مواد ڏانھن هلو

ايٽلانٽڪ سمنڊ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(ائٽلانٽڪ سمنڊ کان چوريل)


ائٽلانٽڪ سمنڊ
آرڪٽڪ سمنڊ جو نقشو
ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو حصو، ان جي آرڪٽڪ ۽ انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ
سامونڊي طاسسرحدي ملڪن جي فهرست (واٽر شيڊ کان سواءِ), بندرگاهه
سطحي پکيڙ85,133,000 چورس ڪلوميٽر (32,870,000 چورس ميل)[1]
اتر ائٽلانٽڪ: 41,490,000 چورس ڪلوميٽر (16,020,000 چورس ميل),
ڏکڻ ائٽلانٽڪ: 40,270,000 چورس ڪلوميٽر (15,550,000 چورس ميل)[2]
سراسري اونھائي3,646 m (11,962 ft)[2]
وڌ کان وڌ اونھائيپورٽو ريڪو کاهي
8,376 m (27,480 ft)[3]
پاڻي جو حجم310,410,900 km3 (74,471,500 cu mi)[2]
ڪناري جي ڊيگھ 1111,866 ڪلوميٽر (69,510 mi) حاشيائي سمنڊن سميت[4]
ٻيٽ ٻيٽن جي فهرست
کاھيونپورٽو ريڪو؛ ڏکڻ سينڊوچ؛ رومانش
آباديونفهرست
1 Shore length is not a well-defined measure.
هي وڊيو مهم 29 جي عملي طرفان بين الاقوامي خلائي اسٽيشن (ISS) تي رڪارڊ ڪئي وئي. سفر نيوفائونڊلينڊ ٻيٽ جي اتر-اوڀر کان اتر ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ مٿان ٿيندو وچ آفريڪا تائين پهچي ٿو، جتي اهو ڏکڻ سوڊان جي مٿان گذري ٿو.

ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ دنيا جي پنجن سامونڊي ورهاڱن مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو سمنڊ آهي، جنهن جي ايراضي تقريباً 85,133,000 چورس ڪلوميٽر (32,870,000 چورس ميل) آهي.[1] هي ڌرتيءَ جي مٿاڇري جو تقريباً 17 سيڪڙو ۽ ان جي آبي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 24 سيڪڙو حصو ڍڪي ٿو. دريافتن جي دور دوران اهو ان ڳالهه لاءِ مشهور ٿيو ته هن نئين دنيا يعني آمريڪا ( اتر آمريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا ) کي پراڻي دنيا يعني افرو-يوروشيا ( آفريڪا، ايشيا ۽ يورپ ) کان جدا ڪيو.

افرو-يوروشيا کي آمريڪائن کان جدا ڪرڻ جي ڪري، ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ انساني سماج، عالمگيريت ۽ ڪيترن ئي قومن جي تاريخن جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو آهي. جيتوڻيڪ نارس ماڻهو ائٽلانٽڪ پار ڪندڙ پهريان سڃاتل انسان هئا، پر 1492ع ۾ ڪرسٽوفر ڪولمبس جي مهم سڀ کان وڌيڪ اثرائتي ثابت ٿي. ڪولمبس جي مهم هڪ اهڙي دورِ دريافت ۽ يورپي طاقتن پاران آمريڪائن جي نوآبادڪاري جو آغاز ڪيو، جنهن ۾ خاص طور تي پورچوگال، هسپانيا، فرانس ۽ برطانيا شامل هئا. سورهين صديءَ کان اوڻيهين صديءَ تائين ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ هڪ طرف ائٽلانٽڪ غلام واپار ۽ ٻي طرف ڪولمبيائي مٽاسٽا جو مرڪز رهيو، جڏهن ته ان دوران ڪڏهن ڪڏهن بحري جنگين جو ميدان پڻ بڻيو. اهڙيون بحري جنگيون ۽ آمريڪي علائقائي طاقتن جهڙوڪ آمريڪا جون گڏيل رياستون ۽ برازيل جي وڌندڙ واپار، ويهين صديءَ جي شروعات ۾ وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ وڏا فوجي سامونڊي آپريشن گهٽجي ويا، جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ وارن نمايان تڪرارن ۾ ڪيوبا ميزائل بحران ۽ فاڪلينڊ جنگ شامل آهن. اڄ به هي سمنڊ عالمي واپار جو بنيادي جزو آهي.

ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو گرمي پد هنڌن جي لحاظ کان مختلف آهي. مثال طور، ڏکڻ ائٽلانٽڪ سڄو سال گرم رهندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي سامونڊي حدن وارا ملڪ استوائي علائقن ۾ واقع آهن. اتر ائٽلانٽڪ ۾ معتدل آبهوا موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حدن وارا ملڪ معتدل علائقن ۾ واقع آهن ۽ هتي انتهائي ٿڌ ۽ انتهائي گرمي وارا موسمون ٿينديون آهن.[5]

ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ هڪ ڊگهي، انگريزي اکر "S" جهڙي شڪل واري سامونڊي طاس تي مشتمل آهي، جيڪو اوڀر ۾ يورپ ۽ آفريڪا ۽ اولهه ۾ آمريڪائن جي وچ ۾ ڊگهي رخ ۾ پکڙيل آهي. پاڻ ۾ ڳنڍيل عالمي سمنڊ جو هڪ حصو هئڻ جي حيثيت سان، هي اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ، ڏکڻ-اولهه ۾ پئسفڪ وڏو سمنڊ، ڏکڻ-اوڀر ۾ هندي وڏو سمنڊ ۽ ڏکڻ ۾ ڏاکڻو سمنڊ سان ڳنڍيل آهي. ٻين تعريفن موجب ائٽلانٽڪ سمنڊ ڏکڻ طرف انٽارڪٽڪا تائين پکڙيل آهي. خط استوا هن سمنڊ کي ٻن حصن، اتر ائٽلانٽڪ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ، ۾ ورهائي ٿو.[6]

نالي جي معنيٰ

[سنواريو]
فرانس واري 1710 جي آفريڪي نقشي ۾ اينٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي تصوير

اينٽلانٽڪ نالي جو سڀ کان پراڻو ترين ذڪر ھڪ شاعر اسٽيسيڪارس لڳ ڀڳ ڇھين صدي قبل مسيح ۾ ائٽلانٽيڪوئي پيلاگيئي (يوناني: Ἀτλαντικῷ πελάγει) طور ڪيو، [7] جنھن جي معنيَ ايٽلانٽڪ سمنڊ آھن. ان بعد ھيروڊوٽس پنهنجي ڪتاب تاريخ ۾ پڻ ان نالي واري سمنڊ جو 450 ق.م. ۾ ذڪر ايٽلانٽس ٿلاسا (یونانی:Ἀτλαντὶς θάλασσα) يعني اينٽلاٽڪ سمنڊ[8] طور ڪيو. ھيروڊوٽس اھو نالو جبرالٽر جي مشھور مقام ھرڪيولس جي ٺلھن جي پار واري سمنڊ جو حوالو ڏيندي استعمال ڪيو ھو جيڪو ان مطابق سمنڊ جو اھڙو حصو ھو جيڪو زمين جي چوڌاري سمايل ھو[9]. انھن استعمالن ۾ اھو نالو يوناني ديومالا جي اٽلس نالي دیوتا سان منصوب ڪيو ويو آهي جنھن آسمانن کي ٽيڪ ڏئي کنيو ھو جنھن منظر کي بعد ۾ وچولي دؤر ۾ ڪتابي نقشي ۾ ڏيکاريو ويو ۽ اھڙي طرح دیوتا جو اھو نالو (اٽلس) موجودہ دؤر ۾ نقشن جي ڪتاب تي پڻ پئجي ويو[10] يوناني ديومالائي ادب جي قديم ترين ڪتابن اليڊ ۽ اوڊيسي ۽ قديم جھازرانن مطابق ھن سمنڊ جو نالو اوشينس (عربي: اوقيانوسيه) ھو جنھن جو مطلب ھڪ عظيم درياء ھو جيڪو پوري دنيا جي چوڌاري گھيرو ڪري بيٺل ھو.اھو خيال ڪاري سمنڊ ۽ ميڊيٽرينن سمنڊ جي بيھڪ جي ابتڙ ھيو جيڪي چوڌاري خشڪي سان گھيريل ھيا ۽ يوناني انھن جي ان بيھڪ کان خوب باخبر ھيا[11] ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو نالو مراڪش ۾ واقع اٽلس جبل ۽ سمنڊ پار جبرالٽر واري سامونڊي لنگھ ۽ اتر آفريڪا جي ساحلي ڪناري واري ھنڌن لاء استعمال ٿيندو ھو[10]

1981ع ۾ ڪليئر ٻيٽ، آئرلينڊ جي ساحل تان ڏٺل ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ

دي پانڊ ( لفظي معنيٰ: "تلاءُ") هڪ مزاحيه اصطلاح آهي، جيڪو برطانوي ۽ آمريڪي انگريزي ڳالهائيندڙ اڪثر اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ جي حوالي سان استعمال ڪندا آهن. هي ميئوسس يعني طنزيه گهٽائيءَ جو هڪ مثال آهي. هي اصطلاح گهڻو ڪري "تلاءَ جي هن پاسي"، "تلاءَ جي ٻئي پاسي" يا "تلاءَ جي پار" جهڙن جملن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جنهن سان برطانيا ۽ ان جي اڳوڻين نوآبادين جي وچ ۾ موجود لاڳاپي ۽ جدائيءَ کي ظاهر ڪيو ويندو آهي، نه ڪي سمنڊ بابت سڌي ڳالهه ڪرڻ لاءِ.[12]

هي اصطلاح 1640ع تائين واپس وڃي ٿو. اهو پهريون ڀيرو چارلس اول جي دورِ حڪومت ۾ شايع ٿيل هڪ پمفليٽ ۾ ڇپيل صورت ۾ ملي ٿو، ۽ پوءِ 1869ع ۾ نيهيمائيا والنگٽن جي ڪتاب ھسٽاريڪل نوٽسز آف ايوينٽس آڪرنگ چيفلي ان دي رين آف چارلس I ۾ ٻيهر شايع ٿيو، جتي فرانسس ونڊيبينڪ، جيڪو چارلس اول جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ هو، ائٽلانٽڪ سمنڊ لاءِ "گريٽ پانڊ" (وڏو تلاءُ) جو اصطلاح استعمال ڪيو.[13][14][15]

تاريخ

[سنواريو]

پراڻي دنيا

[سنواريو]

مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي (mtDNA) جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته 80,000–60,000 سال اڳ آفريڪا اندر هڪ وڏي آباديءَ واري واڌ، جيڪا هڪ ننڍڙي واحد آباديءَ مان نڪتي هئي، رويي جي پيچيدگيءَ جي اُڀار ۽ تيز MIS 5–4 ماحولياتي تبديلين سان گڏ ٿي. ماڻهن جو هي گروهه نه رڳو سڄي آفريڪا ۾ پکڙيو، پر لڳ ڀڳ 65,000 سال اڳ آفريڪا کان ٻاهر ايشيا، يورپ ۽ آسٽريليشا ڏانهن پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ انهن علائقن ۾ قديم انسانن کي جلدي بدلائي ڇڏيو.[16] آخري برفاني وڌ ۾ وڌ (LGM) دوران، 20,000 سال اڳ، انسانن کي يورپ جي اتر ائٽلانٽڪ ساحل سان پنهنجون شروعاتي آباديون ڇڏڻيون پيون ۽ بحيرۂ روم ڏانهن موٽڻو پيو. LGM جي پڄاڻيءَ تي تيز آبهوايي تبديلين کان پوءِ هي علائقو مگداليني ثقافت وارن ماڻهن طرفان ٻيهر آباد ڪيو ويو. ٻيا شڪاري-گڏ ڪندڙ گروهه پڻ لهرن جي صورت ۾ آيا، جن جي وچ ۾ لاخر زي آتش فشاني ڦاٽ، ڊوگرلينڊ (هاڻوڪو اتر سمنڊ) جي ٻڏڻ، ۽ بالٽڪ سمنڊ جي ٺهڻ جهڙا خطرا پيش آيا.[17] اتر ائٽلانٽڪ جا يورپي ساحل لڳ ڀڳ 9,000–8,500 سال اڳ مستقل طور آباد ٿي ويا.[18]

هن انساني پکڙاءَ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي ساحلن تي گهڻا نشان ڇڏيا. ڏکڻ آفريڪا جي اولهه واري ساحل تي اِسٽر فونٽين ۾ مليا 50 هزار سال پراڻا، گهرا تهه وارا خولن جا ڍير وچ پٿر دور (MSA) سان لاڳاپيل آهن. MSA آبادي ننڍي ۽ پکڙيل هئي، ۽ انهن جي واڌ ويجهه ۽ وسيلن جي استعمال جي شرح پوءِ وارن نسلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ شديد هئي. جيتوڻيڪ انهن جا ڍير هر آباد براعظم تي ملندڙ 12–11 هزار سال پراڻن آخري پٿر دور (LSA) جي ڍيرن سان مشابهت رکن ٿا، پر ڪينيا جو 50–45 هزار سال پراڻو اينڪاپوني يا موتو شايد آفريڪا کان ٻاهر پکڙجندڙ پهرين جديد انسانن جا سڀ کان پراڻا نشان ظاهر ڪري ٿو.[19]

1880ع ۾ ارٽي بولا خولن جي ڍيرن جي کوٽائي

ساڳي ترقي يورپ ۾ به ڏسي سگهجي ٿي. اسپين جي آسٽورياس ۾ لا ريئرا غار (23–13 هزار سال اڳ) ۾ 10 هزار سالن دوران رڳو لڳ ڀڳ 26,600 مولسڪ گڏ ٿيا. ان جي ابتڙ، پرتگال، ڊينمارڪ ۽ برازيل جا 8–7 هزار سال پراڻا خولن جا ڍير هزارين ٽن ڪچري ۽ اوزارن تي مشتمل آهن. مثال طور، ڊينمارڪ جي ارٽي بولا خولن جي ڍيرن ۾ رڳو هڪ هزار سالن دوران 2,000 m3 (71,000 cu ft) خولن جا ذخيرا گڏ ٿيا، جيڪي لڳ ڀڳ 50 ملين مولسڪن جي نمائندگي ڪن ٿا. سامونڊي وسيلن جي استعمال ۾ هن واڌ کي نون ٽيڪنالاجين – جهڙوڪ ٻيڙيون، هارپون ۽ مڇي پڪڙڻ جا ڪنڊا – سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحيرۂ روم ۽ يورپي ائٽلانٽڪ ساحل تي ملندڙ ڪيترين غارن جي مٿين تهن ۾ سامونڊي خولن جو مقدار وڌيل ۽ هيٺين تهن ۾ گهٽ آهي. سڀ کان پهريون استعمال انهن ٻڏل کنڊن تي ٿيو، جيڪي هاڻي پاڻيءَ هيٺ آهن، ۽ اڄ کوٽيل گهڻيون آباديون ان وقت انهن کنڊن کان ڪيترائي ڪلوميٽر پري واقع هيون. هيٺين تهن ۾ خولن جو گهٽ مقدار شايد انهن ٿورن خولن جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪي خشڪيءَ جي اندر موڪليا ويا هئا.[20]

نئين دنيا

[سنواريو]

