مواد ڏانھن هلو

مڌيا پرديش

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
مڌيا پرديش
رياست
اشتاق: مڌيا ( معنيَ: ' وچيون') ۽ پرديش (معني: 'صوبو يا خطو')
مڌيا پرديش انڊيا جي نقشي ۾ ڏيکاريل
مڌيا پرديش انڊيا جي نقشي ۾ ڏيکاريل
Coordinates: 23°15′00″N 77°25′01″E / 23.25°N 77.417°E / 23.25; 77.417
ملڪ ڀارت
خطومالوا , بنديل کنڊ , باغيل کنڊ, نمار , مھاڪوشال ۽ گرد ( گرد واري خطي ۾ چمبل پڻ شامل آهي )
قيام1 نومبر 1956
گاديءَ جو هنڌڀوپال
وڏي ۾ وڏو شھراندور
مڌيا پرديش ۾ ڪل ضلعا52
حڪومت
• باڊيمڌيا پرديش جي حڪومت
• گورنرمنگوڀائي سي. پٽيل
• وزيراعلي موهن يادَو (بي جي پي)
• ليجسليچر ھڪ ايواني (230 سيٽون)
• ھاء ڪورٽ مڌيا پرديش ھاء ڪورٽ
ايراضي
• رياست308,252 km2 (119,017 sq mi)
ايراضي درجوپکيڙ مطابق انڊيا جي رياستن ۾ ٻيون نمبر
آبادي
 (2011)[1]
• ڪل72,626,809
• درجوآبادي مطابق انڊيا جي رياستن ۾ پنجون نمبر
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
• شهري
20,059,666
• ٻهراڙي
52,537,899
GDP (2018–19)
وقتي علائقوUTC+05:30 (انڊيا جو معياري وقت)
پوسٽل ڪوڊ
45xxxx-46xxxx-47xxxx-48xxxx
ڊائلنگ ڪوڍ91-07xxx
آء ايس او 3166 ڪوڊIN-MP
ايڇ ڊي آء (2017)Increase 0.594[3]
medium · 26th
تعليمي شرح (2011)70.6%[1]
جنسي سراسري (2011)931[4]
سرڪاري ٻوليونھندي [5]
ويب سائيٽmp.gov.in
علامتون جي علامتون
گيتمڌيا پرديش گان
ٻولي ھندي
پکي انڊين پيراڊائيز فلاء ڪيچر
مڇي مھسير [6]
گل اڇو للي
ميوو انب
وڻ بڙ جو وڻ
رقصمانچ

مڌيا پرديش (/ˌmɑːdjə prəˈdɛʃ/;[7] hi؛ lit. 'مرڪزي صوبو') وچ هندستان ۾ واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ڀوپال آهي. ٻين وڏن شهرن ۾ اندور، گواليار، جبلپور، ڇندواڙا ۽ ساگر شامل آهن. مڌيا پرديش پکيڙ جي لحاظ کان هندستان جي ٻي وڏي رياست ۽ آباديءَ جي لحاظ کان پنجين وڏي رياست آهي، جنهن جي آبادي 7 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ راجسٿان، اتر اوڀر ۾ اتر پرديش، اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهه، ڏکڻ ۾ مهاراشٽر ۽ اولهه ۾ گجرات جون رياستون واقع آهن.[8]

هاڻوڪي مڌيا پرديش ۾ شامل علائقي ۾ قديم اونتي مهاجنپد جو علائقو بہ شامل هو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ اجئين (جنهن کي اونتيڪا پڻ چيو ويندو هو) ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران هڪ اهم شهر طور اُڀريو. ان کان پوءِ هن علائقي تي هندستان جي ڪيترن ئي وڏن شاهي گهراڻن حڪومت ڪئي. مراٺا سلطنت 18هين صديءَ جي گهڻي حصي دوران هن علائقي تي غالب رهي. 19هين صديءَ ۾ ٽين اينگلو-مراٺا جنگ کان پوءِ هن علائقي کي برطانوي راڄ هيٺ ڪيترين ئي نوابي رياستن ۾ ورهايو ويو ۽ ان جا مختلف حصا سينٽرل پراونسز اينڊ برار ۽ سينٽرل انڊيا ايجنسي ۾ شامل ڪيا ويا. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ سينٽرل پراونسز اينڊ برار جو نالو بدلائي مڌيا پرديش رکيو ويو ۽ ناگپور کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ان وقت هن رياست ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا ۽ هاڻوڪي مهاراشٽر جو اتر اوڀر وارو حصو شامل هئا. ساڳئي وقت سينٽرل انڊيا ايجنسي جو نالو بدلائي مڌيا ڀارت رکيو ويو، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جي اتر اولهه وارن علائقن جا حصا شامل هئا ۽ گواليار کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻائي ان کي هڪ الڳ رياست بڻايو ويو. 1956ع ۾ انهن رياستن جي نئين سر تنظيم ڪري انهن کي ونڌيا پرديش ۽ ڀوپال سان ملائي نئين مڌيا پرديش رياست قائم ڪئي وئي. مراٺي ڳالهائيندڙ ودربھ علائقي کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. پکيڙ جي لحاظ کان هيءَ رياست 2000ع تائين هندستان جي سڀ کان وڏي رياست هئي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر واري ڇتيس ڳڙهه علائقي کي ڌار ڪري هڪ الڳ رياست بڻايو ويو.

مڌيا پرديش جي معيشت هندستان ۾ 10هين وڏي معيشت آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) INR9.17ٽريلين (US$120 بلين) آهي، جڏهن تہ رياست جي في ماڻهو آمدني INR109,372 (US$1272) آهي، جيڪا ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي.[2] انساني ترقيءَ جي اشاري ۾ مڌيا پرديش هندستاني رياستن ۾ 23هين نمبر تي آهي.[9] معدني وسيلن سان مالا مال مڌيا پرديش وٽ هندستان ۾ هيرن ۽ ٽامي جا سڀ کان وڏا ذخيرا آهن. رياست جي 25.14 سيڪڙو ايراضي ٻيلن هيٺ آهي.[10]

مڌيا پرديش ۾ زرعي واڌ جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ رهي آهي، جيڪا گذريل چئن سالن دوران سراسري طور 20 سيڪڙو کان مٿي رهي.[when?] رياست دالين، تيل وارن ٻجن، سويابين، چڻن، مٽر، ٿوم، امرود ۽ دوائن ۽ خوشبودار ٻوٽن جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ اڳڀري آهي. رياست جي سالياني عملي منصوبي جي حصي طور باغبانيءَ کي هٿي ڏني پئي وڃي.[11] رياست جي سياحت واري صنعت ۾ نمايان واڌ ٿي آهي ۽ 2010–11ع ۾ مڌيا پرديش نيشنل ٽوئرزم ايوارڊز ۾ پهريون نمبر حاصل ڪيو.[12] تازن سالن ۾ رياست جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح قومي سراسري کان مٿي رهي آهي.[13] 2019–20ع ۾ رياست جي GSDP واڌ جي شرح 9.07 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.[14]

نالي جي معنيٰ

[سنواريو]

مڌيا پرديش نالو سنسڪرت جي لفظن مڌيا (وچ، مرڪز) ۽ پرديش (رياست، صوبو) مان نڪتل آهي. ان جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي.

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڌيا پرديش جي تاريخ

نرمدا ماٿري جي هَٿنورا مان مليل هومو ايريڪٽس جي الڳ الڳ باقيات مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مڌيا پرديش ۾ وچ پليئسٽوسين دور دوران بہ انساني آبادي موجود ٿي سگهي ٿي.[15] ڀيمبيٽڪا جي پٿري پناهه گاهن مان پوئين ميسوليٿڪ دور سان لاڳاپيل رنگين ٺڪر جا ٿانوَ پڻ مليا آهن.[16] رياست جي اولهندي حصي مان ٽامي-پٿر واري دور جا ماڳ مليا آهن، جيڪي ڪاياٿا ثقافت (سانچو:BCE) ۽ مالوا ثقافت (1700–1500 ق.م.) سان واسطو رکن ٿا.[17] مڌيا پرديش دنيا جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين وڏي ذيلي قومي انتظامي وحدت پڻ آهي.

ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران اجئين هن علائقي جي هڪ اهم مرڪز طور اُڀريو. اهو اونتي بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. قديم رزميہ داستانن ۾ ذڪر ٿيل ٻين بادشاهتن—مالوا، ڪاروشا، دسارنا ۽ نشادا—جا علائقا پڻ موجوده مڌيا پرديش جي مختلف حصن سان سڃاتا ويا آهن.

چندرگپت موريا تقريباً 320 ق.م. ڌاري اتر هندستان کي فتح ڪري موريا سلطنت قائم ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جو سمورو علائقو شامل هو. موريا حڪمرانن مان سڀ کان مشهور اشوڪ پڻ هن علائقي کي فتح ڪري پنهنجي مضبوط انتظامي ضابطي هيٺ آندو. موريا سلطنت جي زوال کان پوءِ پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران هن علائقي تي قبضي لاءِ سڪا، ڪشان، ساتواهن ۽ ڪيترن ئي مقامي شاهي گهراڻن وچ ۾ مقابلو رهيو. شونگا بادشاهه ڀاگڀدرا جي درٻار ۾ يوناني سفير هيليوڊورس، وديشا ڀرسان هيليوڊورس ٿنڀ قائم ڪرايو.

اجئين پهرين صدي عيسويءَ کان اولهه هندستان جي سڀ کان اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو؛ اهو گنگا جي ميدان ۽ هندستان جي عربي سمنڊ واري سامونڊي بندرگاهن کي ملائيندڙ واپاري رستن تي واقع هو. اتر دکن جي ساتواهن گهراڻي ۽ اولهندي ستراپن جي سڪا حڪمرانن پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران مڌيا پرديش تي ڪنٽرول لاءِ هڪ ٻئي سان جنگيون ڪيون.

ساتواهن بادشاهه گوتمي پتر ستڪرني ٻي صدي عيسويءَ ۾ سڪا حڪمرانن کي زبردست شڪست ڏني ۽ مالوا ۽ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.[18]

ان کان پوءِ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ هن علائقي کي گپتا سلطنت فتح ڪيو ۽ ان سان گڏ سندن ڏاکڻين پاڙيسرين واڪاٽڪن جو بہ اثر رهيو. ڌار ضلعي جي ڪڪشي تعلقي ۾ واقع باغ غارن جا پٿر تراشيل مندر هن علائقي ۾ گپتا گهراڻي جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا، جنهن جي تصديق 487ع جي هڪ بادواڻي لکت مان پڻ ٿئي ٿي.[19] هيپٿالائيٽن يا اڇن هونن جي حملن ۽ پوءِ گواليار تي قبضي سبب گپتا سلطنت ڪمزور ٿي ٽٽڻ لڳي ۽ ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي. مالوا جي بادشاهه يشوڌرمن 528ع ۾ هونن کي شڪست ڏئي سندن توسيع روڪي ڇڏي. بعد ۾ هرشا (تقريباً 590–647ع) رياست جي اترين حصن تي حڪومت ڪئي. اٺين صديءَ جي آخر کان ڏهين صديءَ تائين مالوا تي ڏکڻ هندستان جي راشٽرڪوٽ گهراڻي جي حڪمراني رهي.[20] جڏهن ڏکڻ هندستان جي راشٽرڪوٽ شهنشاهه گووندا ٽيون مالوا کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو تہ هن پنهنجي هڪ ماتحت حڪمران جي خاندان کي اتي مقرر ڪيو، جنهن بعد ۾ پرامارا نالو اختيار ڪيو.[21]

وچئين دور ۾ ڪيترن ئي راجپوت قبيلن جو عروج ٿيو، جن ۾ مالوا جا پرامارا، بنديل کنڊ جا چنديلا ۽ لوڌي شامل هئا. چنديلن کجوراهو جا شاندار هندو ۽ جين مندر تعمير ڪرايا، جيڪي وچ هندستان جي هندو مندر واري فن تعمير جي اوج جي نمائندگي ڪن ٿا. ان دور ۾ گرجر-پرتيهارا گهراڻو پڻ گواليار ۽ اولهندي مڌيا پرديش تي حڪمراني ڪندو رهيو ۽ گواليار ۾ فن تعمير جا ڪيترائي اهم يادگار ڇڏي ويو. مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا، خاص ڪري مالوا، ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ هندستان جي اولهندي چالوڪيا سلطنت جي حملن هيٺ آيا، جنهن مالوا جي پرامارا بادشاهت تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي.[22] پرامارا بادشاهه ڀوج (تقريباً 1010–1060ع) هڪ مشهور گهڻ رخو عالم طور سڃاتو وڃي ٿو. ساڳئي دور ۾ گونڊوانا ۽ مهاڪوشال علائقن ۾ ننڍيون گونڊ بادشاهتون پڻ اُڀريون.

ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ گواليار ۽ اتر مڌيا پرديش ڪڇپگهاتا گهراڻي جي حڪمراني هيٺ آيا؛ هي گهراڻو راجپوت قبيلن سان لاڳاپيل هو. 12هين صديءَ ۾ ترڪ دهلي سلطنت گواليار تي حملو ڪري ان کي فتح ڪيو. لڳ ڀڳ 1500ع ۾ ڪڇپگهاتا گهراڻي جي عورتن، شاهي خاندان جي عورتن سان گڏ، گواليار قلعي ۾ جوهر ڪيو. بعد ۾ ڪڇپگهاتا خاندان آمير (هاڻوڪو جئپور) ڏانهن منتقل ٿيو. 14هين صديءَ جي آخر ۾ دهلي سلطنت جي زوال کان پوءِ آزاد علائقائي بادشاهتون ٻيهر اُڀريون، جن ۾ گواليار جي تومر بادشاهت ۽ مسلمان مالوا سلطنت شامل هئي، جنهن جي گادي مانڊو هئي.

مالوا سلطنت کي 1531ع ۾ گجرات سلطنت فتح ڪيو. 1540ع واري ڏهاڪي ۾ رياست جا گهڻا حصا شير شاهه سوري ۽ پوءِ هندو بادشاهه هيمو جي قبضي هيٺ آيا. هيمو، جيڪو اڳ ۾ اسلامي سوري گهراڻي ۾ جنرل رهي چڪو هو، 1553ع کان 1556ع دوران گواليار قلعي مان پنهنجون فوجي ڪارروايون هلائيندو رهيو. هن بنگال کان گجرات تائين لڳاتار 22 جنگيون کٽيون ۽ 7 آڪٽوبر 1556ع تي دهليءَ جي جنگ ۾ اڪبر جي فوج کي شڪست ڏئي وڪرمادتيہ جي لقب سان دهليءَ جو حڪمران بڻيو. تنهن هوندي بہ، پنهنجي رسمي تاجپوشي کان پوءِ هن دهليءَ کي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو. 1556ع ۾ پاڻيپت جي ٻي جنگ ۾ اڪبر هٿان هيمو جي شڪست کان پوءِ اڪبر گواليار تي قبضو ڪيو ۽ مڌيا پرديش جو گهڻو حصو مغل سلطنت جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. گونڊوانا ۽ مهاڪوشال گونڊ بادشاهن جي قبضي ۾ رهيا، جن مغلن جي بالادستي قبول ڪئي پر عملي طور وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي.

1707ع ۾ شهنشاهه اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغلن جو ڪنٽرول گهڻو ڪمزور ٿي ويو. گواليار جاٽ حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيو ۽ ڀيم سنگهه رانا اتي جو حڪمران بڻيو، پر 1735ع ۾ کيس سنڌيا گهراڻي شڪست ڏني. 1720ع کان 1760ع تائين مراٺا مڌيا پرديش جو گهڻو حصو فتح ڪري ويا، جنهن جي نتيجي ۾ پوني جي پيشوا جي نالي ماتر بالادستي هيٺ ڪيترين نيم خودمختيار رياستن جو قيام ٿيو. هولڪرن اندور مان مالوا جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، پوار گهراڻي ديوس ۽ ڌار تي حڪومت ڪئي، ڀونسلي گهراڻي جي ناگپور شاخ مهاڪوشال-گونڊوانا واري علائقي تي غالب رهي، جڏهن تہ سنڌيا گهراڻي جي گواليار شاخ، اجمير ۽ آگرا سميت رياست جي اترين وسيع حصن تي ڪنٽرول رکيو. پوئين دور جا مغل پڻ سنڌيا گهراڻي جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ٿيا. هن علائقي جي نمايان مراٺا حڪمرانن ۾ مهاجي سنڌيا، دولت رائو سنڌيا، اهليا ٻائي هولڪر ۽ يشونت رائو هولڪر شامل هئا. انهن کان سواءِ ڪيترين ننڍين نوابي رياستن ۾ ڀوپال، اورڇا ۽ ريوا شامل هيون. ڀوپال رياست، جيڪا مراٺن ۽ حيدرآباد جي نظام ٻنهي کي خراج ادا ڪندي هئي، مغل سلطنت جي اڳوڻي جنرل دوست محمد خان قائم ڪئي.

ٽين اينگلو-مراٺا جنگ کان پوءِ برطانوي سلطنت سموري علائقي تي قبضو ڪري ورتو. علائقي جون سموريون خودمختيار رياستون برطانوي هندستان جون نوابي رياستون بڻجي ويون، جن جو انتظام سينٽرل انڊيا ايجنسي ذريعي ڪيو ويندو هو. مهاڪوشال علائقو برطانوي صوبو بڻايو ويو، جنهن کي ساگر ۽ نربدا علائقا چيو ويو. 1861ع ۾ انگريزن ناگپور صوبو کي ساگر ۽ نربدا علائقن سان ملائي سينٽرل پراونسز قائم ڪيو.

1857ع جي بغاوت دوران رياست جي اترين حصن ۾ پڻ بغاوتون ٿيون، جن جي اڳواڻي تاتيا ٽوپي ۽ راڻي اونتي ٻائي لوڌي جهڙن اڳواڻن ڪئي. بهرحال، انهن بغاوتن کي انگريزن ۽ سندن وفادار مقامي حڪمرانن دٻائي ڇڏيو. هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ دوران هن علائقي ۾ ڪيترين برطانوي مخالف سرگرمين ۽ احتجاجن جو سلسلو جاري رهيو.[23] ڪيترائي مشهور اڳواڻ، جهڙوڪ چندر شيکر آزاد، بي. آر. امبيڊڪر، شنڪر ديال شرما، اٽل بهاري واجپائي، راج ماتا وجيا راجي سنڌيا، ارجن سنگهه ۽ مادھورائو سنڌيا، موجوده مڌيا پرديش واري علائقي ۾ پيدا ٿيا.

1951ع ۾ هندستان اندر مڌيا پرديش
رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع کان پوءِ مڌيا پرديش، جنهن جي گادي ڀوپال بڻائي وئي

هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ 1950ع ۾ اڳوڻي برطانوي سينٽرل پراونسز اينڊ برار ۽ نوابي رياستن مڪرائي ۽ ڇتيس ڳڙهه مان مڌيا پرديش قائم ڪيو ويو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ناگپور هو. سينٽرل انڊيا ايجنسي جي اڳوڻين رياستن مان مڌيا ڀارت، ونڌيا پرديش ۽ ڀوپال جون نيون رياستون قائم ڪيون ويون.

1956ع ۾ مڌيا ڀارت، ونڌيا پرديش ۽ ڀوپال کي مڌيا پرديش ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ مراٺي ڳالهائيندڙ ڏاکڻيون علائقو ودربھ، جنهن ۾ ناگپور بہ شامل هو، بمبئي رياست حوالي ڪيو ويو. شروعاتي طور جبلپور کي رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ لاءِ مضبوط اميدوار سمجهيو ويو، پر آخري مرحلي ۾ سياسي مداخلت سبب جبلپور بدران ڀوپال کي رياست جي گادي بڻايو ويو.[24] نومبر 2000ع ۾ مڌيا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ تحت رياست جو ڏکڻ اوڀر وارو حصو ڌار ڪري نئين ڇتيس ڳڙهه رياست قائم ڪئي وئي.

جاگرافي

[سنواريو]

هندستان ۾ مقام

[سنواريو]

مڌيا پرديش جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي، ۽ هي هندستان جي جاگرافيائي مرڪز ۾ 21.6° اتر کان 26.30° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°9' اوڀر کان 82°48' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. رياست نرمدا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل آهي، جيڪو ونڌيا ۽ ستپورا جبل سلسلن جي وچ مان اوڀر کان اولهه طرف وهي ٿو؛ هي جبل سلسلا ۽ نرمدا درياهه روايتي طور هندستان جي اتر ۽ ڏکڻ وچ ۾ حد سمجهيا وڃن ٿا. مڌيا پرديش جو سڀ کان اوچو هنڌ ڌوپ ڳڙهه آهي، جنهن جي اوچائي 1,350 m (4,429 ft) آهي.[25]

رياست جي اولهه ۾ گجرات، اتر اولهه ۾ راجسٿان، اتر اوڀر ۾ اتر پرديش، اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهه ۽ ڏکڻ ۾ مهاراشٽر واقع آهن.

مڌيا پرديش جو طبعي نقشو؛ اشوڪ نگر جي تومن ڳوٺ سميت

آبهوا

[سنواريو]

مڌيا پرديش ۾ ٽي اهم موسمون آهن—اونهارو، سانوڻ ۽ سيارو. اونهاري دوران (مارچ–جون) سڄي رياست ۾ گرمي پد عام طور 34.6 °C کان مٿي رهي ٿو ۽ مڌيا پرديش ۾ اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌندڙ حد تائين بلند گرمي پد رڪارڊ ٿيو آهي. عام طور مڌيا پرديش جا اوڀر وارا حصا اولهندي حصن کان وڌيڪ گرم هوندا آهن. گواليار، مورينا ۽ داتيا جهڙن علائقن ۾ مئي مهيني دوران گرمي پد 42 °C کان بہ مٿي رڪارڊ ٿيندو آهي. نمي نسبتاً تمام گهٽ هوندي آهي ۽ علائقي ۾ اڪثر هلڪا مٽيءَ جا طوفان ايندا آهن. ڏکڻ اولهه وارو سانوڻي مينهن عام طور جون جي وچ ڌاري شروع ٿيندو آهي ۽ رياست کي پنهنجي سالياني برسات جو وڏو حصو جون کان سيپٽمبر جي وچ ۾ ملي ٿو. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ۾ وڌيڪ برسات ٿيندي آهي، جڏهن تہ اتر اولهه وارن حصن ۾ گهٽ برسات پوندي آهي. جبلپور، منڊلا، بالاگهاٽ، سڌي ۽ ٻين انتهائي اوڀر وارن علائقن ۾ 150 cm کان وڌيڪ برسات پوندي آهي. اولهندي مڌيا پرديش جي ضلعن ۾ 80 cm کان گهٽ برسات رڪارڊ ٿيندي آهي.[26]

سياري جي موسم نومبر ۾ شروع ٿيندي آهي. رياست جي ڏاکڻين حصن جي ڀيٽ ۾ اترين حصن ۾ گرمي پد وڌيڪ گهٽ هوندو آهي. جنوري دوران اترين حصن جي گهڻن علائقن ۾ ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد 15 کان 18 °C جي وچ ۾ رهي ٿو. آبهوا عام طور خشڪ، خوشگوار ۽ آسمان صاف هوندو آهي. سراسري برسات اٽڪل 1,194 mm (47.0 in) آهي. ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، جتي ڪجهه هنڌن تي 2,150 mm (84.6 in) تائين برسات رڪارڊ ٿئي ٿي، جڏهن تہ اولهندي ۽ اتر اولهندي ضلعن ۾ 1,000 mm (39.4 in) يا ان کان گهٽ برسات ٿئي ٿي.

