سرائيڪي ٻولي

سرائيڪي
	سرائیکی
	; نستعليق ۾ لکل لفظ "سرائيڪي"
ٻولي جو وطن	پاڪستان
خطو	ڏاکڻي پنجاب، پاڪستان
نسل	سرائيڪي
ٻولي ڳالهائيندڙ	20 million (2013ع)
ٻولي جو خاندان	هند۔يورپي هند-ايراني هند-آريائي اتر اولھه واري هند-آريائي پنجابي لهندا سرائيڪي; ; ; ; ; ;
لھجو	*ملتاني رياستي (بهاولپوري); ٿلي;
لپي	فارسي-عربي لکت (سرائيڪي اکر)
سرڪاري حيثيت
ريگيوليٽر	ڪوبه آفيشيئل ادارو ناهي
ٻولي جا ڪوڊ
ISO 639-3	skr
گلوٽولوگ	sera1259
	This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters. For a guide to IPA symbols, see Help:IPA.

انڊيا جي پنجاب جي سرائيڪي ڳالهائيندڙ عورت

سرائيڪي ٻولي (انگريزي: Seraiki؛ سرائيڪي: سرائیکی)، هند-ايراني ٻولين جي هڪ ذيلي خاندان هند-آريائي سان تعلق رکي ٿي، جيڪا پاڪستاني پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڳي ۾ اڪثريت ڳالھائي ٿي. ھن کانسواء سنڌ صوبي جي ڪجهه اترين علائقن ۾ پڻ ڳالھائي ويندي آھي.^[3] سرائيڪي ٻولي پاڪستان جي ٻہ ڪروڙ ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. ^[1]

سرائيڪي بولي معنا سنڌ توڙي سنڌو نديءَ جي سري يعني مٿئين ڀاڱي جي ٻولي، سنڌ جو سرو يا اتر وارو ڀاڱي جي ٻولي،سنڌ ۾ گهڻو ڪري جت، شر ۽ چاچڙ سرائيڪي ڳالهائيندا آهن، تنهنڪري اها جتڪي به سڏجي ٿي. ^[4]

سرائڪي ۽ اُڀي جي ٻولي

لفظ، "لهندا" اصل ۾ "اُلهندو" کان آهي ۽ خاص طرح معنيٰ اٿس "پنجاب جو الهندو طرف" آهي ۽ اتي جي ٻولي "لهندا" يعني پنجاب جي الهندي طرف جي ٻولي سڏجي ٿي. اها ملتان ڏي ملتاني، بهاولپور ڏي بهاولپوري ۽ سنڌ ۾ سرائيڪي سڏجي ٿي.

سرائيڪيءَ جو ٻيو نمونو آهي "اُڀي جي ٻولي" پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڱي، بهاولپور جي حد کان وٺي سنڌ جي اتر وارو ڀاڱو (اُٻاوڙي ۽ گهوٽڪيءَ طرف) تائين، "اُڀو" سڏجي ٿو. "اُڀو" معنيٰ درياهه جي وهڪري جو مٿيون پاسو ۽ ان جي ضد آهي "لمو" معنيٰ ڏاکڻو يا هيٺاهون ڀاڱو. اُڀي جي ٻولي اُٻاوڙي، گهوٽڪي ۽ ميرپورماٿيلي طرف چالو آهي، جتي اٽڪل ڏهه هزار ٻروچ ڪن ڪسابن کان بهاولپور کان لڏي اچي رهيا آهن. ^[5] اها اُڀي جي ٻولي سرائيڪيءَ کانٿوري ڦريل آهي. ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ڀاڳناري ۽ جيڪب آباد ۽ شڪارپور طرف جا ڀاڳي، ناريوال، ڇاٽي، روپاهي ۽ ٻيا ڪيترا هندو، جي اصل قلات طرفان آيا آهن، سي اڄ تائين زالين مڙسين، ٻارين ٻچين، سرائيڪي ۽ سنڌي ٻيئي ٻوليون ڳالهائيندا آهن. اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ جملي هڪ لک کن ماڻهو سرائيڪي ۽ اُڀي جي ٻولي ڳالهائين ٿا. ^[6]

سرائڪيءَ ۽ اُڀي جي ٻوليءَ جو جگري ناتو پنجاب جي "لهندا" ٻوليءَ سان آهي، اهي سڀ داردي بنياد جون آهن ۽ پئشاچ لوڪن جي پئشاچي پراڪرت مان پيدا ٿيل آهن، تنهن ڪري اسان جي سنڌي ٻوليءَ سان جگري ناتو ڪو نه اٿن. پر "لهندا" ۽ "سنڌي" ٻئي هندستان جي بنهه اتر اولهه طرف چالو آهن. ^[7]

