maharashtra". discoveredindia.com/. Discovery India. اصل نسخي مان 25 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About us: Tata Open Maharashtra". maharashtraopen.com. اصل نسخو مان 29 January 2022 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis". ATP Tour. اصل نسخو مان 28 June 2022 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "The Mahalaxmi Race Course". Royal Western India Turf Club. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Pune Race Course". Royal Western India Turf Club. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.
- ↑ "Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation". FIFA World Cup 2014, Brazil. اصل نسخو مان 21 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Gridiron league launched in India". The Times of India. Press Trust of India. 5 August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India". Elite Football League of India. 18 September 2012. اصل نسخو مان 21 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mumbai Gladiators". Elite Football League of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Athma, Prashanta; Nalini, G. (2013). "Tourism in India- An Analysis". International Journal of Management Prudence 5 (1): 25–35. سانچو:ProQuest.
- ↑ Nallathiga, Ramakrishna (September 2006). "Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai". ITPI Journal 3 (3): 67–72.
- ↑ Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.
- ↑ Udas-Mankikar, Sayli (March 2020), "24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook" (PDF), ORF Issue Brief, Observer Research Foundation, ISBN 978-93-89622-71-3, اصل نسخو (PDF) مان 16 June 2022 تي محفوظ ڪيل
- ↑ Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []
- ↑ Kale, Pramod (1979). "Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films". Economic and Political Weekly 14 (35): 1511–1520.
- ↑ Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.
- ↑ Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.
- ↑ Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK
- ↑ Kohli, M. S. (2002). Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage. New Delhi: Indus Publ. Co. ص. 263–266. ISBN 9788173871351.
- ↑ Tulsian, Vrinda (12 July 2025). "Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label". Hindustan Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mutha, Snehal (12 July 2025). "UNESCO World Heritage status granted to 12 forts". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Singh, K.; Bhanu, B.V. (2004). People of India. Mumbai: Anthropological Survey of India. ص. LIX. ISBN 9788179911013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Shinde, Kiran (2018). "Governance and Management of Religious Tourism in India". International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage 6 (1). doi:.
- ↑ Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". International Journal of Environmental Sciences, 3(6), pp. 2269–2277.
- ↑ Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra.
- ↑ Mhatre, Shridhar. "Amazing Maharashtra: Tadoba National Park". Amazing Maharashtra. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Tourism Survey for State of Maharashtra" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 15 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About MTDC". Maharashtratourism.gov.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 5 November 2017 تي حاصل ڪيل.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]
| وصفون وڪي لغت تان |
| ميڊيا وڪيميڊيا العام تان |
| خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان |
| قول وڪي قول تان |
| ماخذي متن وڪي ماخذ تان |
| درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان |
| سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان |
| سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان |
- Government
- General information
- مهاراشٽر سرڪاري اشاعتن جا ويب وسيلا، جيڪي ڪولوراڊو بولڊر يونيورسٽي جون لائبريريون مهيا ڪن ٿيون
- Maharashtra تي انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا
- سانچو:Osmrelation-inline
سانچو:Maharashtra سانچو:States and territories of India
- ↑ ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.
- ↑ مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.
<ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو- صفحا جنم ۾ غير-انگي فارميٽ.نم آرگيومينٽ آھي
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Coordinates on Wikidata
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from April 2026
- Articles with invalid date parameter in template
- Pages using infobox Indian state or territory with unknown parameters
- CS1 مراٺي-language sources (mr)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- CS1: unfit URL
- CS1 Indian English-language sources (en-in)
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from July 2024
- CS1 maint: deprecated archival service
- Articles containing potentially dated statements from 2012
- All articles containing potentially dated statements
- CS1 هندي-language sources (hi)
- Wikipedia articles in need of updating from October 2022
- All Wikipedia articles in need of updating
- انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا ڳنڍڻ سان مضمون
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BNF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- NLA سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- مھاراشٽرا
- اولهائين ڀارت
- ڀارت جي رياستون
- اولهائين ڀارت جون رياستون
- ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا
- 1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
- ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
- ٽٽل فائيل ڳنڍڻن وارا صفحا
- حوالن ۾ چُڪَ وارا صفحا