ماحوليات

[سنواريو]

2011ع جي انگن اکرن موجب رياست جو رڪارڊ ٿيل ٻيلن وارو علائقو 94,689 km2 (36,560 mi2) آهي، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو 30.7٪ آهي.[27] اهو هندستان جي ڪل ٻيلن واري ايراضيءَ جو 12.3٪ بڻجي ٿو. قانوني طور هن علائقي کي ”محفوظ ٻيلو“ (65.3٪)، ”تحفظ هيٺ ٻيلو“ (32.8٪) ۽ ”غير درجابندي ٿيل ٻيلو“ (0.2٪) ۾ ورهايو ويو آهي. في ماڻهو ٻيلن جي ايراضي 2,400 m2 (0.59 ايڪڙ) آهي، جڏهن تہ قومي سراسري 700 m2 (0.17 ايڪڙ) آهي. رياست جي اترين ۽ اولهندي حصن ۾ ٻيلن جي گهاٽائي گهٽ آهي، جتي اهم شهري مرڪز واقع آهن. آبهوا ۽ ايڊافڪ حالتن ۾ فرق سبب رياست ۾ ٻيلن جي قسمن ۾ نمايان تنوع ڏسڻ ۾ اچي ٿو. جنوري 2019ع ۾ رياست جي 15 لک رضاڪارن نرمدا درياهه جي ڪنارن تي 12 ڪلاڪن اندر 6 ڪروڙ 60 لک وڻ پوکيا.[28]

رياست ۾ ملندڙ مٽيءَ جا اهم قسم هي آهن:

ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڌيا پرديش جا ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت

مڌيا پرديش ۾ يارنهن قومي پارڪ آهن؛ ڪونو نيشنل پارڪ، باندھوڳڙهه نيشنل پارڪ، ڪانها نيشنل پارڪ، ستپورا نيشنل پارڪ، سنجئي نيشنل پارڪ، مادھو نيشنل پارڪ، ون وهار نيشنل پارڪ، منڊلا پلانٽ فاسلز نيشنل پارڪ، پنا نيشنل پارڪ، پينچ نيشنل پارڪ ۽ ڌار جو ڊائنوسار نيشنل پارڪ.[29][30]

هتي ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ امرڪنٽڪ، باغ غارون، بالاگهاٽ، بوري قدرتي محفوظ علائقو، ڪين گهڙيال، گھاٽي ڳائون، ڪونو پالپور، نروار، چمبل، ڪڪديشور، چڙي کو، نوراديهي، پچمڙهي، پنپٿا، شڪارگنج، پاتالڪوٽ ۽ تاميا شامل آهن. ستپورا جبل سلسلي ۾ پچمڙهي بايوسفيئر رزرو، امرڪنٽڪ بايوسفيئر رزرو ۽ پنا نيشنل پارڪ هندستان جي 18 بايوسفيئر رزرو علائقن مان ٽي آهن. انهن مان گهڻا اوڀر مڌيا پرديش ۾ جبلپور ڀرسان واقع آهن.

ڪانها، باندھوڳڙهه، پينچ، پنا ۽ ستپورا نيشنل پارڪن کي پروجيڪٽ ٽائيگر جي علائقن طور منظم ڪيو وڃي ٿو. نيشنل چمبل سينڪچوئري کي گهڙيال، مگر، درياهي ڊولفن، هموار کل وارو اودبلائو ۽ ڪڇون جي ڪيترن ئي قسمن جي تحفظ لاءِ منظم ڪيو وڃي ٿو. ڪين-گهڙيال ۽ سون-گهڙيال محفوظ علائقا گهڙيال ۽ مگر جي تحفظ لاءِ قائم آهن. باراسنگها مڌيا پرديش جو رياستي جانور ۽ دودھراج رياستي پکي آهي.

ٻيلن جي بناوٽ جي لحاظ کان ساڳوان ۽ سال جا ٻيلا رياست جا اهم ٻيلائي قسم آهن. بانس وارا علائقا پڻ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن.

مڌيا پرديش جون رياستي علامتون

[سنواريو]
عنوان علامت تصوير
رياستي جانور باراسنگها[31][32] (Rucervus duvaucelii)
رياستي پکي انڊين پيراڊائز فلائي ڪيچر (Terpsiphone paradisi)[33]
رياستي وڻ بڙ جو وڻ (Ficus benghalensis)[34]
رياستي مڇي مهشير (Tor tor)[33]
رياستي گل ميڊونا للي (Lilium candidum)[35]

درياهه

[سنواريو]

نرمدا مڌيا پرديش جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو هڪ فالٽ ماٿريءَ مان اولهه طرف وهي ٿو، جنهن جي اترين ڪناري سان ونڌيا جبل سلسلو ۽ ڏاکڻي پاسي ستپورا جبل سلسلو پکڙيل آهي. ان جي معاون درياهن ۾ بنجار، تاوا، مچنا، شڪر، دينوا ۽ سون ڀدرا شامل آهن. تاپتي درياهه نرمدا جي متوازي وهي ٿو ۽ اهو بہ هڪ فالٽ ماٿريءَ مان گذري ٿو. نرمدا–تاپتي درياهي نظام تمام وڏي مقدار ۾ پاڻي کڻي ٿو ۽ مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي زمين جي نيڪال جو ذريعو آهي. نرمدا درياهه کي انتهائي مقدس سمجهيو وڃي ٿو ۽ سڄي علائقي ۾ ان جي پوڄا ڪئي وڃي ٿي. اهو پاڻيءَ جو اهم ذريعو ۽ رياست جي زندگيءَ جي رڳ سمجهيو وڃي ٿو.

ونڌيا، گنگا درياهي حوض جي ڏاکڻي حد بڻجن ٿا، جتي گنگا حوض جو اولهندو حصو جمنا درياهه ڏانهن ۽ اوڀر وارو حصو سڌو گنگا درياهه ڏانهن وهي ٿو. گنگا ۾ ڇوڙ ڪندڙ سمورا درياهه ڏکڻ کان اتر طرف وهن ٿا، جن مان چمبل، شپرا، ڪالي سنڌ، پاروتي، ڪونو، سنڌ، بيتوا، ڌسان، ڪين ۽ سونار جمنا جون اهم شاخون آهن. شپرا درياهه هندو ڌرم جي سڀ کان مقدس درياهن مان هڪ آهي. هتي سمهاستھا ڪمڀ ميلو هر 12 سالن کان پوءِ منعقد ٿئي ٿو. شپرا اندور، اجئين ۽ ديوس جي علائقن مان وهي ٿي. انهن درياهن سان سيراب ٿيندڙ زمين زرعي لحاظ کان زرخيز آهي ۽ قدرتي ٻوٽن ۾ گهڻو ڪري گاهه ۽ خشڪ پن ڇڻيندڙ ٻيلن جا قسم شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڪنڊيدار آهن. گنگا حوض جي اوڀر حصي ۾ سون، ٽونس ۽ ريهند درياهه شامل آهن. سون درياهه، جيڪو امرڪنٽڪ ڀرسان مائيڪل جبلن مان نڪري ٿو، گنگا جي ڏاکڻي ڪناري ۾ ڇوڙ ڪندڙ سڀ کان وڏي اهڙي شاخ آهي جيڪا هماليه مان نه نڪري ٿي. سون ۽ ان جون شاخون گنگا ۾ سانوڻي وهڪري جو وڏو حصو شامل ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ تہ اترين ڪناري واريون شاخون برفاني پاڻيءَ مان ڀرجن ٿيون. انهن جي درياهي حوضن جا ٻيلا اتر اولهه مڌيا پرديش جي ڪنڊيدار ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهاٽا آهن.

ڇتيس ڳڙهه رياست جي قيام کان پوءِ مهاندي حوض جو وڏو حصو هاڻي ڇتيس ڳڙهه ۾ اچي ٿو. هن وقت انوپپور ضلعي ۾ هسديو درياهه جي رڳو 154 km2 حوض واري ايراضي مڌيا پرديش ۾ واقع آهي.

ستپورا جبلن ۾ گاويل ڳڙهه ۽ مهاديو جبل پڻ اهڙو پاڻي ورهائيندڙ علائقو رکن ٿا، جيڪو ڏکڻ طرف لاڙو رکي ٿو. وين گنگا، ورڌا، پينچ ۽ ڪنهان درياهه وڏي مقدار ۾ پاڻي گوداوري درياهه جي نظام ۾ ڇڏين ٿا. گوداوري حوض ۾ ذيلي استوائي نيم نمي وارا ٻيلا آهن، خاص ڪري اندراوتي ماٿريءَ ۾. ڪيترائي اهم بين الرياستي آبپاشي منصوبا ترقي هيٺ آهن، جن ۾ گوداوري درياهي حوض جا آبپاشي منصوبا شامل آهن.

علائقا

[سنواريو]

مڌيا پرديش کي هيٺين زرعي-آبهوا وارن علائقن ۾ ورهايو ويو آهي:

انتظاميا

[سنواريو]

انتظامي مقصدن لاءِ مڌيا پرديش کي 55 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعو انتظاميا جو بنيادي يونٽ آهي. اهي ضلعا 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن، جيڪي هيٺ ڏجن ٿيون:[36]

شهر

[سنواريو]

مڌيا پرديش جا وڏا شهر
درجو نالو ضلعو آبادي
1 اندور اندور 2,167,447
2 ڀوپال ڀوپال 1,883,381
3 جبلپور جبلپور 1,267,564
4 گواليار گواليار 1,101,981
5 اجئين اجئين 593,368
6 ساگر ساگر 370,296
7 ديوس ديوس 289,438
8 ستنا ستنا 283,004
9 رتلام رتلام 273,892
10 ريوا ريوا 235,422



آبادي ۽ سماج

[سنواريو]

آبادي

[سنواريو]
Historical population
YearPop.±%
1951 18,615,000—    
1961 23,218,000+24.7%
1971 30,017,000+29.3%
1981 38,169,000+27.2%
1991 48,566,000+27.2%
2001 60,348,000+24.3%
2011 72,597,565+20.3%
Source: هندستان جي آدمشماري[38]

مڌيا پرديش جي آبادي ڪيترن ئي نسلي گروهن، قبيلن، ذاتين ۽ برادرين تي مشتمل آهي. درج فهرست ذاتون ۽ درج فهرست قبيلا رياست جي آباديءَ جو اهم حصو آهن، جيڪي ترتيبوار 15.6٪ ۽ 21.1٪ آهن.

مڌيا پرديش جي اهم قبائلي گروهن ۾ گونڊ، ڀيل، بيگا، ڪورڪو، ڀاريا، هلبا، مالٽو ۽ سهاريا شامل آهن. منڊلا، ڌار، ڊنڊوري، بڙواڻي، جھابوا ۽ علي راجپور ضلعن ۾ قبائلي ماڻهو آباديءَ جو 50٪ کان وڌيڪ حصو آهن. جھابوا ۽ علي راجپور ۾ 90٪ ماڻهو قبائلي پسمنظر رکن ٿا.

