مواد ڏانھن هلو

آنڌرا پرديش

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
آنڌرا پرديش
رياست
رياست آنڌرا پرديش
گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ کاٻي کان ساڄي پاسي: ليپاڪشي ۾ نندي (ڍڳو)، ترومالا ۾ وينتڪيسوارا مندر، وشاکاپٽنم شھر جو فضائي منظر، پاپي ھلز، آراڪو وادي، ڌيانا ٻڌ جو مجسمو
ترانو: ما تيلگو ٿالڪي (Maa Telugu Thalliki)
ڀارت ۾ آنڌرا پرديش جو مقام
ڀارت ۾ آنڌرا پرديش جو مقام
متناسقات: 16°30′N 80°38′E / 16.50°N 80.64°E / 16.50; 80.64
ملڪ ڀارت
رياستي درجو 1 نومبر 1956
گاديءَ جو هنڌ اماراوتي (اصل ۾)
حيدرآباد (قانون مطابق)α
وڏي ۾ وڏو شھر وساکاپٽنم
ضلعا 13
حڪومت
 • مجلس آنڌرا پرديش جي حڪومت
 • وزيراعلي واء ايس جگن موھن ريڊي (واء ايس آر ڪانگريس پارٽي)
 • گورنر اي. ايس.ايل. نراسمھن
 • قانونساز ادارو ٻہ ايواني (175 + 58 سيٽون)
 • پارليامينٽري تڪ راجيا سڀا 11
لوڪ سڀا 25
 • ھاءِ ڪورٽ آنڌرا پرديش ھاءِ ڪورٽ
پکيڙ
 • ڪل 160,205 ڪ.م2 (61,855 ميل2)
پکيڙ ۾ درجو انڊيا جي رياستن ۾ پکيڙ مطابق ستون نمبر
آبادي (2011)[1]
 • ڪل 49,386,799
^α آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014 مطابق حيدرآباد ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي رياستن جي گاديءَ جو هنڌ رھندو.
علامتون جي علامتون
نشان پورنا گھاتم
گيت ما تيلگو ٿالڪي[2]
ٻولي
تيلگو
پکي
روز-رِنگڊ طوطو[3]
گل
ياسمين
وڻ
نم


آنڌرا پرديش (انگريزي: Andhra Pradesh ) انڊيا جي 29 رياستن ۽ يونين ٽيريٽرين مان ھڪ رياست آھي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي جنھن جي پکيڙ 1,60,205 چورس ڪلوميٽر (61,855 چورس میل) آھي.[4] سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ھن رياست جي آبادي 4,93,86,799 ھئي. ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر وساکاپٽنم آھي. ھن رياست جي سرڪاري ٻولي تيلگو آھي.[5] [6][7]

ھن رياست جو اتر اولھ وارو حصو ڌار ڪري 2 جون 2014ع تي قائم ٿيل نئين رياست تلنگانا جو حصو بڻايو ويو. حيدرآباد ڊگھي وقت تائين آنڌرا پرديش جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو ء اھو بہ تلنگانا ۾ شامل ڪيو ويو پر ساڳي وقت حيدرآباد آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي جو گادي جو هنڌ بڻيو. آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 2014 تحت حيدرآباد جي ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش جي قائم مقام گادي جي ھنڌ طور حيثيت برقرار رکي وئي. [8] نئون ڊي فيڪٽو گاديءَ جو هنڌ امراوتي آنڌرا پرديش ۾ واقع آهي ۽ آنڌرا پرديش ڪيپيٽل ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (APCRDA) جي اختيار ھيٺ آھي.[9] ھن رياست جو ساحلي ڪنارو 974 ڪلوميٽر (605 میل) آھي جيڪو انڊيا ۾ گجرات جي ساحل کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ساحل آھي. [4][10] آندھرا پرديش ڏکڻ ڀارت جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ رياست آهي. اها ملڪ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان ستين وڏي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ڏهين وڏي رياست آهي. تيلوگو، جيڪا ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي، رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ سرڪاري ٻولي آهي. امراؤتي رياست جي گادي آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر وشاکهاپٽنَم آهي. امراؤتي هڪ نئين منصوبابند گاديءَ وارو شهر آهي جيڪو وجيواڊا جي ويجهو ترقي ڏنو ويو آهي، ۽ جغرافيائي لحاظ کان امراؤتي ۽ وجيواڊا کي جڙواں شهر به سڏيو وڃي ٿو. آندھرا پرديش جون حدون اتر اوڀر ۾ اوڊيشا، اتر ۾ ڇتيسڳڙهه، اولهه ۾ ڪرناٽڪ، ڏکڻ ۾ تامل ناڊو، اتر اولهه ۾ تلنگانا ۽ اوڀر ۾ بنغال جي خليج سان ملن ٿيون. هن وٽ ڀارت ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي جيڪو لڳ ڀڳ 1٬000 ڪلوميٽر (620 mi) آهي.

آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آندھرا پرديش ۾ 247,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انساني آبادي رهي آهي، ابتدائي قديم انسانن کان وٺي نئين پٿر دور جي آبادين تائين. اندرهن جو پهريون حوالو ايتريه برهمڻ (تقريباً 800 ق م) ۾ ملي ٿو. لڳ ڀڳ 300 ق م ۾ گوداوري ۽ ڪرشنا درياهن جي ڊيلٽا ۾ رهندڙ اندرهن پنهنجي مضبوط فوجي طاقت لاءِ مشهور هئا، جيڪي برصغير ۾ موريا سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئا. پهرين وڏي اندرهاڻي سياسي قوت ساتواهن خاندان هئي (ٻي صدي ق م کان ٻي صدي عيسوي)، جنهن سڄي ڏکن پليٽو ۽ اولهه ۽ وچ ڀارت جي پري علائقن تي حڪمراني ڪئي. انهن رومي سلطنت سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ سندن گادي ڌانياڪتاڪه ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو سڀ کان خوشحال شهر هو. ان کان پوءِ اهم خاندانن ۾ وشنوڪندينا خاندان، اوڀر چالوڪيه، ڪاڪاتيه خاندان، وجياناگر سلطنت ۽ گولڪنڊا سلطنت شامل هئا، جن کان پوءِ برطانوي راج قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ 1953ع ۾ آندھرا رياست کي مدراس رياست مان الڳ ڪيو ويو. 1956ع ۾ اها تلنگانا سان ضم ٿي متحده آندھرا پرديش ٺهي، پر 2014ع ۾ نئين رياست تلنگانا جي قيام سان ٻيهر ورهائجي وئي.

اوڀر گهاٽ سامونڊي ميداني علائقن کي اندرين هموار پليٽن کان جدا ڪن ٿا. اهم درياهن ۾ ڪرشنا درياهه، گوداوري درياھ، تونگڀدرا درياھ ۽ پينا درياھ شامل آهن. آندھرا پرديش وٽ ڀارت جي چون چوني (ليم اسٽون) جا لڳ ڀڳ ٽيون حصو ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته بيرائيٽ ۽ گرينائيٽ جا پڻ اهم ذخيرا آهن. زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون 62.17٪ آباديءَ کي روزگار ڏين ٿيون، جن ۾ چانور بنيادي فصل آهي. رياست ڀارت جي مڇيءَ جي پيداوار جو 30٪ حصو ڏئي ٿي ۽ سامونڊي خوراڪ جي برآمدات جو 35٪ فراهم ڪري ٿي. سريھاريڪوٽا ٻيٽ تي واقع سريھاريڪوٽا رينج ڀارت جو بنيادي سيٽلائيٽ لانچ مرڪز آهي.

آنڌرا امراؤتي فن جي جنم ڀومي آهي، جيڪا هڪ قديم ڀارتي فن جو انداز آهي جنهن ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي اثر وڌو. هتي ڪوچيپوڊي به پيدا ٿيو، جيڪو ڀارت جي ڪلاسيڪي ناچ جي صنفن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي مشهور ڪرناٽڪ موسيقي جا موسيقار به هتان سان لاڳاپيل رهيا آهن. رياست ۾ اهم مذهبي زيارتگاهون ۽ قدرتي سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ وينڪٽيشره مندر، تيروملا ۽ اراڪو وادي شامل آهن. جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رکندڙ مشهور شين ۾ تيرپتي لڊو، بانگناپلي آم، ڪونڊاپلي رانديڪا، ڌرماورم ساڙيون ۽ پوٿاريڪولو شامل آهن.

اشتقاق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا

آنڌرا جو ذڪر ايتريه برهمڻ ۾ رگ ويد (ت. 800–500 ق م) دوران ملي ٿو، جتي کين رشي وشوامتر جا اولاد ڄاڻايو ويو آهي.[11] آنڌرا ماڻهن کي آريائي آباديءَ جي سرحدي علائقن ۾ رهندڙ غير آريائي قبيلن طور بيان ڪيو ويو آهي.[12][13]

ستواہن خاندان، جيڪي هن علائقي تي حڪومت ڪندڙ ابتدائي بادشاهه هئا، تن کي پُراني ادب ۾ آنڌرا، آنڌرراجاتيه ۽ آنڌرڀرتيا نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”آنڌرا“ هڪ قبيلائي توڙي علائقائي نالو هو.[14] اهو علائقو جتي آنڌرا رهندا هئا، ان کي آنڌراديشا چيو ويندو هو.[15]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش جي تاريخ

قبل از تاريخ

[سنواريو]

پراڪاسم ضلعي ۾ حنومانٿونيپاڊو مان کوٽائي دوران هٿ آيل پٿر جا اوزار 2.47 لاکه (247,000) سال پراڻا قرار ڏنا ويا (وچ پيلوليٿڪ). هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا اوزار قديم هومينن (انساني ارتقا جي ابتدائي شاخن) تيار ڪيا هئا، جڏهن ته اهڙي قسمن جا اوزار اڳ ۾ جديد انسان جي آفريڪا مان لڏي نڪرڻ (تقريباً 2.10 لاکه / 210,000 سال اڳ) سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. فوسل ثبوت نه هئڻ سبب اهو سمجهڻ هڪ ڳجهارت بڻجي ويو ته انهن سان پوءِ ڇا ٿيو.[16] پراڪاسم ضلعي جي يراگونڊاپالم منڊل واري علائقي ۾ بويا لاپلي ڳوٺ ڀرسان چاڪرالا بوڊو ۾ پٿر تي نقاشين (پيٽروگلفس)، تصويري نقش (پيڪٽوگرافس) ۽ ڊولمنز جي دريافت هن علائقي ۾ نيون پٿر دور (نيو لٿڪ) جي انساني آبادين جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.[17]

شروعاتي ۽ وچئين دور جي تاريخ

[سنواريو]
ڀٽيپرو لو ۾ ٻڌ ڌرم جي مها اسٽوپا جا کنڊر، جيڪا 3 صدي ق م کان 2 صدي ق م دوران تعمير ٿي

ميگسٿينس پنهنجي انڊيڪا (ت. 310 ق م) ۾ رپورٽ ڪيو ته آنڌرا ماڻهو گوداوري ۽ ڪرشڻا جي ڊيلٽائن علائقن ۾ رهندا هئا، ۽ پنهنجي فوجي طاقت سبب مشهور هئا، جيڪا سڄي ڀارت ۾ موريه سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهي ويندي هئي.[18][19] ڀٽيپرو لو، امراوتي ۽ ڌرنيڪوٽا جهڙن هنڌن تان آثار قديمه جا ثبوت ٻڌائين ٿا ته آنڌرا علائقو موريه سلطنت جو حصو هو. شهنشاهه اشوڪ جي وفات کان پوءِ تقريباً 200 ق م ڌاري موريه حڪمراني ڪمزور ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي آنڌرا علائقي ۾ ڪيترين ننڍين بادشاهتين وجود ورتو.[20]

ڀٽيپرو لو مان برهمي رسم الخط جو هڪ ابتدائي مثال ملي ٿو، جيڪو ٻڌ جا آثار رکندڙ هڪ ٿانءَ (اُرن) تي لکيل هو.[21] ان کي تامل-برهمي جي پڙهڻي/ڃاڻپ لاءِ ”روزيٽا اسٽون“ جي حيثيت وارو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.[22] ڀٽيپرو لو برهمي مان نڪتل ڪدمبا رسم الخط پوءِ تيلوگو ۽ ڪناڊا رسم الخط جي ارتقا ڏانهن وڌيو.[23]

ستواہن خاندان پهرين صدي ق م کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين دکن پليٽو تي غالب رهيو.[24] هنن جا رومن سلطنت سان واپاري لاڳاپا پڻ هئا.[25] ستواہنن ڌانياڪاٽڪه-امراوتي کي گادي بڻايو. مورخ اسٽينلي وولپرٽ موجب اها شهر ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو شايد سڀ کان خوشحال شهر رهيو هوندو.[26][27]

ناگارجونا، جيڪو مهايانا جو فلسفي هو، هن علائقي ۾ رهيو.[28][29][30] مهايانا چين، جاپان ۽ ڪوريا تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو دنيا ۾ ٻڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو بڻيو.[31][32] امراوتي اسڪول آف آرٽ کي قديم ڀارتي فن جي ٽن وڏن اسلوبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هن جو ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي وڏو اثر رهيو.[33]

آنڌرا اِڪشوَڪو، جن جي گادي ويجيه پوري ۾ هئي، ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪرشڻا ندي واري وادي ۾ ستواہنن جا جانشين ٿيا.[34] سلنڪايڻه هڪ قديم خاندان هو، جنهن 300 عيسويءَ ڌاري گوداوري ۽ ڪرشڻا ندين جي وچ واري علائقي (گادي وينگي، اڄوڪو پيڊاوينگي) تي حڪومت ڪئي.[35] تيلوگو چولا ڇهين کان تيرهين صديءَ تائين وقفي وقفي سان اڄوڪي ڪڊاپا علائقي تي حڪمران رهيا.[36] 575 عيسويءَ ۾ ڌنام جَيہ جي دور ۾ کوٽيل ”ڪللَملا“ شاسنم (قانون) مڪمل طور تي تيلوگو ۾ سڀ کان پراڻو ڪتبہ ليکيو وڃي ٿو.[37]

اونداولي غارون، گنٽور ضلعو

وشنُڪُنڊينا خاندان پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ ڏکڻ ڀارت جي سياست ۾ اثر قائم ڪندڙ پهريون خاندان ليکيو وڃي ٿو.[38] اونداولي غارون ان دور جي ڀارتي پهاڙ-ڪٽ تعمير جو هڪ مثال آهي.[39]

وينگي جا اوڀر چالوڪيه، جن جو خاندان ستين صديءَ کان 1130 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ پنج سؤ سال قائم رهيو، آخرڪار چولا خاندان ۾ ضم ٿي ويا. چولا خاندان جي سرپرستي هيٺ اهي 1189 عيسويءَ تائين حڪمراني ڪندا رهيا.[40] بادشاهه راجا نريندر جي خواهش تي نننايا—جنهن کي پهريون تيلوگو شاعر سمجھيو وڃي ٿو—1025 عيسويءَ ۾ مهاڀارت کي تيلوگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.[41]