LGM دوران لاورنٽائيڊ برفاني چادر اتر آمريڪا جي گهڻي اتر حصي کي ڍڪي ڇڏيو، جڏهن ته بيرنگيا سائبيريا کي الاسڪا سان ڳنڍيندي هئي. 1973ع ۾ مرحوم آمريڪي ارضياتي سائنسدان پال ايس. مارٽن آمريڪائن جي "بلٽزڪريگ" آبادڪاريءَ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب ڪلووس شڪارين لڳ ڀڳ 13,000 سال اڳ برفاني چادر ۾ موجود برف کان خالي گذرگاهه وسيلي هڪ ئي لهر ۾ اتر آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ۽ "ڌماڪيدار انداز ۾ ڏکڻ طرف پکڙيا، ٿوري عرصي لاءِ ايتري وڏي آباديءَ واري گھڻائي حاصل ڪئي جو انهن پنهنجي گهڻي شڪار کي حد کان وڌيڪ ماري ڇڏيو."[21] پوءِ ٻين بيرنگ زميني پل رستي "ٽن لهرن" واري لڏپلاڻ جو نظريو پيش ڪيو.[22] اهي مفروضا ڊگهي عرصي تائين آمريڪائن جي آبادڪاري بابت غالب نظر رهيا، پر تازي آثار قديمه جي کوجنائن انهن کي چئلينج ڪيو آهي: آمريڪائن جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه ماڳ ڏکڻ آمريڪا ۾ مليا آهن؛ اتر-اوڀر سائبيريا جا ماڳ LGM دوران اتي تقريباً انساني غيرموجودگي ڏيکارين ٿا؛ ۽ گهڻا ڪلووس اوزار اتر آمريڪا جي اوڀر حصي ۾ ائٽلانٽڪ ساحل سان مليا آهن.[23] ان کان علاوه mtDNA، yDNA ۽ atDNA انگن اکرن تي ٻڌل آبادڪاري ماڊل ترتيبوار نه "بلٽزڪريگ" ۽ نه ئي "ٽن لهرن" وارن مفروضن جي حمايت ڪن ٿا، پر اهي پاڻ به هڪ ٻئي سان مبهم نتيجا ڏين ٿا. آثار قديمه ۽ جينياتي انگن اکرن ۾ تضاد غالباً مستقبل ۾ اهڙا مفروضا پيدا ڪندو، جيڪي آخرڪار هڪ ٻئي جي تصديق ڪندا.[24] پئسفڪ رستي ڏکڻ آمريڪا ڏانهن هڪ تجويز ڪيل رستو شروعاتي ڏکڻ آمريڪي کوجنائن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو، ۽ هڪ ٻيو مفروضو اترئين رستي جي تجويز ڏئي ٿو، جيڪو ڪينيڊين آرڪٽڪ مان ٿيندو اتر آمريڪا جي ائٽلانٽڪ ساحل سان هيٺ اچي ٿو.[25] ائٽلانٽڪ پار شروعاتي آبادين بابت متبادل نظريا به پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي مڪمل طور فرضي کان وٺي گهڻو ڪري تڪراري نظريا آهن، جن ۾ سوليوٽرين مفروضو ۽ ڪجهه ڪولمبس کان اڳ بين السمنڊ رابطي جا نظريا شامل آهن.

وچئين دور جي Íslendingasögur ساگائن، جن ۾ Grœnlendinga saga به شامل آهي، جي بنياد تي "نارس دنيا" جو هي تشريحي نقشو ڏيکاري ٿو ته آمريڪائن ۽ ائٽلانٽڪ بابت نارس ڄاڻ محدود رهي.

نارس آبادڪاري فارو ٻيٽن ۽ آئس لينڊ ۾ 9هين ۽ 10هين صديءَ دوران شروع ٿي. گرين لينڊ تي هڪ آبادي 1000ع کان اڳ قائم ٿي، پر 1409ع ۾ ان سان رابطو ختم ٿي ويو ۽ آخرڪار شروعاتي ننڍو برفاني دور دوران اها ڇڏي ڏني وئي. هي ناڪامي ڪيترن سببن جي نتيجي ۾ آئي: غير پائيدار معيشت سبب زمين جي ڪٽائي ۽ وڻڪاري ختم ٿي؛ مقامي اينوئٽ سان تڪرارن سبب سندن آرڪٽڪ ٽيڪنالاجين کي اختيار ڪرڻ ۾ ناڪامي ٿي؛ وڌيڪ ٿڌي آبهوا بک سبب بڻي؛ ۽ آبادي معاشي طور ڪناري تي هلي وئي، جڏهن عظيم وبا 15هين صديءَ ۾ آئس لينڊ ۾ پنهنجا شڪار ڪري رهي هئي.[26] آئس لينڊ شروعاتي طور 865–930ع دوران هڪ گرم دور کان پوءِ آباد ٿيو، جڏهن سياري جو گرمي پد لڳ ڀڳ 2 °C (36 °F) رهندو هو، جنهن ڪري بلند عرض البلدن تي زراعت سازگار هئي. پر اهو گهڻو نه هليو ۽ گرمي پد جلدي گهٽجي ويو؛ 1080ع تائين اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد 5 °C (41 °F) تائين پهچي ويو هو. Landnámabók (آبادڪاريءَ جو ڪتاب) آبادڪاريءَ جي پهرين صديءَ ۾ تباهه ڪندڙ ڏڪارن جو ذڪر ڪري ٿو – "ماڻهن لومڙيون ۽ ڪانگ کاتا" ۽ "پوڙهن ۽ بي سهارن کي قتل ڪري ٽڪرن تان اڇلايو ويو" – ۽ 1200ع جي شروعات تائين گاهه کي ڇڏي مختصر موسم وارن فصلن، جهڙوڪ جَوَ، ڏانهن وڃڻو پيو.[27]

ائٽلانٽڪ دنيا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ائٽلانٽڪ دنيا ۽ ائٽلانٽڪ تاريخ
ائٽلانٽڪ سامونڊي گردابن پورچوگالي دريافتن ۽ واپاري بندرگاهي رستن تي اثر وڌو؛ هتي هندستان واري رستي ("Carreira da Índia") کي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ايندڙ سالن ۾ وڌيڪ ترقي ڪندو.

ڪرسٽوفر ڪولمبس 1492ع ۾ هسپانوي جهنڊي هيٺ سفر ڪندي آمريڪائن تائين پهتو.[28] ڇهه سال پوءِ واسڪو ڊي گاما پورچوگالي جهنڊي هيٺ ڪيپ آف گڊ هوپ جي چوڌاري ڏکڻ طرف سامونڊي سفر ڪندي هندستان پهتو، اهڙيءَ طرح ثابت ٿيو ته ائٽلانٽڪ ۽ هندي وڏا سمنڊ پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. 1500ع ۾، واسڪو ڊي گاما کان پوءِ هندستان ڏانهن پنهنجي سفر دوران، پيڊرو الواريز ڪابرال ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب جي وهڪرن سبب برازيل پهتو. انهن ڳولائن کان پوءِ هسپانيا ۽ پورچوگال جلدي نئين دنيا جا وڏا علائقا فتح ۽ نوآباد ڪري ڇڏيا ۽ آمريڪي مقامي آباديءَ کي غلام بڻايو ته جيئن چاندي ۽ سون جي وڏي مقدار جو استحصال ڪري سگهن. هسپانيا ۽ پورچوگال هن واپار تي اجاره داري قائم ڪئي ته جيئن ٻين يورپي قومن کي پري رکي سگهجي، پر متضاد مفادن آخرڪار هسپانوي-پورچوگالي جنگين جي هڪ سلسلي کي جنم ڏنو. پوپ جي ثالثي سان ٿيل هڪ امن معاهدي فتح ڪيل علائقن کي هسپانوي ۽ پورچوگالي حصن ۾ ورهايو، جڏهن ته ٻين نوآبادياتي طاقتن کي پري رکيو. انگلينڊ، فرانس ۽ ڊچ جمهوريت رشڪ سان هسپانوي ۽ پورچوگالي دولت کي وڌندي ڏسندا رهيا ۽ بحري قزاقن جهڙوڪ هينري مين وئرنگ ۽ اليگزاندر ايڪسڪيميلن سان اتحاد ڪيو. اهي آمريڪائن مان نڪرندڙ قافلن کي نشانو بڻائي سگهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ غالب هوائون ۽ وهڪرا قيمتي ڌاتن جي نقل و حمل کي سست ۽ اڳڪٿي لائق بڻائيندا هئا.[28]

ائٽلانٽڪ غلام واپار ۾ چاڙهيل ۽ لاٿل غلام، 1525–1863ع (پهرين ۽ آخري غلامي واريون سامونڊي مسافريون)

آمريڪائن جي نوآبادين ۾ ڦرلٽ، چيچڪ ۽ ٻيون بيماريون، ۽ غلامي جلدي آمريڪائن جي مقامي آبادي کي ايترو گهٽائي ڇڏيو جو نوآبادڪارن انهن جي جاءِ ڀرڻ لاءِ ائٽلانٽڪ غلام واپار شروع ڪيو – اهو واپار نوآبادڪاريءَ جو معمول ۽ لازمي حصو بڻجي ويو. 15هين صديءَ کان 1888ع تائين، جڏهن برازيل آمريڪائن جو آخري حصو بڻيو جنهن غلام واپار ختم ڪيو، اندازاً 9.5 ملين غلام بڻايل آفريڪي ماڻهو نئين دنيا ڏانهن موڪليا ويا، جن مان گهڻا زرعي مزدوري لاءِ مقرر هئا. غلام واپار 1808ع ۾ برطانوي سلطنت ۽ آمريڪا جون گڏيل رياستون ۾ رسمي طور ختم ڪيو ويو، ۽ غلامي پاڻ برطانوي سلطنت ۾ 1838ع ۾ ۽ آمريڪا ۾ گهرو جنگ کان پوءِ 1865ع ۾ ختم ٿي.[29][30]

ڪولمبس کان صنعتي انقلاب تائين ائٽلانٽڪ پار واپار، جنهن ۾ نوآبادڪاري ۽ غلامي شامل هئا، اولهه يورپ لاءِ انتهائي اهم ٿي ويو. ائٽلانٽڪ تائين سڌي رسائي رکندڙ يورپي ملڪن (جن ۾ برطانيا، فرانس، نيدرلينڊ، پورچوگال ۽ هسپانيا شامل هئا) لاءِ 1500–1800ع مسلسل واڌ جو دور هو، جنهن دوران اهي ملڪ اوڀر يورپ ۽ ايشيا جي ملڪن کان وڌيڪ امير ٿي ويا. نوآبادڪاري ائٽلانٽڪ پار واپار جو حصو بڻجي ترقي ڪئي، پر هن واپار بادشاهن جي ڀيٽ ۾ واپاري گروهن جي حيثيت پڻ مضبوط ڪئي. غير مطلق العنان ملڪن، جهڙوڪ برطانيا ۽ نيدرلينڊ، ۾ واڌ وڌيڪ تيز هئي، جڏهن ته مطلق العنان بادشاهتن، جهڙوڪ پورچوگال، هسپانيا ۽ فرانس، ۾ واڌ وڌيڪ محدود هئي، جتي فائدو گهڻو ڪري يا مڪمل طور بادشاهت ۽ ان جي اتحادين کي پهتو.[31]

ائٽلانٽڪ پار واپار شهري آباديءَ ۾ واڌ جو سبب پڻ بڻيو: ائٽلانٽڪ جي سامهون يورپي ملڪن ۾ شهري آبادي 1300ع ۾ 8٪، 1500ع ۾ 10.1٪، ۽ 1850ع ۾ 24.5٪ ٿي وئي؛ جڏهن ته ٻين يورپي ملڪن ۾ اها 1300ع ۾ 10٪، 1500ع ۾ 11.4٪، ۽ 1850ع ۾ 17٪ ٿي. اهڙيءَ طرح ائٽلانٽڪ ملڪن ۾ GDP ٻيڻي ٿي وئي، جڏهن ته باقي يورپ ۾ رڳو 30٪ وڌي. 17هين صديءَ جي آخر تائين ائٽلانٽڪ پار واپار جو مقدار بحيرۂ روم واري واپار کان وڌي ويو هو.[31]

پکيڙ ۽ انگ اکر

[سنواريو]

بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم (IHO) 1953ع ۾ سمنڊن ۽ ساغرن جون حدون مقرر ڪيون هيون،[32] پر انهن مان ڪجهه وصفون بعد ۾ تبديل ڪيون ويون آهن، ۽ انهن مان ڪجهه کي مختلف اختيارين، ادارن ۽ ملڪن طرفان تسليم نه ڪيو ويو آهي؛ مثال طور سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بُڪ. ان ڪري سمنڊن ۽ ساگرن جي تعداد ۽ پکيڙ بابت مختلف وصفون موجود آهن.

ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ اولهه طرف اتر آمريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا سان محدود آهي. اهو ليبراڊور سمنڊ، ڊينمارڪ آبنائي، گرين لينڊ سمنڊ، نارويجن سمنڊ ۽ بارينٽس سمنڊ ذريعي آرڪٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته اتر واري حد آئس لينڊ ۽ سوالبارڊ مان گذري ٿي. اوڀر طرف هن سمنڊ جون اصل حدون يورپ ۽ آفريڪا آهن: جبرالٽر جي آبنائي (جتان اهو بحيرۂ روم سان ڳنڍجي ٿو — جيڪو ان جي حاشيائي سمنڊن مان هڪ آهي — ۽ پوءِ ڪارو سمنڊ سان، جيڪي ٻئي ايشيا کي به ڇُهن ٿا).

