مواد ڏانھن هلو

حياتياتي ڪيميا

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


حياتيائي ڪيميا يا بايو ڪيمسٽري (ڪيميائي حياتيات کان مختلف) جاندار جاندارن جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيميائي عملن جو اڀياس آهي.[1] اها ڪيميا ۽ حياتيات ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ساختياتي حياتيات، اينزائماتيات ۽ ميٽابولزم. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. حياتي سائنسن جا لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.[2]

حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو حياتيائي ماليڪيولن کي جاندار گهرڙن جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،[3] جنهن جي نتيجي ۾ بافتن ۽ عضون سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.[4] حياتيائي ڪيميا جو ماليڪيولي حياتيات سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.[5]

حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي وڏن ماليڪيولن جهڙوڪ پروٽين، نيوڪليڪ تيزاب، ڪاربوهائڊريٽ ۽ چرٻين جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.[6] گهرڙي جي ڪيميا ننڍن ماليڪيولن ۽ آئنن جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي غير نامياتي (مثال طور پاڻي ۽ ڌاتن جا آئن) يا نامياتي (مثال طور امينو تيزاب، جيڪي پروٽين ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.[7] اهي ميڪانيزم، جن وسيلي گهرڙا ڪيميائي ردعملن ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، ميٽابولزم سڏجن ٿا.

حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور طب، غذائيت ۽ زراعت ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر بيمارين جي سببن ۽ علاجن جي تحقيق ڪن ٿا.[8] غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ غذائي کوٽن جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.[9] زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ جيتن جي روڪٿام کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان مٽي ۽ ڀاڻن جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي انجنيئرنگ جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن—هن شعبي کي حياتيائي ٽيڪنالاجي چيو وڃي ٿو.

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حياتيائي ڪيميا جي تاريخ
گرٽي ڪوري ۽ ڪارل ڪوري گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ ڪوري چڪر جي دريافت تي نوبل انعام ماڻيو.

پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ قديم يونانين جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.[10] تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص سائنسي شعبي طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ انسيلم پائين پاران پهرئين اينزائم، ڊائسٽيس (جنهن کي هاڻي ايمائليس چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،[11] جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ ايڊورڊ بوخنر پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل الڪوحلي خميرڪاري جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.[12][13] ڪي ماڻهو ان جي شروعات جسٽس فون ليبگ جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف جانورن جي ڪيميا، يا نامياتي ڪيميا جا جسمانيات ۽ مرضيات ۾ استعمال سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،[10] يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ انتوان لاووازيئر پاران خميرڪاري ۽ تنفس تي ڪيل اڀياسن سان.[14][15] هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. ايمل فشر، جنهن پروٽينن جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،[16] ۽ ايف. گولئنڊ هاپڪنز، جنهن اينزائمن ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.[17]

"بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح حياتيات ۽ ڪيميا جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ فيلڪس هوپ-سائلر زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ biochemie) کي جسمانياتي ڪيميا جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.[18][19] تنهن هوندي به، جرمن ڪيمياگر ڪارل نوئبرگ کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،[20][21][22] جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ فرانز هوفمائيسٽر کي ڏنو آهي.[23]

ڊي اين اي جي ساخت (سانچو:PDB2)[24]

هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "حياتي اصول" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.[25] 1828ع ۾ فريڊرش وولر پوٽاشيم سائنيٽ ۽ امونيم سلفيٽ مان اتفاقي طور يوريا جي جوڙجڪ بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ نامياتي ڪيميا جي قيام طور ڏٺو.[26][27] تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.[28] ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ ڪروميٽوگرافي، ايڪس ري تفرق، ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي، اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي، ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري، اليڪٽران خوردبيني ۽ ماليڪيولي حرڪيات جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ ميٽابولڪ رستن، جهڙوڪ گلائڪولائسز ۽ ڪريبس چڪر (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.[حوالو گهربل]

حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو جين جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيمس ڊي. واٽسن، فرانسس ڪرڪ، روزالينڊ فرينڪلن ۽ ماريس ولڪنز ڊي اين اي جي ساخت کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[29] 1958ع ۾ جارج بيڊل ۽ ايڊورڊ ٽيٽم کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ نوبل انعام مليو، جنهن ڏيکاريو ته هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو.[30] 1988ع ۾ ڪولن پچفورڪ پهريون شخص هو، جنهن کي ڊي اين اي ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان عدالتي سائنس جي ترقيءَ کي هٿي ملي.[31] وڌيڪ تازو، اينڊريو زي. فائر ۽ ڪريگ سي. ميلو کي جين اظهار کي خاموش ڪرڻ ۾ آر اين اي مداخلت (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي 2006ع جو نوبل انعام ڏنو ويو.[32]

حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر

[سنواريو]
انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل


لڳ ڀڳ ٻه درجن ڪيميائي عنصر مختلف قسمن جي حياتيائي جيوت لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا سيلينيم ۽ آئوڊين آهن)،[33] جڏهن ته ڪجهه عام عنصر (ايلومينيم ۽ ٽائٽينيم) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر ٻوٽن ۽ جانورن جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون برومين استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي سوڊيم جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي بوران ۽ سلڪان جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).[34]

رڳو ڇهه عنصر—ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، ڪيلشيم ۽ فاسفورس—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ انساني جسم جي بناوت ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي CHNOPS (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ گندرف) چيو وڃي ٿو.[35][36] انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.[37]

حياتيائي ماليڪيول

[سنواريو]

سانچو:مک حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر حياتيائي ماليڪيول چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ، لپڊ، پروٽين ۽ نيوڪليڪ تيزاب آهن.[38] ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول پوليمر هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ مونومر نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا وڏا ماليڪيول ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي حياتيائي پوليمر ٺاهين ٿا ته اهي پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل هوندا آهن.

ڪاربوهائيڊريٽ

[سنواريو]

سانچو:مک

ڪاربوهائيڊريٽ
گلوڪوز، هڪ مونو سيڪرائيڊ
سڪروز جو ماليڪيول (گلوڪوز + فرڪٽوز)، هڪ ڊائي سيڪرائيڊ
ايمائلوز، ڪيترن هزارن گلوڪوز ايڪن مان ٺهيل هڪ پولي سيڪرائيڊ

ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام کنڊن مان هڪ، جنهن کي گلوڪوز چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ جينياتي معلومات ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان گهرڙي لاڳاپن ۽ رابطن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.[39]

ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم مونو سيڪرائيڊ آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ ڪاربان، هائڊروجن ۽ آڪسيجن تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو CnH2nOn، جتي n گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). گلوڪوز (C6H12O6) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ فرڪٽوز (C6H12O6) شامل آهي، جيڪا عام طور ميون جي مٺي ذائقي سان لاڳاپيل کنڊ آهي،[40][lower-alpha 1] ۽ ڊي آڪسي رائبوز (C5H10O4)، جيڪو ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت ۽ چڪري صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ آڪسيجن ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي ڪاربونائل گروهه ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي هائيڊروڪسل گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ هيمي ايسيٽل يا هيمي ڪيٽل گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت الڊوز هئي يا ڪيٽوز.[42]

انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور 5 يا 6 ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار فيورانوز ۽ پائرانوز چيو وڃي ٿو—فيوران ۽ پائران سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان ٻٽا بند نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز گلوڪوز ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي گلوڪوفيورانوز چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي گلوڪوپائرانوز چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي هيپٽوز چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.[حوالو گهربل]

ٻه مونو سيڪرائيڊ گلائڪوسائڊڪ يا ايسٽر بند وسيلي هڪ ڊائي سيڪرائيڊ ۾ پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، پاڻي وسيلي ٽوڙ سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ سڪروز يا عام کنڊ آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ فرڪٽوز ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ ليڪٽوز آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ گليڪٽوز ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي ليڪٽيز وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ ليڪٽوز عدم برداشت جو سبب بڻجي ٿي.

جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي اوليگو سيڪرائيڊ چيو وڃي ٿو (اوليگو- معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ اشارن طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.[43] ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي پولي سيڪرائيڊ ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا شاخدار ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه سيليولوز ۽ گلائڪوجن آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز مونومرن تي مشتمل آهن. سيليولوز ٻوٽن جي گهرڙي ڀتين جو اهم ساختي جزو آهي ۽ گلائڪوجن جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو.