ڪاڪٽيه خاندان ٻارهين کان چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال هن علائقي ۽ تلنگانا تي حڪومت ڪئي. پوءِ انهن کي دهلي سلطنت شڪست ڏني.[42] جڏهن دهلي سلطنت ڪمزور ٿي ته بھمني سلطنت اقتدار ۾ آئي.[43][44] ان ئي دور ڌاري، چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ موسنوري ۽ ريڊي بادشاهت هن علائقي جي ڪجهه حصن تي حڪمراني ڪئي.[45] ريڊي بادشاهن ڪونڊاويدو قلعو ۽ ڪونڊاپلي قلعو تعمير ڪرايا.[46][47] گجپتي هن علائقي جا ڪجهه حصا هلائيندا رهيا، ان کان اڳ جو بادشاهه ڪرشناديورايه جي دور ۾ سڄو علائقو وجياناگر سلطنت جو حصو بڻجي ويو.[48] پيمماساني نائڪاس آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکندا هئا ۽ انهن وٽ وڏيون ڀاڙو ڀرتي فوجون هيون، جيڪي سورهين صديءَ ۾ سلطنت جي لشڪر جو اڳيون دستو (وينگارڊ) هيون.[49][50] ڪيترائي ٽئنڪ (پاڻيءَ جا حوض) ۽ اينيڪٽ (بند/بناوتون) پڻ ٺهيا. انهن مان ڪن ۾ ڪُمبَم ٽئنڪ، موپاڊ ٽئنڪ، ڪوريگال اينيڪٽ ۽ تونگڀدرا نديءَ تي والڀاپور اينيڪٽ شامل آهن.[51] سلطنت جي سرپرستي سبب ڪنّاڊا، تيلوگو، تامل ۽ سنسڪرت ۾ لطيف فنون ۽ ادب نون اوج تي پهتا، ۽ ڪرناٽڪ موسيقي پنهنجي موجوده صورت ڏانهن وڌي.[52] هن دور ۾ ٺهيل ليپاڪشي جي يادگارن (منومنٽس) جي گروهه ۾ وجياناگر بادشاهن سان لاڳاپيل ڀت-چٽساليون (مُورل پينٽنگز)، دراوڙ فن ۽ ڪتبن جون شاهديون موجود آهن. انهن کي يونيسڪو عالمي ورثي ڪميٽي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[53][54]

جديد تاريخ

[سنواريو]
1765ع (کاٻي) ۾ آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي نظام، ڪرناٽڪ سلطنت، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ ميسور جي بادشاهت جي حڪمراني، ۽ 1801ع تائين برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ ۾ تبديلي (نقشو 1805ع جو) (ساڄي)

وجياناگر سلطنت جي شڪست کان پوءِ، قطب شاهي خاندان اڄوڪي عام آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا جي وڏي حصي تي اثر قائم رکيو. پوءِ هي علائقو مغل سلطنت جي حڪمراني هيٺ اچي ويو.[55] چن قِلچ خان، جنهن کي 1713ع ۾ مغلن پاران دکن جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو هو، پاڻ کي حيدرآباد جو نظام جي حيثيت سان اڌ خودمختيار حڪمران طور قائم ڪري ورتو.[56] 1765ع ۾ برطانوي لارڊ رابرٽ ڪلايو مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ چار ”سرڪار“ (circars) جي عطا/منظوري حاصل ڪئي، جيڪا 1778ع ۾ نظام علي (حيدرآباد رياست جو پنجون نظام) سان معاهدي ذريعي باضابطه بڻجي، ۽ ان سان گڏ هڪ وڌيڪ سرڪار شامل ڪئي وئي. پوءِ 1800ع ۾ نظام علي چار علائقا برطانوي حڪومت حوالي (cede) ڪيا، جيڪي آخرڪار رائيالسيميہ (Rayalaseema) وارو علائقو بڻيا.[57]

ان دوران اڄوڪي اتر آنڌرا ۾ راجا وزيارام راز (وِجيارام راج) برطانوي سهڪار سان هڪ خودمختيار بادشاهت قائم ڪئي ۽ پاڙيسري اسٽيٽون به پنهنجي قبضي ۾ آنديون. پوءِ برطانيا سان اختلاف ٿيڻ سبب 1794ع ۾ پدمنابھم جي جنگ ۾ ان تي حملو ٿيو ۽ اها شڪست کاڌي. پوءِ ٻين نوابن/راجائن وانگر اها به خراج گذار اسٽيٽ طور ضم ڪئي وئي ۽ 1949ع ۾ ڀارتي يونين ۾ شامل ٿيڻ تائين ساڳي حيثيت ۾ رهي.[58] 1801ع ۾ ڪرناٽڪ سلطنت جي الحاق کان پوءِ، اڄوڪي آنڌرا پرديش جو آخري وڏو حصو به برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ هيٺ اچي ويو، ۽ مدراس پريزيڊنسي جو حصو بڻيو.[59] 1857ع جي بغاوت کان پوءِ هي علائقو برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني ۾ رهيو، ۽ هندستان جي آزادي (1947ع) تائين ان جو حصو رهيو.[60]

ڊائوليشورم بئراج، جيڪو 1850ع ۾ آرٿر ڪٽن تعمير ڪيو

1850ع ۾ آرٿر ڪٽن پاران ڊائوليشورم ۾ ٺهيل اينيڪٽ (بند) [61] ۽ وجيواڊا، نيلور، سنگم، سُنڪيسُلا ۽ پولمپلّي ۾ اهڙيون ٻيون بناوتون برطانوي راڄ دوران ٺهيل آبپاشي سهولتن جا مثال آهن، جن ساحلي ضلعن ۾ لکين ايڪڙن کي سيراب ڪيو.[51] 1806ع کان 1878ع دوران ٺهيل بڪنگھم ڪينال، جيڪو ڪاڪيناڊا کان تامل ناڊو جي مراڪڪنم تائين ڪرومندل سامونڊي ڪناري سان متوازي هلي ٿو، 1960ع واري ڏهاڪي تائين مال جي آبي ترسيل لاءِ هڪ اهم رستو رهيو.[62] 1850ع ۾ شروع ٿيل ٽيليگراف سروس 160 سالن کان وڌيڪ هلي، پر موبائيل رابطي ۽ مختصر پيغام سروس جي ترقي سبب گهٽ استعمال جي بنياد تي 15 جُولاءِ 2013ع تي بند ڪئي وئي.[63] چارلس فلپ براؤن تيلوگو کي ڇاپي واري دور ۾ آڻڻ لاءِ اهم ابتدائي ڪم ڪيو ۽ ويمانا جا شعر انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايا.[64] ڪندوڪوري ويري شالنگم کي تيلوگو نئين جاڳرتا (رينيسانس) تحريڪ جو والد سڏيو وڃي ٿو، ڇو ته هن عورتن ۽ هيٺين ذاتين جي تعليم جي همت افزائي ڪئي. هن برهمڻن جي شاديءَ وارن ريتن—جهڙوڪ ٻال-شادي، ڪنوار-قيمت (bride price) جو نظام، ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ تي پابندي—خلاف جدوجهد ڪئي.[65]

پوٽي سري رامولو، جنهن جي 1952ع ۾ مرڻ تائين ورتل بک هڙتال آنڌرا رياست جي قيام جو سبب بڻي.

لساني سڃاڻپ جي بنياد تي آزاد رياست حاصل ڪرڻ ۽ مدراس رياست جي تيلوگو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ پوٽي سري رامولو 1952ع ۾ مرڻ تائين بک هڙتال ڪئي. 1 آڪٽوبر 1953ع تي مدراس رياست مان تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقو الڳ ڪري آنڌرا رياست قائم ڪئي وئي، ۽ ڪرنوول ان جي گادي بڻيو.[66] جنٽلمينز ايگريمينٽ 1956ع جي بنياد تي اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 1956 پاڙيسري حيدرآباد رياست جي تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقن کي گڏ ڪري 1 نومبر 1956ع تي آنڌرا پرديش ٺاهي، ۽ حيدرآباد کي گادي قرار ڏنو.[67]

متحده رياست ۾ 1983ع تائين انڊين نيشنل ڪانگريس (INC) رياست تي حڪمراني ۾ هڪ قسم جي اجارداري برقرار رکي. ان کان پوءِ تيلوگو ديسم پارٽي (TDP) جي اڳواڻ اين. ٽي. راما راؤ (NTR) اقتدار ۾ آيو ۽ رياست تي حڪمراني ڪندڙ ٻي وڏي پارٽي بڻجي وئي.[68] 1967ع ۾ ناگارجونا ساگر بند ڪم شروع ڪيو، ۽ 1982ع ۾ سري سيلم هائيڊرو اليڪٽرڪ منصوبي جو افتتاح ٿيو؛ اهي آبپاشي ۽ بجليءَ جي منصوبن جا ڪجهه مثال آهن.[69][70] سماجي تحريڪن جي اثر هيٺ رياست جي سماجي ۽ سياسي ميدانن ۾ عورتن، دلتن ۽ قبائلي ماڻهن جي موجودگي وڌي؛ پر ان سان گڏ انهن گروهن خلاف تشدد ۾ اضافو پڻ ڏٺو ويو. زمين جهڙن وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ جهڙا مقصد اڃا تائين رياست ۾ سندن معاشي موقعا وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مڪمل طور حاصل نه ٿي سگهيا.[71]

2009ع ۾ جڏهن يونين ڪابينا ٻيهر اُڀريل تلنگانا تحريڪ جي مطالبي کي نظر ۾ رکندي تلنگانا رياست ٺاهڻ بابت غور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته ان جي مخالفت ۾ سمايڪيانڌرا تحريڪ جنم ورتو ۽ رياست سياسي ڇڪتاڻ ۽ افراتفري مان گذري.[72] آخرڪار آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014ع جو بل ڀارت جي پارليامينٽ مان تلنگانا رياست جي قيام لاءِ منظور ڪيو ويو، جيتوڻيڪ رياست جي قانونساز اداري ان جي مخالفت ڪئي هئي.[73] ڀارت جي صدر جي منظوري کان پوءِ 2 جون 2014ع تي نئين تلنگانا رياست وجود ۾ آئي، جڏهن ته بچيل رياست ساڳي نالي سان آنڌرا پرديش طور قائم رهي.[74]

بچيل رياست ۾ TDP پهرين حڪومت ٺاهي، جنهن ۾ چندرابابو نائڊو وزيراعليٰ بڻيو.[75] 2017ع ۾ آنڌرا پرديش جي حڪومت پنهنجي نئين گرين فيلڊ گادي امراوتي مان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن لاءِ 33,000 ايڪڙ زمين هڪ نئين ”لينڊ پولنگ“ اسڪيم ذريعي آبادگارن کان حاصل ڪئي وئي.[76] 2019ع جي چونڊن ۾ واءِ. ايس. جگن موهن ريڊي، جيڪو واءِ ايس آر ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ آهي، 175 مان 151 سيٽون کٽي وزيراعليٰ بڻيو.[77] هن ”ڳوٺ ۽ وارڊ رضاڪار“ نظام متعارف ڪرايو،[78] ۽ رياست کي ٻيهر منظم ڪري 26 ضلعا ٺاهيا.[79] رياست جي لڳ ڀڳ سڀني اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو انگريزي ڪرڻ جو فيصلو به ڪيو ويو. ٽي گاديون (امراوتي کي قانونساز گادي، وِزاگ کي انتظامي گادي، ۽ ڪرنوول کي عدالتي گادي) وارو قدم هاءِ ڪورٽ رد ڪري ڇڏيو. سندس حڪومت ان فيصلي خلاف سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.[80][81]

جاگرافي

[سنواريو]
آنڌرا پرديش جو رليف نقشو

آنڌرا پرديش 162٬970 km2 (62٬920 sq mi) ايراضيءَ سان پکيڙ موجب ستون سڀ کان وڏو رياست آهي.[82] سياسي طور هي رياست اتر اوڀر ۾ اُڙياسا، اتر ۾ ڇتيسڳڙھ، ڏکڻ اولهه ۾ ڪرناٽڪا، ڏکڻ ۾ تامل ناڊو، اتر اولهه ۾ تلنگانا ۽ اوڀر ۾ خليج بنگال سان سرحدون شيئر ڪري ٿي. يانام ضلعو، جيڪو پڊوچيري جو هڪ اينڪليو (enclave) آهي، رياست جي اندر ڪاڪيناڊا ضلعو جي سرحد ڀرسان واقع آهي.[83] رياست جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ 974 ڪلوميٽر (605 mi) ڊگهو آهي، جنهن سبب هي ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان ڊگهي سامونڊي پٽي رکندڙ رياست آهي.[82]

اوڀر گھاٽ رياست جي جاگرافي ۾ هڪ اهم ورهاست ڪندڙ لڪير آهن، جيڪي ساحلي ميداني علائقن کي پيني پلينن کان جدا ڪن ٿا. اهي گھاٽ مسلسل نه آهن، ۽ انهن جا مختلف حصا مقامي نالن سان سڏجن ٿا. سامونڊي ڪناري جي ڏکڻ ۽ انتهائي اتر حصن ڏانهن گھاٽ وڌيڪ نمايان ٿين ٿا. انهن ۾ ھورسلي ھلز، سيساچالا ٽڪريون، نللاملا ٽڪريون ۽ پاپي ھلز شامل آهن.[84][85][86] آرما ڪونڊا، جيڪو وشاکهاپٽنَم ضلعي ۾ واقع آهي، رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.[84][87] رائيالسيميہ جو حصو بڻجندڙ پيني پلين اوڀر طرف ڍلان رکن ٿا.[88] اوڀر ساحلي ميدان خليج بنگال جي ڪناري سان ساحلي ضلعن جي علائقي تي مشتمل آهن، جن جي اولهه پاسي سرحد اوڀر گھاٽن تائين وڃي ٿي ۽ انهن جي ويڪر مختلف آهي. اهي گهڻو ڪري ڊيلٽا وارا علائقا آهن، جيڪي ڪرشنا، گوڊاوري ۽ پينا دريائن جي ٺهيل آهن. رياست ۾ مٽيءَ جا پنج مختلف قسم آهن، جن مان اڪثريت ڳاڙهي ليٽيرائيٽڪ ۽ ڪاري مٽيءَ وارا قسم آهن.[89] ساحلي ميدانن جو وڏو حصو گهاٽي زرعي استعمال هيٺ آهي.[90] ڪاڊاپا بيسن، جيڪو اوڀر گھاٽن جي ٻن وڪڙندڙ شاخن مان ٺهيو آهي، معدنيات سان ڀرپور علائقو آهي.[91]

گنڊيڪوٽا گھاٽي، واءِ ايس آر ضلعو

واديُن ۾ آراڪو وادي شامل آهي، جيڪا حياتياتي تنوع ۾ مالا مال آهي[92] ۽ گنڊيڪوٽا گھاٽي به شامل آهي. گنڊيڪوٽا گھاٽي ايراملا ٽڪري سلسلي جي وچ ۾ ٺهيل هڪ ڪينين آهي، جنهن مان پينا (پيننار) درياهه وهي ٿو.[93] بورا غارون، جيڪي لکين سالن اڳ پاڻيءَ جي سرگرميءَ سبب ٺهيون،[94] ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان ڊگهو غارن جو نظام بيلم غارون به رياست ۾ آهن.[95] رياست جي ساحلي ضلعن ۾ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا پڻ آهن، جهڙوڪ رشيڪونڊا، ميپاڊو ۽ سوريالنڪا.[96]

ھن رياست جون حدون اتر اولھ ۾ تلنگانا، اتر اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙھ ۽ اوڙيسيا، اولھ ۾ ڪرناٽڪا، ڏکڻ ۾ تامل ناڊو ۽ اوڀر ۾ بنگالي سمنڊ سان ملن ٿيون.[97] ھن رياست ۾ ٻہ نديون وھن ٿيون جن ۾ ڪرشنا ندي ۽گوداواري ندي[98]


ٻوٽا ۽ جاندار

[سنواريو]
روز-رِنگڊ پئرٽ (طوطو) (رياستي پکي) نم (رياستي وڻ) جي ڦلن تي کاريندي.