ڏکڻ-اوڀر ۾ ائٽلانٽڪ هندي وڏو سمنڊ سان ملي وڃي ٿو. 20° اوڀر نصف النهار، جيڪو ڪيپ اگولهاس کان ڏکڻ طرف انٽارڪٽڪا تائين وڃي ٿو، ٻنهي جي وچ ۾ حد مقرر ڪري ٿو. 1953ع واري تعريف موجب ائٽلانٽڪ ڏکڻ طرف انٽارڪٽڪا تائين پکڙيل هو، جڏهن ته بعد وارن نقشن ۾ ان کي 60° ڏاکڻي متوازي تي ڏاکڻو سمنڊ سان محدود ڪيو ويو آهي.[32]

ائٽلانٽڪ جا سامونڊي ڪنارا بيقاعده آهن ۽ ڪيترين ئي نارن، اپسمنڊن ۽ سمنڊن سان ڪٽيل آهن. انهن ۾ بالٽڪ سمنڊ، ڪارو سمنڊ، ڪيريبئن سمنڊ، ڊيوِس آبنائي، ڊينمارڪ آبنائي، ڊريڪ لنگهه جو حصو، ميڪسيڪو جي نار، ليبراڊور سمنڊ، بحيرۂ روم، اتر سمنڊ، نارويجن سمنڊ، تقريباً سڄو اسڪوٽيا سمنڊ ۽ ٻيا لاڳاپيل آبي ذخيرا شامل آهن.[4] انهن حاشيائي سمنڊن سميت ائٽلانٽڪ جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه 111,866 ڪلوميٽر (69,510 mi) آهي، جڏهن ته پئسفڪ سمنڊ جي ساحلي ڊيگهه 135,663 ڪلوميٽر (84,297 mi) آهي.[4][33]

پنهنجن حاشيائي سمنڊن سميت، ائٽلانٽڪ 106,460,000 چورس ڪلوميٽر (41,100,000 چورس ميل) ايراضي يا عالمي سمنڊن جي ڪل ايراضيءَ جو 23.5 سيڪڙو ڍڪي ٿو، ۽ ان جو حجم 310,410,900 km3 (74,471,500 cu mi) آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي سمنڊن جي ڪل حجم جو 23.3 سيڪڙو آهي. حاشيائي سمنڊن کان سواءِ، ائٽلانٽڪ جي ايراضي 81,760,000 چورس ڪلوميٽر (31,570,000 چورس ميل) ۽ حجم 305,811,900 km3 (73,368,200 cu mi) آهي. اتر ائٽلانٽڪ 41,490,000 چورس ڪلوميٽر (16,020,000 چورس ميل) (11.5٪) ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ 40,270,000 چورس ڪلوميٽر (15,550,000 چورس ميل) (11.1٪) ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.[2]

هن سمنڊ جي سراسري کوٽائي 3,646 m (11,962 ft) آهي، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ کوٽائي ملواڪي ڊيپ ۾ واقع آهي، جيڪا پورٽو ريڪو کاهي اندر موجود آهي ۽ ان جي کوٽائي 8,376 m (27,480 ft) آهي.[34][35]

سامونڊي کوٽائيءَ جي بناوت

[سنواريو]
ائٽلانٽڪ سامونڊي طاس جي کوٽائيءَ جو ڪوڙن رنگن وارو نقشو

ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي سامونڊي کوٽائيءَ جي بناوت تي هڪ سامونڊي هيٺان جبلن جو سلسلو حاوي آهي، جنهن کي وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو (ايم اَي آر) سڏيو وڃي ٿو. هي سلسلو 87° اتر، يعني اتر قطب کان لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر (190 mi) ڏکڻ طرف، کان وٺي ذيلي-انٽارڪٽڪ بوويٽ ٻيٽ تائين 54° ڏکڻ تي پکڙيل آهي.[36] ائٽلانٽڪ جي سامونڊي کوٽائيءَ جي جاچ لاءِ ٿيندڙ مهمن ۾ چيلنجر مهم ۽ جرمن ميٽيور مهم شامل آهن؛ 2001 مطابق ڪولمبيا يونيورسٽي جي ليمونٽ-ڊوهرٽي ڌرتي مشاهدي وارو ادارو ۽ آمريڪي بحري هائيڊروگرافڪ آفيس پڻ هن سمنڊ تي تحقيق ڪن ٿا.[37]

وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو

ايم اَي آر (مڊ ائٽلانٽڪ رج) ائٽلانٽڪ کي ڊگهي رخ ۾ ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو، جن مان هر هڪ ۾ ثانوي ۽ ترچين پهاڙي سلسلن وسيلي مختلف سامونڊي طاس ٺهندا آهن. ايم اَي آر پنهنجي اڪثر ڊيگهه ۾ 2,000 m (6,600 ft) کان وڌيڪ اوچائي تي پهچي ٿو، پر ٻن هنڌن تي وڏين تبديليءَ وارين ڀڃڪڙين سبب ٽُٽي وڃي ٿو: خط استوا جي ويجهو رومانش کاهي ۽ 53° اتر تي گبز ڀڃڪڙي وارو علائقو. ايم اَي آر سامونڊي تري جي پاڻيءَ لاءِ هڪ رڪاوٽ آهي، پر انهن ٻن ڀڃڪڙي وارن علائقن تي گهرا سامونڊي وهڪرا هڪ پاسي کان ٻئي پاسي وڃي سگهن ٿا.[38]

ايم اَي آر چوڌاري سامونڊي تري کان 2–3 ڪلوميٽر (1.2–1.9 mi) مٿي اُڀري ٿو، ۽ ان جي رفٽ ماٿري اتر ائٽلانٽڪ ۾ اتر آمريڪي پليٽ ۽ يوروشيائي پليٽ جي وچ ۾، ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ڏکڻ آمريڪي پليٽ ۽ آفريقي پليٽ جي وچ ۾ هڪ جدا ٿيندڙ حد ٺاهي ٿي. ايم اَي آر آئيافيالايوڪُل، آئس لينڊ ۾ مافڪ قسم جا آتش فشان ۽ سامونڊي تري تي تڪيا نما لاوا پيدا ڪري ٿو.[39] هن سلسلي جي چوٽيءَ تي پاڻيءَ جي کوٽائي اڪثر هنڌن تي 2,700 m (1,500 fathoms; 8,900 ft) کان گهٽ آهي، جڏهن ته ان جي تري جي کوٽائي ان کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.[40]

ايم اَي آر کي ٻه عمودي پهاڙي سلسلا پار ڪن ٿا: ازورس–جبرالٽر تبديلي ڀڃڪڙي، جيڪا نوبين پليٽ ۽ يوروشيائي پليٽ جي وچ ۾ حد آهي، ازورس ٽرپل جنڪشن تي ايم اَي آر سان ملي ٿي. هي علائقو ازورس مائڪروپليٽ جي ٻنهي پاسن تي، 40° اتر جي ويجهو واقع آهي.[41] هڪ ٻي گهڻي غير واضح ۽ بي نالي حد، جيڪا اتر آمريڪي ۽ ڏکڻ آمريڪي پليٽن جي وچ ۾ آهي، ايم اَي آر کي ففٽين-ٽوئنٽي ڀڃڪڙي وارو علائقو جي ويجهو يا ان جي ٿورو اتر ۾، لڳ ڀڳ 16° اتر تي پار ڪري ٿي.[42]

1870ع واري ڏهاڪي ۾ چيلنجر مهم ان سلسلي جا اهي حصا دريافت ڪيا، جيڪي اڄ وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو سڏجن ٿا:

هڪ اُڀريل پهاڙي سلسلو، جيڪو سراسري طور سطح کان لڳ ڀڳ 1,900 fathoms [3,500 m; 11,400 ft] هيٺ واقع آهي، اتر ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي سامونڊي طاسن کي اتر-ڏکڻ رخ ۾ پار ڪري ٿو. هي سلسلو ڪيپ فيرويل کان شروع ٿي، شايد ڏکڻ ۾ گهٽ ۾ گهٽ گوگ ٻيٽ تائين پهچي ٿو، ۽ تقريباً پراڻي ۽ نئين دنيا جي سامونڊي ڪنارن جي خاڪن جي پيروي ڪري ٿو.[43]

هن سلسلي جو باقي حصو 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جرمن ميٽيور مهم پاران ايڪو-سائونڊنگ سامان جي مدد سان دريافت ڪيو ويو.[44] 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ايم اَي آر جي وڌيڪ کوجنا سامونڊي تري جي پکڙجڻ ۽ پليٽ ٽيڪٽانڪس جي نظرين جي عام قبوليت جو سبب بڻي.[36]

ايم اَي آر جو گهڻو حصو پاڻيءَ هيٺ آهي، پر جتي اهو سطح تي پهچي ٿو اتي آتش فشاني ٻيٽ ٺهي ويا آهن. انهن مان نون ٻيٽن کي گڏيل طور سندن ارضياتي اهميت سبب عالمي ورثو ماڳ طور نامزد ڪيو ويو آهي، جڏهن ته انهن مان چار کي سندن ثقافتي ۽ قدرتي معيارن جي بنياد تي "غيرمعمولي عالمي اهميت" وارو قرار ڏنو ويو آهي: ٿِنگويتلير (آئس لينڊ)، پيڪو ٻيٽ جي انگورن جي باغن وارو ثقافتي منظرنامو (پورچوگال)، گوگ ۽ انئڪسيزيبل ٻيٽ (برطانيا)، ۽ برازيل جا ائٽلانٽڪ ٻيٽ: فرناندو ڊي نورونها ۽ اٽول داس روڪاس محفوظ علائقا.[36]

سامونڊي ترو

[سنواريو]

براعظمي کنڊ ائٽلانٽڪ ۾ نيوفائونڊلينڊ، ڏکڻ آمريڪا جي انتهائي ڏاکڻي حصي ۽ اتر-اوڀر يورپ جي سامهون تمام ويڪرا آهن. اولهه ائٽلانٽڪ ۾ ڪاربونيٽ پليٽفارم وڏن علائقن تي حاوي آهن، جهڙوڪ بليڪ پليٽو ۽ برمودا رائز. ائٽلانٽڪ تقريباً هر هنڌ غيرفعال ڪنارا (پيسو مارجنز) سان گهيريل آهي، سواءِ چند هنڌن جي جتي فعال ڪنارا (ايڪٽو ماجنز) گهريون سامونڊي کاهيون ٺاهي رهيا آهن: اولهه ائٽلانٽڪ ۾ پورٽو ريڪو کاهي (وڌ ۾ وڌ کوٽائي 8,376 m or 27,480 ft) ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ڏکڻ سينڊوچ کاهي (8,264 m or 27,113 ft). اتر-اوڀر اتر آمريڪا، اولهه يورپ ۽ اتر-اولهه آفريڪا جي سامهون ڪيترائي سامونڊي هيٺان واهه موجود آهن. انهن مان ڪجهه واهه براعظمي ڍلانن سان گڏ اڳتي وڌي اڃا به اونهن سامونڊي ميدانن تائين گهري سمنڊي رستن جي صورت ۾ پهچن ٿا.[38]

1922ع ۾ نقشه نگاري ۽ سامونڊي سائنس جي تاريخ ۾ هڪ اهم واقعو پيش آيو. يو ايس ايس اسٽيورٽ هڪ بحري آوازياتي کوٽائي ماپيندڙ اوزار (سانڪ ڊيپٿ فائينڊر) استعمال ڪري ائٽلانٽڪ جي تري جو هڪ لڳاتار نقشو تيار ڪيو. هن ڪم ۾ تمام گهٽ اندازا لڳائڻا پيا، ڇاڪاڻ⁠تہ سونار جو اصول سادو هو: جهاز مان آواز جون لهرون موڪليون وينديون هيون، جيڪي سامونڊي تري سان ٽڪرائجي واپس جهاز ڏانهن موٽي اينديون هيون.[45]

گهرو سامونڊي ترو عام طور تي هموار سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن گهريون کوٽايون، اونها سامونڊي ميدان، سامونڊي کاهيون، سامونڊي جبل، سامونڊي طاس، سامونڊي پليٽو، سامونڊي هيٺان واهه ۽ ڪجهه گيوٽ پڻ موجود آهن. براعظمن جي ڪنارن سان مختلف کنڊون تري جي بناوت جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿيون، جڏهن ته انهن کي ڪراس ڪندڙ گهرا چينل نسبتاً گهٽ آهن.

60° اتر ۽ 60° ڏکڻ جي وچ ۾ سراسري کوٽائي 3,730 m (12,240 ft) آهي، جيڪا تقريباً عالمي سمنڊن جي سراسري کوٽائيءَ جي برابر آهي، جڏهن ته سڀ کان عام کوٽائي 4,000 and 5,000 m (13,000 and 16,000 ft) جي وچ ۾ آهي.[38]

ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ والوس پهاڙي سلسلو ۽ ريو گرانڊي رائز سامونڊي وهڪرن لاءِ رڪاوٽون بڻجن ٿا. لارينشيئن ابيسل ميدان ڪينيڊا جي اوڀرئين ساحل کان پري واقع آهي.

پاڻيءَ جون خاصيتون

[سنواريو]
گلف اسٽريم جي تصويري ڏيک، جيڪا ميڪسيڪو جي نار کان اولهه يورپ تائين پکڙيل آهي
جڏهن گلف اسٽريم اتر آمريڪا جي اوڀرئين ساحل کان اتر ائٽلانٽڪ مان وڪڙ کائيندي اولهه يورپ ڏانهن وڃي ٿي ته ان جو گرمي پد 20 °C (36 °F) گهٽجي وڃي ٿو.
نقشي ۾ تيرن سان هڪ وڪڙدار ليڪ ڏيکاريل آهي، جيڪا ظاهر ڪري ٿي ته پاڻي ڏورانهين ڏاکڻي سمنڊ ۾ اوڀر طرف وهي ٿو، آسٽريليا جي اتر-اوڀر ڏانهن مڙي ٿو، الاسڪا کان گذرڻ کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي ٿو، پوءِ وچ پئسفڪ پار ڪري آسٽريليا جي اتر کان وهي ٿو، آفريڪا جي هيٺان اولهه طرف جاري رهي ٿو، پوءِ اتر-اولهه طرف مڙي اوڀر ڪينيڊا تائين پهچي ٿو، پوءِ ڏکڻ يورپ ڏانهن اوڀر طرف وڃي ٿو، آخرڪار گرين لينڊ جي ٿورو هيٺ ڏکڻ طرف مڙي آمريڪائن جي اوڀرئين ساحل سان هيٺ وهي ٿو، ۽ دائرو مڪمل ڪرڻ لاءِ ٻيهر اوڀر طرف وهڻ شروع ڪري ٿو
ٿرموهالائن گردش جو رستو. واڱڻائي رستا گهري پاڻيءَ جي وهڪرن کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته نيرا رستا مٿاڇري وارن وهڪرن کي ظاهر ڪن ٿا.

مٿاڇري واري پاڻيءَ جا گرمي پد، جيڪي عرض البلد، وهڪرن جي نظامن ۽ موسم سان تبديل ٿين ٿا ۽ شمسي توانائيءَ جي عرضي ورڇ کي ظاهر ڪن ٿا، −2 °C (28 °F) کان هيٺ کان وٺي 30 °C (86 °F) کان مٿي تائين هوندا آهن. وڌ ۾ وڌ گرمي پد خط استوا جي اتر ۾ ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدر قطبي علائقن ۾ ملن ٿا. وچولي عرض البلدن ۾، جتي گرمي پد جي تبديلي سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي، قدر 7–8 °C (13–14 °F) تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.[37]

آڪٽوبر کان جون تائين مٿاڇرو عام طور تي ليبراڊور سمنڊ، ڊينمارڪ آبنائي ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ سامونڊي برف سان ڍڪيل هوندو آهي.[37][حوالي ۾ موجود ناهي]

ڪوريولس اثر اتر ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ کي گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ گردش ڪرائي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ ائٽلانٽڪ جو پاڻي گهڙيال جي سئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪري ٿو. ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ڏاکڻيون ويرون اڌ-روزاني آهن؛ يعني هر 24 قمري ڪلاڪن ۾ ٻه اوچيون ويرون ٿين ٿيون. 40° اتر کان مٿي عرض البلدن ۾ اوڀر-اولهه رخ واري ڪجهه لهرائتي تبديلي، جنهن کي اتر ائٽلانٽڪ لهرائو سڏيو وڃي ٿو، واقع ٿئي ٿي.[37]

کاروپڻ

[سنواريو]

سراسري طور، ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ وڏن سمنڊن مان سڀ کان وڌيڪ کارو آهي؛ کليل سمنڊ ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي کاراپڻ جو مقدار وزن جي لحاظ کان 33 کان 37 حصا في هزار (3.3–3.7٪) تائين هوندو آهي ۽ عرض البلد ۽ موسم سان تبديل ٿيندو آهي. بخارجڻ، مينهن، درياهن جو وهڪرو ۽ سامونڊي برف جو ڳرڻ مٿاڇري واري کاراپڻ جي قدرن تي اثرانداز ٿين ٿا. جيتوڻيڪ سڀ کان گهٽ کاراپڻ جا قدر خط استوا جي ٿورو اتر ۾ ملن ٿا (ڇاڪاڻ⁠تہ اتي گهڻي استوائي برسات پوي ٿي)، پر عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ قدر اونهن عرض البلدن ۽ انهن ساحلن سان ملن ٿا جتي وڏا درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿين ٿا. وڌ ۾ وڌ کاراپڻ جا قدر لڳ ڀڳ 25° اتر ۽ ڏکڻ ۾، ذيلي استوائي علائقن ۾ ملن ٿا، جتي مينهن گهٽ ۽ بخارجڻ وڌيڪ هوندو آهي.[37]

