ڇتيسڳڙھ

ڇتيس ڳڙھ
رياست
مٿان کان گهڙيءَ جي سوئي جي رخ موجب: چترڪوٽ آبشار جگدلپور ۾، سرپور يادگار گروهه، ساترينگا آبي ذخيرو، چيتورگڙھ جبل، نئون رائيپور، ڀورامديو مندر، گهاسيداس جئيتکهام، تيرٿگڙھ آبشار، بستار ڏسهره گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: چتراڪوٽ آبشار، سوامي وويڪنند ايئرپورٽ، سري پور وارو لڇمڻ مندر
ڇتيس ڳڙھ مہر
انڊيا۾ مقام
متناسقات: 21.25°N 81.60°E / 21.25; 81.60
ملڪ	ڀارت
قيام	1 نومبر 2000
گادي جو هنڌ	رائي پور
وڏي ۾ وڏو شھر	رائي پور
ضلعا	27
حڪومت
• گورنر	آننديبن پٽيل
• وزيراعلي	ڀوپيش باگيل (آء اين سي )
• مقننہ	ھڪ ايواني ( ٽوٽل 90 سيٽون )
• پارليامينٽ ۾ نمائندگي	راجيا سڀا 5 سيٽون لوڪ سڀا ۾ 11 سيٽون
• ھاء ڪورٽ	ڇتيس ڳڙھ ھاء ڪورٽ
پکيڙ
• ڪل	135,191 ڪ.م2 (52,198 ميل2)
پکيڙ ۾ درجو	انڊيا جي پکيڙ ۾ ڏھين وڏي رياست
آبادي (2011)
• ڪل	25,545,198

ڇتيس ڳڙھ (انگريزي: Chhattisgarh) انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ رائيپور آھي. ان نالي جي معني آهي 36 قلعا. ھي رياست انڊيا جي وچ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ 135٬191 km² (52٬198 sq mi) آهي. ۽ 2011ع ۾ آبادي 255 لک ھيس. 27 ضلعن تي مشتمل ھن رياست جي اتر اولھ ۾ مڌيا پرديش، اتر ۾ اتر پرديش، اتر اوڀر ۾ جارکنڊ، ڏکڻ اولھ ۾ مھاراشٽر، ڏکڻ ۾ تلنگانا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ اوڙيسا واقع آهن.

ھي رياست انڊيا جي سڀ کان وڌيڪَ اسٽيل ۽ بجلي پيدا ڪندڙ رياست آھي. انڊيا جو 15 سيڪڙو اسٽيل ھي رياست فراھم ڪري ٿي. ھي رياست انڊيا جي تيزي سان ترقي ڪندڙ رياست آھي. ھن رياست جو قيام پھرين نومبر 2000ع ۾ ٿيو. ھي رياست مڌيا پرديش جي ڏھ ڇتيس ڳڙھي ٻولي وارن ضلعن ۽ ڇھ گوندي ٻولي وارن ضلعن کي ڌار ڪري ٺاھي وئي.

تاريخ

ڇتيسڳڙھ هڪ نئين رياست آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڀارت ۾ ٺهندڙ ٽن نون رياستن مان هڪ آهي، جيڪا سانچو:1er نومبر 2000ع تي قائم ڪئي وئي. اها رياست مدھيا پرديش جي ڏکڻ-اوڀر حصي مان ڇتيسڳڙهي ٻولي ڳالهائيندڙ 16 ضلعن کي الڳ ڪري ٺاهي وئي. ڇتيسڳڙھ جي سرحدون اتر-اولهه ۾ مدھيا پرديش، ڏکڻ-اولهه ۾ مهاراشٽر، ڏکڻ ۾ آندھرا پرديش، اوڀر ۾ اوڊيشا، اتر-اوڀر ۾ جھارکنڊ ۽ اتر ۾ اتر پرديش سان ملن ٿيون. ڇتيسڳڙھ انهن رياستن مان هڪ آهي جتي نڪسلائي بغاوت جاري آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين “قبائلي” آديواسي آبادي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي بدحالي، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ موجب، “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان ڀتو وٺڻ سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا جي حمايت ڪئي، ڇو⁠تہ اهي تنگ ڪندڙ ماڻهن کي ڀڄائيندا يا سزا ڏيندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ تيار ڪيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر پنهنجي رپورٽ ۾ ذڪر ڪيو آهي. بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا ويتنام جنگ دوران واشنگٽن طرفان اختيار ڪيل حڪمت عملي جهڙي هئي: مخالف گوريلا مليشيا جو قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. ڳوٺ خالي ٿيڻ سبب ٻهراڙي وارا علائقا باغين کي رسد فراهم ڪرڻ کان محروم ٿي ويا، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي ويو. 2010ع واري ڏهاڪي ۾، زرعي برادرين کي بار بار بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتڪارن کي انهن زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.