رياست جو ڪُل ٻيلو ڍڪ 29٬784.3 ڪلوميٽرزچورس (11٬499.8 sq mi) آهي، جيڪو ڪُل ايراضيءَ جو 18.28٪ آهي.[99] اوڀر گھاٽن وارو علائقو گھاٽي ٽراپيڪل ٻيلن جو گھر آھي. جڏهن ته گھاٽ پيني پلينن ۾ بدلجڻ سان نباتات گهٽجي رھي آھي ۽ جهنگلي جھاڙيون واري نباتات وڌيڪ عام ٿيندي پئي وڃي. رياست ۾ نباتات گهڻي ڀاڱي خشڪ پن ڇڻندڙ (dry deciduous) قسمن مان آهي، جنهن ۾ ساگوان (teak) ۽ ٽرمناليا، ڊالبيرجيا (Dalbergia)، پٽيروڪارپس وغيره جا نسل شامل آهن. رياست وٽ ڪجهه ناياب ۽ مقامي (endemic) ٻوٽا پڻ آهن، جهڙوڪ سائڪاس بيدومي (Cycas beddomei)، پيٽروڪارپس سانٽالينس، ٽرمناليا پالڊا، سيزيگيم الٽرنيفوليم، شوريا ٽمبرگيا وغيره.[100]

as of 2019 رياست ۾ 3 قومي پارڪ ۽ 13 جهنگلي حيات پناهه گاهه آهن.[100] جاندارن جي تنوع ۾ واگھ، چيتو (leopard)، چٽڪمرو ھرڻ، سامبر، سامونڊِي ڪڇون ۽ ڪيترائي پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور شامل آهن. گوڊاوري ۽ ڪرشنا دريائن جا ڊيلٽا (estuaries) مئنگروو ٻيلن سان ڀرپور آهن، جتي مڇي-شڪار ٻلي ۽ اُڏ بنيادي نوعون طور موجود آهن.[101] ڪورنگا جهنگلي حيات پناهه گاهه سمنڊ ڀرسان مئنگروو (Mangrove) ۽ لوڻ سَهندڙ ٻيلن جي نظام جو مثال آهي. انهن ٻيلن جو علائقو 582 km2 (225 sq mi) آهي، جيڪو رياست جي مقامي ٻيلو ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9٪ آهي.[102] ٻين پناهه گاهن ۾ ناگارجونا ساگر–سري سيلم ٻڳ محفوظ علائقو،[103] ڪوليرو پکي پناهه گاهه،[104] ۽ نِيلاپٽّو پکي پناهه گاهه شامل آهن.[105] نم (Azadirachta indica) رياستي وڻ، ياسمين رياستي گل، روز-رِنگڊ طوطو رياستي پکي، ۽ ڪارو هرڻ رياستي ٿڻيدار (mammal) آهي.[3]

ڪاڪيناڊا لڳ تمر جو ٻيلو

2014 جي رياستي ورھاست بعد ٻيلن واري زمين ھن رياست ۾ 22,862 km2 آھي.[106]

معدني وسيلا

[سنواريو]
مانگمپيٽ بيريٽس

مختلف قسم جي ارضياتي بناوٽن سبب رياست ۾ صنعتي معدنيات ۽ عمارتن لاءِ پٿرن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. اهم معدنيات، جيڪي قابلِ ذڪر مقدار ۾ ملن ٿا، انهن ۾ سامونڊي واري, باڪسائيٽ, چوني جو پٿر, گرينائيٽ ۽ هيرن شامل آهن. ننڍن معدنيات ۾ بيريٽس, ڪيلسائيٽ (calcite) ۽ ميڪا شامل آهن.[107] يورينيم جا سڀ کان وڏا ذخيرا واءِ ايس آر ضلعي جي تُمالاپلّي ڳوٺ ۾ آهن.[108] رياست وٽ تيل ۽ nمقدرتي گيس جا ذخيرا پڻ موجود آهن.[109]

موسم

[سنواريو]

موسم جاگرافيائي علائقي موجب تمام گهڻو مختلف آهي. اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو. ساحلي ميدانن ۾ اونهاري جا گرمي پد عام طور رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ گرمي پد 35 °C (95 °F) کان مٿي به هليو وڃي ٿو. اونهاري ۾ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڏکڻ اولهه جي پري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 °C (68 °F) هوندو آهي. جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه مانسون جون ٽروپيڪل برساتون ٿينديون آهن. سياري جو موسم آڪٽوبر کان فيبروري تائين هوندو آهي.[110] آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين اتر اوڀر مانسون سان گڏ خليج بنگال ۾ گهٽ دٻاءَ جا نظام ۽ ٽروپيڪل سائيڪلون ٺهن ٿيون، جيڪي رياست جي ڏکڻ ۽ ساحلي علائقن ۾ برساتون آڻين ٿا.[111] سياري ۾ گرمي پد جو دائرو عام طور 30 تائين 35 °C (86 تائين 95 °F) هوندو آهي، سواءِ اتر اوڀر وارن علائقن جي، جتي اهو 15 °C (59 °F) کان هيٺ به ٿي سگهي ٿو.[110] لمباسينگي (الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾) کي “آنڌرا پرديش جو ڪشمير” سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي گرمي پد 0 تائين 10 °C (32 تائين 50 °F) جي حد ۾ رهي ٿو.[112][113] رياست جي سراسري سالياني برسات 966 mm (38.0 in) آهي.[114]

آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ

[سنواريو]




آنڌرا پرديش جون ٻوليون[lower-alpha 1] (2011)[115]

  تيلگو (89.21%)
  اردو (6.55%)
  تامل (1.04%)
  ٻيون (3.20%)

2011 جي انڊيا جي مردم شماري موجب، آنڌرا پرديش جي آبادي 49,577,103 آهي، ۽ آبادي جي گهاٽائي 304 /km2 (790 /sq mi) آهي. ڳوٺاڻي آبادي 70.53٪ ۽ شهري آبادي 29.47٪ آهي.[82] رياست ۾ شيڊولڊ ڪاسٽ (SC) آبادي 17.08٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب (ST) آبادي 5.53٪ آهي.[116] 0–6 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ ٻارن جو تعداد 5,222,384 آهي، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 10.6٪ بڻجي ٿو.[117] رياست ۾ جنس جي تناسب موجب هر 1000 مردن تي 997 عورتون آهن، جيڪو قومي سراسري 926 في 1000 کان وڌيڪ آهي. رياست ۾ خواندگي جي شرح 67.35٪ آهي. اڳوڻو ويسٽ گوڊاوري ضلعو 74.32٪ سان سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکي ٿو، جڏهن ته اڳوڻو وِزياناگرم ضلعو 58.89٪ سان سڀ کان گهٽ آهي.[82]

سال 2022 لاءِ رياست جو انساني ترقيءَ جو اشاريہ (HDI) 0.673 آهي.[118] As of 1 جنوري 2023[[Category:Articles containing potentially dated statements from اظھاري چُڪَ: غير متوقع < عامل.]] تائين، ووٽرن جو تعداد 39,984,868 آهي، جنهن ۾ 3,924 ٽين-جنس (third-gender) ووٽر پڻ شامل آهن. ڪُرنول ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽر 1,942,233 آهن، جڏهن ته الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ 729,085 ووٽر آهن.[119]

تيلگو رياست جي پهرين سرڪاري ٻولي آهي، ۽ اردو رياست جي ٻي سرڪاري ٻولي آهي.[120] تيلگو لڳ ڀڳ 90٪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.[lower-alpha 1][115] سرحدي علائقن ۾ تامل، ڪناڊا ۽ اوڊيا ڳالهايون وڃن ٿيون. لمباڙي ۽ ٻيون ڪيتريون ٻوليون رياست جي شيڊولڊ ٽرائِبن ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.[7] 2019 جي چوٿين ٽه ماهي (Q4) واري انڊين ريڊرشپ سروي موجب 12+ ورهين جي آباديءَ مان 19٪ ماڻهو انگريزي پڙهي ۽ سمجهي سگهن ٿا.[121]

مذهب

[سنواريو]



آنڌرا پرديش ۾ مذهب [122]

  هندومت (90.89%)
  اسلام (7.30%)
  عيسائيت (1.38%)
  جَين مت (0.05%)
  ٻيا (0.37%)

2011 جي مردم شماري موجب، رياست ۾ وڏا مذهبي گروهه هندُو (90.89٪)، مسلمان (7.30٪) ۽ عيسائي (1.38٪) آهن.[123] هندومت جا ڪجهه مشهور ياترا مرڪز تيروپتي ۾ تيروملا وينڪٽيشره مندر، سري سيلم ۾ مليڪارجونا مندر، وجياواڊا ۾ ڪناڪا دُرگا مندر ۽ سِمهاچلم ۾ وراهه لڪشمي نرسمها مندر آهن.[124] امراوتي ۽ ناگارجونا ڪونڊا جا ٻُڌ مت جا ماڳ پڻ مشهور آهن.[125]


ذيلي درجابندي

[سنواريو]

آنڌرا پرديش لاءِ SC درجي ۾ 59 داخلائون، ST درجي ۾ 34 داخلائون، ۽ OBC درجي ۾ 104 داخلائون آهن.[126][127][128] ڪوماتي، برهمڻ، ڪمما، ڪاپو، راجو (ذات)، ريڊي (ذات) ۽ ويلاما برادريون فارورڊ ڪاسٽ ۾ شامل آهن.[129][130]


ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش جي ثقافت
Map
آنڌرا پرديش ۾ ميوزيم آنڌرا پرديش

آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن.[131]


  1. 1 2 2011 جي مردم شماري جي انگن اکرن جي بنياد تي، انهن ضلعن ۽ منڊلن کي خارج ڪندي جيڪي تلنگانا جو حصو آهن

آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن، جن ۾ قديم مجسما، تصويرون، مورتيون، هٿيار، کائڻ جا اوزار، ڪتبا، لکتون ۽ مذهبي نوادرات جو متنوع ذخيرو موجود آهي.[132][lower-alpha 1] امراوتي آرڪيالاجيڪل ميوزيم ۾ امراوتي جي فنّي روايتن ۽ ٻڌ جي تصويرن جي نمائش آهي.[133] وجياواڊا ۾ باپو ميوزيم ۾ تاريخي گيلريون، پٿر تي اُڪريل لکڻيون، سڪا، تلوارون، جسماني زرھ، ڍالون، هٿيار ۽ زيورن جي شين جي نمائش آهي.[134] وساکاپٽنم ۾ [[T تيلگو سنسڪروٿڪا نڪيتنم]] آزادي کان اڳ واري دور جا تاريخي نوادرات ڏيکاري ٿو.[135] ڀارت جي آرڪيالاجيڪل سروي آنڌرا پرديش ۾ 135 مرڪزي طور تحفظ يافته يادگار سڃاتا آهن. انهن ۾ اَنوپو ۽ ناگارجوناڪونڊا جا ٻيهر تعمير ڪيل يادگار پڻ شامل آهن.[136] جياگرافيڪل انڊيڪيشن آف گڊس (رجسٽريشن اينڊ پروٽيڪشن) ايڪٽ, 1999 موجب، رياست ۾ زراعت، دستڪاري، کاڌي واريون شيون ۽ ڪپڙي جي شين جي زمرا ۾ 17 جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رجسٽريشنون آهن.[137]

لباس

[سنواريو]
ڪلامڪاري فنّ جو ڪپڙي تي ڪم

مردن جو روايتي لباس پانچي آهي، جيڪو 4.5 ميٽر (15 ft) ڊگهو، اڇو ۽ مستطيل شڪل جو بغير سِليندڙ ڪپڙو هوندو آهي، جنهن جي ڪنارن تي اڪثر روشن رنگن جون پٽيون هونديون آهن.[138] عورتون روايتي طور ساڙي پائين ٿيون، جيڪا 5 تائين 9 يارڊ (4.6 تائين 8.2 m) ڊگهي ۽ 2 تائين 4 فٽ (0.61 تائين 1.22 m) ويڪري ڊراپ هوندي آهي؛ اها عام طور ڪمر جي چوڌاري وراڻي وڃي ٿي، ۽ هڪ ڇيڙو ڪلهي مٿان وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پيٽ جو وچ وارو حصو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ڀارتي فلسفي مطابق ناف کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو وڃي ٿو.[139][140] شادين جهڙين خاص تقريبن تي عورتون رنگين ريشمي ساڙيون پائين ٿيون.[141] ننڍين ڇوڪرين جو روايتي لباس بلائوز سان گڏ اڌ ساڙي آهي.[142] ڇوڪرن ۽ مردن ۾ پينٽ ۽ شرٽ جهڙن مغربي ڪپڙن جو رواج عام ٿي ويو آهي، جڏهن⁠ته عورتون ساڙين سان گڏ سلواڙ قميص پڻ پائين ٿيون.[حوالو گهربل] ڌرماورم ڪپڙا، مچيلي پٽنم ۽ سري ڪالهستي جا ڪلامڪاري هٿ جي هنر جا ڪجهه مثال آهن، جيڪي لباس واري زمري ۾ GI حيثيت رکن ٿا.[143][137]

کاڌ خوراڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيلگو کاڌ خوراڪ
اهم موقعن تي پيش ٿيندڙ سبزي وارو آنڌرا طعام

آنڌرا طعام ۾ مصالحيدار، ترش ۽ مٺن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي. آنڌرا کاڌي ۾ مرچ، املي ۽ گونگورا (روزيل جا پن) جو استعمال عام آهي.[144] ڪيري پتا گهڻين ڪڙهين ۽ چٽڻين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. دالن سان گڏ ٽماٽو، پالڪ، گوگڙو، توري وغيره ملائي پپّو جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. ڪڙهين کان علاوه پلوسو، جيڪو املي جي رس سان گڏ سبزين، سامونڊي کاڌي، ڪڪڙ، مُٽن وغيره سان ٺهندڙ ستو آهي، تمام مشهور آهي. پچّڊي، جيڪا عام طور مڱ ڦري، تريل سبزيون ۽ مرچ گڏ ڪري تيار ٿيندڙ ليپ هوندي آهي، هر طعام ۾ لازمي سمجهي وڃي ٿي. آم، آملو، ليمون وغيره مان ٺهندڙ اچار پپّو سان گڏ شوق سان کاڌا ويندا آهن. طعام جي آخر ۾ چانورن سان گڏ لسّي يا ڏهي کائڻ سان جسم کي سڪون ملي ٿو، خاص ڪري اڳ ۾ مصالحيدار شيون کائڻ کان پوءِ.[145] گدامڙي تي ٻڌل هڪ مشهور کاڌو پُليھورا سڏبو آهي، جيڪو املي، مرچن، لوڻ ۽ هيڱ (asafoetida) جي گاڙهي چٽ سان ٺاهيو ويندو آهي. ان ۾ رائي، ڪيري پتا ۽ مڱ ڦريون جو ڇنڊڪو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ چانورن سان ملائبو آهي. اهو ديوتائن کي پڻ چڙهايو ويندو آهي ۽ پوءِ مندرن ۾ عقيدتمندن کي پرساد (الاهي نذر) طور ڏنو ويندو آهي. مشهور سبزي واريون ڪڙهيون ڊونڊڪايا ڪورا (آئي وي گورڊ ناريل ۽ سائي مرچ سان) ۽ گُٽّيوانڪايا ڪورا (ڀريل بينگڻ جي ڪڙهي) آهن. ٿالاڪايا ڪورا (ٻڪريءَ جي مٿي جو سالن)، روييالا ڪورا (جهينگا املي ۾) ۽ ناتوڪوڊي ڪورا (مرچن سان ديسي ڪڪڙ جو سالن) گنٽور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مشهور غير سبزي طعام آهن. رائلسيما ۾ ييتا مامسم ڪوبّري برياني (ناريل سان مُٽن)، سيما ڪوڊي (رائلسيما انداز جو ڪڪڙ)، چنّنور دُم برياني ۽ گونگورا مامسم (سورل سالن ۾ مُٽن) مشهور آهن. مڇيءَ جي طعامن ۾ پُلاسا پُلسو—گوڊاوري جي پُلاسا قسم جي هڪڙي مڇيءَ مان ٺهندڙ خوشبودار ۽ ترش گاڙهو سالن—ڪوناسيما ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. اريسيلو، بُريلو، لڊو ۽ پوٿاريڪولو اهي مٺايون آهن، جيڪي خاص ميلن ۽ موقعن تي تيار ٿين ٿيون. پوٿاريڪولو (کنڊ ۽ چانورن جي اٽي مان) ۽ تانڊري (آم جي ذائقي وارو سُڪيل ميوي جو جيلي) ڪوناسيما جي اٿريا پورم مان نڪرندڙ مشهور مٺايون آهن. ڪاڪينادا جو کاجا—پرت دار اٽو تلجي کنڊ جي شربت ۾ ٻوڙيل—هڪ ٻي مشهور مٺائي آهي.[146] بندر لڊو ۽ تيروپتي لڊو انهن خوراڪي شين مان آهن جن کي GI حيثيت حاصل آهي.[147][137]