ائٽلانٽڪ ۾ مٿاڇري واري بلند کاراپڻ، جنهن تي ائٽلانٽڪ جي ٿرموهالائن گردش جو دارومدار آهي، ٻن عملن وسيلي برقرار رهي ٿي. اگولهاس ليڪيج/رنگز کارو هندي سمنڊ جو پاڻي ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ آڻي ٿو. جڏهن ته "فضائي پل" ذيلي استوائي ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ کي بخاري بڻائي ان کي پئسفڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي.[46]

پاڻيءَ جو ماس

[سنواريو]
ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ جي ماسن جون گرمي پد-کاراپڻ خاصيتون[47]
پاڻيءَ جو ماسگرمي پدکاراپڻ
مٿيون پاڻي (0–500 m or 0–1,600 ft)
ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ
مٿيون پاڻي (ASUW)		0.0–4.0 °C34.0–35.0
اولهه اتر ائٽلانٽڪ
مرڪزي پاڻي (WNACW)		7.0–20 °C35.0–36.7
اوڀر اتر ائٽلانٽڪ
مرڪزي پاڻي (ENACW)		8.0–18.0 °C35.2–36.7
ڏکڻ ائٽلانٽڪ
مرڪزي پاڻي (SACW)		5.0–18.0 °C34.3–35.8
وچولو پاڻي (500–1,500 m or 1,600–4,900 ft)
اولهه ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ
وچولو پاڻي (WASIW)		3.0–9.0 °C34.0–35.1
اوڀر ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ
وچولو پاڻي (EASIW)		3.0–9.0 °C34.4–35.3
بحيرۂ روم جو پاڻي (MW)2.6–11.0 °C35.0–36.2
آرڪٽڪ وچولو پاڻي (AIW)−1.5–3.0 °C34.7–34.9
گهرو ۽ ابيسل پاڻي (1,500 m–ترو يا 4,900 ft–ترو)
اتر ائٽلانٽڪ
گهرو پاڻي (NADW)		1.5–4.0 °C34.8–35.0
انٽارڪٽڪ تري وارو پاڻي (AABW)−0.9–1.7 °C34.6–34.7
آرڪٽڪ تري وارو پاڻي (ABW)−1.8 کان −0.5 °C34.9–34.9

ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ چئن وڏن، مٿين پاڻيءَ جي ماسن تي مشتمل آهي، جن جا گرمي پد ۽ کاراپڻ الڳ الڳ آهن. اتر ائٽلانٽڪ جي سڀ کان اترئين حصي ۾ ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ مٿيون پاڻي، ذيلي-آرڪٽڪ وچولي پاڻي ۽ اتر ائٽلانٽڪ وچولي پاڻي جو ذريعو آهي. اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي کي اوڀر ۽ اولهه اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي ۾ ورهائي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه وارو حصو گلف اسٽريم کان شديد متاثر ٿئي ٿو، تنهنڪري مٿيون تهه هيٺ موجود نسبتاً تازو ذيلي-قطبي وچولي پاڻي جي ويجهو هوندو آهي. اوڀر وارو پاڻي بحيرۂ روم جي پاڻيءَ جي ويجهڙائي سبب وڌيڪ کارو آهي. اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي 15° اتر تي ڏکڻ ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي ۾ وهي وڃي ٿو.[48]

وچولي پاڻيءَ جا پنج قسم آهن: چار گهٽ کاراپڻ وارا پاڻي، جيڪي ذيلي-قطبي عرض البلدن ۾ ٺهن ٿا، ۽ هڪ وڌيڪ کاراپڻ وارو پاڻي، جيڪو بخارجڻ وسيلي ٺهي ٿو. آرڪٽڪ وچولو پاڻي اتر کان وهي گرين لينڊ-اسڪاٽلينڊ سِل جي ڏکڻ ۾ اتر ائٽلانٽڪ گهري پاڻي جو ذريعو بڻجي ٿو. انهن ٻن وچولي پاڻيءَ جي قسمن ۾ اولهه ۽ اوڀر طاسن اندر کاراپڻ مختلف آهي. اتر ائٽلانٽڪ ۾ کاراپڻ جي وسيع حد اتر ذيلي-استوائي سامونڊي گرداب جي اڻ برابري ۽ ڪيترن ئي ذريعن مان ايندڙ پاڻيءَ جي ڪري پيدا ٿئي ٿي: ليبراڊور سمنڊ، نارويجن-گرين لينڊ سمنڊ، بحيرۂ روم ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ وچولو پاڻي.[48]

اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي (NADW) چئن پاڻيءَ جي ماسن جو هڪ پيچيده مجموعو آهي: ٻه، جيڪي کليل سمنڊ ۾ گهري ڪنويڪشن سان ٺهن ٿا – روايتي ۽ مٿيون ليبراڊور سمنڊ جو پاڻي – ۽ ٻه، جيڪي گرين لينڊ-آئس لينڊ-اسڪاٽلينڊ سِل جي پار ڳري پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهن ٿا – ڊينمارڪ آبنائي ۽ آئس لينڊ-اسڪاٽلينڊ اوورفلو پاڻي. ڌرتيءَ تي پنهنجي رستي دوران NADW جي بناوت ٻين پاڻيءَ جي ماسن، خاص طور تي انٽارڪٽڪ تري وارو پاڻي ۽ بحيرۂ روم اوورفلو پاڻي، کان متاثر ٿئي ٿي.[49] NADW اتر ائٽلانٽڪ جي اترئين حصي ۾ گرم گهٽ-گهري پاڻيءَ جي وهڪري سان خوراڪ حاصل ڪري ٿو، جيڪو يورپ جي غيرمعمولي گرم آبهوا جو ذميوار آهي. ماضيءَ ۾ NADW جي ٺهڻ ۾ آيل تبديلين کي عالمي آبهوا جي تبديلين سان ڳنڍيو ويو آهي. جڏهن کان انسان ٺاهيل مادا ماحول ۾ داخل ٿيا آهن، NADW جي رستي کي 1960ع واري ڏهاڪي جي ايٽمي هٿيارن جي تجربن مان نڪرندڙ ٽرٽيئم ۽ ريڊيو ڪاربان، ۽ CFCs ماپڻ وسيلي سڄي رستي تي سڃاڻي سگهجي ٿو.[50]

سامونڊي گرداب

[سنواريو]

سانچو:Oceanic gyres گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ گردش ڪندڙ گرم پاڻيءَ وارو اتر ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب اتر ائٽلانٽڪ ۾ واقع آهي، ۽ گهڙيال جي سئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪندڙ گرم پاڻيءَ وارو ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ظاهر ٿئي ٿو.[37]

اتر ائٽلانٽڪ ۾ مٿاڇري واري گردش تي ٽي پاڻ ۾ ڳنڍيل وهڪرا حاوي آهن: گلف اسٽريم، جيڪا ڪيپ هيٽراس وٽ اتر آمريڪي ساحل کان اتر-اوڀر طرف وهي ٿي؛ اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو، جيڪو گلف اسٽريم جي هڪ شاخ آهي ۽ گرينڊ بئنڪس کان اتر طرف وهي ٿو؛ ۽ ذيلي-قطبي محاذ، جيڪو اتر ائٽلانٽڪ وهڪري جو واڌارو آهي، هڪ ويڪرو ۽ غير واضح طور مقرر علائقو، جيڪو ذيلي-استوائي گرداب کي ذيلي-قطبي گرداب کان جدا ڪري ٿو. وهڪرن جو هي نظام گرم پاڻي اتر ائٽلانٽڪ ۾ منتقل ڪري ٿو؛ ان کان سواءِ اتر ائٽلانٽڪ ۽ يورپ جا گرمي پد ڊرامائي طور ڪري پون ها.[51]

اتر ائٽلانٽڪ جي ذيلي-قطبي گرداب ۾ گرم ذيلي-استوائي پاڻي ٿڌي ذيلي-قطبي ۽ قطبي پاڻيءَ ۾ تبديل ٿئي ٿو. ليبراڊور سمنڊ ۾ هي پاڻي ٻيهر ذيلي-استوائي گرداب ڏانهن وهي ٿو.

اتر ائٽلانٽڪ گرداب جي اتر ۾، چڪرائي اتر ائٽلانٽڪ ذيلي-قطبي گرداب آبهوا جي تبديلي پذيري ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو هوا بدران، گهري سمنڊ ۽ سامونڊي سطح ٻنهي تي، حاشيائي سمنڊن مان ايندڙ سامونڊي وهڪرن ۽ علائقائي ٽوپوگرافيءَ سان ڪنٽرول ٿئي ٿو.[52] ذيلي-قطبي گرداب عالمي ٿرموهالائن گردش جو اهم حصو بڻجي ٿو. ان جي اوڀرئين حصي ۾ ايڊي ٺاهيندڙ اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو جون شاخون شامل آهن، جيڪي ذيلي-استوائي علائقن مان گرم، کارو پاڻي اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. اتي هي پاڻي سياري دوران ٿڌو ٿئي ٿو ۽ واپسي وهڪرا ٺاهي ٿو، جيڪي گرين لينڊ جي اوڀرئين براعظمي ڍلان سان گڏ ملي هڪ تيز (40–50 Sv) وهڪرو ٺاهين ٿا، جيڪو ليبراڊور سمنڊ جي براعظمي ڪنارن جي چوڌاري وهي ٿو. هن پاڻيءَ جو ٽيون حصو اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي (NADW) جي گهري حصي جو جزو بڻجي ٿو. NADW، پنهنجي واري سان، نصف النهاري اوورٽرننگ گردش (MOC) کي خوراڪ ڏئي ٿو، جنهن جي اتر طرف گرمي منتقلي انسان سبب پيدا ٿيل آبهوا جي تبديليءَ کان خطري ۾ آهي. ڏهاڪي کان صديءَ جي پيماني تي ذيلي-قطبي گرداب ۾ وڏيون تبديليون، جيڪي اتر ائٽلانٽڪ لهرائو سان لاڳاپيل آهن، خاص طور تي ليبراڊور سمنڊ جو پاڻي، يعني MOC جي مٿين تهن، ۾ نمايان آهن.[53]

ڏکڻ ائٽلانٽڪ تي مخالف-چڪرائي ڏاکڻو ذيلي-استوائي گرداب حاوي آهي. ڏکڻ ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي هن گرداب مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته انٽارڪٽڪ وچولو پاڻي قطبي چوڌاري علائقي جي مٿين تهن ۾، ڊريڪ لنگهه ۽ فاڪلينڊ ٻيٽن جي ويجهو، پيدا ٿئي ٿو. انهن ٻنهي وهڪرن کي هندي سمنڊ مان پڻ ڪجهه حصو ملي ٿو. آفريڪا جي اوڀرئين ساحل تي ننڍو چڪرائي انگولا گرداب وڏي ذيلي-استوائي گرداب جي اندر سمايل آهي.[54] ڏاکڻو ذيلي-استوائي گرداب جزوي طور تي هوا سبب ٺهندڙ ايڪمن تهه سان ڍڪيل آهي. گرداب ۾ پاڻيءَ جي رهائش جو وقت 4.4–8.5 سال آهي. اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي ذيلي-استوائي گرداب جي ٿرموڪلين کان هيٺ ڏکڻ طرف وهي ٿو.[55]

سرگاسو سمنڊ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سرگاسو سمنڊ
سرگاسو سمنڊ جي لڳ ڀڳ پکيڙ
سرگاسُم مڇي (Histrio histrio)

اولهه اتر ائٽلانٽڪ ۾ سرگاسو سمنڊ کي ان علائقي طور بيان ڪري سگهجي ٿو جتي سرگاسُم جون ٻه جنسون (S. fluitans ۽ natans) تري رهيون آهن؛ هي علائقو 4,000 ڪلوميٽر (2,500 mi) ويڪرو آهي ۽ گلف اسٽريم، اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ ۽ اتر استوائي وهڪرو سان گهيريل آهي. سمنڊ جي هن گھاس جي آبادي غالباً اڳوڻي ٽيٿيس سمنڊ جي يورپي ساحلن تي موجود ٽرشري دور جي ابن ڏاڏن مان نڪتي آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته اها لکين سالن کان سمنڊ ۾ ترندي نباتاتي پيدائش وسيلي پاڻ کي برقرار رکندي آئي آهي.[56]

سرگاسو سمنڊ جون ٻيون مقامي جنسون سرگاسُم مڇي ۾ شامل آهن، جيڪا الجي جهڙن عضون سان هڪ شڪاري مڇي آهي ۽ Sargassum جي وچ ۾ بي حرڪت معلق رهي ٿي. اهڙين ئي مڇين جا فوسل اڳوڻي ٽيٿيس سمنڊ جي فوسلي نارن مان مليا آهن، جيڪي اڄوڪي ڪارپيٿين علائقي ۾ هئا ۽ سرگاسو سمنڊ سان مشابهت رکندا هئا. ممڪن آهي ته سرگاسو سمنڊ جي آبادي ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي آئي هجي، جڏهن مائيوسين جي آخر ۾، لڳ ڀڳ 17 Ma اڳ، ٽيٿيس بند ٿي ويو.[56] سرگاسو جي جاندارن ۽ ٻوٽن جو اصل ڪيترين صدين تائين هڪ ڳجهارت رهيو. 20هين صديءَ جي وچ ڌاري ڪارپيٿين مان مليل فوسلن، جن کي اڪثر "نيم-سرگاسو مجموعو" سڏيو ويو، آخرڪار ڏيکاريو ته هي مجموعو ڪارپيٿين طاس مان پيدا ٿيو، جتان اهو سسلي رستي وچ ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي ويو، جتي اهو سرگاسو سمنڊ جي جديد جنسن ۾ تبديل ٿيو.[57]

يورپي اييلن جي آنا ڏيڻ واري جڳهه ڪيترن ڏهاڪن تائين نامعلوم رهي. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ معلوم ٿيو ته ڏکڻ سرگاسو سمنڊ يورپي ۽ آمريڪي اييل ٻنهي جي آنا ڏيڻ واري جڳهه آهي؛ اڳيون 5,000 ڪلوميٽر (3,100 mi) کان وڌيڪ ۽ پويون 2,000 ڪلوميٽر (1,200 mi) لڏپلاڻ ڪن ٿيون. گلف اسٽريم جهڙا سامونڊي وهڪرا اييل جي لاروا کي سرگاسو سمنڊ مان اتر آمريڪا، يورپ ۽ اتر آفريڪا جي خوراڪ حاصل ڪرڻ وارن علائقن ڏانهن کڻي وڃن ٿا.[58] هاڻوڪي پر تڪراري تحقيق مان اشارو ملي ٿو ته اييل شايد ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان استعمال ڪري سمنڊ ۾ لاروا ۽ بالغ ٻنهي صورتن ۾ رستو ڳولين ٿيون.[59]

آبهوا

[سنواريو]
ڪيريبئن جو نقشو جنهن ۾ لڳ ڀڳ ست هڪجهڙيون اولهه ڏانهن اشارو ڪندڙ تيرون ڏيکاريل آهن، جيڪي ورجن ٻيٽن جي اوڀر کان ڪيوبا تائين پکڙيل آهن. ڏاکڻيون تيرون ڊومينيڪن ريپبلڪ جي اوڀر ۾ اتر طرف مڙن ٿيون ۽ پوءِ ٻيهر سڌيون ٿي وڃن ٿيون.
ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ واپاري هوائن اندر لهرون – هڪ ئي رخ ۾ هلندڙ ۽ غالب هوائن جي واٽ تي هلندڙ هوائن جا گڏجندڙ علائقا – فضا ۾ اهڙيون بيچينيون پيدا ڪن ٿا جيڪي طوفانن جي ٺهڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.