نڪسلائي بغاوت

ڇتيسڳڙھ انهن رياستن مان هڪ آهي جتي نڪسلائي بغاوت سرگرم آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين آديواسي قبيلن تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي لاچاري، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ ۾ وڌيڪ چيو ويو آهي ته “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان استحصال سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا کي ساراهيو، ڇاڪاڻ ته اهي انهن سڀني ماڻهن کي ڀڄائي يا سزا ڏيندا هئا جيڪي کين تنگ ڪندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ ٺاهيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر هڪ رپورٽ ۾ لکيو آهي.

بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا ويتنام جنگ دوران واشنگٽن جي حڪمت عملي جهڙي آهي: يعني مخالف گوريلا مليشيا جي قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. جڏهن ڳوٺ خالي ڪيا وڃن ٿا ته ڳوٺاڻا علائقا باغين کي رسد فراهم نٿا ڪن، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي وڃي ٿو.

جاگرافي

رياست جو اتر وارو حصو وڏي انڊو-گنگيٽڪ ميدان سان لڳو لڳ آهي؛ ريهانڊ درياهه، جيڪو گنگا درياهه جو هڪ معاون وهڪرو آهي، هن علائقي کي سيراب ڪري ٿو. ستپوره جبلن جو سلسلو جي اولهندي حد ۽ چوٽا ناگپور پٺار جي اوڀرندي حد گڏجي ٽڪرين جو هڪ پٽو ٺاهين ٿا، جيڪو مها ندي جي حوض کي انڊو-گنگيٽڪ ميدان کان جدا ڪري ٿو. ڇتيسڳڙھ جو وچ وارو حصو مها ندي ۽ ان جي معاون وهڪرن جي زرخيز ميداني علائقن ۾ واقع آهي، جتي وسيع پيماني تي زراعت ڪئي وڃي ٿي. رياست جو ڏاکڻو حصو دکن پٺار تي واقع آهي، جنهن کي گوڏاوري درياهه ۽ ان جو معاون وهڪرو اندراوتي درياهه سيراب ڪن ٿا. ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 40٪ ڪل ايراضي تي مشتمل آهن. سال 2010ع ۾، زرعي برادرين کي بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتن کي انهن جي زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.

انتظامي ورهاست

ڇتيسڳڙھ جون انتظامي ڊويزنون

هر ڊويزن جي اڳواڻي هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس (آءِ اي ايس) جو سينيئر آفيسر هوندو آهي ۽ حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. هر ڊويزن پنهنجي انتظامي دائري اندر ڪيترن ئي ضلعن تي مشتمل هوندي آهي. ضلعي انتظاميا جي اڳواڻي ڪليڪٽر ۽ ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ ڪندو آهي، جيڪو پڻ آءِ اي ايس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعو وڌيڪ انتظامي سهولت لاءِ ذيلي ڊويزنن، تحصيلن ۽ ڳوٺن ۾ ورهايل هوندو آهي، جڏهن⁠ته ترقياتي انتظام لاءِ ان کي بلاڪن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي۔

ڇتيسڳڙھ جا ضلعا ڏيکاريندڙ نقشو

ڊويزن	ضلعا
بستار	بيجاپور، سڪما، دانتيواڙا، بستار، ڪونڊاگائون، نارائنپور، ڪنڪر
بلاسپُر	بلاسپُر، مونگيلي، ڪوربا، جنجگير-چمپا، رائيڳڙھ
دُرگ	ڪبيرڌام، راج نندگائون، بالود، دُرگ، بيمتيارا
رائيپور	ڌمتري، گريابند، رائيپور، بالودا بازار، مهاسمند
سرگوجا	ڪوريا، سورجپور، سرگوجا، بلرامپور، جاشپور