ادب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تيلگو ادب

ننّيا، ٽِڪّانا ۽ يِرّاپرگادا انهن ٽنهي کي ان “تثليث” طور سڃاتو وڃي ٿو جن 11هين کان 14هين صديءَ دوران سنسڪرت مهاڳ مهاڀارت جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو.[148] ننّيا تيلگو گرامر بابت سنسڪرت ۾ پهريون رسالو آنڌرا شبدہ چنتامني لکيو.[149] پوٿنا ڀاڳوتَم جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو.[150] ويمن هندي فيلسوف هو، جنهن يوگا، دانائي ۽ اخلاق سميت ڪيترن موضوعن تي سادي ٻولي ۽ ڏيهي محاورن ۾ تيلگو شاعري ڪئي.[151] پوٽولوري ويربرهميندر سوامي (17هين صديءَ جو “غيب دان” ۽ سماجي سڌارڪ) ڪالاگنانم لکيو، جيڪو پيشنگوين جو ڪتاب آهي.[152][153][154]

ڪنڊڪوري ويريسالنگم کان پوءِ واري تيلگو ادب کي اڌنيڪا تيلگو ساھتيم (جديد تيلگو ادب) چيو وڃي ٿو.[155] هن 1880ع ۾ ڇپيل پهريون تيلگو سماجي ناول Rajasekhara Charitram لکيو.[156] ادب ۾ گرانڌڪ (ڪلاسيڪي) انداز بدران روزمره (گفتگو) واري ٻوليءَ جي حمايت، جيڪا مگورجادا اپّاراو ۽ گڊوگو رامامورتي پنٿولو ڪئي، خواندگيءَ ۾ واڌ جو سبب بڻي.[157] شاعري، ناول ۽ مختصر ڪهاڻي جهڙيون ادبي صورتون ڦُلي ڦَٽي نظر آيون، جيئن مختلف شعبن ۾ قومي ۽ بين الاقوامي تبديلين جا اثر انساني زندگيءَ تي پيا.


تعميرات

[سنواريو]
وينڪٽيشورا مندر، تيروملا، جنهن ۾ اڳيان گوپورم (وڏو برج) ۽ پٺيان سونهن رنگ ۾ ويمانا (ننڍو برج) ڏيکاريل آهي

روايتي مندرن جي تعميريات تي دراوڙي ۽ وجيانگر طرز جا اثر آهن. دراوڙي تعميريات—جنهن جو هڪ مثال تيروملا مندر آهي—۾ مندرن ۾ دروازي کان اڳ پورچ يا منٽاپا هوندا هئا جيڪي اندروني مقدس جاءِ ڏانهن ويندڙ در تي پهچائيندا هئا، چوطرفي گهيرائن ۾ مندر کي گهيريندڙ چوڪنڊي احاطن تي دروازي-پيراميڊ جهڙا گوپورم، ۽ گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ستونن وارا هال شامل هوندا هئا. انهن کان سواءِ مندر ۾ عام طور هڪ تلاءُ به هوندو آهي جنهن کي ڪلياني يا پشڪرڻي چيو وڃي ٿو.[158] گوپورم هڪ يادگاري (monumental) برج هوندو آهي، جيڪو عام طور مندر جي مُکيه داخليءَ تي ڏاڍي سينگاريل صورت ۾ ٺهندو آهي ۽ نمايان خصوصيت بڻجي بيهندو آهي.[159] انهن جي مٿان ڪلسَم رکيو ويندو آهي، جيڪو گولائيءَ وارو پٿريلو فنيل (finial) هوندو آهي.[160] ويمانا اهڙيون ئي بناوتون آهن جيڪي مندر جي گربھگريهه يا اندرين مقدس حجري جي مٿان ٺاهيون وينديون آهن، پر عام طور گوپورم کان ننڍيون هونديون آهن.[161][162] وجيانگر طرز—جنهن جو مثال ليپاڪشي ويرڀدر مندر آهي—۾ مُکيه مندر جي جوڙجڪ ٽي حصن تي ٻڌل هوندي آهي: گڏجاڻيءَ وارو هال جنهن کي مُکها منٽاپا چيو وڃي ٿو؛ اردا منٽاپا يا انترالا (وچ وارو اڳڪمره)؛ ۽ گربھگريهه يا اندروني مقدس حجرو.[163] سري وينڪٽيشورا روايتي مجسما سازي ۽ تعميريات جو ادارو، جيڪو تيروملا تيروپتي ديواستانم هلائي ٿو، ڊپلوما ڪورس فراهم ڪري ٿو.[164][165] شهري تعميريات—جنهن ۾ گڏيل خانداني نظام کي سهارو ڏيڻ لاءِ اڱڻ واري بناوت ۽ سادن گول گهرن جي خاصيت هوندي هئي—هاڻي جديد اپارٽمينٽن جي جاءِ وٺي رهي آهي.[166]

فنون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش جي موسيقي, تيلگو ٿييٽر ۽ ڪرناٽڪ موسيقي
ڪونڊاپلّي رانديڪا وجياواڊا جي هڪ گهر ۾
ڪوچيپوڊي ناچ

ڪونڊاپلّي رانديڪا، دُرگي جون نرم چونا پٿر جون مورتيون تراشڻ واريون ڪاريگريون[167] ۽ ايتيڪوپّاڪا جا لئڪر لڳايل ڪاٺ جا رانديڪا، اهي ڪجهه دستڪاريون آهن جن کي جي آءِ حيثيت حاصل آهي.[168][137] ڪوچيپوڊي—اهو ثقافتي ناچ جنهن کي آنڌرا پرديش رياست جو سرڪاري ناچ سمجهيو وڃي ٿو—ڪرشنا ضلعي جي ڪوچيپوڊي ڳوٺ مان شروع ٿيو.[169] ڪرناٽڪ موسيقي جا ڪيترائي نامور سنگيتڪار جهڙوڪ اننّماچاريه، ڪشيترَيّا، تيياگراجا ۽ ڀدرآچلا رامداس هن رياست مان هئا.[170][171] شادين، گهريلو ۽ مندرن جي تقريبن ۾ سَنّنائي ۽ ڍولو عام موسيقي وارا ساز آهن.[172] هريڪٿا ڪلاڪشيپم (يا هريڪٿا) ۾ ڪا ڪهاڻي بيان ڪئي ويندي آهي ۽ ان سان لاڳاپيل گيت پڻ گڏ ٻڌايا ويندا آهن.[173] بُرّا ڪٿا هڪ زباني قصه گوئي جي طريقيڪار آهي، جنهن جو موضوع يا ته هندو ديومالائي ڪهاڻي هوندو آهي يا وري ڪا معاصر سماجي ڳالهه.[174] ڊراما ڀارتي ٿييٽر جي هڪ فنّي صورت آهي، جيڪا اڃا تائين مقبول آهي.[175] گورجادا اپّاراو پهريون ڀيرو ڳالهائجندڙ لهجي ۾ ناٽڪ ڪنياسُلڪم لکيو. اهو 1892ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو.[176] اهو تيلگو ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ناٽڪ سمجهيو وڃي ٿو.[177]

تيلگو فلمي صنعت (جنهن کي "ٽولي وُڊ" چيو وڃي ٿو) بنيادي طور حيدرآباد ۾ قائم آهي، جيتوڻيڪ ڪيترين فلمن جي شوٽنگ وِزاگ، تيروپتي ۽ راجامهندروورم ۾ به ٿيندي آهي. هر سال لڳ ڀڳ 300 فلمون تيار ڪيون وڃن ٿيون،[178] ۽ سي پُلّيا کي تيلگو سينما جو “والد” سڏيو وڃي ٿو.[179][180] فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو وٽ هڪ شخص پاران سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهڻ جو گينيس رڪارڊ آهي.[181] رياست جا موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ پلے بئڪ گلوڪار گهنٽسالا، ايس پي بالاسوبرهمنيَم، پي سشيلا، ايس جانڪي ۽ پي بي سِرينيواس شامل آهن.[182] فلم آر آر آر مان “ناٽو ناٽو” 2023ع ۾ اڪيڊمي اوارڊ (بهترين اصل گيت) کٽندڙ ايشيائي فلم جو پهريون گيت بڻيو.[183][184] وِزاگ کي فلمي صنعت جو مرڪز بڻائڻ لاءِ ترغيبي رعايتون ڏيڻ سميت ڪوششون جاري آهن.[185]

ميلا ۽ جشن

[سنواريو]

سنڪراني رياست ۾ ملهايو ويندڙ وڏو پوکائي (ڪٽائي) جو ميلو آهي.[186] اهو جنوري جي ٻي هفتي ۾ چار ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. تيلگو نئين سال جو پهريون ڏينهن اوگادي (مارچ/اپريل ۾) پڻ اهم جشن آهي، جنهن ۾ ڪچن آم، نيم جا گل، ڪاري مرچ جو پائوڊر، ڳُڙ ۽ املي مان ٺهندڙ اچار (پچّڊي) تيار ڪري ورهايو ويندو آهي. هن اچار جو چکڻ—جنهن ۾ ڪيترن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي—زندگيءَ جي سٺين ۽ اڻ وڻندڙ تجربن کي گڏجي قبول ڪرڻ جي اهميت سيکاري ٿو. جشن جو اختتام ايندڙ سال جون نجومي اڳڪٿيون پڙهڻ سان ٿيندو آهي، جنهن کي پنچانگ شروڻم چيو وڃي ٿو. وجيا دشمي جيڪا عام طور دوسهرو سڏجي ٿي، ۽ ديپاولي (روشنيءَ جو ميلو) ٻيا وڏا هندو جشن آهن.[187] ڪوٽاپاڪونڊا ۾ شيوراتري ملهايو وڃي ٿو، جتي ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو 80–100 فُٽ اوچائيءَ جا ڍانچا تيار ڪن ٿا، جن کي پربھالو چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي جلوس ۾ کڻي “شائن” ڏانهن ويندا آهن. عيد خاص نمازُن سان ملهايو وڃي ٿو.[188] روٽيلا پنڊوگا نيلور ۾ بارا شهيد درگاهه تي مذهبي سرحدن کان مٿانهون ٿي ملهايو ويندو آهي.[189] عيسائي پنهنجا مذهبي جشن گڊ فرائيڊي، ايسٽر ۽ ڪرسمس جلوسن ۽ دعائن سان ملهاين ٿا.[190][191][192]

حڪومت ۽ انتظاميه

[سنواريو]
امراوتي ۾ سيڪريٽريٽ جون عمارتون، جتي قانون ساز اسيمبلي ۽ ڪائونسل قائم آهن
آنڌرا پرديش جا ضلعا

رياست جي قانون ساز اسيمبلي ۾ ڪُل 175 اسيمبلي حلقا آهن.[193] قانون ساز ڪائونسل مٿيون ايوان آهي، جنهن ۾ 58 ميمبر آهن.[194] ڀارت جي پارليامينٽ ۾ رياست وٽ لوڪ سڀا ۾ 25 سيٽون ۽ راجيا سڀا ۾ 11 سيٽون آهن.[193] ڀارت جي آئين مطابق، گورنر رياست جو قانوني (قانوني حيثيت وارو) سربراهه هوندو آهي ۽ وزيراعليٰ مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي طور انتظامي اختيار هوندو آهي.[195][196]

2019ع جي چونڊ نتيجن ۾ ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين گڏجي سيٽن جو 66٪ حصو حاصل ڪيو. 2024ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ به ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين (اڳتي طبقن مان) کي وڏين سياسي پارٽين يا اتحادَن طرفان غيرمحفوظ زمري ۾ او بي سي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽڪيٽن جي ورڇ ڏني وئي.[197] ٽي ڊي پي جي اڳواڻي وارو قومي جمهوري اتحاد، جنا سينا پارٽي ۽ ڀارتي جنتا پارٽي سان گڏ، موجوده حڪمران وائي ايس آر سي پي (جنهن جي اڳواڻي جگن موهن ريڊي ڪري رهيو هو) کي شڪست ڏئي ڪامياب ٿيو. اتحاد 164 سيٽون کٽيون، جڏهن ته وائي ايس آر سي پي کي 11 سيٽون مليون—151 سيٽن کان وڏي گهٽتائي، جيڪي اڳ ۾ ان وٽ هيون. اين. چندرابابو نائڊو چوٿين ڀيري رياست جو وزيراعليٰ بڻيو.[198] دي هندو روزاني ۾ عائشه منهاز جي هڪ راءِ مطابق، ڪيترن سببن—جن ۾ اڳوڻي حڪومت خلاف مخالف-اقتدار (اينٽي اِنڪمبنسي) ۽ اتحاد جو “دولت پيدا ڪرڻ سان گڏ ڀلائي” وارو واعدو—ٽي ڊي پي جي اڳواڻي واري اتحاد جي ڪاميابي ۾ ڪردار ادا ڪيو.[199]

آنڌرا پرديش پوليس جي جوڙجڪ ضلعن، سب ڊويزن، سرڪل ۽ پوليس اسٽيشنن جي درجي بندي تي ٻڌل آهي.[200] 2022ع ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ 43.66٪ واڌ ٿي ۽ ڪيسن جو انگ 25,503 تائين پهتو—هي انگ نيشنل ڪرائم ريڪارڊس بيورو (اين سي آر بي) جي انگن اکرن موجب آهي. رياست ۾ 2,341 سائبر ڏوهن جا ڪيس هئا ۽ ملڪ ۾ پنجين نمبر تي بيٺي.[201] آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ امراوتي ۾ قائم آهي ۽ ان جي سربراهي چيف جسٽس ڪندو آهي؛ عدالت ۾ 37 جج آهن. ضلعي عدليه ٽن درجن واري نظام ۾ منظم آهي: مٿي ضلعي عدالتون، وچ ۾ سول (سينيئر) ۽ اسسٽنٽ سيشن عدالتون، ۽ هيٺ سول (جونيئر) ۽ جوڊيشل فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ عدالتون. انهن کان علاوه خاص عدالتون به آهن، جهڙوڪ خانداني عدالتون، سي بي آءِ، اي سي بي، زمين سڌارن جا اپيل ٽربيونل، ۽ صنعتي ٽربيونل.[202]

تاريخي نگاهه سان آنڌرا پرديش ٻه علائقا تي مشتمل آهي: ساحلي آنڌرا ۽ رائلسيما.[203] ساحلي آنڌرا جي اتر حصي کي ڪڏهن ڪڏهن ڌار طرح اتر آنڌرا به چيو وڃي ٿو، ته جيئن اتي جي پوئتي پيل ترقي خلاف آواز اٿاري سگهجي.[204]

انتظامي ورهاستون

[سنواريو]

رياست کي وڌيڪ 28 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳتي 81 آمدني ورهاستن ۽ 680 منڊلن ۾ ورهايل آهن.[205][206] انتظامي تنظيم جي حصي طور 13,324 ڳوٺ پنچایتون پڻ آهن.[207] انتظامي مقصدن لاءِ آنڌرا پرديش 28 ضلعن ۾ ورهايل آهي. اهي ضلعا اڳتي 79 آمدني ورهاستن ۾ گروهه بند آهن ۽ پوءِ 686 منڊلن ۾ ورهايا وڃن ٿا. هر ضلعي جو انتظام ضلعي ڪليڪٽر ڪندو آهي، جيڪو زميني آمدني، قانون ۽ امن، چونڊن ۽ ترقياتي ڪمن جي نگراني ڪندو آهي. آمدني ورهاستن جي سربراهي آمدني ورهاست آفيسر (آر ڊي او) ڪندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر (آءِ اي ايس آفيسر) يا ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سگهي ٿو. منڊل—ذيلي ضلعي سطح جا اهم يونٽ—ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندا آهن ۽ منڊل ريونيو آفيسر (ايم آر او) انهن کي هلائيندو آهي، جيڪو ضلعي انتظاميا ۽ ڳوٺ سطح جي حڪمراني جي وچ ۾ بنيادي ڪڙي هوندو آهي.