آبهوا تي مٿاڇري واري پاڻيءَ جي گرمي پد، سامونڊي وهڪرن ۽ هوائن جو اثر پوي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ سمنڊ وٽ گرمي جذب ڪرڻ ۽ ڇڏڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، تنهنڪري سامونڊي آبهوا خشڪيءَ جي اندرين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معتدل ۽ موسمي شدت کان گهٽ متاثر ٿيندي آهي. برسات جو اندازو ساحلي موسمياتي انگن اکرن مان لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هوا جي گرمي پد جو اندازو پاڻيءَ جي گرمي پد مان لڳائي سگهجي ٿو.[37]

سمنڊ فضائي نميءَ جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جيڪا بخارجڻ جي عمل سان حاصل ٿئي ٿي. آبهوا جا علائقا عرض البلدن موجب مختلف ٿين ٿا؛ سڀ کان گرم علائقا خط استوا جي اتر ۾ ائٽلانٽڪ تي پکڙيل آهن. سڀ کان ٿڌا علائقا بلند عرض البلدن ۾ آهن، جتي انتهائي ٿڌا حصا سامونڊي برف سان ڍڪيل علائقن سان مطابقت رکن ٿا. سامونڊي وهڪرا گرم ۽ ٿڌو پاڻي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪري آبهوا تي اثرانداز ٿين ٿا. جڏهن هوائون انهن وهڪرن جي مٿان وهي گرم يا ٿڌيون ٿين ٿيون ته ڀرپاسي جي زميني علائقن تي به انهن جو اثر پوي ٿو.[37]

گلف اسٽريم ۽ ان جو يورپ ڏانهن ويندڙ اتر وارو واڌارو، اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ، آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه اثر ضرور رکن ٿا. مثال طور، گلف اسٽريم اتر آمريڪا جي ڏکڻ-اوڀرئين ساحل تي سياري جي گرمي پد کي معتدل رکڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جنهن ڪري ساحلي علائقا سياري ۾ اندرين خشڪيءَ وارن علائقن کان وڌيڪ گرم رهن ٿا. گلف اسٽريم فلوريڊا جي اپٻيٽ ۾ انتهائي گرمي يا ٿڌ کي به روڪي ٿي. وڌيڪ بلند عرض البلدن ۾، اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ سمنڊن جي مٿان فضا کي گرم ڪري ٿي، جنهن سبب برطانوي ٻيٽ ۽ اتر-اولهه يورپ نرم ۽ اڪثر ڪڪرائتا رهن ٿا ۽ ساڳئي عرض البلد تي واقع ٻين علائقن جيان سخت ٿڌ جو شڪار نٿا ٿين. ٿڌا سامونڊي وهڪرا اوڀر ڪينيڊا (خاص طور تي نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس) ۽ آفريڪا جي اتر-اولهه ساحل تي گهڻي ڌنڌ پيدا ڪن ٿا. عام طور تي هوائون زميني علائقن ڏانهن نمي ۽ هوا منتقل ڪن ٿيون.[37]

قدرتي خطرا

[سنواريو]
ڏکڻ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ برفاني جبل A22A

هر سياري ۾ آئس لينڊڪ لو بار بار طوفان پيدا ڪري ٿو. برفاني جبل فيبروري جي شروعات کان جولاءِ جي آخر تائين نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس جي ويجهو سامونڊي واپاري رستن ۾ عام طور ڏٺا وڃن ٿا. قطبي علائقن ۾ برف جو موسم وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي، پر انهن علائقن ۾ سامونڊي آمدرفت تمام گهٽ هوندي آهي.[60]

اونهاري ۽ سرءُ جي موسم ۾ ائٽلانٽڪ طوفان اتر ائٽلانٽڪ جي اولهه وارن حصن لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مسلسل مضبوط هَوائي ڪتر (Wind Shear) ۽ ڪمزور بين المدارِي همگرائي پٽو سبب ڏکڻ ائٽلانٽڪ استوائي چڪرواٽ تمام گهٽ ٺهن ٿا.[61]

ارضيات ۽ پليٽ ٽيڪٽانڪس

[سنواريو]

ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ گهڻو ڪري ڳري مافڪ سامونڊي ڪرسٽ تي بيٺل آهي، جيڪا باسالٽ ۽ گيبرو مان ٺهيل آهي، ۽ اونهن سامونڊي ميدانن تي نفيس مٽي، گاد ۽ سليڪائي اوز سان ڍڪيل آهي. براعظمي ڪنارا ۽ براعظمي کنڊون نسبتاً گهٽ کثافت، پر وڌيڪ ٿولهه واري فيلسڪ براعظمي چٽانن تي مشتمل آهن، جيڪي اڪثر سامونڊي تري جي چٽانن کان گهڻو پراڻيون آهن. ائٽلانٽڪ جي سڀ کان پراڻي سامونڊي ڪرسٽ لڳ ڀڳ 145 ملين سال پراڻي آهي ۽ آفريڪا جي اولهه واري ساحل ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي سامهون، يا ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي پاسن تي موجود آهي.[62]

ڪيترن ئي هنڌن تي براعظمي کنڊ ۽ براعظمي ڍلان ٿلهن رسوبي تهن سان ڍڪيل آهن. مثال طور، سمنڊ جي اتر آمريڪي پاسي تي فلوريڊا ۽ بهاماس جهڙن گرم ۽ گهٽ اونهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ وڏي مقدار ۾ ڪاربونيٽ ذخيرا ٺهيا، جڏهن ته جارجز بئنڪ جهڙن گهٽ اونهن کنڊ وارن علائقن ۾ درياهن جي آندل واريون ۽ گاد عام آهن. پليسٽوسين برفاني دورن دوران نووا اسڪوٽيا ۽ مين جي نار جي سامهون وارن علائقن ۾ ٿلهي واري، وڏا پٿر ۽ چٽانون منتقل ٿي پهتيون.[63]

وچ ائٽلانٽڪ

[سنواريو]
وچ ائٽلانٽڪ جو کُلڻ 200–170 ملين سال اڳ

پينجيا جي ٽٽڻ جي شروعات وچ ائٽلانٽڪ ۾ اتر آمريڪا ۽ اتر-اولهه آفريڪا جي وچ ۾ ٿي، جتي آخري ٽرائيسڪ ۽ ابتدائي جوراسڪ دور ۾ رفٽ طاس کلي پيا. انهيءَ دور ۾ ائٽلس جبلن جي اُڀار جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏٺا ويا. صحيح وقت بابت اختلاف موجود آهي ۽ اندازا 200 کان 170 ملين سال اڳ تائين ڏنا ويا آهن.[64]

ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو کُلڻ فوق براعظم پينجيا جي شروعاتي ٽٽڻ سان گڏ ٿيو، ۽ ٻنهي عملن جي شروعات مرڪزي ائٽلانٽڪ ميگميٽڪ صوبي (CAMP) جي آتش فشاني ڦاٽن سان ٿي. هي ڌرتيءَ جي تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع وڏي آتش فشاني صوبي مان هڪ آهي، جيڪا ٽرائيسڪ–جوراسڪ انقراض وارو واقعو سان لاڳاپيل هئي، جيڪو ڌرتيءَ جي وڏن انقراضي واقعن مان هڪ هو.[65]

CAMP جي 200 ملين سال اڳ وارن ڦاٽن مان ٺهيل ٿوليائيٽڪ ڊائيڪون، سيلون ۽ لاوا جا وهڪرا اولهه آفريڪا، اوڀر اتر آمريڪا ۽ اتر ڏکڻ آمريڪا ۾ مليا آهن. آتش فشاني سرگرميءَ جي پکيڙ جو اندازو 4.5×106 چورس ڪلوميٽر (1.7×106 چورس ميل) لڳايو ويو آهي، جنهن مان 2.5×106 چورس ڪلوميٽر (9.7×105 چورس ميل) علائقو اڄوڪي اتر ۽ وچ برازيل تي پکڙيل هو.[66]

مرڪزي آمريڪي برزخ جي ٺهڻ سان مرڪزي آمريڪي سامونڊي رستو 2.8 ملين سال اڳ پليوسين دور جي آخر ۾ بند ٿي ويو. هن برزخ جي ٺهڻ سبب ڪيترن ئي خشڪيءَ تي رهندڙ جانورن جي لڏپلاڻ ۽ انقراض ٿيو، جنهن کي عظيم آمريڪي تبادلو چيو وڃي ٿو. پر سامونڊي رستي جي بند ٿيڻ هڪ "عظيم آمريڪي ورهاڱي" جو سبب پڻ بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي ۾ سامونڊي وهڪرن، کاراپڻ ۽ گرمي پد تي اثر پيو. برزخ جي ٻنهي پاسن تي سامونڊي جاندار الڳ ٿي ويا ۽ يا ته ارتقائي طور مختلف ٿي ويا يا ختم ٿي ويا.[67]

اتر ائٽلانٽڪ

[سنواريو]

ارضياتي لحاظ کان اتر ائٽلانٽڪ اهو علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ ۾ نيوفائونڊلينڊ ۽ آئيبيريا جي هم-جوڙ ڪنارن، ۽ اتر ۾ آرڪٽڪ يوروشيائي طاس سان محدود آهي. اتر ائٽلانٽڪ جو کُلڻ ان جي اڳوڻي سمنڊ آئيپيٽس سمنڊ جي حدن جي ويجهو ئي ٿيو ۽ وچ ائٽلانٽڪ کان ڇهن مرحلن ۾ پکڙيو: آئيبيريا–نيوفائونڊلينڊ، پورڪيوپائن بئنڪ–اتر آمريڪا، يوروشيا–گرين لينڊ، ۽ يوروشيا–اتر آمريڪا. هن علائقي ۾ فعال ۽ غيرفعال پکڙجڻ وارا نظام آئس لينڊ هاٽ اسپاٽ سان رابطي جي ڪري نمايان آهن.[68]

سامونڊي تري جي پکڙجڻ سبب ڪرسٽ ۾ واڌ آئي ۽ کوهن ۽ رسوبي طاسن جي ٺهڻ جو عمل شروع ٿيو. راڪال کوهه 105 کان 84 ملين سال اڳ جي وچ ۾ کليو، جيتوڻيڪ رفٽ ناڪام ٿي ويو، جيئن بسڪي جي نار ڏانهن ويندڙ رفٽ پڻ ناڪام ٿيو.[69]

ليبراڊور سمنڊ لڳ ڀڳ 61 ملين سال اڳ کُلڻ شروع ٿيو ۽ اهو عمل 36 ملين سال اڳ تائين جاري رهيو. ارضيات دان هن سلسلي ۾ ٻن ميگميٽڪ مرحلن جي سڃاڻپ ڪن ٿا: پهريون 62 کان 58 ملين سال اڳ وارو، جيڪو گرين لينڊ جي اتر يورپ کان الڳ ٿيڻ کان اڳ ٿيو؛ ۽ ٻيو 56 کان 52 ملين سال اڳ وارو، جيڪو ان الڳ ٿيڻ دوران ٿيو.

آئس لينڊ پليٽو 62 ملين سال اڳ هڪ انتهائي مرڪوز مينٽل پلوم جي نتيجي ۾ ٺهڻ شروع ٿيو. ان دور ۾ وڏي مقدار ۾ باسالٽ ڦٽو ٿيو، جنهن جا آثار بافين ٻيٽ، گرين لينڊ، فارو ٻيٽن ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ ملن ٿا، جڏهن ته اولهه يورپ ۾ راک جا تهه هڪ اهم اسٽرئٽيگرافڪ نشان طور ڪم ڪن ٿا.[70] اتر ائٽلانٽڪ جي کُلڻ سبب ساحلي براعظمي ڪرسٽ ۾ نمايان اُڀار پيدا ٿيو. مثال طور، 7 ڪلوميٽر ٿلهي باسالٽ جي موجودگيءَ باوجود اوڀر گرين لينڊ جو گنبجورن فيلڊ ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو آهي. اهو ايترو ته مٿي آهي جو ان جي بنياد تي پراڻيون ميزوزوئڪ رسوبي چٽانون ظاهر ٿي وڃن ٿيون، بلڪل ائين جيئن اولهه اسڪاٽلينڊ جي اُڀريل هيبرائيڊز ۾ رسوبي چٽانن جي مٿان پراڻا لاوا ميدان موجود آهن.[71]

اتر ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ لڳ ڀڳ 810 سامونڊي جبل موجود آهن، جن مان گهڻا وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو سان لاڳاپيل آهن.[72] او ايس پي اي آر ڪنوينشن جو ڊيٽابيس 104 سامونڊي جبلن جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان 74 قومي خصوصي معاشي علائقن اندر آهن. انهن مان 46 آئيبيريا اپٻيٽ جي ويجهو واقع آهن.