خرگون، کنڊوا، برهانپور، بيتول، ڇندواڙا، سيوني، انوپپور، اماريا، شهدول ۽ سنگرولي ضلعن ۾ آباديءَ جو 30–50٪ حصو قبائلي آهي. 2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ قبائلي آبادي 1 ڪروڙ 53 لک 40 هزار هئي، جيڪا رياست جي ڪل آباديءَ جو 21.1٪ هئي. رياست ۾ 46 تسليم ٿيل درج فهرست قبيلا هئا، جن مان ٽن کي ”خاص قديم قبائلي گروهن“ طور سڃاتو ويو هو.[39]

مڌيا پرديش 0.606 جي قدر (2018ع) سان انساني ترقيءَ جي اشاري ۾ 33هين نمبر تي آهي.[40] رياست جي في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار (نامياتي GDP) ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي (2018–19ع). نيتي آيوگ پاران تيار ڪيل SDG India Index 2020–21 موجب مڌيا پرديش پائيدار ترقيءَ جي مقصدن ۾ 21هين، صنفي برابريءَ ۾ 9هين ۽ صاف پاڻي ۽ صفائيءَ ۾ 10هين نمبر تي آهي.[41]

مالي صحت اشاري (FHI) 2025ع ۾ مڌيا پرديش 42.2 اسڪور سان نائين نمبر تي رهيو.[42]

ٻوليون

[سنواريو]
ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون
هندي
  30–40%
  40–50%
  50–60%
  60–70%
  80–90%
  90–100%
راجسٿاني ٻوليون
  40–50%
  50–60%
  90–100%
ڀيل ٻوليون
  40–50%
  80–90%
بنديلي
  60–80%
  70–80%
  80–90%
بگھيلي
  60–70%
  70–80%

مڌيا پرديش جون ٻوليون (2011ع)[43]

  هندي (67.96%)
  مالوي (6.44%)
  بنديلي (5.92%)
  بگھيلي (3.62%)
  نماڙي (3.16%)
  ڀيلي (2.50%)
  مراٺي (1.70%)
  گونڊي (1.60%)
  باريلي (1.36%)
  اردو (1.26%)
2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ هنديءَ کان سواءِ هر علائقي ۾ سڀ کان وڏي ٻولي

رياست جي سرڪاري ٻولي هندي آهي، جيڪا آباديءَ جي ٻن ٽهائي کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سمورن سرڪاري ڪمن ۾ استعمال ٿئي ٿي.[5] شهري علائقن ۾ معياري هندي مکيه ٻولي آهي، جڏهن تہ مسلمانن ۾ اردو پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، جيتوڻيڪ، ڪيتريون الڳ ٻوليون آدمشماريءَ ۾ هنديءَ جون ٻوليون يا لهجا شمار ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي هڪ ٻئي سان مڪمل طور سمجهه ۾ اچڻ جوڳيون نہ آهن. اولهه ۾ مالوا ۽ نيمار علائقن ۾ ترتيبوار مالوي ۽ نماڙي ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي راجسٿاني ٻولين سان وڌيڪ ويجهيون آهن. اتر ۾ بنديل کنڊ ۽ اوڀر ۾ بگھیل کنڊ ۾ ترتيبوار بنديلي ۽ بگھيلي ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي اوڌي ۽ ڇتيس ڳڙهي سان مشابهت رکن ٿيون. ڏکڻ اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهي غالب آهي، جڏهن تہ پواري رياست جي ڏاکڻي حصي جي اهم ٻولي آهي. انهن ٻولين جا گهڻا ڳالهائيندڙ انهن کي هنديءَ جا لهجا سمجهن ٿا، تنهنڪري آدمشماريءَ ۾ پنهنجي ٻولي ”هندي“ ڄاڻائين ٿا.[43]

مراٺي هڪ ٻي اهم ٻولي آهي. هاڻوڪي مڌيا پرديش جي وڏي حصي تي مراٺا حڪمراني جي تاريخ سبب مهاراشٽر کان ٻاهر مراٺي ماڻهن جو سڀ کان وڏو تعداد مڌيا پرديش ۾ رهي ٿو. جيتوڻيڪ اندور جهڙن شهري مرڪزن ۾ مراٺي ماڻهن جو وڏو انگ ملي ٿو، پر سندن سڀ کان وڌيڪ آبادي مهاراشٽر سان لڳندڙ رياست جي ڏاکڻين علائقن ۾ آهي. برهانپور ضلعي ۾ مراٺي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جڏهن تہ ڏاکڻي مهاڪوشال، خاص طور بيتول، ڇندواڙا ۽ بالاگهاٽ ضلعن ۾ اها هڪ اهم اقليتي ٻولي آهي.[43]

آديواسين پاران پڻ ڪيتريون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. مختلف ڀيل ٻوليون هند-آريائي ٻوليون آهن، جيڪي اولهندي مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ 50 لک ڀيل ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. جيتوڻيڪ ڪيترن ماڻهن، خاص طور سندن آباديءَ جي اوڀر وارن حصن ۾، علائقائي ٻولين کي مادري ٻولي طور اختيار ڪيو آهي، تڏهن بہ انتهائي اولهندي جابلو علائقن، خاص طور بڙواڻي، جھابوا ۽ علي راجپور ضلعن ۾ اهي ٻوليون اڃا بہ مضبوط حيثيت رکن ٿيون ۽ اتي سندن ڳالهائيندڙ اڪثريت ۾ آهن. ڀيلي، باريلي ٻوليون ۽ ڀيلالي رياست ۾ ڳالهائجندڙ اهم قسم آهن.

گونڊي ٻي وڏي آديواسي ٻولي آهي، جيڪا رياست جي لڳ ڀڳ 11 لک گونڊ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. اها دراوڙي ٻولي آهي، جيڪا تيلگو سان لاڳاپيل آهي، ۽ خاص طور مهاڪوشال جي ڏاکڻين ستپورا مٿانهين علائقن ۾ علائقائي ٻولين سان گڏ ڳالهائي وڃي ٿي. ستپورا جي ڪجهه ڏورانهن ماٿرين ۾ ماڻهو ڀاريا نالي هڪ گهٽ دستاويز ٿيل دراوڙي ٻولي ڳالهائين ٿا. گونڊي ڳالهائيندڙن جون ننڍيون اقليتون اولهه ۾ کنڊوا ۽ ديوس ضلعن، ۽ اوڀر ۾ انوپپور، سڌي ۽ سنگرولي ضلعن ۾ پڻ ملن ٿيون. رياست جي ٻين علائقن ۾ گونڊ ماڻهن پنهنجي اصل ٻولي لڳ ڀڳ مڪمل طور ڇڏي ڏني آهي.

ڪورڪو، جيڪا منڊا ٻولي آهي، رياست جي مرڪزي مٿانهين علائقن ۾ 400,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. برهانپور جي انتهائي ڏکڻ اوڀر ۾ ڪورڪو ماڻهن سان گڏ رهندڙ ڪجهه ماڻهو ٻوليءَ جي اڪيلي خاندان واري نهالي ٻولي ڳالهائين ٿا. قبائلي ٻولين جي سمورن ڳالهائيندڙن تي غالب علائقائي ٻولين ڏانهن منتقل ٿيڻ جو نمايان دٻاءُ موجود آهي، جڏهن تہ سندن پنهنجين ٻولين کي ”پٺتي پيل“ ۽ ”ٻهراڙيءَ جون“ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.[43]

ٽن ٻولين واري فارمولي تحت مڌيا پرديش جي اسڪولن ۾ هيٺيون ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون:[44]

پهرين ٻولي: ڪا بہ درج فهرست ٻولي يا انگريزي

ٻي ٻولي: هندي، اردو يا انگريزي

ٽين ٻولي: ٻي ڪا درج فهرست ٻولي (اڪثر سنسڪرت) يا پرڏيهي ٻولي (جهڙوڪ جرمن يا فرانسيسي)

مذهب

[سنواريو]


مڌيا پرديش ۾ مذهب (2011ع)[45]

  هندومت (90.89%)
  اسلام (6.57%)
  جين مت (0.78%)
  ٻڌ مت (0.30%)
  عيسائيت (0.29%)
  سک مت (0.21%)
  ٻيا (1.07%)

2011ع جي آدمشماري موجب 90.9٪ رهواسي هندومت جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ اقليتن ۾ مسلمان (6.6٪)، جين (0.8٪)، ٻڌمت جا پيروڪار (0.3٪)، عيسائي (0.3٪) ۽ سک (0.2٪) شامل هئا. مڌيا پرديش ۾ ڪيترائي زيارت ۽ تيرٿ ماڳ آهن، جن ۾ نرمدا جي سرچشمي وٽ امرڪنٽڪ ۽ نرمدا تي ئي اومڪاريشور جا گهاٽ شامل آهن. سڄي رياست ۾ مندر موجود آهن. ٻڌ مت ۽ جين مت ڪنهن زماني ۾ رياست جا نمايان مذهب هئا، خاص طور رائيسن ۽ ڀوپال ڀرسان مرڪزي پليٽو ۾. مالوا ۾ اڄ بہ جين مت جي هڪ نمايان اقليت رهي ٿي. جين خاص طور مالوا علائقي جي شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهن. اسلام 14هين صديءَ ۾ مسلمان حڪمرانن سان گڏ هن علائقي ۾ پهتو، جيتوڻيڪ ان جو اثر ماضيءَ ۾ بہ ۽ هاڻوڪي دور ۾ بہ خاص طور وڏن شهري مرڪزن تائين محدود رهيو آهي. ڀوپال ۽ برهانپور ۾ اسلام هڪ اهم مذهب آهي ۽ ڀوپال ۾ ڪيترائي مشهور اسلامي مقدس ماڳ آهن. جديد دور ۾ ٻڌ مت خاص طور ڏکڻ ۾ رهندڙ مراٺي ماڻهن پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو. ”ٻيا“ جواب ڏيندڙن مان گهڻن پاڻ کي آديواسي مذهبن، جهڙوڪ گونڊن جي ڪويا پونيم، جا پيروڪار ڄاڻايو.[45]

مڌيا پرديش جي مذهبي بناوٽ
مذهب2011ع جي آبادي[46] سيڪڙو
هندومت66,007,12190.89
اسلام4,774,6956.57
جين مت567,0280.78
ٻڌ مت216,0520.30
عيسائيت213,2820.29
سک مت151,4120.21
ٻيا مذهب ۽ عقيدا599,5940.83
مذهب نہ ڄاڻايل97,6250.13
ڪُل72,597,565100

حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]

مڌيا پرديش ۾ 230 سيٽن تي ٻڌل رياستي قانونساز اسيمبلي آهي. رياست هندستان جي پارليامينٽ ڏانهن پڻ 40 ميمبر موڪلي ٿي، جن مان 29 لوڪ سڀا (هيٺيون ايوان) ۽ 11 راجيا سڀا (مٿيون ايوان) لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. رياست جو آئيني سربراهه گورنر هوندو آهي، جنهن کي هندستان جو صدر مقرر ڪندو آهي. انتظامي اختيار وڏي وزير وٽ هوندا آهن، جيڪو رياستي قانونساز اسيمبليءَ جو چونڊيل اڳواڻ هوندو آهي. موجوده گورنر منگوڀائي سي. پٽيل آهي، جڏهن تہ موجوده وڏو وزير موهن يادَو ڀارتيہ جنتا پارٽي (BJP) سان واسطو رکي ٿو.

مڌيا پرديش جي سياسي صورتحال کي هيٺين دورن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو:

آزاديءَ کان پوءِ وارو دور (1950ع–1970ع وارو ڏهاڪو): انڊين نيشنل ڪانگريس (INC) هڪ ڊگهي عرصي تائين اقتدار ۾ رهي، جنهن دوران روي شنڪر شڪلا ۽ ڪيلاش ناٿ ڪٽجو جهڙا اڳواڻ وڏا وزير رهيا. تنهن هوندي بہ، 1960ع واري ڏهاڪي دوران ڀارتيہ جن سنگهه (BJS)، جيڪا اڳتي هلي BJP جي اڳوڻي جماعت ثابت ٿي، پنهنجو سياسي اثر وڌائڻ شروع ڪيو.