مقامي حڪومت

[سنواريو]

آنڌرا پرديش ۾ مقامي حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽن درجن واري پنچائتي راج نظام ۽ شهرن/قصبن ۾ شهري مڪاني ادارن ذريعي ڪم ڪندي آهي. ڳوٺاڻِي حڪمراني ۾ گرام پنچایتون، منڊل پريشد، ۽ ضلعا پريشد شامل آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو انتظام نگر پنچایتون، ميونسپلٽيون ۽ ميونسپل ڪارپوريشنون هلائينديون آهن. اهي ادارا مقامي انتظام، ترقياتي ڪم ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي جا ذميوار آهن.

آنڌرا پرديش ۾ شهري حڪمراني لاءِ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 77 ميونسپلٽيون ۽ 29 نگر پنچایتون آهن. ڳوٺاڻِي حڪمراني ڳوٺ سطح تي 13,234 گرام پنچایتن، منڊل سطح تي 676 منڊل پريشدن ۽ ضلعي سطح تي 26 ضلعا پريشدن ذريعي هلائي ويندي آهي. انهن مان هر اداري وٽ چونڊيل ڪائونسلون ۽ ميمبر هوندا آهن.

شهر ۽ قصبا

[سنواريو]

رياست ۾ 123 شهري مڪاني ادارا آهن، جن ۾ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 79 ميونسپلٽيون ۽ 27 نگر پنچایتون شامل آهن. 2011ع جي مردم شماري موجب شهري آبادي 14.9 ملين (1.49 ڪروڙ) آهي.[208] رياست ۾ ٻه شهر اهڙا آهن جن جي آبادي 10 لک کان وڌيڪ آهي، يعني وشاکاپٽنم ۽ وجياواڊا.[209]

ھي رياست ٻن خطن ۾ ورھايل آھي: (1) ساحلي آنڌرا جنھن ۾ 9 ضلعا واقع آھن، (2) رايلاسيما جنھن ۾ چار ضلعا واقع آھن. اھڙي طرح ھي رياست ٽوٽل تيرھن ضلعن ۾ ورھايل آھي جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:

نمبرضلعي جو نالوهيڊڪوارٽر نمبرضلعي جو نالوهيڊڪوارٽر
1اننت پوراننت پور 8پراڪسماونگول
2چتورچتور 9نيلورنيلور
3اوڀر گوداواريڪاڪيناڊا 10سريڪا ڪولمسريڪا ڪولم
4گنترگنتر 11وساکاپٽنموساکاپٽنم
5ڪڊاپاڪڊاپا 12وزيانا گاراموزيانا گارام
6ڪرشنامچلي پٽنَم 13اولھ گوداواريايلورو
7ڪرنولڪرنول

اھي تيرھن ضلعا وري 50 روينيو ڊويژنن ۾ ورھايل آھن جيڪي 671 منڊلن ۾ ورھايل آھن جن مان سڀ کان وڌيڪ منڊل چتور ضلعي ۾ آھن جن جو تعداد 66 آھي [210] آنڌرا پرديش ۾ 31 شھر آھن جن م 16 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 14 ميونسپل ڪاميٽيون شامل آھن.


2011ع جي مردم شماري موجب، آنڌرا پرديش جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر[209]
شهر/قصبو ضلعو/ضلعا آبادي (2011)
وشاکاپٽنم وشاکاپٽنم، اناڪاپلّي[211] 1,728,128
وجياواڊا اين ٽي آر 1,476,931
گنٽور گنٽور 743,354
نيلور نيلور 558,548
ڪرنوول ڪرنوول 484,327
راجامندري اوڀر گوڏاوري 476,873
تيروپتي تيروپتي 461,900
ڪاڪيناڊا ڪاڪيناڊا 443,028
ڪڊاپا وائي ايس آر ڪڊاپا 344,893
اننتاپور اننتاپور 340,613

حڪومتي آمدني ۽ خرچ

[سنواريو]

2021–22ع لاءِ آنڌرا پرديش حڪومت جون ڪُل وصوليون ₹2.05 لک ڪروڙ هيون، جن ۾ ₹53,284 ڪروڙ قرض به شامل هو. رياستن جي ٽيڪس آمدني ₹70,979 ڪروڙ هئي. ٽيڪس آمدني جا ٽي سڀ کان وڏا ذريعا هي هئا: سامان ۽ خدمتن وارو ٽيڪس (جي ايس ٽي) (₹23,809 ڪروڙ)، سيلز ٽيڪس/ويليو ايڊڊ ٽيڪس (وي اي ٽي) (₹20,808 ڪروڙ)، ۽ رياستي ايڪسائيز (₹14,703 ڪروڙ).[212] رجسٽريشن خدمتن لاءِ 2.574 ملين ٽرانزيڪشنن مان حڪومت ₹7,345 ڪروڙ آمدني حاصل ڪئي. آمدني ۾ وڏو حصو ڏيندڙ شهر وشاکاپٽنم، وجياواڊا، گنٽور ۽ تيروپتي آهن.[213]

حڪومت جا ڪُل خرچ ₹1,91,594 ڪروڙ هئا، جن ۾ ₹13,920 ڪروڙ قرض واپسي به شامل هئي. مالي خسارو جي ايس ڊي پي جو 2.1٪ هو. مجموعي واجب الادا قرض ₹3.89 لک ڪروڙ هو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ₹40,000 ڪروڙ وڌيڪ هو. هي رقم جي ايس ڊي پي جو 32.4٪ ٿي بيٺي، جيڪا مالياتي ذميواري ۽ بجيٽ انتظاميه واري قانون تحت عام حد 25٪ کان وڌيڪ آهي.[214] واجب الادا گارنٽيءَ جو اندازو ₹1,38,875 ڪروڙ هو، جنهن مان توانائي وارو شعبو ₹38,473 ڪروڙ تي مشتمل هو، جيڪو جي ڊي پي جي 12٪ جي برابر آهي.[212] 2021–22ع ۾ رياست جي آڊٽ ٿيل ڪُل خرچ ₹1,77,674 ڪروڙ مان سماجي خدمتن جو حصو 42.65٪ ۽ سرمائيداري خرچ 9.21٪ هو. 2020–21ع جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري خرچ 14٪ گهٽيو. ڪُل خرچ مان سماجي خدمتن جي وڏي ورڇ هيئن هئي: سماجي ڀلائي 16٪، تعليم/راند/فنون/ثقافت 15٪، ۽ صحت ۽ خانداني ڀلائي 6.3٪. ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل پنهنجي 2023ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته آمدني خرچ جي سطح وڌڻ ۽ سرمائيداري خرچ گهٽ رهڻ جو رجحان ڊگهي مدي ۾ ڍانچي جي ترقي، مجموعي طلب، روزگار پيدا ڪرڻ ۽ آمدني پيدا ڪرڻ تي ناڪاري اثر وجهندو.[215]

سياسي نظام

[سنواريو]
گنتر شھر جي ضلعي عدالت
اولھ گوداواري جي اليرو ۾ ڪيليڪٽوريٽ جو ڪامپليڪس

ليجسليٽو اسيمبلي ھن رياست جو ھيٺيون ايوان آھي ۽ ليجسليٽو ڪائونسل وري مٿيون ايوان آھي جنھن جا 58 ميمبر آھن. انڊيا جي پارليامينٽ ۾ ھن رياست جي راجيا سڀا ۾ نمائندگي 11 سيٽون آهن ۽ لوڪ سڀا ۾ 25 سيٽون آهن.[216] آنڌرا پرديش جي ليجسليٽو اسيمبلي جون 175 سيٽون آهن جن مان اوڀر گوداواري ضلعي جي حدن ۾ سڀ کان گھڻا تڪ ٽوٽل 19 تڪ واقع آھن.[217] رياست جي ليجسليٽو ڪائونسل جون 58 سيٽون آهن جيڪو اسيمبلي سيٽن جو جملي ٽيون حصو آهي.[218] 1962 تائين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پنھنجي سوشلسٽ اتحادين سميت ڪردار ادا ڪيو پر 1967 جي اليڪشن ۾ ھارائي ويا ايتري قدر جو مخالف ڌر جي حيثيت بہ نہ ماڻي سگھيا. ھن رياست جو پھريون وزيراعلي نيلم سنجيو ريڊي ھيو جيڪو بعد ۾ انڊيا جو صدر پڻ رهيو. [219][220] 1983 ۾ تيلگو ديسم پارٽي (ٽي ڊي پي) اليڪشن کٽي ۽ اين ٽي راما رائو رياست جو وزيراعلي بڻيو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جي ھڪ پارٽي جي اثر ۾ ڪمي اچي وئي.

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش جي معيشت

سال 2022–23ع لاءِ موجوده قيمتن تي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (جي ايس ڊي پي/جي ڊي پي) جو اندازو ₹1,317,728 crore (US$160 بلين) (اڳواٽ اندازا) لڳايو ويو آهي. جي ايس ڊي پي ۾ زراعت جو حصو 36.19٪، صنعت جو 23.36٪ ۽ خدمتن جو 40.45٪ آهي. رياست مستقل قيمتن (2011–12) تي 7.02٪ جي رڪارڊ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته سڄي ملڪ جي واڌ 7٪ هئي. في فرد جي ڊي پي جو اندازو ₹ 219,518 (US$2,600) آهي. مستقل 2011–12ع قيمتن تي شعبي وار واڌ جون شرحون هيون: زراعت 4.54٪؛ صنعت 5.66٪ ۽ خدمتون 10.05٪.[82][221] نيتي آيوگ جي رپورٽ موجب غربت جي شرح 2023ع ۾ 4.2٪ تائين گهٽجي وئي آهي، جيڪا 2015–16ع ۾ 11.77٪ هئي. استعمال ٿيل طريقيڪار عالمي گهڻ-پاسو غربت واري اشاري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ 10 اشارا آهن؛ اهي ٽن شعبن—صحت، تعليم ۽ زندگيءَ جي معيار—کي ڍڪين ٿا، ۽ اضافي طور مائرن جي صحت ۽ بئنڪ اڪائونٽس کي به شامل ڪن ٿا.[222] جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع واري دوري جي دوري وار محنتي قوت سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ گريجوئيشن وارن ماڻهن جي بيروزگاري جو اندازو 24٪ آهي، جيڪو ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آهي. سڄي ڀارت لاءِ هي انگ 13.4٪ آهي.[223]

ڀارت جي معاشي سروي 2024–25 موجب آنڌرا پرديش کي زراعت ۽ ساڳين شعبن (ٻيلن ۽ ڪاٺ ڪٽائي کان سواءِ) ۾ “اڳواڻ ڪارڪردگي” رکندڙ رياست طور سڃاڻپ ڏني وئي، جتي سالياني مرڪب واڌ جي شرح (سي اي جي آر) 8.80٪ رڪارڊ ٿي. ان کان پوءِ مدهيه پرديش 6.30٪ ۽ تامل ناڊو 4.80٪ سان رهيا. خدمتن واري شعبي ۾ مجموعي رياستي قدر-واڌ (جي ايس وي اي) جي لحاظ کان آنڌرا پرديش 10هين نمبر تي به آيو.[224]

زراعت

[سنواريو]
ڪوناسيما ۾ سرسبز ٻنيون

زرعي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، پولٽري فارمنگ ۽ مڇيگيري شامل آهن.[114] ڀارت جا چار اهم درياهه—گوڏاوري، ڪرشنا، پينا ۽ تونگڀدرا—رياست مان وهي گذرن ٿا ۽ آبپاشي فراهم ڪن ٿا.[51] 2020–21ع جي مالي ڊيٽا موجب زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ لڳل آبادي 62.17٪ آهي.[225] چانور رياست جو وڏو خوراڪي فصل ۽ بنيادي خوراڪ آهي.[226] چانورن کان سواءِ، هاري جووار، ٻاجرو، مڪئي، پلسز جا ڪيترائي قسم، ڪنڊ، ڪپهه، تمباڪو، ميوا ۽ ڀاڄيون پوکن ٿا.[227] رياست ڀارت جي مڇي پيداوار ۾ 30٪ حصو ڏنو ۽ 2022–23ع ۾ ڀارت جي ڪُل سامونڊي خوراڪ جي برآمدات ۾ 35٪ حصو رکندڙ هئي.[228] رياست ۾ ٽي زرعي برآمداتي علائقا آهن: ورهاست کان اڳ چِتّور ضلعو آم جي پلپ ۽ ڀاڄين لاءِ، ورهاست کان اڳ ڪرشنا ضلعو آم لاءِ، ۽ ورهاست کان اڳ گنٽور ضلعو مرچن لاءِ.[229] رياست ۾ پيدا ٿيندڙ بنگاناپلي آم کي 2017ع ۾ جي آءِ حيثيت ڏني وئي.[230][137]

ريٿو سيوا ڪيندر (آر ايس ڪي) يا هارين لاءِ سهولت مرڪز حڪومت 2020ع ۾ شروع ڪيا ته جيئن ٻج کان وٺي وڪرو تائين هارين جي ضرورتن لاءِ بي تڪليف، هڪ جاءِ تي حل مهيا ٿي سگهي.[231][232] بئنڪنگ ڪوري اسپانڊنٽ وسيلي بئنڪنگ خدمتون به گڏ ڪيون ويون آهن. As of 2023, 10,778 آر ايس ڪي ڪم ڪري رهيا آهن.[233] 2023ع ۾ اي پي زمين ٽائيٽلنگ ايڪٽ آندو ويو ته جيئن قبضي، رجسٽريشن يا وراثتي دستاويزن تي ٻڌل فرضي ملڪيت واري نظام بدران قطعي زميني ملڪيت وارو نظام آندو وڃي، جنهن ۾ حڪومت ملڪيت جي ضمانت ڏيندڙ طور بيهي ٿي. 6000 ڳوٺن ۾ ڊرونز وسيلي زمينن جي سروي ڪئي وئي ۽ مالڪن کي زمين جا ٽائيٽل سرٽيفڪيٽ ڏنا ويا، سندن زميني ٽڪرن جي جايو-حوالو بندي سان. هن ايڪٽ جا فائدا زميني تڪرارن ۾ گهٽتائي ۽ عوامي ضرورتن لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۾ آساني شامل آهن.[234] نئين ٺهيل ٽي ڊي پي اڳواڻي واري اين ڊي اي اتحادي حڪومت اختيارن جي غلط استعمال جي گنجائش ۽ مرڪز جي مسودي بل کان انحراف جو حوالو ڏئي ايڪٽ کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[235]