کنڊ کي گهٽائيندڙ يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي گهٽائيندڙ پڇاڙي اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري الڊيهائيڊ (الڊوز) يا ڪيٽو صورت (ڪيٽوز) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته پائرانوز يا فيورانوز صورت جو آزاد هائيڊروڪسي گروهه ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل ايسيٽل ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. سيڪروز ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي.

لپڊ

[سنواريو]

سانچو:مک

ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي ڪوليسٽرول ۽ اوليڪ تيزاب آهن.[44] وچين ساخت هڪ ٽرائي گليسرائيڊ آهي، جيڪو اوليوئيل، اسٽيئروئيل ۽ پالميٽوئيل زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي گليسرول جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام فاسفولپڊ، فاسفيٽڊائل ڪولين آهي.[45]

لپڊ ماليڪيولن جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا غير قطبي مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ موم، چرٻي تيزاب، چرٻي تيزاب مان نڪتل فاسفولپڊ، سفنگولپڊ، گلائڪولپڊ ۽ ٽرپينوئڊ (مثال طور ريٽينوئڊ ۽ اسٽيرائڊ) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري اليفاٽڪ ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي اروماتي هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.[46]

لپڊ عام طور گليسرول جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. ٽرائي گليسرائيڊ ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي چرٻي تيزاب هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي سير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ ڪو ٻٽو بند نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.[حوالو گهربل]

گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه قطبي ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا پاڻي ڀڄائيندڙ ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو پاڻي جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا پاڻي دوست ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). ڪوليسٽرول جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.[47]

فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي.

لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا تيل ۽ کير جون شيون، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ مکڻ، پنير، گيهه وغيره، چرٻين مان ٺهيل هوندا آهن. سبزي تيل مختلف گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور فاسفولپڊ، مختلف دواسازي شين ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا دوا بردار جزن طور (مثال طور لائپوسوم يا ٽرانسفرسوم ۾).

پروٽين

[سنواريو]

سانچو:مک

α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي امينو گروهه ۽ ساڄي پاسي ڪاربوڪسل گروهه سان

پروٽين تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي امينو تيزاب نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ امينو گروهه، –NH2، هڪ ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH3+ ۽ –COO− طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو هائڊروجن ائٽم ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 معياري آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي ٽن-رخِي ترتيب تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، گلوٽاميٽ هڪ اهم عصبي پيغامبر طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب پيپٽائڊ بند وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ ۾ هڪ پاڻي ماليڪيول خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي نائٽروجن کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ڊائي پيپٽائڊ چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) پيپٽائڊ يا پولي پيپٽائڊ سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون پروٽين سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم سيرم پروٽين البومِن ۾ 585 امينو تيزاب باقيات آهن.[48]

عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل
هيموگلوبن جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين گلوبن کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون هيم گروهه آهن.

پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ايڪٽن ۽ مائوسن پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت انتهائي چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. اينٽي باڊيون اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.[49]

اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين اينزائم آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي فعال ٿيڻ واري توانائي گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي سبسٽريٽ چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي تحفيز ڪن ٿا. فعال ٿيڻ واري توانائي گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 1011 يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو.

پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي بنيادي ساخت امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". ثانوي ساخت مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ α-هيلڪس نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا β-شيٽ نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. ٽين درجي واري ساخت پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي گلوٽاميٽ باقيات جي جاءِ تي ويلين باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو سڪل سيل بيماري پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، چوٿين درجي واري ساخت اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.[50]

پروٽين ڊيٽا بئنڪ مان پروٽين ساختن جا مثال
پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن آئسومريز ڊومينن جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن

کاڌل پروٽين عام طور ننڍي آنڊي ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ پينٽوز فاسفيٽ رستو جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي آئيسوليوسين، ليوسين، لائسين، ميٿيونين، فينائل الانين، ٿريونين، ٽرپٽوفان ۽ ويلين نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي ضروري امينو تيزاب آهن. کيرپياريندڙن وٽ الانين، ايسپاراگين، ايسپارٽيٽ، سسٽين، گلوٽاميٽ، گلوٽامين، گلائسين، پرولين، سيرين ۽ ٽائروسين، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي ارجنين ۽ هسٽڊين ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو.

جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-ڪيٽو تيزاب نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. ٽرانس امينيز نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر ٽرانس امينيشن وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا.

ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد امونيا (NH3)، جيڪا رت ۾ امونيم آئن (NH4+) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. هڪ گهرڙي جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، هڏن واريون مڇيون امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي يوريا چڪر وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا.

اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. ترتيب هم قطاري ۽ ساختي هم قطاري جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ هم اصليت سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو پروٽين خاندانن جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي.

ميٽابولزم

[سنواريو]

توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ

[سنواريو]

سانچو:مک گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ اينزائمن وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا (گلائڪوجن فاسفورائيليز گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.[51]

گلائڪولائسز (اڻهوائي)

[سنواريو]

سانچو:Glycolysis summary گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري رستي وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي گلائڪولائسز چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي پائروويٽ جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ ATP جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ NAD+ (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب) ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا ايٿانول ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور خمير ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.[52]

هوائي

[سنواريو]

ڪافي آڪسيجن رکندڙ هوائي گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور ايسٽائل-CoA ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪري ٿو ۽ NADH جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ سٽرڪ تيزاب چڪر ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور FADH2 وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ اليڪٽران منتقلي نظام آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو (يوڪريوٽن ۾ اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD+ ۽ ڪيونون ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ 28 ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).[53] اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي.

گلوڪونيوجينيئسس

[سنواريو]

سانچو:مک ڪرنگهيدار جانورن ۾، زور سان سڪڙجندڙ ڍانچي وارا عضلا (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي اڻهوائي ميٽابولزم ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا.

غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ گلائڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين گلائڪولائسز جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ ڪريبس چڪر کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو ڪيٽابولزم عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.[54] جگر گلوڪونيوجينيئسس نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ نشاستو) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي ڪوري چڪر چيو وڃي ٿو.[55]

ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو

[سنواريو]
حياتيائي ڪيميا، جينيات ۽ ماليڪيولي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو

حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ حياتيائي طبعيات جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل ڪيميا جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ جينيات انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن جينوم وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو:

  • حياتيائي ڪيميا جاندار جاندارن ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. حياتيائي ڪيميا جا ماهر حياتيائي ماليڪيولن جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي.
  • جينيات جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ جين، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”ميوٽنٽن“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”جهنگلي قسم“ يا معمول واري فينوٽائپ جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا (ايپسٽاسس) اڪثر اهڙن ”ناڪ آئوٽ“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا.
  • ماليڪيولي حياتيات حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ پروٽين ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. آر اين اي جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي.
  • ڪيميائي حياتيات ننڍن ماليڪيولن جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل وائرسي ڪيپسڊ، جيڪي جين علاج يا دوا جي ماليڪيولن کي پهچائي سگهن ٿا.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا ۽ حاشيا