بدلجندڙ سياسي لاڙا (1980ع–1990ع وارو ڏهاڪو): هن دور ۾ علائقائي جماعتن ۽ قومي سطح جي متبادل سياسي جماعتن جو اثر وڌيو. جنتا پارٽي (JP)، جنتا دل (JD) ۽ بهوجن سماج پارٽي (BSP) ڪجهه عرصي تائين INC جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.

ٻه قطبي سياست (2000ع واري ڏهاڪي کان موجوده دور تائين): 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان رياست ۾ بنيادي طور ٻه جماعتي سياسي نظام اُڀريو آهي. BJP ۽ INC مکيه مقابلي واريون جماعتون بڻجي ويون آهن، جڏهن تہ ننڍيون جماعتون بہ وقت بوقت چونڊن ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن.

رياست جون مکيه سياسي جماعتون ڀارتيہ جنتا پارٽي (BJP) ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس (INC) آهن.

انتظامي ورھاست

[سنواريو]

مڌيا پرديش رياست 55 ضلعن تي مشتمل آهي، جيڪي 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. روينيو انتظاميا لاءِ مڌيا پرديش کي 10 ڊويزنن، 52 ضلعن، 181 سب ڊويزنن، 371 تحصيلن، 11,622 پٽواري حلقن ۽ 56,346 ڳوٺن ۾ ورهايو ويو آهي.[47]

2023ع تائين رياست ۾ ٻهراڙيءَ جي مقامي حڪومت لاءِ 51 ضلعي پنچائتون، 313 جنپد پنچائتون/بلاڪ ۽ 23,043 ڳوٺاڻيون گرام پنچائتون هيون. رياست جي شهري مڪاني ادارن ۾ 18 نگر نگم، 100 نگر پاليڪا ۽ 264 نگر پنچائت شامل آهن.[48]

هيٺ مڌيا پرديش جي شهري علائقن جو انتظام هلائيندڙ نگر نگمن (ميونسپل ڪارپوريشنن) جي فهرست ڏنل آهي:

نمبر ڪارپوريشن جو نالو شهر ضلعو ايراضي (km2) آبادي (2011ع) وارڊن جو انگ قيام جو سال آخري چونڊ حڪمران جماعت ويب سائيٽ
1 ڀوپال ميونسپل ڪارپوريشن ڀوپال ڀوپال 463 1,886,100 85 2022[49] BJP [50]
2 برهانپور ميونسپل ڪارپوريشن برهانپور برهانپور 181.06 300,892 2022[49] BJP
3 ڇندواڙا ميونسپل ڪارپوريشن ڇندواڙا ڇندواڙا 110 234,784 48 2022[49] INC [51]
4 ديوس ميونسپل ڪارپوريشن ديوس ديوس 50 289,438 2022[52] BJP [53]
5 گواليار ميونسپل ڪارپوريشن گواليار گواليار 414[54] 20,32,036 66 2022[49] INC
6 اندور ميونسپل ڪارپوريشن اندور اندور 530 2,167,447 85 2022[49] BJP [55]
7 جبلپور ميونسپل ڪارپوريشن جبلپور جبلپور 263 1,268,848 79 2022[49] INC
8 ڪٽني ميونسپل ڪارپوريشن ڪٽني ڪٽني 221,875 2022[52] آزاد [56]
9 کنڊوا ميونسپل ڪارپوريشن کنڊوا کنڊوا 259,436 2022[49] BJP [57]
10 مورينا ميونسپل ڪارپوريشن مورينا مورينا 80 218,768 2022[52] INC
11 رتلام ميونسپل ڪارپوريشن رتلام رتلام 39 273,892 49 2022[52] BJP [58]
12 ريوا ميونسپل ڪارپوريشن ريوا ريوا 69 235,422 45 2022[52] INC [59]
13 ساگر ميونسپل ڪارپوريشن ساگر ساگر 49.76 370,296 2022[49] BJP
14 ستنا ميونسپل ڪارپوريشن ستنا ستنا 71 283,004 2022[49] BJP
15 سنگرولي ميونسپل ڪارپوريشن سنگرولي سنگرولي 225,676 2022[49] AAP
16 اجئين ميونسپل ڪارپوريشن اجئين اجئين 151.83 515,215 54 2022[49] BJP [60]

ڊويزنون ۽ ضلعا

[سنواريو]


مڌيا پرديش جي ورھاست ڏھ ڊويزنن ۾ ٿيل آهي جن ۾ 52 ضلعا واقع آھن.[61]


انڊيا جا وڏا شهر

2011 جي آدمشماري مطابق وڏا شھر[62]
درجو نالو ضلعو آبادي
1 [[اندور]] [[اندور ضلعو]] 2,167,447
2 [[ ڀوپال]] [[ڀوپال ضلعو]] 1,883,381
3 [[جبالپور]] [[جبالپور ضلعو]] 1,267,564
4 [[گواليار]] [[ گواليار ضلعو]] 1,101,981
5 [[اجئين]] [[اجئين ضلعو]] 593,368
6 [[ساگر]] [[ساگر ضلعو]] 370,296
7 [[ ديواس]] [[ديواس ضلعو]] 289,438
8 [[ساتنا]] [[ساتنا ضلعو]] 283,004
9 [[ رتلام]] [[رتلام ضلعو]] 273,892
10 [[ريوا]] [[ريوا]] 235,422



شمار نالو ضلعو قسم* آبادي 2011 مرد عورتون آبادي


5سالن کان گھٽ

تعليمي شرح
1 اندور اندور ضلعو شھر 2,167,447 1,129,348 1,038,099 254,108 86.73
2 ڀوپال ڀوپال ضلعو شھر 1,883,381 985,408 897,973 217,415 85.29
3 جبالپور جبالپور ضلعو شھر 1,267,564 663,096 604,468 128,679 89.13
4 گواليار گواليار ضلعو UA 1,101,981 588,752 513,229 120,347 85.10
5 اجئين اجئين ضلعو شھر 515,215 265,291 249,924 57,630 85.55
6 ساگر ساگر ضلعو UA 370,296 194,659 175,637 43,835 89.98
7 ديواس ديواس ضلعو شھر 289,438 150,193 139,245 34,435 85.83
8 ساتنا ساتنا ضلعو شھر 283,004 149,460 133,544 34,435 86.33
9 رتلام رتلام ضلعو UA 273,892 139,766 134,126 29,397 87.89
10 ريوا ريوا ضلعو شھر 235,422 124,634 110,788 24,234 87.74
11 مروارا(ڪاٽني) ڪاٽني ضلعو شھر 221,875 115,463 106,412 25,168 87.42
12 سنگرائولي سنگرائولي ضلعو شھر 220,295 117,276 103,019 29,569 77.35
13 برھانپور برھانپور ضلعو شھر 210,891 108,234 102,657 28,107 81.70
14 کانڊوا کانڊوا ضلعو شھر 200,681 102,873 97,802 24,079 86.98
15 ڀنڊ ڀنڊ ضلعو شھر 197,332 105,394 91,938 24,486 84.20
16 ڇندوارا ڇندوارا ضلعو UA 190,008 97,040 92,968 19,227 89.25
17 گونا گونا ضلعو شھر 180,978 94,645 86,333 23,757 81.71
18 شوپوري شوپوري ضلعو شھر 179,972 95,227 84,745 22,683 79.24
19 ڇترپور ڇترپور ضلعو UA 147,688 78,070 69,618 18,312 78.46
21 داموھ داموھ ضلعو UA 147,515 76,951 70,564 17,519 86.94
22 مانڊسئور مانڊسئور ضلعو شھر 141,468 72,370 69,098 15,721 86.79
23 کارگوني کارگوني ضلعو UA 133,361 68,672 64,689 16,662 83.01
24 نيموچ نيموچ ضلعو UA 128,575 67,566 61,009 15,008 85.88
25 پٿامپور ڌار ضلعو شھر 126,09 70,577 55,522 20,438 82.73
26 ھوشنگ آباد ھوشنگ آباد ضلعو شھر 117,956 61,610 56,346 13,012 87.97
27 اتارسي ھوشنگ آباد ضلعو UA 114,430 59,382 55,058 11,832 90.30
28 سيھور سيھور ضلعو UA 109,025 56,397 52,628 12,869 85.48
29 بيتل بيتل ضلعو شھر 103,341 52,902 50,439 11,005 90.27
30 سيئوني سيئوني ضلعو شھر 102,377 52,354 50,023 10,413 91.16
31 داتيا داتيا ضلعو شھر 100,466 52,931 47,535 12,218 80.54
32 ناگدا اجئين ضلعو شھر 100,036 51,410 48,626 11,053 81.61

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڌيا پرديش جي معيشت
وهيڪل فيڪٽري جبلپور پاران هندستاني فوج لاءِ تيار ڪيل LPTA 715 فوجي ٽرڪ

مڌيا پرديش جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (نامياتي GDP) 2013–14ع ۾ INR 4,509 ارب (تقريباً سانچو:USD 72,726,000,000) هئي. 2013–14ع ۾ في ماڻهو آمدني سانچو:USD 871.45 هئي، جيڪا ملڪ ۾ ڇهين گهٽ ترين هئي.[63] 1999ع کان 2008ع تائين رياست جي سالياني معاشي واڌ جي شرح تمام گهٽ، 3.5٪، رهي.[64] ان کان پوءِ رياست جي GDP واڌ جي شرح ۾ نمايان سڌارو آيو، جيڪا 2010–11ع ۾ 8٪ ۽ 2011–12ع ۾ 12٪ تائين پهتي.[65]

مڌيا پرديش، خاص طور مورينا ضلعي ۾، ماکيءَ جي پيداوار لاءِ پڻ مشهور آهي.

رياست جي معيشت جو بنياد زراعت تي آهي.[65] مڌيا پرديش جا اهم فصل ڪڻڪ، سويابين، چڻا، ڪمند، چانور، مڪئي، ڪپهه، ريپسيڊ، سرنهن ۽ ارهر آهن.[66] ننڍيون ٻيلائي پيداوارون (MFP)، جهڙوڪ تيندو جا پن، جيڪي ٻيڙي ويڙهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، سال جا ٻج، ساڳوان جا ٻج ۽ لاک پڻ رياست جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ حصو وجهن ٿا.

رائيسن ضلعو ۾ ڪڻڪ لڻندڙ عورت

مڌيا پرديش ۾ 5 خاص اقتصادي علائقا (SEZs) آهن: 3 IT/ITeS علائقا (اندور، گواليار)، هڪ معدنيات تي ٻڌل (جبلپور) ۽ هڪ زرعي صنعت تي ٻڌل (جبلپور). آڪٽوبر 2011ع ۾ 14 تجويز ڪيل SEZs جي منظوري ڏني وئي، جن مان 10 IT/ITeS تي ٻڌل هئا.[66] اندور رياست جو اهم واپاري مرڪز آهي. رياست جي مرڪزي جاگرافيائي مقام سبب ڪيترين ئي صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مڌيا پرديش ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز قائم ڪيا آهن.[66]

اندور–ديوس–پيٿمپور ۽ منڊي ديپ (ڀوپال) جا صنعتي پٽا مڌيا پرديش جا اهم صنعتي مرڪز آهن. انهن علائقن ۾ ڪيترائي صنعتي يونٽ ۽ ڪارخانا موجود آهن، جن ۾ مشيني ۽ صنعتي پرزا (گيئر، ڪيبل)، ڪيميائي پيداواري يونٽ، دوائن جا ڪارخانا، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ FMCG صنعتون، ڪپڙي جي صنعت، اناج پروسيسنگ يونٽ، چمڙي جي صنعت ۽ صفائيءَ جون شيون ٺاهيندڙ يونٽ وغيره شامل آهن.

مڌيا پرديش جي گواليار علائقي ۾ قدرتي اڇي پٿر جي پيداوار ٿئي ٿي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪيو وڃي ٿو.