آنڌرا پرديش جي “شامل ۽ پائيدار زرعي ترقي ڪميشن” (چيئرمين پروفيسر آر. رادھڪرشنا) 2014ع ۾ ٺيڪيدار هارين جو انگ 24.25 لک اندازو لڳايو. ان ۾ 6.29 لک بي زمين ٺيڪيدار ۽ باقي ڪجهه زمين رکڻ وارا هئا. پوک هيٺ 60.73 لک هيڪٽر مان 27.15 لک هيڪٽر (44٪) ٺيڪيدارن پوکيو. 2021ع جي کاتياتي اندازن موجب ٺيڪيدار هارين جو انگ لڳ ڀڳ 16 لک هو. ٺيڪيدارن جي سڃاڻپ ۽ ضرورتن لاءِ 2019ع ۾ “ڪراپ ڪلٽيويٽر رائٽس ايڪٽ” (سي سي آر اي) آندو ويو. 2022ع جي ڊيٽا موجب رڳو 26٪ ٺيڪيدارن سي سي آر اي يا قرض اهليت ڪارڊ حاصل ڪيا.[236]

صنعتون

[سنواريو]
ايسوزو موٽرز انڊيا جي تياري ڪارخاني جو هوائي ڏيک، سري سٽي
چندرَيَان-3 – ايس ڊي ايس سي-شار، سريهريڪوٽا جي ٻئي لانچ پيڊ تان راڪيٽ اڏامندي

سالن 2019–20ع جي “سالياني صنعتن سروي” موجب ڪارخانن جو انگ 12,582 هو ۽ ملازم 681,224 هئا. روزگار جا چار وڏا فراهم ڪندڙ شعبا خوراڪي شيون (25.48٪)، غير ڌاتي معدنيات (11.26٪)، ڪپڙي جون صنعتون (9.35٪) ۽ دواسازي (8.68٪) آهن. صنعتي شعبي طرفان ڏنل مجموعي قدر-واڌ (جي وي اي) ₹55,035 ڪروڙ (US$6.5 ارب) هئي، جنهن مان خوراڪي شيون (18.95٪)، دواسازي (17.01٪) ۽ غير ڌاتي معدنيات (16.25٪) ٽي سڀ کان وڏا حصيدار هئا. ضلعي سطح تي مٿيان ٽي ضلعا وشاکاپٽنم، تيروپتي ۽ ورهاست کان اڳ ڪرشنا ضلعو هئا.[237]

آنڌرا پرديش ۾ 50 کان وڌيڪ نوٽيفائيڊ خصوصي اقتصادي علائقا (ايس اي زي) آهن، جن ۾ آءِ ٽي/آءِ ٽي اي ايس، دواسازي، گهڻ-پيداوار، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪپڙي جا شعبا شامل آهن، ۽ ڌيان برآمد-مرڪوز واڌ تي آهي. ڪامياب هلندڙ مثالن ۾: وشاکاپٽنم خصوصي اقتصادي علائقو، سري سٽي، آنڌرا پرديش خصوصي اقتصادي علائقو ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.[238][239]

دفاعي انتظام هيٺ هندستان شپ يارڊ لميٽيڊ 1948ع ۾ ڀارت جو پهريون ٻيڙو ٺاهيو.[240] رياست ۾ 36 وڏا آٽو پليئر آهن، جهڙوڪ اشوڪ ليلينڊ، هيرو موٽرز، ايسوزو موٽرز انڊيا ۽ ڪِيا موٽرز؛[241] کوٽائي وارو شعبو 2021–22ع دوران رياست کي ₹ 3,390 ڪروڙ (US$400 ملين ڊالر) in آمدني ڏني.[242] 1994ع کان 2011ع دوران ڪرشنا-گوڏاوري بيسن جي گهٽ اونهي سامونڊي علائقي ۾ راوّا بلاڪ مان لڳ ڀڳ 225 ملين بيرل خام تيل پيدا ٿيو.[243] 2020–21ع ۾ رياست ڀارت جي خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ پيداوار جو 0.6٪ ۽ قدرتي گئس پيداوار جو 2.9٪ حصو رکندڙ هئي.[244]

20 جون 2023 تائين آنڌرا پرديش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جون 190 تنظيمون ھيون، جن ۾ 12 مرڪزي ليبارٽريز ۽ ريسرچ ادارا شامل ھيا.[245] سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر (ايس ڊي ايس سي)، جنهن کي سريهريڪوٽا رينج (شار) چيو وڃي ٿو، سريهريڪوٽا جي رڪاوٽي ٻيٽ تي تيروپتي ضلعو ۾ قائم آهي ۽ ڀارتي خلائي تحقيق تنظيم جي هلائڻ هيٺ بنيادي سيٽلائيٽ لانچنگ اسٽيشن آهي.[246]

خدمتون

[سنواريو]

خدمتن واري درجي ۾، مستقل 2011–12ع قيمتن تي سال 2022–23ع لاءِ واپار، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن سڀ کان وڌيڪ 16.64٪ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته عوامي انتظاميا سڀ کان گهٽ 4.24٪ واڌ ڏيکاري.[247] 2021ع ۾ گهريلو سياحن جي آمد جي لحاظ کان رياست ٽئين نمبر تي آئي: 93.2 ملين گهريلو سياح، جيڪو ڀارت جي سڀني گهريلو سياحن جو 13.8٪ بڻجي ٿو. سياحن جو وڏو حصو تيروپتي، وجياواڊا ۽ سري سيلام جي مندرن ڏانهن وڃي ٿو.[248] 2021–22ع ۾ رياست مان معلوماتي ٽيڪنالاجي برآمدات جو قدر ₹926 ڪروڙ (US$110 ملين ڊالر) هو، جيڪو ڀارت جي آءِ ٽي برآمدات جو 0.14٪ آهي. گذريل پنجن ورهين ۾ اهو حصو 0.2٪ کان هيٺ رهيو آهي.[249]

ڍانچو

[سنواريو]

آمدرفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش ۾ آمدرفت

رستا

[سنواريو]
پنڊت نهرو بس اسٽيشن، وجياواڊا تي مسافر

As of 2023, رياست وٽ ڪُل وڏو روڊ نيٽ ورڪ 47٬244.83 km (29٬356.58 mi) آهي. هن ۾ قومي شاهراهه 8٬163.72 km (5٬072.70 mi)، رياستي شاهراهه 12٬595.60 km (7٬826.54 mi)، ۽ وڏن ضلعي رستن جا 26٬485.51 km (16٬457.33 mi) ڪلوميٽر شامل آهن.[250] قومي شاهراهه واري درجي ۾، قومي شاهراهه 16 (اين ايچ 16) رياست اندر لڳ ڀڳ 1٬000 km (620 mi) نيٽ ورڪ سان گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبي جو حصو آهي. رجسٽر تي گاڏين ۾ 1.828 ملين ٽرانسپورٽ گاڏيون ۽ 13.7 ملين غير ٽرانسپورٽ گاڏيون شامل آهن. ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ سامان ڍوئڻ واريون گاڏيون 53.61٪، آٽو رڪشا 36.21٪، ۽ اسٽيچ گاڏيون 1.14٪ مٿيون ٽي درجا بڻجن ٿيون. غير ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ موٽر سائيڪلون 89.5٪، چار ڦيٿا گاڏيون 7.29٪، ۽ ٽيڪسيون 5.96٪ مٿيون ٽي درجا رکن ٿيون.[251] رياست جي سرڪاري بس آمدرفت فراهم ڪندڙ ادارو آنڌرا پرديش رياستي روڊ ٽرانسپورٽ تنظيم آهي. اهو چئن زونن ۾ 129 ڊيپوٽن تي ورهايل آهي. هن وٽ 11,098 بسون ۽ 49,544 عملي جا ماڻهو آهن. 2023ع جي سماجي-معاشي سروي موجب اهو 1.11 بلين ڪلوميٽر هلندو آهي ۽ روزانو 3.68 ملين مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو.[252] As of 2023,

ريلوي

[سنواريو]

رينِيگُنٽا رياست جي وڏين اسٽيشنن مان پهريون هو، جيڪو 1862ع ۾ مدراس ريلوي پاران مدراس سان ڳنڍجڻ وقت آنڌرا پرديش جي ريلوي نقشي تي ظاهر ٿيو.[253] راجامهندروورم–وِزاگ ۽ وجياواڊا–ڪووور سيڪشن 1893ع ۾ کوليا ويا. وجياواڊا–مدراس سيڪشن 1899ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1900ع ۾ ان کي هاورا تائين وڌايو ويو.[254] As of 2022, رياست وٽ ڪُل ويڪرو پٽو ريلوي رستو 3٬969 km (2٬466 mi) آهي، ۽ ريلوي گهڻائي 24.36 ڪم في 1000 چورس ڪلوميٽر آهي.[255][256] آنڌرا پرديش جو ريلوي نيٽ ورڪ ڏکڻ-مرڪزي ريلوي،[257] اوڀر-سامونڊي ريلوي،[258] ۽ ڏکڻ-اولهه ريلوي زونن هيٺ اچي ٿو.[259] 2014ع کان 2022ع دوران، ڏکڻ-مرڪزي ريلوي ڊويزن هيٺ آنڌرا پرديش ۾ 350 ڪم نيون لائينون 44 ڪم في سال جي شرح سان ٺهيون. ان کان اڳ وارن پنجن سالن ۾ اها شرح رڳو 2 ڪم في سال هئي.[260] ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي لائين (308.70 ڪم) کي 2011–12ع ۾ مرڪز ۽ رياست جي گڏيل منصوبي طور ₹ 22.89 بلين (US$270 ملين ڊالر) بجيٽ سان منظوري ملي، پر ترقي سستي آهي: 2021–22ع ۾ رڳو پهرئين مرحلي جا 46 ڪم—نيو پِدوگُرالا اسٽيشن کان ساوالياپورم تائين—مڪمل ٿيا.[261] 2017ع جي جائزي موجب رياست ۾ ٽي اي-1 ۽ 23 اي-ڪيٽيگري ريلوي اسٽيشنون آهن.[262] وشاکاپٽنَم کي 2018ع جي جائزي موجب ملڪ جي سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشن قرار ڏنو ويو.[263] شِميليگُڊا جي ريلوي اسٽيشن ملڪ ۾ اوچي اوچائيءَ تي موجود ٻئين ويڪرو پٽو ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا ڄمون ۽ ڪشمير جي قاضي گُنڊ کان پوءِ اچي ٿي.[264] 2019ع ۾ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي (ايس سي او آر) نالي نئين ريلوي زون جو اعلان ڪيو ويو، جنهن جو هيڊڪوارٽر وشاکاپٽنم ۾ رکڻ جو چيو ويو، پر اهو اڃا لاڳو ناهي ٿيو.[265][266]

هوائي اڏا

[سنواريو]
Map
آنڌرا پرديش ۾ هوائي اڏا

تيروپتي هوائي اڏو 1976ع ۾ قائم ٿيو.[267] وشاکاپٽنم 1981ع ۾ شهري هوابازيءَ جو حصو بڻيو.[268] وجياواڊا ڏانهن روزاني پروازون 2003ع ۾ شروع ٿيون.[269] انهن ٽن (جيڪي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن) کان سواءِ، رياست وٽ ٽي گهريلو هوائي اڏا به آهن: راجامهندروورم، ڪداپا ۽ ڪُرنول.[270] هنگامي ۽ چارٽر پروازن لاءِ خانگي هوائي اڏو پُٽاپرتھي ۾ آهي.[271] ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو وشاکاپٽنم ڀرسان 2,300 ايڪڙ ايراضي تي ₹4,750 ڪروڙ بجيٽ سان ٺهيو پيو وڃي، ۽ اميد آهي ته 2025ع تائين مڪمل ٿيندو.[272] 2021–22ع (جنوري 2022ع تائين) دوران رياست جي پنجن هوائي اڏن تي گهريلو هوائي مسافرن جي آمد ۾ 60٪ واڌ ٿي: 24.74 لک مسافر، جڏهن ته گذريل مالي سال جي ساڳئي عرصي ۾ 15.48 لک هئا.[273]

سامونڊي بندرگاهه

[سنواريو]
Map
آنڌرا پرديش ۾ عملي سامونڊي بندرگاهون (مڇي مارڻ وارن بندرگاهن کان سواءِ)
وِزاگ بندرگاهه

رياست وٽ مرڪزي حڪومت جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ هڪ وڏو بندرگاهه وشاکاپٽنم ۾ آهي، ۽ رياست حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ 15 نوٽيفائيڊ بندرگاهه (ٽن “ڪيپٽو” بندرگاهن سميت) آهن.[274] وشاکاپٽنم بندرگاهه 1933ع ۾ سڀ کان اڳ ڪميشن ٿيو.[275] گنگاورم بندرگاهه هڪ گهرو سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو 200,000–250,000 ڊي ڊبليو ٽي تائين سمنڊِي جهازن کي جاءِ ڏئي سگهي ٿو.[276] 2023–34ع دوران گنگاورم، ڪاڪيناڊا ڊيپ واٽر، ڪرشنپٽنم، راوّا، ڪاڪيناڊا اينڪريج، ۽ وشاکاپٽنم گڏجي 189.21 ملين ٽن ڪارگو هٿ ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.9٪ واڌ آهي.[277] راماياپٽنم، ماچلي پٽنم، مُلاپيٽا ۽ ڪاڪيناڊا ۾ نوان بندرگاهه ٺهيا پيا وڃن.[278]

رابطا

[سنواريو]

جنوري 2023ع ۾ جاري ٿيل سماجي-معاشي سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ 10,605 پوسٽ آفيسون آهن.[279] ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل) 1,310 ٽيليفون ايڪسچينج هلائي ٿو، 20.6 ملين لينڊ لائين ڪنيڪشنون رکي ٿو ۽ 5.4 ملين وائرليس سبسڪرائبر به آهن.[280] ايئرٽيل، جيو، ووڊافون آئيڊيا، ۽ بي ايس اين ايل رياست ۾ موبائل خدمتون ڏين ٿا.[281] As of 2023, آنڌرا پرديش ۾ موبائل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 82 ملين ۽ انٽرنيٽ سبسڪرائبرن جو انگ 67.1 ملين تائين پهتو. موبائل نيٽ ورڪ خدمتون 17,328 مان 15,322 ڳوٺن ۾ موجود آهن. 5 جي نيٽ ورڪ رابطي لاءِ 16,714 بيس ٽرانسفر اسٽيشنون مهيا ڪيون ويون آهن.[282] ڪيترائي فراهم ڪندڙ، جن ۾ رياست حڪومت جي ملڪيت وارو آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ پڻ شامل آهي، وائر لائين خدمتون هلائين ٿا، جيڪي انٽرنيٽ رابطي، ٽيليفوني، ۽ انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن کي سهارو ڏين ٿيون.[281][283] اي پي سڄي رياست وارو ايريا نيٽ ورڪ 668 هنڌن تي رياستي انتظاميا جي 2,164 آفيسن کي منڊل هيڊڪوارٽرن جي سطح تائين ڳنڍي ٿو.[284] هي نيٽ ورڪ ڊيٽا ۽ وڊيو ٻنهي قسمن جي رابطن کي سهارو ڏئي ٿو. بي ايس اين ايل ۽ قومي علمي نيٽ ورڪ ضلعي هيڊڪوارٽرن کي رياستي هيڊڪوارٽرن سان 34 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍين ٿا. منڊل هيڊڪوارٽر 8 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍيل آهن.[285]