ڏکڻ ائٽلانٽڪ

[سنواريو]
"ڏکڻ ائٽلانٽڪ" ھتي ريڊائريڪٽ ٿئي ٿو. For other uses, see ڏکڻ ائٽلانٽڪ (disambiguation).
ڏکڻ ائٽلانٽڪ جو کُلڻ

اولهه گونڊوانا (ڏکڻ آمريڪا ۽ آفريڪا) ابتدائي ڪريٽيشس دور ۾ ٽٽي پيو ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ وجود ۾ آيو. ٻنهي براعظمن جي سامونڊي ڪنارن جي ظاهري هڪجهڙائي پهرين ئي انهن نقشن ۾ نوٽ ڪئي وئي هئي، جن ۾ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ڏيکاريل هو، ۽ اهو 1965ع ۾ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڪيل پهرين پليٽ ٽيڪٽانڪ بحاليءَ جو به موضوع هو.[73][74] بهرحال، بعد ۾ معلوم ٿيو ته هي شاندار ميلان مڪمل طور درست نه هو، ۽ پوءِ جي بحالين ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ مختلف بگڙيل علائقا شامل ڪيا ويا ته جيئن اتر طرف پکڙجندڙ ٽٽڻ کي سمجهي سگهجي.[73] ٻنهي براعظمي پليٽن کي ذيلي پليٽن ۾ ورهائڻ لاءِ براعظمي رفٽ ۽ بگاڙ وارا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا.[75]

ارضياتي لحاظ کان ڏکڻ ائٽلانٽڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: خط استوائي حصو (10° اتر کان رومانش ڀڃڪڙي علائقي تائين)، وچولو حصو (RFZ کان فلوريانوپولس ڀڃڪڙي علائقي تائين)، ڏاکڻو حصو (FFZ کان اگولهاس–فاڪلينڊ ڀڃڪڙي علائقي تائين)، ۽ فاڪلينڊ حصو، جيڪو AFFZ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي.[76]

ڏاکڻي حصي ۾ ابتدائي ڪريٽيشس (133–130 ملين سال اڳ) دوران پارانا–اٽينڊيڪا وڏو آتش فشاني صوبو، جيڪو ٽرسٽن هاٽ اسپاٽ سان لاڳاپيل هو، انتهائي شديد ميگميٽزم جو مرڪز بڻيو. ان مان نڪتل آتش فشاني مواد جو اندازو 1.5×106 to 2.0×106 km3 (3.6×105 to 4.8×105 cu mi) آهي. اهو برازيل، پيراگوئي ۽ يوراگوئي ۾ 1.2×106 to 1.6×106 چورس ڪلوميٽر (4.6×105 to 6.2×105 چورس ميل) ۽ آفريڪا ۾ 0.8×105 چورس ڪلوميٽر (3.1×104 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل هو. برازيل، انگولا، اوڀر پيراگوئي ۽ نميبيا ۾ ڊائيڪ جُٿا ظاهر ڪن ٿا ته هي صوبو اصل ۾ وڌيڪ وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل هو ۽ انهن علائقن ۾ ناڪام رفٽن جي نشاندهي پڻ ڪن ٿا. ان سان لاڳاپيل سامونڊي باسالٽ وهڪرا فاڪلينڊ ٻيٽن ۽ ڏکڻ آفريڪا تائين پهچن ٿا. وچولي ۽ ڏاکڻي حصن جي سامونڊي ۽ زميني طاسن ۾ ميگميٽزم جا نشان 147–49 ملين سال اڳ تائين تاريخ بندي ڪيا ويا آهن، جن ۾ 143–121 ملين سال ۽ 90–60 ملين سال اڳ ٻه نمايان چوٽيون موجود آهن.[76]

فاڪلينڊ حصي ۾ رفٽنگ ابتدائي جوراسڪ (190 ملين سال اڳ) ۽ ابتدائي ڪريٽيشس (126.7 ملين سال اڳ) جي وچ ۾ پيٽاگونيا ۽ ڪولوراڊو ذيلي پليٽن جي وچ ۾ ساڄي طرفي حرڪتن سان شروع ٿي. لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ سامونڊي تري جي پکڙجڻ ڏکڻ طرف کان اتر ڏانهن وڌي وئي. 130 ملين سال اڳ تائين رفٽنگ والوس پهاڙي سلسلي–ريو گرانڊي رائز تائين پهچي چڪي هئي.[75]

وچولي حصي ۾ رفٽنگ آفريڪا کي ٻن حصن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو، جڏهن تقريباً 118 ملين سال اڳ بينوئي کوهه کليو. بهرحال، وچولي حصي جي رفٽنگ ڪريٽيشس نارمل سپرڪرون (جنهن کي ڪريٽيشس خاموش دور پڻ چيو وڃي ٿو) سان گڏ ٿي، جيڪو 40 ملين سالن جو اهڙو دور هو جنهن دوران مقناطيسي اُلٽجڻ نه ٿي. انهيءَ ڪري هن حصي ۾ سامونڊي تري جي پکڙجڻ جي صحيح تاريخ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي.[75]

خط استوائي حصو ٽٽڻ جو آخري مرحلو هو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اهو خط استوا تي واقع آهي، ان ڪري تاريخ بندي لاءِ مقناطيسي بيقاعدگيون استعمال نٿيون ڪري سگهجن. مختلف اندازا هن حصي ۾ سامونڊي تري جي پکڙجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ خط استوائي ائٽلانٽڪ گذرگاهه (EAG) جي کُلڻ کي 120–96 ملين سال اڳ جي عرصي سان جوڙين ٿا.[77][78] هي آخري مرحلو، بهرحال، آفريڪا ۾ براعظمي واڌ جي خاتمي سان گڏ ٿيو يا شايد ان جو سبب بڻيو.[75]

لڳ ڀڳ 50 ملين سال اڳ ڊريڪ لنگهه جو کُلڻ ڏکڻ آمريڪي ۽ انٽارڪٽڪ پليٽن جي حرڪتن ۽ جدا ٿيڻ جي رفتار ۾ تبديليءَ جو نتيجو هو. شروعات ۾ ننڍا سامونڊي طاس کليا ۽ وچ ايائوسين دوران هڪ گهٽ اونهو گذرگاهه ظاهر ٿيو. 34–30 ملين سال اڳ هڪ وڌيڪ گهرو سامونڊي رستو ٺهيو، جنهن کان پوءِ ايائوسين–اوليگوسين موسمي بگاڙ ۽ انٽارڪٽڪ برفاني چادر جي واڌ شروع ٿي.[79]


ائٽلانٽڪ جو مستقبل

[سنواريو]

ائٽلانٽڪ جو بند ٿيڻ

[سنواريو]

جبرالٽر جي اولهه ۾ هڪ ابتدائي سبڊڪشن ڪنارو ممڪن طور تي ترقي ڪري رهيو آهي. اولهه بحيرۂ روم ۾ جبرالٽر آرڪ اولهه طرف وچ ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي رهيو آهي، جتي اهو پاڻ ۾ ويجهو ايندڙ آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن سان ملي ٿو. گڏجي اهي ٽي ٽيڪٽانڪ قوتون آهستي آهستي اوڀر ائٽلانٽڪ طاس ۾ هڪ نئون سبڊڪشن نظام ٺاهي رهيون آهن. ساڳئي وقت، اولهه ائٽلانٽڪ طاس ۾ اسڪوٽيا آرڪ ۽ ڪيريبئن پليٽ اوڀر طرف وڌندڙ سبڊڪشن نظام آهن، جيڪي جبرالٽر نظام سان گڏ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي بند ٿيڻ جي شروعات ۽ ائٽلانٽڪ ولسن چڪر جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا.[80]

پئسفڪ جو بند ٿيڻ

[سنواريو]

ٻيا نظريا تجويز ڪن ٿا ته ائٽلانٽڪ وڌيڪ ويڪرو ٿيندو رهندو، جڏهن ته پئسفڪ وڏو سمنڊ پهرين بند ٿيندو. ان سان مستقبل جو فوق براعظم اميشيا ٺهندو. هن نظريي موجب ايندڙ 200 کان 300 ملين سالن دوران پئسفڪ ۾ غالب سبڊڪشن سمنڊ کي بند ڪري ڇڏيندي، جڏهن ته ائٽلانٽڪ ويڪرو ٿيندو رهندو.[81][82]

وڌيڪ تفصيل

[سنواريو]

دنيا جي وڏن سمنڊن مان هڪ جو نالو ائٽلانٽڪ سمنڊ آهي، جنهن کي عربي ۾ ”بحر اوقيانوس“ سڏيو وڃي ٿو. هي پئسفڪ وڏي سمنڊ کانپوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو سمنڊآهي. هن جي پکيڙ 31,830,000 ڪروڙ چورس ميل (166,240,000 چورس ڪلوميٽر) آهي. ان ۾ هن سان لاڳاپيل ٻين سمنڊن جي پکيڙ به شامل آهي. ڌرتيءَ جي 5/1 حصي تي اهو سمنڊ پکڙيل آهي. جڏهن ته دنيا ۾ سامونڊي ايراضيءَ جي لحاظ کان اٽڪل 23.9 سيڪڙو ايراضي والاري ٿو. هن سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر 8 هزار ڪلوميٽر آهي. جڏهن ته ننڍي ۾ ننڍي ويڪر جيڪا برازيل ۽ آفريڪا کنڊ جي وچ ۾ آهي، سا 2700 ڪلوميٽر اٿس. اتر ۽ ڏکڻ قطب تائين هن سمنڊ جي ڊيگھه 15 هزار ڪلوميٽر آهي. هن سمنڊ تي ائٽلانٽڪ نالو آفريڪا کنڊ جي اتراولهه واري ائٽلس جبل سبب پيو. جيڪو ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ سان لاڳاپيل اوڀر ۾ آهي. جڏهن ته بيفن اُپسمنڊ، هڊسن اُپسمنڊ، سينٽ لارينس نار (Lawrence St. Gulf)، ميڪسيڪو نار ۽ ڪيربين سمنڊ اولهه ۾ اٿس. خط استوا وسيلي، هيءُ سمنڊ ٻن مکيه ڀاڱن يعني اتر ائٽلانٽڪ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ورهائجي ٿو.

ائٽلانٽڪ سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ گھرائي، پورٽيروڪو ٽرينچ (Puerto Rico Trench) وٽ آهي. جيڪا 30,249 فوٽ ٿئي ٿي. هيءُ سمنڊ اوڀر ۾ آفريڪا ۽ يورپ کنڊ ۽ اولهه ۾ ڏکڻ ۽ اتر آمريڪا کنڊن تائين پکڙيل آهي. هن سمنڊ کي دنيا جي سڀني سمنڊن ۾ وڏي اهميت حاصل آهي. هن سمنڊ ۽ ساڻس لاڳاپيل ننڍن ننڍن سمنڊن تي دنيا جا وڏا وڏا تجارتي بندرگاهه موجود آهن. اهي سڀئي بندرگاهه هن سمنڊ وسيلي هڪٻئي سان واپاري ناتن ۾ جڪڙيل آهن. هن سمنڊ ۾ دنيا جا وڏا وڏا ٿڌا ۽ ڪوسا وهڪرا پيدا ٿيندا رهندا آهن، جن جو دنيا جي اڪثر ملڪن جي آبهوا تي اثر پوندو آهي.[83]

ننڍا سمنڊَ

[سنواريو]

ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ اندر کوڙ ننڍا سمنڊَ واقع آھن جن ۾ پکيڙ جي لحاظ کان وڏا ھيٺ ڏجن ٿا[84][85][86]


ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جا اهم ننڍا سمنڊَ ۽ نارون
# سمنڊ / نار پکيڙ (چورس ڪلوميٽر) پکيڙ (ملين ڪ م²)
1سرگاسو سمنڊ3,500,0003.50
2ڪيريبئن سمنڊ2,754,0002.75
3ميڊيٽرينئن سمنڊ2,510,0002.51
4گني وارو نار2,350,0002.35
5ميڪسيڪو جي نار1,550,0001.55
6نَاروِيجَن سمنڊ1,383,0001.38
7ھَڊسَن اُپسَمنڊُ1,230,0001.23
8گرين لينڊ سمنڊ1,205,0001.21
9ارجنٽائن سمنڊ1,000,0001.00
10ليبراڊور سمنڊ841,0000.84
11ارمنجر سمنڊ780,0000.78
12بيفن اپسمنڊ689,0000.69
13اتر سمنڊ575,0000.58
14ڪارو سمنڊ436,0000.44
15بالٽڪ سمنڊ377,0000.38
16لِبيَن سمنڊ350,0000.35
17ليونٽائين سمنڊ320,0000.32
18ڪيلٽڪ سمنڊ300,0000.30
19ٽرينيئن سمنڊ275,0000.28
20سينٽ لارنس وارو نار226,0000.23
21بسڪي وارو اپسمنڊ223,0000.22
22ايجيئن سمنڊ214,0000.21
23آئيونيئن سمنڊ169,0000.17
24بيليئيرڪ سمنڊ150,0000.15
25اڊريئاٽڪ سمنڊ138,0000.14
26بوسنيا وارو نار116,3000.12
27ڪريٽ وارو سمنڊ95,0000.095
28مئين وارو نار93,0000.093
29لگوريئن سمنڊ80,0000.080
30انگلش چئنل75,0000.075
31جيمز اپسمنڊ68,3000.068
32بوسنيئن سمنڊ66,0000.066
33سدرا وارو نار57,0000.057
34ھيبرڊيز سمنڊ47,0000.047
35آئرش سمنڊ46,0000.046
36آزوف سمنڊ39,0000.039
37بوسنيئن اپسمنڊ36,8000.037
38وينيزئيلا وارو نار17,8400.018
39ڪيمپيچي وارو اپسمنڊ16,0000.016
40لائن وارو نار15,0000.015
41مرمارا وارو سمنڊ11,3500.011
42ويڊل سمنڊ10,0000.010
43آرڪيپيلاگو سمنڊ8,3000.008

ذريعو: [87][88][89]

ايٽلانٽڪ سمنڊ جون زميني پليٽون

[سنواريو]
پينگئيا جي ٽٽڻ سان ٽن مرحلن ۾ کلڻ واري جاء تي اينٽلاٽڪ سمنڊ جو جنم

ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو ٿلھو آتشي پٿر وارو ۽، ميگنيشيم ۽ لوھ سان ڀرپور خول باسالٽ ۽ گئبرو جو ٺھيل آھي جنھن مٿان سنھي چيڪي مٽي، وَارِي ۽ تھ جي جر مان نڪتل سليڪيٽ معدنيات واري نيڪال جو تھ چڙھيل آهي. جن سمنڊ جو سڀ کان پراڻو ترو ساڍا چوڏھن ڪروڙ سال پراڻو آھي جيڪو آفريڪا جي اولھندي ڪناري ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ڪناري لڳ واقع آهي[90][91]

پينگئيا جو وچ ايٽلانٽڪ واري جاء کان ڦاٽڻ

[سنواريو]
وچ ايٽلانٽڪ واري جاء تان زمين جو ڦاٽڻ

زمين جي سڀ کان وڏي کنڊ پينگئيا جي ٽٽڻ جي شروعات وچ ايٽلانٽڪ ۾ اتراولھ آفريڪا ۽ اتر آمريڪا جي وچ تي ٿي هئي جتي ٽرائسڪ واري پوئين دؤر ۽ جيوراسڪ واري شروعاتي دؤر ۾ طاس يا حوض ٺھڻ جي شروعات ٿي چڪي ھئ. ان دؤر ۾ ئي اٽلس جبلن جي قطارن مٿي اڀرڻ شروع ڪيو ھو. انھن جبلن جي اڀرڻ جي وقت بابت اندازا اختلاف وارا آھن[92] زمين جي ڦاٽڻ جي شروعات وچ ايٽلانٽڪ جي مقناطيسي ميدان کان ٿي ھئي[93].