رياست وٽ هندستان جا سڀ کان وڏا هيرن ۽ ٽامي جا ذخيرا آهن. ٻين اهم معدني ذخيرن ۾ ڪوئلو، ڪول بيڊ ميٿين، مينگنيز ۽ ڊولومائيٽ شامل آهن.[66]

مڌيا پرديش ۾ ڇهه آرڊيننس فيڪٽريون آهن، جن مان چار جبلپور ۾ واقع آهن—وهيڪل فيڪٽري، گري آئرن فائونڊري، گن ڪيريج فيڪٽري ۽ آرڊيننس فيڪٽري کماريا—جڏهن تہ هڪ هڪ ڪٽني ۽ اٽارسي ۾ آهي. اهي ڪارخانا آرڊيننس فيڪٽريز بورڊ جي انتظام هيٺ هلندا آهن ۽ هندستاني هٿياربند فوجن لاءِ مختلف قسم جون شيون تيار ڪندا آهن.

هن وقت رياست ۾ سيڪيورٽي پرنٽنگ اينڊ منٽنگ ڪارپوريشن آف انڊيا لميٽيڊ جا ٻه اهم سيڪيورٽي پرنٽنگ يونٽ ڪم ڪري رهيا آهن. پهريون يونٽ ديوس ۾ واقع آهي ۽ بئنڪ نوٽ پريس (BNP) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو SPMCIL جو هڪ صنعتي يونٽ آهي، جيڪو 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ مڪمل طور هندستان جي حڪومت، ناڻي واري وزارت ۽ اقتصادي معاملن واري کاتي جي ملڪيت آهي. BNP ديوس هندستاني ڪرنسي نوٽ، يعني هندستاني روپيو يا INR (علامت: '₹')، ₹50، ₹100، ₹500 ۽ ₹2000 جي ماليتن ۾ ڇاپيندو آهي ۽ ڪنهن بہ ماليت جا بئنڪ نوٽ ڇاپڻ جي صلاحيت رکي ٿو. BNP ديوس ۾ هڪ خاص سيڪيورٽي مس ڪارخانو پڻ آهي، جيڪو ڪرنسي ۽ حڪومت طرفان منظور ٿيل ٻين دستاويزن لاءِ مخصوص مس فراهم ڪري ٿو.

ٻيو يونٽ هڪ سيڪيورٽي پيپر مل آهي، جيڪا 1968ع ۾ هوشنگ آباد ۾ قائم ڪئي وئي. اها بئنڪ نوٽن ۽ غير عدالتي اسٽامپن لاءِ ڪاغذ تيار ڪري ٿي ۽ نئين جديد يونٽ ذريعي وڌيڪ ڇپائيءَ جو ڪم پڻ انجام ڏئي ٿي.

مڌيا پرديش مهاتما گانڌي قومي ٻهراڙي روزگار ضمانت قانون، 2005 جي بهترين عملدرآمد لاءِ 10هون قومي اعزاز حاصل ڪيو.

رياست جي سياحتي صنعت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، جنهن کي جهنگلي جيوت واري سياحت ۽ تاريخي توڙي مذهبي اهميت رکندڙ ڪيترن ئي ماڳن مان هٿي ملي ٿي. گواليار، سانچي ۽ کجوراهو پرڏيهي سياحن ۾ مشهور آهن. ان سان گڏ ڀيڙاگھاٽ، جبلپور، ڀيمبيٽڪا، ڀوجپور، مهيشور، مانڊو، اورڇا، پچمڙهي، ڪانها، امرڪنٽڪ ۽ اجئين پڻ اهم سياحتي ماڳ آهن. اشوڪ نگر ضلعي جي تومن (تومن) ۾ واقع قديم ونڌيواسني مندر پڻ اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو ڏکڻ رخ وارو مندر آهي.

ڍانچو

[سنواريو]

توانائي

[سنواريو]
مڌيا پرديش ۾ بجليءَ جي پيداوار (31 مارچ 2026ع)[67]
بجلي گنجائش (MW)
حرارتي
21,170.00
قابل تجديد
9,947.64
آبي
2,235.00
ايٽمي
0.0

31 مارچ 2026ع تائين رياست ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 33352.64 MW هئي. مڌيا پرديش اليڪٽرڪ بورڊ جو مرڪز جبلپور ۾ آهي. ريوا الٽرا ميگا سولر منصوبو هڪ فوٽو وولٽائيڪ شمسي پارڪ آهي، جيڪو مڌيا پرديش جي ريوا ضلعي جي گرھ تحصيل ۾ 1,590 ايڪڙ (6.4 km2) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.[68] هي منصوبو 750 MW گنجائش سان ڪم شروع ڪيو.[69] رياست جي 97٪ گهرن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل آهي.[70]

مڌيا پرديش جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع سنگرولي علائقو ملڪ لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن علائقي ۾ ڪوئلي جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جن جي کاڻين مان ناردرن ڪول فيلڊز لميٽيڊ، جيڪا ڪول انڊيا لميٽيڊ جي ذيلي ڪمپني آهي، ڪوئلو ڪڍي ٿي. اهو ڪوئلو NTPC، ساسان پاور ۽ هندالڪو جي مقامي بجلي گهرن ۾ استعمال ٿئي ٿو. هن علائقي ۾ توانائي پيدا ڪرڻ جي 10,000 MW کان وڌيڪ نصب ٿيل گنجائش موجود آهي.

رياستي حڪومت مالوا علائقي کي هوائي توانائي پيدا ڪرڻ وارا يونٽ قائم ڪرڻ لاءِ چونڊيو. علائقي ۾ لڳاتار هلندڙ هوائون هوائي توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن. ديوس کان 13 km (8.1 mi) پري جبلن جي هڪ قطار تي 100 کان وڌيڪ پن چڪيون موجود آهن، جيڪي 30 ميگاواٽ کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪن ٿيون. انهن منصوبن جي مالي مدد ڪجهه خانگي ڪمپنين ڪئي، جيڪي قابل اعتماد بجلي فراهمي چاهينديون هيون.

آمدرفت

[سنواريو]
مڌيا پرديش جو روڊ نيٽ ورڪ[66]
روڊ جو قسم ڊيگهه (km ۾)
قومي شاهراهون
8,772
رياستي شاهراهون
11,000
اهم ضلعي روڊ
19,241

بس ۽ ريل گاڏين جون خدمتون مڌيا پرديش جي گهڻن علائقن تائين پهچن ٿيون. رياست جي 99,043-ڪلوميٽر-long (61,542 mi) ڊگهي روڊ نيٽ ورڪ ۾ 20 قومي شاهراهون شامل آهن.[66] 4,948-ڪلوميٽر-long (3,075 mi) ڊگهو ريلوي نيٽ ورڪ رياست جي مختلف حصن مان گذري ٿو، جڏهن تہ جبلپور هندستاني ريلوي جي ويسٽ سينٽرل ريلوي زون جو هيڊڪوارٽر آهي. سينٽرل ريلوي ۽ ويسٽرن ريلوي پڻ رياست جي ڪجهه حصن کي ڍڪين ٿيون. اولهندي مڌيا پرديش جو گهڻو حصو ويسٽرن ريلوي جي رتلام ريلوي ڊويزن هيٺ اچي ٿو، جنهن ۾ اندور، اجئين، ديوس، مندسور، کنڊوا، نيمچ ۽ ڀوپال جو بيراگرھ شامل آهن. رياست ۾ ڪُل 20 اهم ريلوي جنڪشن آهن. روزانو 455 کان وڌيڪ ريل گاڏيون مڌيا پرديش مان گذرن ٿيون. رڳو رياست جي گادي ڀوپال مان روزانو 220 ريل گاڏيون گذرن ٿيون. اتر–ڏکڻ ۽ اوڀر–اولهه ريلوي رستا مڌيا پرديش مان گذرن ٿا، جن ۾ نئين دهلي–چنائي مين لائين پڻ شامل آهي.

بين الرياستي بس ٽرمينل ڀوپال، گواليار، اندور ۽ جبلپور ۾ واقع آهن. انهن چئن شهرن مان روزانو 2,000 کان وڌيڪ بسون هلن ٿيون. شهرن اندر آمدرفت جو نظام گهڻو ڪري بسن، خانگي آٽو رڪشائن ۽ ٽيڪسين تي مشتمل آهي.

رياست کي ڪنڊلا بندرگاهه ۽ جواهر لال نهرو بندرگاهه جهڙن اهم بندرگاهن تائين آسان رسائي حاصل آهي.[71] رياست وٽ سامونڊي ڪنارو ناهي، پر هتي 5 فعال ICDs (انلينڊ/خشڪ بندرگاهه) موجود آهن، جيڪي سامان جي ڪليئرنس ۽ رياست اندر سڌي روانگيءَ لاءِ لوڊنگ جون سهولتون مهيا ڪن ٿا؛ اهي ڀوپال، اندور ۽ گواليار ۾ واقع آهن. گهڻو سامونڊي واپار پاڙيسري رياستن ۾ واقع ڪنڊلا ۽ جواهر لال نهرو بندرگاهه (نهاوا شيوا) ذريعي ٿئي ٿو، جيڪي روڊ ۽ ريل نيٽ ورڪن وسيلي مڌيا پرديش سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهن.

ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو، اندور مڌيا پرديش جو سڀ کان مصروف هوائي اڏو آهي، جنهن کان پوءِ رياست جي گادي ڀوپال ۾ راجا ڀوج بين الاقوامي هوائي اڏو اچي ٿو.

راج ماتا وجيا راجي سنڌيا هوائي اڏو، گواليار مڌيا پرديش جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان پراڻو هوائي اڏو آهي. اهو وچ هندستان جو واحد هوائي اڏو آهي، جتي ٻه متوازي ٽيڪ آف رن ويز آهن.

ڊمنا هوائي اڏو، جبلپور ۽ کجوراهو هوائي اڏو پڻ باقاعده تجارتي مسافر خدمتون مهيا ڪن ٿا. ريوا هوائي اڏو تعمير هيٺ آهي ۽ ان جون خدمتون 2025ع تائين شروع ٿيڻ جي اميد هئي. ان کان سواءِ ننڍيون هوائي پٽيون ڇندواڙا، ساگر، نيمچ، رتلام، مندسور، اجئين، کنڊوا، گنا ۽ ستنا ۾ واقع آهن.

ٻيا

[سنواريو]
راڻي ڪمل پتي ريلوي اسٽيشن

رياست ۾ 55 ضلعي اسپتالون، 333 ڪميونٽي هيلٿ سينٽر، 1,155 پرائمري هيلٿ سينٽر ۽ 8,860 سب سينٽر آهن.[72][73]

گذريل ڏهاڪي دوران شهري بنيادي ڍانچي ۾ نمايان سڌارو آيو آهي. ڀوپال، اندور، جبلپور ۽ اجئين جي ترقيءَ لاءِ جواهر لال نهرو نيشنل اربن رينيول مشن تحت $500 ملين کان وڌيڪ لاڳت وارن 22 منصوبن جي منظوري ڏني وئي.[66]

مڌيا پرديش جي ستن شهرن—ڀوپال، اندور، گواليار، جبلپور، ستنا، اجئين ۽ ساگر—کي سمارٽ سٽيز مشن تحت چونڊيو ويو.[74][75] اندور، هندستان جي حڪومت پاران شروع ڪيل سوڇ سرويکشن صفائي پروگرام جو حصو رهيو آهي. سوڇ سرويکشن موجب 2017ع، 2018ع، 2019ع، 2020ع، 2021ع، 2022ع ۽ 2023ع دوران لڳاتار ستن سالن تائين اندور کي هندستان جو سڀ کان صاف شهر قرار ڏنو ويو.