پاڻي

[سنواريو]

رياست ۾ 40 وڏيون ۽ وچولي درجي جون نديون ۽ 40,000 ننڍا آبپاشي ذريعا آهن. گوداوري، ڪرشنا ۽ پينا اهم نديون آهن. ڪُل قابلِ پوک زمين 19.904 ملين ايڪڙ آهي.[286] وڏن، وچولي ۽ ننڍن آبپاشي منصوبن وسيلي 10.172 ملين ايڪڙ يا 51.1٪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪئي وڃي ٿي as of 2015.[287] رياست جا ڪيترائي پاڻي منصوبا مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن. پولاورم منصوبو هڪ گهڻ-مقصد ذخيرو منصوبو آهي، جيڪو داوليشورم بيراج کان 42 ڪلوميٽر مٿي وهڪري تي واقع آهي. اهو 2014ع جي آنڌرا پرديش ٻيهر تنظيم قانون تحت قومي منصوبو قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ذخيرو گنجائش 194.6 ٽي ايم سي آهي ۽ سالياني 322.73 ٽي ايم سي پاڻي استعمال ڪرڻ جي اميد آهي.[288][289] 2022ع جي ٻوڏن دوران ڊائفرام ڀت کي نقصان پهچڻ سبب تعمير هيٺ منصوبي کي جهٽڪا لڳا.[290] ويليگونڊا منصوبو، جيڪو پراڪاسم، نيللور ۽ مڊالا ضلعن جي ضرورتن لاءِ شروع ڪيو ويو، سست رفتاري سان اڳتي وڌي رهيو آهي.[291] اننامايا منصوبو، جيڪو 2021ع جي ٻوڏن ۾ وهي ويو هو، 787 ڪروڙ رپين سان ٻيهر ڊزائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو پيو وڃي.[292] ورهاڱي کان پوءِ ڪرشنا ۽ گوداوري جي پاڻي ورڇ بابت تلنگانا سان تڪرار جاري آهن.[293]

توانائي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش جو توانائي شعبو
ريالاسِيما حرارتي توانائي اسٽيشن

حرارتي، آبي ۽ قابلِ تجديد بجلي گهر رياست کي بجلي فراهم ڪن ٿا. سرڪاري شعبي جي پيداوار اسٽيشنن ۾ رياست جي لڳايل گنجائش 7,245 ميگاواٽ هئي. نجي شعبي جي لڳايل گنجائش 9,370 ميگاواٽ هئي، جنهن ۾ 1,961 ميگاواٽ آزاد پيدا ڪندڙن جي گنجائش شامل آهي. ڪُل لڳايل گنجائش 16,615 ميگاواٽ هئي. 2021–22ع دوران وڌ ۾ وڌ طلب 12,032 ميگاواٽ هئي ۽ في فرد استعمال 1,285 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ڪُل استعمال 68,972 ملين يونٽ هو.[294] توانائي استعمال 2018–19ع ۾ 54,555 ملين يونٽن کان وڌي 2023–24ع ۾ 69,113 ملين يونٽن تائين پهتو، جيڪو 4.8٪ واڌ جي شرح آهي. في فرد بجلي استعمال ۾ صرف 123 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي 146 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي. ان جا سبب بجلي جي شرح ۾ تيز اضافو ۽ بجلي ڪٽوتين جو ٻيهر لاڳو ٿيڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ پولاورم آبي بجلي منصوبو (960 ميگاواٽ)، سري دامودرم سنجيويّا حرارتي توانائي اسٽيشن (ڪرشنپٽنم) اسٽيج-2 يونٽ-3 (800 ميگاواٽ) ۽ ڊاڪٽر نرلا ٽاٽا رائو حرارتي توانائي اسٽيشن اسٽيج-5 يونٽ-8 (800 ميگاواٽ) جي ڪمشننگ ۾ دير ٿي.[295]

صحت

[سنواريو]

صحت جو ڍانچو 13 ضلعي اسپتالن، 28 سب-ضلعي اسپتالن ۽ 6,049 شهري ۽ ديهي صحت مرڪزن تي مشتمل آهي سانچو:As of 2019–20. ڳوٺن ۾ دروازي تائين صحت سهولتون 42,060 منظور شده سماجي صحت ڪارڪنن وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون سانچو:As of July 2019.[296] 108 سروس ايمرجنسي مريضن کي ويجهي صحت مرڪز ڏانهن منتقل ڪري تيز امداد فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته 104 سروس موبائل طبي يونٽن وسيلي هر مهيني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڳوٺن ۾ پهچي صحت سهولتون مهيا ڪري ٿي.[297] سڀئي غريب خاندان مفت رياستي صحت انشورنس اسڪيم تحت ڀارتي روپيو 2,500,000 (سانچي جي کوٽ لڌي وئي: سانچو:INRConvert) جي حد تائين ڍڪيل آهن، جيڪا 42.5 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئي ٿي.[298] خدمتون سرڪاري ۽ نجي اسپتالن ۾ نيٽورڪ تحت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2014–2018ع دوران فائدو وٺندڙن جي دعويٰ رقم ۾ واڌ ٿي، پر مهانگائي کي نظر ۾ رکڻ کان پوءِ گهٽتائي آئي. اموات جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جيڪا گهٽ خرچ تي بهتر نتيجن جي نشاندهي ڪري ٿي.[299] 2,700 نجي اسپتالن مان 540 (20٪) خاص اسپتالون آهن. علاج ڪرايل مريضن جو انگ 2022–23ع ۾ 1.2 ملين کان وڌي 2023–24ع ۾ 1.39 ملين ٿيو، جڏهن ته بجيٽ ₹3,350 ڪروڙ تي برقرار رهيو.[300] قومي خانداني صحت سروي-5 (2019–21ع) موجب 85٪ کان وڌيڪ گهرن وٽ رهائش، بجلي، صاف ٻارڻ، بيت الخلاءُ، موبائل فون ۽ بئنڪ کاتي جي سهولت موجود آهي، جڏهن ته نلڪي پاڻي صرف 22٪ گهرن تائين محدود آهي. رياستي صحت انشورنس، ملازمن جي صحت اسڪيم، قومي صحت بيمه يوجنا، ملازمن جي رياستي انشورنس ۽ مرڪزي حڪومت جي صحت اسڪيم وسيلي گهٽ ۾ گهٽ هڪ فرد سان 70٪ گهر ڍڪيل آهن.[301]

بينڪاري

[سنواريو]

31 مارچ 2023 رياست ۾ 33 نجي شعبي جون بينڪون، 12 سرڪاري شعبي جون بينڪون، ٽي ديهي بينڪون، ٽي ننڍيون مالياتي بينڪون، ٽي ادائيگي بينڪون، هڪ سهڪاري بينڪ ۽ هڪ رياستي مالياتي ڪارپوريشن ڪم ڪري رهيا آهن. ڪُل 7,881 شاخون آهن.[302] سيپٽمبر 2023 ۾ جمع پونجي ₹435,183.49 ڪروڙ (US$51 بلين ڊالر) ۽ ڏنل قرض ₹628,134.9 ڪروڙ (US$74 بلين ڊالر) هئا، جڏهن ته ڪريڊٽ-ڊپازٽ تناسب 144٪ هو، جيڪو ريزرو بينڪ آف انڊيا جي 60٪ معيار کان وڌيڪ آهي. ابتدائي شعبي جا قرض ڪُل قرض جو 60.13٪ هئا.[279] مارچ 2011ع تائين گڏيل آنڌرا پرديش ۾ خرد مالياتي صنعت 65٪ قومي قرضن سان ترقي ڪئي، پر 2010ع جي رياستي ضابطن کان پوءِ 31 مارچ 2023ع تائين قرض پورٽ فوليو 0.8٪ تي اچي ويو. عدالت پاران ضابطن خلاف فيصلو اچڻ بعد صنعت جي ٻيهر بحالي جي اميد آهي.[303]

تعليم

[سنواريو]
آنڌرا يونيورسٽي، وشاکاپٽنم

پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ نجي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي، جنهن کي رياست جو اسڪولي تعليم کاتو ضابطو آڻي ٿو.[304] حڪومت 2021ع ۾ انهن امدادي اسڪولن کي مالي مدد بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جن جي تاريخ 1870ع واري ڏهاڪي تائين وڃي ٿي؛ نتيجي طور انهن کي مجبور ڪيو ويو ته يا ته امدادي عملي سميت اسڪول حڪومت حوالي ڪن يا نجي بڻجن.[305][306] گڏيل ضلعي تعليمي ڄاڻ نظام پلس (يو ڊي آءِ ايس اي+) جي 2021–22ع رپورٽ موجب 61,948 اسڪولن ۾ ڪُل 8,244,647 شاگرد داخلا ٿيل هئا.[307] 2018–2022ع دوران درجن 1–8ع ۾ ديهي شاگردن جي پڙهڻ ۽ حسابي مهارتن جي ڪارڪردگي گهٽ ٿي، جنهن جو هڪ سبب ڪووڊ وبا به ٻڌايو ويو. مثال طور ڪلاس اَٺين جي پڙهڻ واري جاچ ۾ 2018ع جي 78٪ کان مٿي سطح 2022ع ۾ 67٪ تائين لهي وئي. تنهن هوندي به سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن جي داخلا 63.2٪ کان وڌي 71٪ ٿي وئي.[308] مارچ 2024ع جي سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (ايس ايس سي) امتحان ۾ باقاعده ڌارا مان 616,615 شاگردن شرڪت ڪئي. ضلعن ۾ پروٿاويپورم-مانيم ضلعي سڀ کان وڌيڪ 96.37 پاس فيصد حاصل ڪيو. مجموعي پاس فيصد 86.69٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 14.43٪ واڌ آهي، ۽ 2,803 اسڪولن ۾ 100٪ نتيجا آيا.[309][310] مارچ 2024ع ۾ ٿيندڙ انٽرميڊيئيٽ (اعليٰ ثانوي) امتحانن ۾ 393,757 شاگردن شرڪت ڪئي. پاس فيصد 78٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 7٪ واڌ آهي.[311][312]

رياست 2020ع ۾ تعليمي سڌارا شروع ڪيا، جن تحت اسڪولن جا ڇهه قسم ٺاهيا ويا: سيٽلائيٽ بنيادي اسڪول (پري-پرائمري)، بنيادي اسڪول (پري-پرائمري کان ڪلاس 2 تائين)، بنيادي اسڪول پلس (پري-پرائمري کان ڪلاس 5 تائين)، پري-هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 7/8 تائين)، هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 10 تائين)، ۽ هاءِ اسڪول پلس (ڪلاس 3 کان ڪلاس 12 تائين).[313] سڀني سرڪاري اسڪولن ۾ انگريزي-ميڊيم تعليم ڏانهن تبديلي 2020–2021ع جي تعليمي سال کان شروع ڪئي وئي، جنهن جي 2024–25ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. شروعاتي قدم طور 2022–23ع ۾ 1,000 سرڪاري اسڪولن کي مرڪزي ثانوي تعليم بورڊ سان الحاق ڏنو ويو.[314] والدين جي سروي جي بنياد تي رياستي حڪومت احتجاجن ۽ عدالتي ڪيسن جي باوجود انگريزي-ميڊيم منصوبي کي اڳتي وڌايو.[315] هن رياستي منصوبي لاءِ 2021–2026ع دوران "سپورٽنگ آنڌراس لرننگ ٽرانسفارميشن" منصوبي تحت ورلڊ بينڪ کان $250 ملين جو قرض جزوي طور فراهم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڪلاس 2 تائين ٻارن جي سکيا نتيجن کي بهتر بڻائڻ آهي.[316]

2023 کان رياست ۾ 169 سرڪاري-امدادي ڊگري ڪاليج ۽ 55 نجي-امدادي ڊگري ڪاليج آهن. قومي جائزي ۽ تصديق ڪائونسل طرفان 66 سرڪاري ڪاليجن ۽ 48 نجي-امدادي ڪاليجن کي گريڊ ڏنا ويا. 85 سرڪاري-امدادي ۽ 175 نجي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج آهن، جن جي منظور شده گنجائش 75,906 شاگردن جي آهي.[317] فني تعليم جي درجي ۾ 685 ادارا ڊپلوما، انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪورس پيش ڪن ٿا، جن جي داخلا گنجائش 299,608 آهي.[318] آنڌرا پرديش رياستي ڪائونسل براءِ اعليٰ تعليم مختلف شعبي وار داخلا امتحان منظم ڪري ٿي ۽ داخلا لاءِ ڪائونسلنگ به ڪرائي ٿي.[319] تعليم يافته ماڻهن جي مهارت وڌائڻ ۽ روزگار لڳائڻ لاءِ آنڌرا پرديش رياستي مهارت ترقي ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي آهي.[320] As of 2021, رياست ۾ ڪُل 36 يونيورسٽيون آهن: ٽي مرڪزي يونيورسٽيون، 23 رياستي سرڪاري يونيورسٽيون، ڇهه رياستي نجي يونيورسٽيون ۽ چار ڊيِمڊ يونيورسٽيون.[321] آنڌرا يونيورسٽي رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1926ع ۾ قائم ٿي.[322][323] حڪومت 2008ع ۾ راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز قائم ڪئي ته جيئن رياست جي ديهي نوجوانن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي.[324] اين ٽي آر يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز روايتي دوائن کان جديد دوائن تائين 348 لاڳاپيل ڪاليجن ۾ طبي تعليم جي نگراني ڪري ٿي.[325] سرڪاري يونيورسٽيون—جن ۾ ورثي واريون يونيورسٽيون جهڙوڪ آنڌرا، سري وينڪٽيشورا ۽ ناگارجُنا شامل آهن—سخت مالي تنگي ۽ عملي جي کوٽ جو شڪار آهن، ۽ منظور شده پوري وقت عملي جي رڳو 20٪ سان ڪم هلائي رهيون آهن.[326] ڪي ايل يونيورسٽي 2023ع جي ڀارت درجابنديءَ ۾ مجموعي درجي اندر 50هين نمبر تي رهي، جڏهن ته آنڌرا يونيورسٽي 76هين نمبر تي رهي. هي درجابندي يونين وزارتِ تعليم جي قومي اداري درجابندي فريم ورڪ تحت هئي، جنهن ۾ 2,478 ادارن—جن ۾ رياست جا 242 ادارا شامل هئا—شرڪت ڪئي.[327] 18–23 عمر جي گروپ لاءِ اعليٰ تعليم ۾ مجموعي داخلا تناسب (جي اي آر) 2019–20ع ۾ 35.2٪ هو، جيڪو سڄي ڀارت جي 27.1٪ جي ڀيٽ ۾ بهتر آهي. عورتن جو جي اي آر 35.3 ۽ مردن جو 38.2 هو، تنهنڪري جنس برابري اشاري جو قدر 0.84 ٿيو، جڏهن ته ڀارت لاءِ لاڳاپيل قدر 1.01 هو.[328]