[سنواريو]
  1. ↑ "Biological/Biochemistry". acs.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-08-21 تي محفوظ ڪيل. 2016-01-04 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Voet (2005), p. 3.
  3. ↑ Karp (2009), p. 2.
  4. ↑ Miller (2012). p. 62.
  5. ↑ Astbury (1961), p. 1124.
  6. ↑ Eldra (2007), p. 45.
  7. ↑ Marks (2012), Chapter 14.
  8. ↑ Finkel (2009), pp. 1–4.
  9. ↑ UNICEF (2010), pp. 61, 75.
  10. 1 2 Helvoort (2000), p. 81.
  11. ↑ Hunter (2000), p. 75.
  12. ↑ Hamblin (2005), p. 26.
  13. ↑ Hunter (2000), pp. 96–98.
  14. ↑ Berg (1980), pp. 1–2.
  15. ↑ Holmes (1987), p. xv.
  16. ↑ Feldman (2001), p. 206.
  17. ↑ Rayner-Canham (2005), p. 136.
  18. ↑ Ziesak (1999), p. 169.
  19. ↑ Kleinkauf (1988), p. 116.
  20. ↑ Ben-Menahem (2009), p. 2982.
  21. ↑ Amsler (1986), p. 55.
  22. ↑ Horton (2013), p. 36.
  23. ↑ Kleinkauf (1988), p. 43.
  24. ↑ Edwards (1992), pp. 1161–1173.
  25. ↑ Fiske (1890), pp. 419–20.
  26. ↑ Wöhler, F. (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie 88 (2): 253–256. doi:10.1002/andp.18280880206. ISSN 0003-3804. Bibcode: 1828AnP....88..253W.
  27. ↑ Kauffman (2001), pp. 121–133.
  28. ↑ Lipman, Timothy O. (August 1964). "Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism". Journal of Chemical Education 41 (8): 452. doi:10.1021/ed041p452. ISSN 0021-9584. Bibcode: 1964JChEd..41..452L.
  29. ↑ Tropp (2012), pp. 19–20.
  30. ↑ Krebs (2012), p. 32.
  31. ↑ Butler (2009), p. 5.
  32. ↑ Chandan (2007), pp. 193–194.
  33. ↑ Cox, Nelson, Lehninger (2008). Lehninger Principles of Biochemistry. Macmillan.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  34. ↑ Sheng, Huachun; Lei, Yuyan; Wei, Jing; Yang, Zhengming; Peng, Lianxin; Li, Wenbing; Liu, Yuan (2024). "Analogy of silicon and boron in plant nutrition". Frontiers in Plant Science 15. doi:10.3389/fpls.2024.1353706. ISSN 1664-462X. PMID 38379945. Bibcode: 2024FrPS...1553706S.
  35. ↑ "CHNOPS: Elements of Life". Socratica (انگريزي ۾). 2026-06-26 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Remick, Kaleigh A.; Helmann, John D. (2023). "The elements of life: A biocentric tour of the periodic table". Advances in Microbial Physiology 82: 1–127. doi:10.1016/bs.ampbs.2022.11.001. ISSN 2162-5468. PMID 36948652. PMC 10727122. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/.
  37. ↑ Nielsen (1999), pp. 283–303.
  38. ↑ Slabaugh (2007), pp. 3–6.
  39. ↑ Chandel, Navdeep S.. "Carbohydrate Metabolism". Cold Spring Harbor Perspectives in Biology. doi:10.1101/cshperspect.a040568. PMC 7778149. https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568. Retrieved 8 January 2026.
  40. ↑ Whiting (1970), pp. 1–31.
  41. ↑ Whiting, G.C. (1970), p. 5.
  42. ↑ Voet (2005), pp. 358–359.
  43. ↑ Varki (1999), p. 17.
  44. ↑ Stryer (2007), p. 328.
  45. ↑ Voet (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.
  46. ↑ Ahmed, Saba; Shah, Parini; Ahmed, Owais (2023), "Biochemistry, Lipids", StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, PMID 30247827, 2023-11-30 تي حاصل ڪيل
  47. ↑ PhD, Chris Masterjohn (2008-11-09). "Cholesterol's Hydroxyl Group". Harnessing the Power of Nutrients. 2025-08-29 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Metzler (2001), p. 58.
  49. ↑ Feige, Matthias J.; Hendershot, Linda M.; Buchner, Johannes (2010). "How antibodies fold". Trends in Biochemical Sciences 35 (4): 189–198. doi:10.1016/j.tibs.2009.11.005. PMID 20022755.
  50. ↑ Fromm and Hargrove (2012), pp. 35–51.
  51. ↑ "Disaccharide". Encyclopedia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Fromm and Hargrove (2012), pp. 163–180.
  53. ↑ Voet (2005), Ch. 17 Glycolysis.
  54. ↑ A Dictionary of Biology. Oxford University Press. 17 September 2015. ISBN 978-0-19-871437-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Fromm and Hargrove (2012), pp. 183–194.
  1. ↑ فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، کجور جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، آڙن ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.[41]


حوالي ڏنل ادب

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:WVD

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=حياتياتي_ڪيميا&oldid=391491" تان ورتل