ڀوپال جنڪشن ريلوي اسٽيشن

گواليار کي يونيسڪو پاران عالمي سطح تي هندستان جي ”موسيقيءَ جي شهر“ طور تسليم ڪيو ويو آهي. ان کي هڪ اهم سنگ ميل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مڌيا پرديش کي عالمي موسيقي سياحت جي هڪ مرڪز طور نمايان ڪيو آهي.

ميڊيا

[سنواريو]

دينيڪ ڀاسڪر، دينيڪ جاگرن، دي انڊين آبزرور، نوا ڀارت، ديش بندھو، نئي دنيا، راجسٿان پترڪا، راج ايڪسپريس ۽ دينيڪ دبنگ دنيا اهم هندي اخبارون آهن. شهرن مان ٻيون مقامي اخبارون پڻ شايع ٿين ٿيون. انگريزيءَ ۾ ٽائمز آف انڊيا، هندستان ٽائمز، دي هٽواڊا، سينٽرل ڪرانيڪل ۽ فري پريس جا ڀوپال مان ايڊيشن نڪرن ٿا، جڏهن تہ دي هٽواڊا جو ايڊيشن جبلپور مان پڻ شايع ٿئي ٿو. هڪ سنڌي روزاني اخبار، چئلينج، جيڪا هاڻي هنديءَ ۾ پڻ شايع ٿئي ٿي، ڀوپال مان نڪري ٿي ۽ رياست جي واحد سنڌي اخبار آهي.

ثقافت

[سنواريو]

مڌيا پرديش جي ٽن ماڳن کي يونيسڪو پاران عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو آهي: کجوراهو يادگارن جو مجموعو (1986ع)، جنهن ۾ ديوي جگدمبي مندر، کجوراهو شامل آهي؛ سانچي جا ٻڌمت جا يادگار (1989ع)؛ ۽ ڀيمبيٽڪا جون پٿري پناهه گاهون (2003ع). فن تعمير يا قدرتي منظرن جي لحاظ کان ٻين اهم ماڳن ۾ اجئي ڳڙهه، امرڪنٽڪ، اسير ڳڙهه، باندھوڳڙهه، باون گجا، ڀوپال، وديشا، چنديري، چترڪوٽ، ديوس، ڌار، گواليار، اندور، نيماور، جبلپور، برهانپور، مهيشور، منڊليشور، مانڊو، اومڪاريشور، اورڇا، پچمڙهي، شيوپوري، سونگيري، منڊلا ۽ اجئين شامل آهن.

مڌيا پرديش پنهنجي ڪلاسيڪي ۽ لوڪ موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي. 2023ع ۾ يونيسڪو گواليار کي ”موسيقيءَ جو شهر“ قرار ڏنو. مڌيا پرديش جي مشهور هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي جي گهراڻن ۾ گواليار گهراڻو، ميهر گهراڻو ۽ سينيا گهراڻو شامل آهن. گواليار کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو گاديءَ وارو هنڌ پڻ سڏيو وڃي ٿو. وچئين دور جي هندستان جا ڪيترائي مشهور صوفي ۽ روحاني راڳي، جهڙوڪ محمد غوث گوالياري، تانسين ۽ بيجو باورا، گواليار ۾ پيدا ٿيا. ڌروپد جا مشهور فنڪار امين الدين ڊاگر (اندور)، گونڊيچا ڀائر (اجئين) ۽ اُدي ڀاولڪر (اجئين) پڻ موجوده مڌيا پرديش ۾ پيدا ٿيا هئا.[76] مشهور ڪلاسيڪي راڳي ڪمار گنڌروا پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ديوس ۾ گذاريو. مشهور پلي بيڪ راڳين ڪشور ڪمار (کنڊوا) ۽ لتا منگيشڪر (اندور)، ۽ راڳي ۽ موسيقار آديش شريواستو (جبلپور) جا جنم هنڌ پڻ مڌيا پرديش ۾ آهن. مقامي لوڪ ڳائڻ جي اندازن ۾ فاگا، ڀرت هري، سنجا گيت، ڀوپا، ڪالبيليا، ڀٽ، ڀانڊ، واسديو، وديسيا، ڪلگي ترا، نرگونيا، الها، پانڊواڻي گائن ۽ گربا، گربي ۽ گوولن شامل آهن.[77] هر سال گواليار ۾ مڌيا پرديش سياحت بورڊ پاران تانسين موسيقي ميلو منعقد ڪيو ويندو آهي.

مڌيا پرديش جي اهم لوڪ ناچن ۾ رائي، ڪرما، سيلا، مٽڪي، گنگور، بڌائي، باريڊي، نوراتا، اهيري ۽ ڀاگوريا شامل آهن.[78]

تعليم

[سنواريو]

2011ع جي آدمشماري موجب، مڌيا پرديش ۾ خواندگيءَ جي شرح 69.32 سيڪڙو هئي. 2009–10ع جي انگن اکرن موجب، رياست ۾ 105,592 پرائمري اسڪول، 6,352 هاءِ اسڪول ۽ 5,161 هائير سيڪنڊري اسڪول هئا. رياست ۾ 208 انجنيئرنگ ۽ آرڪيٽيڪچر ڪاليج، 208 انتظاميا جا ادارا ۽ 12 ميڊيڪل ڪاليج آهن.[66]

رياست ۾ هندستان جا ڪجهه اهم سائنسي، تعليمي ۽ تحقيقي ادارا موجود آهن، جن ۾ آءِ آءِ ٽي اندور، آءِ آءِ ايم اندور، ايمس ڀوپال، اين آءِ ٽي ڀوپال، آءِ آءِ ايس اي آر ڀوپال، ايس پي اي ڀوپال، آءِ آءِ آءِ ٽي جبلپور ۽ آءِ آءِ آءِ ٽي گواليار شامل آهن.

گجرا راجا ميڊيڪل ڪاليج، گواليار، مڌيا پرديش جو پهريون ۽ سڀ کان پراڻو ميڊيڪل ڪاليج آهي، جيڪو 1946ع ۾ قائم ٿيو.

ٻين اهم ادارن ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽوئرزم اينڊ ٽريول مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ٽي ٽي ايم گواليار)، انڊين انسٽيٽيوٽ آف فاريسٽ مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ايف ايم) ڀوپال، انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مئنيجمينٽ (آءِ ايڇ ايم) گواليار، نيشنل لا انسٽيٽيوٽ يونيورسٽي (اين ايل آءِ يو) ڀوپال، لڪشمي ٻائي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فزيڪل ايجوڪيشن (ايل اين آءِ پي اي) گواليار، جبلپور انجنيئرنگ ڪاليج، ڌرم شاستر نيشنل لا يونيورسٽي، جبلپور ۽ وي آءِ ٽي يونيورسٽي ڀوپال شامل آهن.

رياست ۾ ٻه مرڪزي يونيورسٽيون آهن، يعني ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي (ساگر) ۽ اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي (امرڪنٽڪ، انوپور)، جن مان پهرين مڌيا پرديش جي پهرين يونيورسٽي آهي.

رياست ۾ 500 ڊگري ڪاليج آهن، جيڪي رياست جي ڪنهن نه ڪنهن يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل آهن. خصوصي يونيورسٽين ۾ راجيو گانڌي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي، مڌيا پرديش ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي ۽ ناناجي ديشمک ويٽرنري سائنس يونيورسٽي شامل آهن. عام يونيورسٽين ۾ برڪت الله يونيورسٽي (ڀوپال)، ديوي اهليا وشو ودياليا (اندور)، راڻي درگاوتي يونيورسٽي (جبلپور)، وڪرم يونيورسٽي (اجين)، مانسروور گلوبل يونيورسٽي، جيواجي يونيورسٽي (گواليار)، ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي (ساگر)، اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي (امرڪنٽڪ، انوپور) ۽ مکن لال چترويدي نيشنل يونيورسٽي آف جرنلزم اينڊ ڪميونيڪيشن (ڀوپال) شامل آهن.

گواليار ۾ سنڌيا اسڪول (ڇوڪرن لاءِ خانگي رهائشي اسڪول) ۽ سنڌيا ڪنيا ودياليا (ڇوڪرين لاءِ خانگي بورڊنگ اسڪول) واقع آهن، جيڪي هندستان جي سڀ کان مهانگن اسڪولن مان آهن.

پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ کي مڌيا پرديش سرڪار 1970ع ۾ پري ميڊيڪل ٽيسٽ بورڊ طور قائم ڪيو. ڪجهه سالن کان پوءِ 1981ع ۾ پري انجنيئرنگ بورڊ قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ 1982ع ۾ ٻنهي بورڊن کي ضم ڪري مڌيا پرديش پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ (ايم پي پي اي بي) جو نالو ڏنو ويو.

سياحت

[سنواريو]

مڌيا پرديش سياحت مرڪزي هندستان جي هن رياست کي، جيڪا پنهنجي شاهوڪار ثقافتي ورثي، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي حسن سبب ”هندستان جي دل“ جي نالي سان مشهور آهي، سياحتي منزل طور فروغ ڏئي ٿي. هتي مختلف قسم جا سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ يونيسڪو جا عالمي ورثي ماڳ جهڙوڪ کجوراهو، ڀيمبيٽڪا ۽ سانچي، ٽائيگر رزرو، گواليار قلعو جهڙا تاريخي قلعا، گواليار جا شاندار ساس باهو مندر ۽ رنگين ميلا ۽ تهوار شامل آهن، جيڪي هن رياست کي هڪ اهم سياحتي منزل بڻائين ٿا.[79]

رانديون

[سنواريو]
ملکمب جو مظاهرو

2013ع ۾ رياستي سرڪار ملکمب کي رياستي راند قرار ڏنو.[80]

ڪرڪيٽ، ڪٻڊي، هاڪي، فٽبال، باسڪيٽ بال، والي بال، سائيڪلنگ، ترڻ، بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس رياست جون مشهور رانديون آهن. کو کو، گلي ڏنڊا، ستوليا، ڪنچي ۽ لنگڙي جهڙيون روايتي رانديون ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مشهور آهن.

سنوڪر، جيڪا ڪيو سان کيڏي ويندڙ راند آهي، عام طور تي سمجهيو وڃي ٿو ته اها جبلپور ۾ برطانوي فوج جي آفيسرن ايجاد ڪئي هئي. اها ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ ۽ دولت مشترڪه جي ملڪن ۾ مشهور آهي، ۽ ان جا اعليٰ پيشور رانديگر پنهنجي ڪيريئر دوران راند مان ڪروڙين پائونڊن جي آمدني حاصل ڪن ٿا.

هولڪر اسٽيڊيم، اندور.

ڪرڪيٽ مڌيا پرديش ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.[حوالو گهربل] رياست ۾ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا اسٽيڊيم آهن—نهرو اسٽيڊيم (اندور)، ڪيپٽن روپ سنگهه اسٽيڊيم (گواليار)، هولڪر ڪرڪيٽ اسٽيڊيم (اندور) ۽ ماڌو رائو سنڌيا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم (گواليار). مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم جي رنجِي ٽرافي ۾ بهترين ڪارڪردگي 1998–99ع ۾ رهي، جڏهن چندرڪانت پنڊت جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽيم رنر اپ رهي. ان جي اڳوڻي، اندور جي هولڪر ڪرڪيٽ ٽيم، رنجِي ٽرافي چار ڀيرا کٽي هئي. 2022ع ۾ چندرڪانت پنڊت جي ڪوچنگ هيٺ مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم رنجِي ٽرافي 2021–22ع جي سيزن ۾ 41 ڀيرا چيمپيئن رهندڙ ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم کي شڪست ڏني. ايم چناسوامي اسٽيڊيم ۾ حاصل ڪيل هي مڌيا پرديش جو پهريون رنجِي ٽرافي خطاب هو.[81] ڀوپال جو عيش باغ اسٽيڊيم ورلڊ سيريز هاڪي جي ٽيم ڀوپال بادشاهس جو گهرو ميدان آهي. رياست جي فٽبال ٽيم پڻ آهي، جيڪا سنتوش ٽرافي ۾ حصو وٺي ٿي.