ڏکڻ ايٽلانٽڪ جو کُلڻ

معيشت

[سنواريو]
ناروي ۾ ڪاڊ مڇي مارڻ

ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ڀرپاسي وارن ملڪن جي ترقي ۽ معيشت ۾ نمايان حصو وڌو آهي. وڏن ائٽلانٽڪ پار آمدرفت ۽ رابطي وارن رستن کان سواءِ، ائٽلانٽڪ براعظمي کنڊن جي رسوبي چٽانن ۾ پيٽروليم جا وڏي مقدار وارا ذخيرا پڻ مهيا ڪري ٿو.[37] ائٽلانٽڪ ۾ پيٽروليم ۽ گئس جا ميدان، مڇيون، سامونڊي ٿڻائتا جانور (سيل ۽ ويل)، واري ۽ بجري جا ذخيرا، پليسر ذخيرا، گهڻ-ڌاتوئي ڳوڙها ۽ قيمتي پٿر موجود آهن.[94] سون جا ذخيرا سامونڊي تري تي پاڻيءَ هيٺ هڪ يا ٻه ميل کوٽائيءَ تي موجود آهن، تنهن هوندي به اهي ذخيرا چٽانن اندر بند آهن جن کي کوٽي ڪڍڻو پوندو. هن وقت سمنڊ مان سون کوٽي يا ڪڍي نفعو ڪمائڻ جو ڪو به خرچائتو ۽ ڪارائتو طريقو موجود ناهي.[95] مختلف بين الاقوامي معاهدا تيل جي رسڻ، سامونڊي ڪچرو، ۽ سمنڊ ۾ زهريلن فضلن جي ساڙڻ جهڙن ماحولياتي خطرن سبب پيدا ٿيندڙ آلودگي کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[37]

مڇيگيري

[سنواريو]

ائٽلانٽڪ جون براعظمي کنڊون دنيا جي سڀ کان مالا مال جهنگلي مڇيگيري وسيلن مان هڪ کي سهارو ڏين ٿيون. سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ علائقن ۾ نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس، اسڪوٽين شيلف، ڪيپ ڪاڊ جي سامهون جارجز بئنڪ، بهاما بئنڪس، آئس لينڊ جي چوڌاري پاڻي، آئرش سمنڊ، فنڊي جي نار، اتر سمنڊ جو ڊوگر بئنڪ ۽ فاڪلينڊ بئنڪس شامل آهن.[37] 1950ع واري ڏهاڪي کان مڇيگيرين ۾ نمايان تبديليون آيون آهن، ۽ عالمي شڪار کي هاڻي ٽن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان رڳو ٻه ائٽلانٽڪ ۾ ڏٺا وڃن ٿا: اوڀر-مرڪزي ۽ ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ جون مڇيگيريون عالمي طور مستحڪم قدر جي چوڌاري چڙهنديون لهنديون رهن ٿيون، جڏهن ته ائٽلانٽڪ جو باقي حصو تاريخي چوٽين کان پوءِ مجموعي زوال ۾ آهي. ٽيون گروهه، "1950ع کان لڳاتار وڌندڙ رجحان"، رڳو هندي وڏي سمنڊ ۽ اولهه پئسفڪ ۾ ملي ٿو.[96] گڏيل قومن جي FAO ائٽلانٽڪ کي وڏن مڇيگيري علائقن ۾ ورهايو آهي:

اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ
اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ جا بئنڪ

اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ کي خاڪي طور 40°00' اولهه ڊگھائي ڦاڪ تائين محدود ڪيو ويو آهي (گرين لينڊ جي چوڌاري علائقن کان سواءِ)، ڏکڻ ۾ 36°00' اتر ويڪرائي ڦاڪ تائين، ۽ 68°30' اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تائين، جڏهن ته اولهه ۽ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جون حدون اتر قطب تائين پهچن ٿيون. ائٽلانٽڪ جي ذيلي علائقن ۾ شامل آهن: بارينٽس سمنڊ؛ نارويجن سمنڊ، اسپٽسبرگن ۽ بيئر ٻيٽ؛ اسڪاگيراڪ، ڪيٽيگاٽ، سائونڊ، بيلٽ سمنڊ ۽ بالٽڪ سمنڊ؛ اتر سمنڊ؛ آئس لينڊ ۽ فارو گرائونڊس؛ راڪال، اسڪاٽلينڊ جو اتر-اولهه ساحل ۽ اتر آئرلينڊ؛ آئرش سمنڊ، آئرلينڊ جو اولهه، پورڪيوپائن بئنڪ، ۽ اوڀر ۽ اولهه انگلش چئنل؛ بسڪي جي نار؛ پورچوگالي پاڻي؛ ازورس گرائونڊس ۽ اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ڏکڻ؛ ازورس جو اتر؛ ۽ اوڀر گرين لينڊ. هتي ٻه غيرفعال ذيلي علائقا پڻ آهن.[97]

اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ ڪل شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين گهٽجي ويو ۽ 2013ع ۾ 8.7 ملين ٽن تائين پهتو. بلو وائٽنگ 2004ع ۾ 2.4 ملين ٽن جي چوٽيءَ تي پهتي، پر 2013ع ۾ گهٽجي 628,000 ٽن رهي. ڪاڊ، سول ۽ پليس لاءِ بحاليءَ جي منصوبن انهن جنسن ۾ موت جي شرح گهٽائي آهي. آرڪٽڪ ڪاڊ 1960ع–1980ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي سڀ کان گهٽ سطح تي پهتو، پر هاڻي بحال ٿي چڪو آهي. آرڪٽڪ سيٿي ۽ هيڊاڪ مڪمل طور مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا؛ سينڊ اييل حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهي، جيئن ڪيپلن به هئي، جيڪا هاڻي بحال ٿي مڪمل طور مڇي ماريل حالت ۾ آهي. محدود انگ اکر ريڊ فشن ۽ گهري پاڻيءَ وارين جنسن جي حالت جو اندازو لڳائڻ ڏکيو بڻائين ٿا، پر غالباً اهي اڃا به حد کان وڌيڪ مڇيگيري لاءِ حساس آهن. اتر شرمپ ۽ نارويجن لابسٽر جا ذخيرا سٺي حالت ۾ آهن. اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ 21٪ ذخيرا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا.[96]
هي علائقو 2020ع ۾ يورپي يونين جي مڇيگيري شڪار جو لڳ ڀڳ ٽي-چوٿون حصو (72.8٪) فراهم ڪري ٿو. يورپي يونين جا اهم مڇي ماريندڙ ملڪ ڊينمارڪ، فرانس، نيدرلينڊ ۽ هسپانيا آهن. سڀ کان عام جنسن ۾ هيرنگ، ميڪرل ۽ اسپراٽ شامل آهن.
اتر-اولهه ائٽلانٽڪ جا بئنڪ
اتر-اولهه ائٽلانٽڪ
اتر-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ لاٿل شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ 4.2 ملين ٽن کان گهٽجي 2013ع ۾ 1.9 ملين ٽن ٿي ويو. 21هين صديءَ دوران ڪجهه جنسن بحاليءَ جون ڪمزور نشانيون ڏيکاريون آهن، جن ۾ گرين لينڊ هيلي بٽ، يلوٽيل فلائونڊر، ائٽلانٽڪ هيلي بٽ، هيڊاڪ ۽ اسپائني ڊاگ فش شامل آهن، جڏهن ته ٻين ذخيرن اهڙيون نشانيون نه ڏيکاريون، جن ۾ ڪاڊ، وچ فلائونڊر ۽ ريڊ فش شامل آهن. ان جي ابتڙ، غير مهره دارن جا ذخيرا گهڻائيءَ جي رڪارڊ سطحن تي موجود آهن. اتر-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ 31٪ ذخيرا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهن.[96]
ائٽلانٽڪ اتر-اولهه ڪاڊ جو شڪار، ملين ٽن ۾

1497ع ۾ جان ڪيبٽ وائڪنگن کان پوءِ اتر آمريڪا جي مکيه خشڪيءَ جي ڳولا ڪندڙ پهريون اولهه يورپي بڻيو، ۽ سندس وڏين دريافتن مان هڪ نيوفائونڊلينڊ جي سامهون ائٽلانٽڪ ڪاڊ جا تمام وڏا وسيلا هئا. "نيوفائونڊلينڊ ڪرنسي" سڏجندڙ هن دريافت پنج صدين دوران لڳ ڀڳ 200 ملين ٽن مڇي فراهم ڪئي. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ نيون مڇيگيريون هيڊاڪ، ميڪرل ۽ لابسٽر جو استحصال ڪرڻ لڳيون. 1950ع کان 1970ع واري ڏهاڪي تائين، علائقي ۾ يورپي ۽ ايشيائي پري پاڻيءَ وارن ٻيڙين جي اچڻ سان مڇي مارڻ جي صلاحيت ۽ استحصال ٿيندڙ جنسن جو تعداد ڊرامائي طور وڌي ويو. ان سان استحصال وارا علائقا ساحل ويجهو کان کليل سمنڊ ۽ وڏي کوٽائيءَ تائين وڌي ويا، جن ۾ گهري پاڻيءَ جون جنسون جهڙوڪ ريڊ فش، گرين لينڊ هيلي بٽ، وچ فلائونڊر ۽ گرينيڊيئر شامل ٿي ويون. هن علائقي ۾ حد کان وڌيڪ مڇيگيري کي 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ئي تسليم ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اهو بين الاقوامي پاڻي ۾ ٿي رهيو هو، تنهنڪري ڪنهن به ضابطي جي ڪوشش 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين نه ٿي سگهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اهو آخرڪار ائٽلانٽڪ اتر-اولهه ڪاڊ مڇيگيري جو زوال بڻجي ويو. هن عمل دوران گهري سمنڊ جي ڪيترين مڇين جي آبادي پڻ ڪري پئي، جن ۾ آمريڪي پليس، ريڊ فش ۽ گرين لينڊ هيلي بٽ، گڏوگڏ فلائونڊر ۽ گرينيڊيئر شامل هئا.[98]

اوڀر-مرڪزي ائٽلانٽڪ
اوڀر-مرڪزي ائٽلانٽڪ ۾ ننڍيون پيلجڪ مڇيون لاٿل شڪار جو لڳ ڀڳ 50٪ ٺاهين ٿيون، جن ۾ سارڊين هر سال 0.6–1.0 ملين ٽن تائين پهچي ٿي. پيلجڪ مڇين جا ذخيرا مڪمل طور مڇي ماريل يا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪيپ بوجادور جي ڏکڻ واريون سارڊينون نمايان استثنا آهن. لڳ ڀڳ اڌ ذخيرا حياتياتي طور غير پائيدار سطح تي مڇي ماريا پيا وڃن. 1970ع واري ڏهاڪي کان ڪل شڪار چڙهندو لهندو رهيو آهي؛ 2013ع ۾ 3.9 ملين ٽن تائين پهتو، جيڪو 2010ع جي چوٽيءَ واري پيداوار کان ٿورو گهٽ هو.[96]
بهاما بئنڪس
اولهه-مرڪزي ائٽلانٽڪ
اولهه-مرڪزي ائٽلانٽڪ ۾ شڪار 2000ع کان گهٽجي رهيو آهي ۽ 2013ع ۾ 1.3 ملين ٽن تائين پهتو. علائقي جي سڀ کان اهم جنس، گلف مين هيڊن، 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ هڪ ملين ٽن تائين پهتي، پر 2013ع ۾ رڳو اڌ ملين ٽن رهي ۽ هاڻي مڪمل طور مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. گول سارڊينيلا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ اهم جنس هئي، پر هاڻي حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. گروپر ۽ سنيپر حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهن، ۽ اتر ڀورو شرمپ ۽ آمريڪي ڪپڊ اوئسٽر مڪمل طور مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا ۽ حد کان وڌيڪ مڇيگيريءَ جي ويجهو آهن. 44٪ ذخيرا غير پائيدار سطحن تي مڇي ماريا پيا وڃن.[96]
اگولهاس بئنڪ
ڏکڻ-اوڀر ائٽلانٽڪ
ڏکڻ-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ 3.3 ملين ٽن کان گهٽجي 2013ع ۾ 1.3 ملين ٽن ٿي ويو. هارس ميڪرل ۽ هيڪ سڀ کان اهم جنسون آهن، جيڪي گڏجي لاٿل شڪار جو لڳ ڀڳ اڌ حصو ٺاهين ٿيون. ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا جي سامهون گهري پاڻيءَ واري هيڪ ۽ گهٽ اونهي پاڻيءَ واري ڪيپ هيڪ 2006ع ۾ ضابطا لاڳو ٿيڻ کان پوءِ پائيدار سطحن تائين بحال ٿي چڪيون آهن، ۽ ڏکڻ آفريڪي پلچرڊ ۽ اينچووي جي حالت 2013ع ۾ بهتر ٿي مڪمل طور مڇي ماريل سطح تائين پهتي.[96]
ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ
ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ چوٽي آئي، ۽ هاڻي شڪار 1.7 کان 2.6 ملين ٽن جي وچ ۾ چڙهندو لهندو رهي ٿو. سڀ کان اهم جنس ارجنٽائن شارٽ فن اسڪوئڊ آهي، جيڪا 2013ع ۾ اڌ ملين ٽن تائين پهتي، يعني چوٽيءَ واري قدر جو اڌ، ۽ اها مڪمل طور مڇي ماريل کان حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. ٻي اهم جنس برازيلين سارڊينيلا هئي، جنهن جي 2013ع ۾ پيداوار 100,000 ٽن هئي؛ اها هاڻي حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. هن علائقي ۾ اڌ ذخيرا غير پائيدار سطحن تي مڇي ماريا پيا وڃن: وائيٽ هيڊز رائونڊ هيرنگ اڃا مڪمل طور مڇي ماريل سطح تائين نه پهتي آهي، پر ڪونيني هارس ميڪرل حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهي. سامونڊي گونگهو پرلمون ابالوني غيرقانوني مڇيگيري جو نشانو آهي ۽ اڃا به حد کان وڌيڪ مڇي ماريل رهي ٿو.[96]

ماحولياتي مسئلا

[سنواريو]

خطري هيٺ آيل جنسون

[سنواريو]

خطري هيٺ آيل سامونڊي جنسن ۾ ماناٽي، سيل، سامونڊي شينهن، سامونڊي ڪڇون ۽ ويل شامل آهن. ڊرفٽ نيٽ مڇيگيري ڊولفنن، الباٽراسن ۽ ٻين سامونڊي پکين (پيٽرلن، آڪن) کي ماري سگهي ٿي، جنهن سان مڇين جي ذخيرن جي گهٽتائي تيزيءَ سان وڌي ٿي ۽ بين الاقوامي تڪرارن ۾ اضافو ٿئي ٿو.[99]

ڪچرو ۽ آلودگي

[سنواريو]

سامونڊي آلودگي هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو سمنڊ ۾ امڪاني طور خطرناڪ ڪيميائي مادن يا ذرڙن جي داخل ٿيڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سڀ کان وڏا ذميوار درياهه آهن، جيڪي زرعي ڀاڻ جا ڪيترائي ڪيميائي مادا، گڏوگڏ مال مويشي ۽ انساني فضلو کڻي اچن ٿا. آڪسيجن گهٽائيندڙ ڪيميائي مادن جي اضافي سبب هائپوڪسيا پيدا ٿئي ٿي ۽ مرده علائقي جي ٺهڻ جو سبب بڻجي ٿي.[100]

ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي انئڪسيزيبل ٻيٽ جي سامونڊي ڪنارن تي پکڙيل سامونڊي ڪچرو

سامونڊي ڪچرو، جنهن کي سامونڊي لٽر پڻ چيو وڃي ٿو، انسانن طرفان پيدا ڪيل ان فضلي کي بيان ڪري ٿو جيڪو ڪنهن آبي ذخيري ۾ تري رهيو هجي. سامونڊي ڪچرو عام طور تي سامونڊي گردابن جي مرڪز ۽ ساحلن تي گڏ ٿيندو آهي، ۽ اڪثر ڪناري تي اچي پوندو آهي، جتي ان کي سامونڊي ڪناري جو ڪچرو چيو ويندو آهي. اتر ائٽلانٽڪ ڪچري جو ڍير اندازاً سوين ڪلوميٽر ويڪرو آهي.[101]

ٻين آلودگي وارن خدشن ۾ زرعي ۽ ميونسپل فضلو شامل آهي. ميونسپل آلودگي اوڀر آمريڪا، ڏکڻ برازيل ۽ اوڀر ارجنٽائن مان اچي ٿي؛ تيل جي آلودگي ڪيريبئن سمنڊ، ميڪسيڪو جي نار، ماراڪائيبو ڍنڍ، بحيرۂ روم ۽ اتر سمنڊ ۾ ملي ٿي؛ ۽ صنعتي فضلو ۽ ميونسپل گندي پاڻي جي آلودگي بالٽڪ سمنڊ، اتر سمنڊ ۽ بحيرۂ روم ۾ ملي ٿي.