سرائيڪي ۽ سنڌي ٻولي ۾ هڪجهڙايون سنڌيءَ ۾ ٻه، ڄ، ڏ ۽ ڳ اهي چار نج سنڌي اکر ليکيا وڃن ٿا. انهن مان ڪو به اکر جنهن لفظ ۾ ايندو آهي سو نج سنڌي ليکيو ويندو آهي. مثلاً: ڄڃ، ٻڌڻ، ڏيڻ، ڳڱ. اهي چارئي اکر نڪي سنسڪرت ۾ نڪي ڪنهن پراڪرت ٻوليءَ ۾ آهن. ته پوءِ اسان ڪٿان آندا؟ پڌرو پيو آهي، ته سرائيڪي ڳالهائيندڙن سان نهايت قديم زماني کان وٺي، ويندي ڪلهوڙن ۽ ميرن جي صاحبين تائين، گهڻو لڙهه وچڙ ۾ اچڻ ڪري کانئن سکيا آهيون. سرائيڪي ۾ چارئي اکر آهن. مثلاً:

دم دم سان ڏي دل تي سڄڻان ديان ڳالهيان،

ڏاڍا فــــراق لــڳــــڙا، بــرهه باهــيــان ٻــالـيــــان

(بيڪس)

هتي ڏسو ته ٻاليان ۾ "ٻ"، سڄڻان ۾ "ڄ" ’اسان ڏي ۽ ڏاڍي لفظن ۾ "ڏ" ۽ ڳالهيان ۾ "ڳ" آهي. ٻيا مثال:

هندي-سرائيڪي-سنڌي

دينا- ڏيوڻ- ڏيڻ

دانت-ڏند- ڏند

ديکنا-ڏيکڻ-ڏسڻ

اهڙا به ڪيترا مثال آهن جن ۾ اکر "ڙ" جي بدران سنڌي توڙي سرائيڪيءَ ۾ "ڏ" جو اُچار آهي. مثلاً: هندي لفظن "گاڙي" ۽ "ڪؤڙي" بدران سرائيڪيءَ توڙي سنڌيءَ ۾ "گاڏي" ۽ "ڪوڏي" چوڻ ٿا. سرائڪي ڳالهائيندڙ انهيءَ ريت "ر" کي به مٽي "ڏ" ڪندا آهن. مثلاً: هندي جي لفظن، "ميرا" ۽ "تيرا" جي بدران "ميڏا" ۽ "تيڏا" چوڻ ٿا. هن مان ظاهر آهي، ته اها عادت سرائيڪيءَ ۾ زور آهي. ڊيرا اسماعيل خان پاسي به "د" جي بدران "ڏ" چوندا آهن. مثلاً: دادا، دال ۽ دو جي بدران ڏاڏا، ڏال ۽ ڏون چوڻ ٿا. اهو ساڳو نمونو ملتاني، سرائيڪي ۽ سنڌيءَ ۾ به آهي:

"ڏينهن مڙيئي ڏون، اُٿي لوچ لطيف چوي" (شاهه) ^[7]

پڻ ڏسو

حوالا

1 2 Lewis، Simons & Fennig 2016.
↑ "Western Panjabi", Ethnologue, حاصل ڪيل 21 July 2016۔
↑ Rahman 1995, p. 16; Shackle 2014b
↑ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي^{[مئل ڳنڍڻو]} پاران سنڌي ادبي بورڊ
↑ لنگئسٽڪ سروي، جلد 8، ڀاڱو1: صفحو 360
↑ لنگئسٽڪ سروي جلد 8، ڀاڱو 1، صفحو 5
1 2 Sindhi Adabi Board Online Library (Lasaniyat)^{[مئل ڳنڍڻو]}

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام ۾ سرائيڪي ٻولي سان لاڳاپيل ابلاغي مواد ڏسو.

وڪيپيڊيا، آزاد ڄاڻ چيڪلو سرائيڪي ٻولي ۾

A review of the linguistic literature on Saraiki^{[مئل ڳنڍڻو]}
Saraiki Alphabet آرڪائيو ڪيا ويا 30 November 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. with Gurmukhi equivalents
Download Saraiki font and keyboard for Windows and Android آرڪائيو ڪيا ويا 3 April 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
Saraiki online transliteration آرڪائيو ڪيا ويا 22 October 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
Works by Aslam Rasoolpuri at the Internet Archive

سانچو:Punjabi dialects سانچو:Indo-Aryan languages

[FOOTNOTELewisSimonsFennig2016-1] 1 2 Lewis، Simons & Fennig 2016.

[2] "Western Panjabi", Ethnologue, حاصل ڪيل 21 July 2016۔

[3] Rahman 1995, p. 16; Shackle 2014b

[4] سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي^{[مئل ڳنڍڻو]} پاران سنڌي ادبي بورڊ

[5] لنگئسٽڪ سروي، جلد 8، ڀاڱو1: صفحو 360

[6] لنگئسٽڪ سروي جلد 8، ڀاڱو 1، صفحو 5

[autogenerated1-7] 1 2 Sindhi Adabi Board Online Library (Lasaniyat)^{[مئل ڳنڍڻو]}

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]