ايم پي يونائيٽيڊ ايف سي هڪ هندستاني فٽبال ڪلب آهي، جيڪو سيڪنڊ ڊويزن آءِ-ليگ ۾ کيڏي چڪو آهي.

6 ڊسمبر 2017ع تي مڌيا پرديش جي وزيراعليٰ شِوراج سنگهه چوهان اعلان ڪيو ته بين الاقوامي مقابلن ۾ تمغا کٽيندڙ رياست جي رانديگرن کي سرڪاري نوڪريون ڏنيون وينديون.

مدهو يادَو، ڀارت جي عورتن جي قومي فيلڊ هاڪي ٽيم جي اڳوڻي ڪپتان، 1982ع جي ايشيائي راندين ۾ سون جو تمغو کٽيندڙ ۽ ارجنا ايوارڊ حاصل ڪندڙ، جبلپور سان تعلق رکي ٿي.[82]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • گيانيندر سنگهه. فارم ميڪانائيزيشن اِن مڌيا پرديش. ڀوپال: سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ، 2000.
  • مڌيا پرديش (ڀارت). دي مڌيا پرديش هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2002: يوزنگ دي پاور آف ڊيموڪريسي فار ڊولپمينٽ. [ڀوپال: گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2002].
  • گرو راڌا ڪشن سوتنترتا سنگرام سيناني فرام مڌيا پرديش: آرڪائيوز، نهرو ميموريل ميوزيم اينڊ لائبريري، نئين دهلي.
  • رَگ، پنڪج. ونٽيج، مڌيا پرديش: ا ڪليڪشن آف اولڊ فوٽوگرافس. ڀوپال: مڌيا پرديش مڌيم، ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز جي سهڪار سان، 2005. ISBN 81-902702-7-3
  • پرمار، شيام. فوڪ ٽيلز آف مڌيا پرديش. فوڪ ٽيلز آف انڊيا سيريز، 12". نئين دهلي: اسٽرلنگ پبلشرز، 1973.
  • رَگ، پنڪج، ۽ او. پي. مشرا. ماسٽرپيسز آف مڌيا پرديش. ڀوپال: ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز، گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2005.
  • سمپٿ، ايم. ڊي.، ايڇ. وي. ترويدي، ۽ مندن ترويدي. ايپيگرافس آف مڌيا پرديش. نئين دهلي: آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا، 2001.
  • ستي، وشومڀر پرساد. مڌيا پرديش، ا جيو-اڪنامڪ اپريزل. دهلي: اڀيجيت، 2004. ISBN 81-88683-43-4
  • شاهه، شمپا، ۽ آشي منوهر. ٽرائبل آرٽس اينڊ ڪرافٽس آف مڌيا پرديش. لونگ ٽريڊيشنز آف انڊيا. احمدآباد: ميپن پب./وانيا پرڪاشن، ڀوپال جي سهڪار سان، 1996. ISBN 0-944142-71-0

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 "2011 Census of India" (PDF). Censusindia.gov.in. اصل نسخو (PDF) مان 17 آڪٽوبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 سيپٽمبر 2012 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  2. 1 2 "MOSPI Gross State Domestic Product". Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India. 1 March 2019. 9 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Sub-national HDI – Area Database". Global Data Lab (انگريزي ۾). Institute for Management Research, Radboud University. اصل نسخو مان 23 سيپٽمبر 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 سيپٽمبر 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  4. ↑ List of Indian states by sex ratio
  5. 1 2 "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. ص. 122–126. اصل نسخو (PDF) مان 13 مَئي 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2012 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  6. ↑ "MP declares endangered 'Mahasheer' breed as state fish". Deccan Herald. اصل نسخو مان 6 آگسٽ 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 اپريل 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  7. ↑ سانچو:MW
  8. ↑ "Indian State of Forest Department Report 2011 - Madhya Pradesh" (PDF). Forest Survey of India. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Human Development Index Across Indian States: Is the Glass Still Half Empty?" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "India State of Forest Report 2019" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Action Plan, States/UTs, 2024-25" (PDF). Ministry of Rural Development, Government of India. اصل نسخو (PDF) مان 7 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Madhya Pradesh topped the National Tourism Awards 2010–11". jagranjosh.com. 1 January 2012. اصل نسخو مان 19 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Madhya Pradesh topples Bihar, new No 1 in economic growth". The Economic Times. 30 March 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "Madhya Pradesh Presentation and Economy Growth Report | IBEF". ibef.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India" (PDF). Geological Survey of India. 20 September 2005. اصل نسخو (PDF) مان 16 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Kenneth A. R. Kennedy (2000). God-Apes and Fossil Men: Paleoanthropology of South Asia. University of Michigan Press. ص. 206–. ISBN 978-0-472-11013-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Vinod Chandra Srivastava (2 January 2008). History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D. Concept Publishing Company. ص. 309–317. ISBN 978-81-8069-521-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar: p. 134.
  19. ↑ Verma, Archana (2007). Cultural and Visual Flux at Early Historical Bagh in Central India, Oxford: Archaeopress, ISBN 978-1-4073-0151-8, p. 19.
  20. ↑ A Journey through India's Past (Great Hindu Kings after Harshavardhana), by Chandra Mauli Mani: p. 13.
  21. ↑ A Brief History of India by Alain Daniélou p. 185.
  22. ↑ History of India by N. Jayapalan pp. 149–151.
  23. ↑ Dwarka Prasad Misha, مرتب (1956). The History of freedom movement in Madhya Pradesh. Govt. Print., Madhya Pradesh.
  24. ↑ Sen, Abha. "जबलपुर के हाथ से बस इसलिए निकल गई राजधानी की प्रबल दावेदारी". Patrika.com. اصل نسخو مان 15 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Madhya Pradesh for sight-seeing and shikar. Directorate of Information and Publicity, Madhya Pradesh. 1964. OCLC 8112689.
  26. ↑ "Government of Madhya Pradesh (M.P.)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ State of Forest Report (PDF). Forest Survey of India (Ministry of Environment & Forests). 2011. اصل نسخو (PDF) مان 12 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "India planted 66 million trees in 12 hours". The Independent (انگريزي ۾). 3 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Wild Life آرڪائيو ڪيا ويا 13 November 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Forest Department, Madhya Pradesh.
  30. ↑ "MP Govt. to set up National Dinosaur Fossil Park in Dhar district". Ummid.com. اصل نسخو مان 14 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Symbols of Madya Pradesh". knowindia.gov.in. اصل نسخو مان 12 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "Symbols of Madya Pradesh". اصل نسخو مان 19 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  33. 1 2 "State Symbols of MP". Madhya Pradesh State Biodiversity Board. اصل نسخو مان 25 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Madhya Pradesh" (PDF). ENVIS Centre on Floral Diversity. اصل نسخو (PDF) مان 24 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "State Animals, Birds, Trees and Flowers of India". ENVIS Centre on Forestry. اصل نسخو مان 8 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "MPOnline: Contact Government". Mponline.gov.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above" (PDF). Provisional Population Totals, Census of India 2011. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Census Population" (PDF). Census of India. Ministry of Finance India. اصل نسخو (PDF) مان 19 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 18 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ [مئل ڳنڍڻو].
  40. ↑ Madhya Pradesh: Economic and Human Development Indicators آرڪائيو ڪيا ويا 16 September 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., UNDP (2011).
  41. ↑ "SDG INDIA – Index & Dashboard 2020–21 – Partnerships in the Decade of Action" (PDF). NITI Aayog. اصل نسخو (PDF) مان 12 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Gupta, Cherry (28 January 2025). "India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025". The Indian Express. 20 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  43. 1 2 3 4 "Language – India, States and Union Territories" (PDF). Census of India 2011. Office of the Registrar General. ص. 13–14. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India" (PDF). nclm.nic.in. Ministry of Minority Affairs. 15 July 2015. ص. 64. اصل نسخو (PDF) مان 16 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  45. 1 2 "Percentage of Hindus, Sikhs in MP declines, of Muslims rises". Hindustan Times (انگريزي ۾). 1 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "C-01 Population by Religious Community – Madhya Pradesh". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2025 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Department Structure". Madhya Pradesh Revenue Department. 24 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Madhya Pradesh State Biodiversity Board". Mpsbb.info. اصل نسخو مان 17 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  49. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Phase 1 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022". Hindustan Times (انگريزي ۾). 17 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "Bhopal Municipal Corporation". Bhopal Municipal Corporation (انگريزي ۾). اصل نسخي مان 2 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Chhindwara Municipal Corporation" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  52. 1 2 3 4 5 "Phase 2 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022". Free Press Journal (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "Dewas Municipal Corporation". Dewas Municipal Corporation (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Gwalior District, Government of Madhya Pradesh (24 January 2025). "District Gwalior". Gwalior. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "Indore Municipal Corporation" (آسٽريليائي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Katni Municipal Corporation". kmckatni.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Khandwa Municipal Corporation". Municipal Corporation Khandwa (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 17 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Ratlam Municipal Corporation". rmcratlam.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Rewa Municipal Corporation" (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 18 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Ujjain Municipal Corporation". nagarnigamujjain.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "MPOnline: Contact Government". Mponline.gov.in. اصل نسخو مان 2 آگسٽ 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 آگسٽ 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  62. ↑ "Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above" (PDF). Provisional Population Totals, Census of India 2011. اصل نسخو (PDF) مان 13 نومبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 فيبروري 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  63. ↑ "Per Capita Net State Domestic Product at Current Prices" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 25 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "A special report on India: Ruled by Lakshmi 11 Dec 2008 from The Economist print edition". The Economist. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  65. 1 2 Lemuel Lall (29 June 2012). "Madhya Pradesh's GDP goes up to 12 per cent". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  66. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Madhya Pradesh : The Land of Diamonds" (PDF). Ibef.org. November 2011. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "Location wise Western region state-wise installed capacity as on 31/03/2026" (PDF). npp.gov.in. National Power Portal, Government of India. 9 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Electricity | District Rewa, Government of Madhya Pradesh | India" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "750 MW Rewa solar project starts supplying power". pv magazine India. 9 July 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "About Us | Energy Department, Government of Madhya Pradesh". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ "Infrastructure". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Madhya Pradesh: The Land of Diamonds" (PDF). India Brand Equity Foundation. March 2014. اصل نسخو (PDF) مان 10 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Sharma, Rajendra (5 July 2018). "MP govt clears proposal for 52nd district". The Times of India (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Jeelani, Mehboob (27 August 2015). "Centre unveils list of 98 smart cities; UP, TN strike it rich". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Full list of 98 smart cities – Times of India ►". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Simon Broughton; Mark Ellingham; Richard Trillo (2000). World Music: Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific. Rough Guides. ص. 91–. ISBN 978-1-85828-636-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "Folk Songs – govt-of-mp-india". Government of Madhya Pradesh. اصل نسخو مان 14 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Folk Dances – govt-of-mp-india". Government of Madhya Pradesh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 آگسٽ 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 آگسٽ 2017 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Madhya Pradesh Tourism". MP Tourism. 26 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Singhi, Ramendra (11 May 2013). "State sport status to malkhamb". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Purohit, Abhishek (27 June 2022). "Madhya Pradesh end long wait to win Ranji Trophy; beat Mumbai by 6 wickets". The Indian Express (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ "Madhya Pradesh: Former Indian women's hockey team captain celebrates India's victory against Australia". Free Press Journal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2021 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
مڌيا پرديش
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪي ڊيٽا ۾ ڳوليو ڊيٽا وڪي ڊيٽا تان
سرڪار
عام معلومات

سانچو:State of Madhya Pradesh سانچو:States and Union Territories of India

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مڌيا_پرديش&oldid=409256" تان ورتل