ڊوور ايئر فورس بيس، ڊيلويئر مان آمريڪي هوائي فوج جو هڪ سي-124 جهاز ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ مٿان ٽي ايٽمي بم کڻي وڃي رهيو هو، جڏهن ان کي طاقت جي کوٽ پيش آئي. پنهنجي حفاظت لاءِ عملي ٻه ايٽمي بم سمنڊ ۾ اڇلايا، جيڪي ڪڏهن به واپس حاصل نه ٿيا.[102]

آبهوا جي تبديلي

[سنواريو]

گذريل ڏهاڪن ۾ اتر ائٽلانٽڪ ۾ طوفاني سرگرمي وڌي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ استوائي عرض البلدن ۾ سامونڊي مٿاڇري جو گرمي پد (SST) وڌيو آهي؛ اهي تبديليون يا ته قدرتي ائٽلانٽڪ ملٽي ڊيڪيڊل اوسيليشن (AMO) سان يا انساني سبب پيدا ٿيل آبهوا جي تبديلي سان منسوب ڪري سگهجن ٿيون.[103] 2005ع جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ائٽلانٽڪ نصف النهاري اوورٽرننگ گردش (AMOC) 1957ع کان 2004ع جي وچ ۾ 30٪ سست ٿي وئي.[104] 2024ع ۾ تحقيق گذريل ٻن ڏهاڪن دوران AMOC جي لڳ ڀڳ 12٪ نمايان ڪمزوريءَ کي اجاگر ڪيو.[105] جيڪڏهن AMO، SST جي تبديليءَ جو ذميوار هجي ها ته AMOC جي قوت وڌڻ گهرجي ها، جيڪو ظاهري طور ائين ناهي. ان کان علاوه، سالياني استوائي چڪرواٽن جي شمارياتي تجزين مان واضح ٿئي ٿو ته اهي تبديليون گهڻ-ڏهاڪي چڪرائپ ظاهر نٿيون ڪن.[103] تنهن ڪري SST ۾ اهي تبديليون انساني سرگرمين سبب ٿيڻ گهرجن.[106]

سمنڊ جو مليل تهه موسمي ۽ ڏهاڪي وارن وقتي پيمانون تي گرمي ذخيرو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته وڌيڪ گهريون تهون هزارين سالن جي پيماني تي متاثر ٿين ٿيون ۽ انهن جي گرميءَ کي جذب ڪرڻ جي گنجائش مليل تهه کان لڳ ڀڳ 50 ڀيرا وڌيڪ آهي. گرميءَ جو هي جذب آبهوا جي تبديليءَ لاءِ وقتي دير پيدا ڪري ٿو، پر اهو سمنڊن جي حرارتي ڦهلاءَ جو سبب پڻ بڻجي ٿو، جيڪو سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۾ حصو وجهي ٿو. 21هين صديءَ جي عالمي گرمائش غالباً هڪ توازني سمنڊ-سطح جي واڌ جو سبب بڻجندي، جيڪا اڄ جي ڀيٽ ۾ پنج ڀيرا وڌيڪ هوندي، جڏهن ته گليشئرن جو ڳرڻ، جنهن ۾ گرين لينڊ جي برفاني چادر به شامل آهي، 21هين صديءَ دوران عملي طور لڳ ڀڳ ڪو اثر نه ڏيکارڻ جي اميد آهي، پر هڪ هزار سال دوران 3–6 metres (9.8–19.7 ft) سمنڊ-سطح واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[107]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]
  • Dickson, Henry Newton (1911). "Atlantic Ocean" . Encyclopædia Britannica. جلد 2 (11th ڇاپو). ص. 855–857.
  • Winchester, Simon (2010). Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories. HarperCollins UK. ISBN 978-0-00-734137-5.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
ايٽلانٽڪ سمنڊ
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان

سانچو:List of seas سانچو:Marginal seas of the Atlantic Ocean سانچو:Regions of the world سانچو:Ocean

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 "Atlantic Ocean". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 Eakins & Sharman 2010
  3. ↑ Dean, Josh (21 December 2018). "An inside look at the first solo trip to the deepest point of the Atlantic". Popular Science (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 CIA World Factbook: Atlantic Ocean
  5. ↑ SAS, Des Clics Nomades. "Water temperature of the Atlantic Ocean - real time map and monthly temperatures". SeaTemperatu.re (انگريزي ۾). 2025-06-15 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم, Limits of Oceans and Seas, 3rd ed. (1953) آرڪائيو ڪيا ويا 8 October 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., pages 4 and 13.
  7. ↑ Mangas, Julio; Plácido, Domingo; Elícegui, Elvira Gangutia; Rodríguez Somolinos, Helena (1998). La Península Ibérica en los autores griegos: de Homero a Platón - SLG / (Sch. A. R. 1. 211). Editorial Complutense. ص. 283–.
  8. ↑ 1 Ἀ. θάλασσα "la mar Atlántida" (the Atlantis sea)..., DGE Dictionary, CSIC, 2006. آرڪائيو ڪيا ويا 1 January 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  9. ↑ Hdt. 1.202.4
  10. 1 2 Oxford Dictionaries 2015
  11. ↑ Janni 2015, p. 27
  12. ↑ "pond". Oxford English and Spanish Dictionary, Synonyms, and Spanish to English Translator. اصل نسخو مان 14 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Pond". Online Etymology Dictionary. Douglas Harper. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Wellington, Nehemiah (1 January 1869). Historical Notices of Events Occurring Chiefly in the Reign of Charles I. London: Richard Bentley.
  15. ↑ Brown, Laurence (8 April 2018). Lost in The Pond (Digital video). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 November 2021 تي محفوظ ڪيل – YouTube وسيلي.
  16. ↑ Mellars 2006, Abstract
  17. ↑ Riede 2014, pp. 1–2
  18. ↑ Bjerck 2009, Introduction, pp. 118–119
  19. ↑ Avery et al. 2008, Introduction, p. 66
  20. ↑ Bailey & Flemming 2008, The Long-Term History of Marine Resources, pp. 4–5
  21. ↑ Martin 1973, Abstract
  22. ↑ Greenberg et al. 1986
  23. ↑ O'Rourke & Raff 2010, Introduction, p. 202
  24. ↑ O'Rourke & Raff 2010, Conclusions and Outlook, p. 206
  25. ↑ O'Rourke & Raff 2010, Beringian Scenarios, pp. 205–206
  26. ↑ Dugmore, Keller & McGovern 2007, Introduction, pp. 12–13; The Norse in The North Atlantic, pp. 13–14
  27. ↑ Patterson et al. 2010, pp. 5308–5309
  28. 1 2 Chamblis 1989, Piracy, pp. 184–188
  29. ↑ Lovejoy 1982, Abstract
  30. ↑ Bravo 2007, The Trans-Atlantic Slave Trade, pp. 213–215
  31. 1 2 Acemoglu, Johnson & Robinson 2005, Abstract; pp. 546–551
  32. 1 2 IHO 1953
  33. ↑ CIA World Factbook: Pacific Ocean
  34. ↑ USGS: Mapping Puerto Rico Trench
  35. ↑ "Atlantic Ocean". Five Deeps Expedition (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  36. 1 2 3 World Heritage Centre: Mid-Atlantic Ridge
  37. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 U.S. Navy 2001
  38. 1 2 3 Levin & Gooday 2003, Seafloor topography and physiography, pp. 113–114
  39. ↑ The Geological Society: Mid-Atlantic Ridge
  40. ↑ Kenneth J. Hsü (1987). The Mediterranean Was a Desert: A Voyage of the Glomar Challenger. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02406-6.
  41. ↑ DeMets, Gordon & Argus 2010, The Azores microplate, pp. 24–25
  42. ↑ DeMets, Gordon & Argus 2010, Boundary between the North and South America plates, pp. 26–27
  43. ↑ Thomson 1877, p. 290
  44. ↑ NOAA: Timeline
  45. ↑ Hamilton-Paterson, James (1992). The Great Deep.
  46. ↑ Marsh et al. 2007, Introduction, p. 1
  47. ↑ Emery & Meincke 1986, Table, p. 385
  48. 1 2 Emery & Meincke 1986, Atlantic Ocean, pp. 384–386
  49. ↑ Smethie et al. 2000, Formation of NADW, pp. 14299–14300
  50. ↑ Smethie et al. 2000, Introduction, p. 14297
  51. ↑ Marchal, Waelbroeck & Colin de Verdière 2016, Introduction, pp. 1545–1547
  52. ↑ Tréguier et al. 2005, Introduction, p. 757
  53. ↑ Böning et al. 2006, Introduction, p. 1; Fig. 2, p. 2
  54. ↑ Stramma & England 1999, Abstract
  55. ↑ Gordon & Bosley 1991, Abstract
  56. 1 2 Lüning 1990, pp. 223–225
  57. ↑ Jerzmańska & Kotlarczyk 1976, Abstract; Biogeographic Significance of the "Quasi-Sargasso" Assemblage, pp. 303–304
  58. ↑ Als et al. 2011, p. 1334
  59. ↑ Marks, Andrea (17 April 2017). "Do Baby Eels Use Magnetic Maps to Hitch a Ride on the Gulf Stream?". Scientific American. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "About International Ice Patrol (IIP)". U. S. Coast Guard Navigation Center. اصل نسخو مان 5 December 2021 تي محفوظ ڪيل.
  61. ↑ Landsea, Chris (13 July 2005). "Why doesn't the South Atlantic Ocean experience tropical cyclones?". Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory. National Oceanographic and Atmospheric Administration. اصل نسخو مان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Fitton, Godfrey; Larsen, Lotte Melchior (2001). "The geological history of the North Atlantic Ocean". ۾ Fellows-Jensen, Gillian (مرتب). Denmark and Scotland: The Cultural and Environmental Resources of Small Nations. Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ص. 9–27. ISBN 978-87-7876-229-0.
  63. ↑ Emery, K. O. (1962). "Atlantic Continental Shelf and Slope of the United States – Geologic Background" (PDF) (Report). United States Geological Survey. ص. 16. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل.
  64. ↑ Seton et al. 2012, Central Atlantic, pp. 218, 220
  65. ↑ Blackburn et al. 2013, p. 941
  66. ↑ Marzoli et al. 1999, p. 616
  67. ↑ Lessios 2008, Abstract, Introduction, p. 64
  68. ↑ Seton et al. 2012, Northern Atlantic, p. 220
  69. ↑ Fitton & Larsen 2001, p. 15.
  70. ↑ Fitton & Larsen 2001, p. 10.
  71. ↑ Fitton & Larsen 2001, pp. 23–24.
  72. ↑ Gubbay S. 2003. Seamounts of the northeast Atlantic. OASIS (Oceanic Seamounts: an Integrated Study). Hamburg & WWF, Frankfurt am Main, Germany
  73. 1 2 Eagles 2007, Introduction, p. 353
  74. ↑ Bullard, Everett & Smith 1965
  75. 1 2 3 4 Seton et al. 2012, South Atlantic, pp. 217–218
  76. 1 2 Torsvik et al. 2009, General setting and magmatism, pp. 1316–1318
  77. ↑ Giorgioni, Martino; Weissert, Helmut; Bernasconi, Stefano M.; Hochuli, Peter A.; Keller, Christina E.; Coccioni, Rodolfo; Petrizzo, Maria Rose; Lukeneder, Alexander et al. (March 2015). "Paleoceanographic changes during the Albian–Cenomanian in the Tethys and North Atlantic and the onset of the Cretaceous chalk". Global and Planetary Change 126: 46–61. doi:10.1016/j.gloplacha.2015.01.005. Bibcode: 2015GPC...126...46G.
  78. ↑ De A. Carvalho, Marcelo; Bengtson, Peter; Lana, Cecília C. (23 November 2015). "Late Aptian (Cretaceous) paleoceanography of the South Atlantic Ocean inferred from dinocyst communities of the Sergipe Basin, Brazil". Paleoceanography and Paleoclimatology 31 (1): 2–26. doi:10.1002/2014PA002772.
  79. ↑ Livermore et al. 2005, Abstract
  80. ↑ Duarte et al. 2013, Abstract; Conclusions, p. 842
  81. ↑ Sydoruk, Lauren (26 March 2026). "Pacific Ocean set to make way for world's next supercontinent" (انگريزي ۾). 5 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Yoshida, Masaki; Santosh, M. (October 2011). "Future supercontinent assembled in the northern hemisphere" (en ۾). Terra Nova 23 (5): 333–338. doi:10.1111/j.1365-3121.2011.01018.x. https://africa-arabia-plate.weebly.com/uploads/2/5/8/0/25802803/j.1365-3121.2011.01018.x.pdf. Retrieved 5 April 2026.
  83. ↑ ائٽلانٽڪ سمنڊ : (Sindhianaسنڌيانا)
  84. ↑ https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html
  85. ↑ https://www.worldatlas.com/
  86. ↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2020-11-08 تي محفوظ ڪيل, 2020-10-17 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  87. ↑ https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html
  88. ↑ https://www.worldatlas.com/
  89. ↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2020-11-08 تي محفوظ ڪيل, 2020-10-17 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  90. ↑ Fitton, Godfrey; Larsen, Lotte Melchior (1999). "The geological history of the North Atlantic Ocean". ص. 10, 15. {{cite web}}: Invalid |ref=harv (مدد)
  91. ↑ Atlantic Continental Shelf and Slope of the United States (PDF) (Report). US Geological Survey. 1962. ص. 16.
  92. ↑ Seton et al. 2012, Central Atlantic, pp. 218, 220
  93. ↑ Blackburn et al. 2013, p. 941
  94. ↑ Kubesh, K.; McNeil, N.; Bellotto, K. (2008). Ocean Habitats. In the Hands of a Child. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Is there gold in the ocean?". oceanservice.noaa.gov (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  96. 1 2 3 4 5 6 7 FOA 2016, pp. 39–41
  97. ↑ "FAO Fisheries & Aquaculture". fao.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ FAO 2011, pp. 22–23
  99. ↑ Eisenbud, R. (1985). "Problems and Prospects for the Pelagic Driftnet". Michigan State University, Animal Legal & Historical Center. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 27 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ Sebastian A. Gerlach "Marine Pollution", Springer, Berlin (1975)
  101. ↑ "Huge Garbage Patch Found in Atlantic Too". National Geographic. 2 March 2010. اصل نسخو مان 28 August 2019 تي محفوظ ڪيل.
  102. ↑ HR Lease (March 1986). "DoD Mishaps" (PDF). Armed Forces Radiobiology Research Institute. اصل نسخو (PDF) مان 18 December 2008 تي محفوظ ڪيل.
  103. 1 2 Mann & Emanuel 2006, pp. 233–241
  104. ↑ Bryden, Longworth & Cunningham 2005, Abstract
  105. ↑ Marine, Rosenstiel School of; Atmospheric; Science, Earth. "Warming of Antarctic deep-sea waters contribute to sea level rise in North Atlantic, study finds". phys.org (انگريزي ۾). 19 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Webster et al. 2005
  107. ↑ Bigg et al. 2003, Sea-level change, pp. 1128–1129
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ايٽلانٽڪ_سمنڊ&oldid=384944" تان ورتل