ڇتيس ڳڙھ رياست جا ضلعا

ضلعو	هيڊڪوارٽر	وڏو شهر	ٻيا اهم شهر
رائيپور	رائيپور	رائيپور	ارنگ، ٽيلا-نيورا
بلاسپُور	بلاسپُور	بلاسپور	ڪوٽا (ڪرگي روڊ)، بلھ
درگ	درگ	ڀلائي	چرودا، ڪمهاري، پتن (چتيس ڳڙھ)
ڪوربا	ڪوربا	ڪوريا	ڪٽگھورا، ديپڪا، پالي
رائيڳڙھ	رائيڳڙھ	رائيڳڙھ	کيرسيا، گھرگھورا
راج نندگائون	راج نندگائون	راج نندگائون	ڊونگرڳڙھ، ڊونگرگائون
ڪوريا	بيڪنٺپور	بيڪنٺپور	رامڳڙھ
سرگوجا	امبيڪاپور	امبيڪاپور	سيتاپور
بالرامپور-رامانوجگنج	بالرامپور	بالرامپور	رامانوجگنج
جشپور	جشپور نگر	جشپور نگر	ڪنڪوري، پٿلگائون، ٽاپڪرا
سورجپور	سورجپور	سورجپور	تيلگون، بشراپور
جانجير-چمپا	جانجير	چمپا	جانجير، اڪلترا، شيورينارائن
مونگيلي	مونگيلي	مونگيلي	لورمي، تختپور
ڪبيرڌام	ڪاوردها	ڪاوردها	پانڊريا، پانڊتارائي
بيميتارا	بيميتارا	بيميتارا	ناواڳڙھ، ساجا
بالود	بالود	بالود	دلي-راجھارا
بالودا بازار-ڀٽاپارا	بالودا بازار	ڀٽاپارا	سمگا، پلارِي، لوان، ڪسدول
گريابند	گريابند	گريابند	راجيم، ديوڀوج
مهاسمند	مهاسمند	مهاسمند	سرائيپالي، باگبھرا
ڌمتري	ڌمتري	ڌمتري	ڪرود
بيجاپور	بيجاپور	بيجاپور	سنگامپل، ڪاسيگودا
نارائنپور	نارائنپور	نارائنپور	ڪوڊينار، اورڇا
ڪنڪر	ڪنڪر	ڪنڪر	ڀانوپرتاپور، پکانجور
بستار	جگدلپور	جگدلپور	بستار
دانتيواڙا	دانتيواڙا	دانتيواڙا	ڪيرانڊل، گيڊام
ڪنڊاگائون	ڪنڊاگائون	ڪنڊاگائون	ڪيشڪل
سڪما	سڪما	سڪما	ٽڊميٽلا، مورٽونڊا
گوريلا-پيندرا-مروَهي	گوريلا	پيندرا	مروَهي، بستي-بگرا، راجمرگڙھ، پسان
منيندرڳڙھ-چرمي ري-ڀارتپور	منيندرڳڙھ	چرمي ري	ڀرٿپور، کونگاپاني، جھاگراکھانڊ، نيو ليدري، جانڪپور
موهلا-مانپور-امبگڙھ چوڪي	موهلا	امبگڙھ چوڪي	مانپور، چلمٽول
سکتي	سکتي	سکتي	باراڊوار، ملکھرودا
سارانگڙھ-بلاياڳڙھ	سارانگڙھ	سارانگڙھ	بلاياڳڙھ
خيراگڙ-ڇوئيخدان-گانداي	خيراگڙھ	خيراگڙھ	گانداي، ڇويخدان

ٻولي

رياست جي سرڪاري ٻولي هندي آهي، پر اها رڳو 10'61 ٪ آبادي طرفان مادري ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇتيسڳڙهي، جيڪا هند-آريائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، علائقي ۾ غالب ٻولي آهي (61'9 ٪)، جيتوڻيڪ اها ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ نمايان لهجو سرگوجا علائقي جو سرگوجيا آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن الڳ ٻولي پڻ سمجهيو ويندو آهي. اتر پرديش جي سرحد ويجهو هي لهجو ڀوجپوري سان ملي وڃي ٿو، جڏهن ته مدھيا پرديش جي سرحد ويجهو اهو بگهيلي سان ملي ٿو. سرگوجيا اتر اوڀر ۾ جھارکنڊ جي سرحد سان گڏ سادري سان به ملي ٿو. رياست کان ٻاهر کان آيل ڪيترائي مهاجر هندي ڳالهائين ٿا، ۽ شهرن ۽ صنعتي مرڪزن ۾ اها اهم ٻولي آهي، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو جن جي اصل ٻولي ڇتيسڳڙهي آهي، اهي مردم شماري ۾ پنهنجي ٻولي کي هندي طور درج ڪرائين ٿا. اوڙيا ڇتيسڳڙھ جي اوڀر حصي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، خاص ڪري اوڊيشا جي سرحد ويجهو. تيلوگو ۽ مراٺي ڳالهائيندڙ اقليتون بالترتيب تلنگانا ۽ مهاراشٽر جي سرحدن سان گڏ ملن ٿيون. بستار جي اوڀر علائقي ۾ هلبي ۽ ڀاتري اهم ٻوليون آهن. ان کان علاوه، ڇتيسڳڙھ ۾ ڪيترائي مقامي ٻوليون پڻ ڳالهائيون وڃن ٿيون. سرگوجا علائقي ۾ ڪروخ ۽ ڪوروا ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون. گونڊي ڇتيسڳڙھ جي ڏاکڻي حصي، بستار ۽ ڀرپاسي ضلعن ۾ اهم ٻولي آهي. اها دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي ۽ ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ اتر بستار ۾ موريا، جيڪو ڏکڻ ۾ مديا ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ دورلي، جيڪو گونڊي ۽ ڪويا جي وچ ۾ عبوري لهجو آهي، جيڪو آندھرا پرديش ۽ تلنگانا جي سرحدن سان گڏ پکڙيل آهي. اوڀر بستار ۾ اڪثريت اتر ۽ اوڀر بستار جي گونڊ قبيلن سميت رياست جي ٻين حصن ۾ رهندڙ ماڻهن علائقائي ٻوليون اختيار ڪري ورتيون آهن ۽ وڏي حد تائين پنهنجي اصل ٻولي وساري چڪا آهن.