2020–21ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ 510 صنعتي تربيتي ادارا (آءِ ٽي آءِ) هئا، جن مان 82 سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 417 نجي انتظام هيٺ هئا. 2021ع ۾ ڪُل سيٽون 93,280 هيون، جن مان 48.90٪ ڀريون ويون. 2020ع ۾ 10,053 شاگردن آءِ ٽي آءِ مڪمل ڪيو.[329] رياست ۾ 2,510 عوامي لائبريريون آهن، جن ۾ چار علائقائي لائبريريون ۽ 13 ضلعي مرڪزي لائبريريون سرڪاري انتظام هيٺ شامل آهن.[330] سراسوتا نيڪيتنم، جيڪو ويٽاپالم ۾ باپٽلا ضلعو اندر واقع آهي، نجي انتظام هيٺ 1918ع ۾ قائم ٿيل قديم ترين لائبريرين مان هڪ آهي، پر انٽرنيٽ جي ڦهلاءَ سان ان جي ڪشش گهٽجي رهي آهي.[331] حڪومت ڳوٺاڻن پنچائت جي سطح تي ڊجيٽل لائبريريون قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي رهي آهي.[332]

ميڊيا

[سنواريو]

رياست ۾ سال 2020–21 دوران رجسٽرڊ اخبارن ۽ رسالن جو ڪل انگ 5,798 هو. انهن مان 1,645 روزاني اخبارون، 817 هفتيوار، 2,431 ماهوار ۽ 623 پندرهن روزه رسالا هئا. تيلگو روزاني اخبارن جو انگ 787 آهي جن جي گردش 9,911,005 آهي، جڏهن ته انگريزي روزاني اخبارون 103 آهن جن جي گردش 1,646,453 آهي.[333][334] ايناڊو، ساڪشي ۽ آندھرا جيوٿي گردش جي لحاظ کان هندستان ۾ مٿيان ٽي تيلگو روزاني اخبارون آهن ۽ ساڳيءَ طرح مٿيان ٽي تيلگو خبرون ويب سائيٽون پڻ آهن.[335][336] بي بي سي تيلگو نيوز 2 آڪٽوبر 2017 تي شروع ڪئي وئي.[337][338] ڪيتريون خانگي خبرون ميڊيا اداريون رياست ۾ مخصوص سياسي پارٽين ڏانهن جانبدار سمجهيون وڃن ٿيون.[339][340]

اطلاعات ۽ عوامي لاڳاپن واري کاتي طرفان منظوري حاصل ڪيل چينلن جو ڪل انگ 45 آهي، جن ۾ 23 خبرون چينل، 10 عام وندر چينل، ٻه صحت چينل، ڇهه مذهبي چينل، ٻه ٻيا چينل ۽ ٻه ڪيبل ورڇ چينل شامل آهن.[341] As of 2019، آڪاشواني، جيڪا اڳ آل انڊيا ريڊيو جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، رياست ۾ 14 هنڌن تان 3 ميگاواٽ ۽ 17 ايف ايم ٽرانسميٽر هلائي ٿي. اها رياست جي 99٪ ايراضي ۽ 99.5٪ آبادي تائين پهچي ٿي، جڏهن ته صرف ايف ايم ڪوريج 36٪ ايراضي ۽ 45٪ آبادي تائين پهچي ٿي.[342] پنج خانگي آپريٽر 13 ايف ايم اسٽيشنون هلائن ٿا، جن مان ريڊ ايف ايم پنج هنڌن تان نشر ٿئي ٿي.[343]

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آنڌرا پرديش ۾ راندين
اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، وشاکاپٽنم

ٻالڪپڻ دوران کيڏيون ويندڙ روايتي رانديون ۾ ڏاگُدو موٽالو (لڪو ڇپو)، ٽوڪُدو بِلّا، ييدو پينڪولاتا، وامناگُنتالو، چادرنگم (شطرنج)، پُلي جُودم، اشٽا چمّا، وئڪنتاپالي (سانپ ۽ سيڙهيون)، نالُگو اسٽمبالاٽا ۽ نالُگو رالا آٽا شامل آهن.[344] ڪرّا سامو (لٺ بازي) رياست جي هڪ روايتي مارشل فن آهي. اها ڳوٺن ۾ چوري ۽ ڦر کان بچاءَ لاءِ پاڻ بچاءَ جو هڪ طريقو آهي. اها قومي راندين ۾ هڪ نظم طور شامل آهي، پر آندھرا پرديش ۾ راندين جي ڪوٽا واري ريزرويشن لاءِ سڃاتل ناهي.[345]

آنڌرا پرديش اسپورٽس اٿارٽي راندين جي ڍانچي جي ترقي، ڪوچنگ ۽ راندين جي واڌاري وارين منصوبن جي انتظام سنڀالي ٿي.[346] اسپورٽس اٿارٽي آف انڊيا (ايس اي آءِ) as of 2022 آندھرا پرديش ۾ ٽي تربيتي مرڪز هلائي ٿي.[347] ڊاڪٽر واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول، پُتلَمپَلّي، ضلعو ڪڊاپا کي 2021ع ۾ کيلو انڊيا مرڪزِ ڪماليت طور ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو.[348] ڊاڪٽر واءِ ايس راجاسيکھرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، وشاکھاپٽنم ۾، بين الاقوامي ڪرڪيٽ مقابلن جي ميزباني لاءِ مشهور آهي.[349]

پُليلا گوپي چند ڀارتي بيڊمينٽن جو اڳوڻو رانديگر آهي. هن 2001ع ۾ آل انگلينڊ اوپن بيڊمينٽن چيمپيئن شپ کٽي، ۽ پراڪاش پڊوڪون کان پوءِ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ ٻيون ڀارتي بڻيو.[350] پي وي سنڌھو ڀارت جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان هڪ آهي، جنهن اولمپڪس ۽ بي ڊبليو ايف ورلڊ ٽور جهڙن اهم مقابلن ۾ تمغا کٽيا، جن ۾ 2019 بي ڊبليو ايف ورلڊ چيمپيئن شپ ۾ سون جو تمغو به شامل آهي. هوءَ پهرين ڀارتي آهي جنهن بيڊمينٽن ۾ عالمي چيمپيئن بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو ۽ ٻي ڀارتي آهي جنهن لڳاتار ٻه اولمپڪ تمغا کٽيا.[351] ڪرنام ماليسواري پهرين ڀارتي عورت آهي جنهن اولمپڪ تمغو کٽيو. هن 2000ع جي اولمپڪ راندين ۾ 69 ڪلوگرام وزن کڻڻ واري مقابلي ۾ ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو.[352] سريڪانتھ ڪِدامبي، هڪ بيڊمينٽن رانديگر، 2021ع ۾ مردن جي سنگلز ۾ عالمي چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهچندڙ ۽ چاندي جو تمغو کٽيندڙ پهريون ڀارتي بڻيو.[353] رياست 2022ع ۾ منعقد ٿيل 36هين قومي راندين ۾ 16 تمغا حاصل ڪيا ۽ مقابلي ۾ 21هين درجي تي رهي.[354] 2022ع ۾ چين ۾ ٿيل 19هين ايشيائي راندين ۾ رياست جي رانديگرن ٽينس، تيراندازي، بيڊمينٽن، ائٿليٽڪس، شطرنج ۽ ڪرڪيٽ ۾ 11 تمغا حاصل ڪيا.[355] 2023ع جي ڇهين ايڊيشن کيلو انڊيا يوتھ گيمز ۾ 27 تمغا کٽي رياست 13هين پوزيشن تي رهي.[356]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Demography", Official portal of Andhra Pradesh Government, Government of Andhra Pradesh, اصل کان 14 July 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 10 June 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  2. ↑ Maitreyi, M. L. Melly (14 December 2017). "No official State song for WTC" (en-IN ۾). The Hindu (The Hindu Group). http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece.
  3. 1 2 "Andhra Pradesh gets new state bird, state flower" (en ۾). Deccan Chronicle. 31 May 2018. https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html.
  4. 1 2 "AP at a Glance", Official portal of Andhra Pradesh Government, حاصل ڪيل 31 May 2019۔
  5. ↑ "Classical Language", Press Information Bureau, 19 August 2014 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 9 June 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  6. ↑ "Telugu Language", AP State Portal, Government of India, اصل کان 19 June 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 June 2015۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  7. 1 2 "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)", Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India, صص: 122–126, اصل کان 13 May 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 16 February 2012۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد) حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "nclmanurep2010" defined multiple times with different content
  8. ↑ "The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014", India Code Legislative Department, Ministry of Law and Justice, 1 March 2014, ص: 2, 24 September 2015 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 14 July 2015۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  9. ↑ "Capital City be named as "Amaravati"", Andhra Pradesh Capital Region Development Authority, Municipal Administration & Urban Development Department – Andhra Pradesh, 23 April 2015, اصل کان 14 May 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 31 May 2015۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  10. ↑ "Length of coastline", Ministry of Home Affairs, اصل کان 21 September 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 26 August 2016۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  11. ↑ Martin Haug (1922). Aitareya Brahmana Of The Rigveda. pp. 175. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.104262/page/n175/mode/2up?q=andhras.
  12. ↑ Shimada, Akira (2013). Early Buddhist architecture in context: the great stūpa at Amarāvatī (ca. 300 BCE-300 CE). Brill's Indological library. Lieden; Boston: Brill. ISBN 978-90-04-23283-9. "In the Aitareya Brahmaņa (VII, 18), the Andhras were mentioned together with the Pundras, Sabaras, Pulindas and Mūtibas as Dasyu (non-Aryan tribes) living on the borders of the land"
  13. ↑ Bhandarkar, D. R. (1919). Lectures on the Ancient History of India on the period from 650 to 325 B.C.. University of Calcutta, Calcutta. pp. 14. https://archive.org/details/dli.csl.7014/page/n15/mode/2up?q=andhras.
  14. ↑ Sen 1999172–176.
  15. ↑ A History of the Early Dynasties of AndhraDesa C. 200-625 A.D. : with a map of ancient Andhradesa and Daksinapatna. V. Ramaswami Sastrulu & sons (Madras). 1942. https://archive.org/details/dli.jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZM1k0My/page/3/mode/2up.
  16. ↑ P., Sujatha Varma (30 September 2022), "Ancient stone tools found in Prakasam lead to startling revelations", The Hindu, اصل کان 21 July 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 21 July 2024۔
  17. ↑ IVNP, Prasad (17 November 2023). "Neolithic-age rock art, burial chambers discovered in Prakasam". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html.
  18. ↑ V. D., Mahajan (2016). Ancient India. S. Chand Publishing. pp. 297. ISBN 978-93-5253-132-5. https://books.google.com/books?id=7TJlDwAAQBAJ&dq=Megasthenes+Andhras&pg=PA297.
  19. ↑ "History of Andhra Pradesh". Government of Andhra Pradesh. http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html.
  20. ↑ Akira Shimada (2012). Early Buddhist architecture in context: The great stupa at Amaravati (ca. 300 BCE – 300 CE). BRILL. pp. 33–40. ISBN 978-90-04-23283-9. https://books.google.com/books?id=YweEJsuLNCUC&pg=PA39. Retrieved 14 October 2016.
  21. ↑ "Ananda Buddha Vihara", اصل کان 14 October 2007 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 April 2024۔
  22. ↑ Champahalakshmi, R. "A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions". Frontline (The Hindu). http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm.
  23. ↑ Alla, Chakradhar (1 June 2022). "Impact of writing tools in the evolution of Telugu script". in Chakrabarti, Debkumar. Ergonomics for design and innovation. Lecture Notes in Networks and Systems. 391. Springer. p. 331. doi:10.1007/978-3-030-94277-9_29. ISBN 978-3-030-94276-2. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9. Retrieved 29 July 2024.
  24. ↑ Charles Higham (2009). Encyclopedia of ancient Asian civilizations. Infobase Publishing. p. 299. ISBN 978-1-4381-0996-1. https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA299. Retrieved 6 March 2016.
  25. ↑ Dutt, Sukumar (1988). Buddhist monks and monasteries of India: Their history and their contribution to Indian culture. Motilal Banarsidass. p. 132. ISBN 978-81-20-80498-2. https://books.google.com/books?id=lxRHYFd0fB4C&pg=PA132. Retrieved 29 April 2024.
  26. ↑ "History of Amaravati", crda.ap.gov.in, Government of AP, اصل کان 19 May 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 July 2024۔
  27. ↑ Wolpert, Stanley A. (1989). A new history of India. Oxford University Press. pp. 75, 76. ISBN 978-0-19-505636-5. https://books.google.com/books?id=QSZuAAAAMAAJ&q=Andhra. "Amaravati on the banks of the Krishna, which was later the southeast capital of the Satavahanas, flourished in its trade with Rome, Ceylon, and Southeast Asia, and may well have been the most prosperous city of India during the second century of the Christian era."
  28. ↑ David M. Knipe (2015). Vedic voices: Intimate narratives of a living Andhra tradition. Oxford University Press. pp. 8–9. ISBN 978-0-19-026673-8. https://books.google.com/books?id=8oUSBwAAQBAJ&q=Nagarjuna. Retrieved 24 July 2024.
  29. ↑ Padma, Sree; Barber, Anthony W. (2008). Buddhism in the Krishna river valley of Andhra. SUNY Press. p. 2.
  30. ↑ Davidson, Ronald (2005). Tibetan renaissance. Columbia. pp. 29.
  31. ↑ Warder, Anthony Kennedy (2004). Indian Buddhism. Motilal Banarsidass. pp. 336, 355, 402, 464. ISBN 978-81-208-1741-8. https://books.google.com/books?id=sE8MgUVGNHkC&q=Andhra. "Those of us who have studied the evidence above will prefer to locate this source of most of the Mahāyāna sutras in Andhra. (p. 355) From the internal evidence, it appears that this sutra was written in South India, very likely in Andhra, in which case the country of origin of the Mahāyāna continued in the lead in the development of new ideas in India. (p. 402)"
  32. ↑ Johnson, Todd M.; Grim, Brian J. (2013). The world's religions in figures: An introduction to international religious demography. Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell. p. 36. http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf. Retrieved 2 September 2013.
  33. ↑ Rowland 1967210.
  34. ↑ Subramanian, K. R. (1989). Buddhist remains in Andhra and the history of Andhra between 225 and 610 A.D.. Asian Educational Services. ISBN 978-81-20-60444-5. https://books.google.com/books?id=vnO2BMPdYEoC&q=andhra+ikshvaku&pg=PA82. Retrieved 29 April 2024.
  35. ↑ Sen 1999433.
  36. ↑ "History – Kadapa district", Kadapa district, حاصل ڪيل 25 August 2024۔
  37. ↑ రెడ్డి, తులసీ ప్రసాద్ (22 February 2022). "కడప జిల్లాలోని కలమల్ల శాసనమే తొలి తెలుగు శాసనమా?" (te ۾). BBC News తెలుగు. https://www.bbc.com/telugu/india-60467482.
  38. ↑ Sarma, A. Rajeswara (2009). "Indrapura: The capital city of Vishnukundi dynasty". Proceedings of the Indian History Congress 70: 138–141. ISSN 2249-1937. https://www.jstor.org/stable/44147663. Retrieved 29 April 2024.
  39. ↑ "Welcome to Guntur district official website", اصل کان 27 June 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 31 May 2016۔
  40. ↑ "About Eastern Chalukyas – Official AP state government portal – AP state portal", اصل کان 17 June 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 May 2016۔
  41. ↑ Pollock, Sheldon, ed (19 May 2003). Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia. University of California Press. pp. 393, 397. ISBN 978-0-520-22821-4. https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393. Retrieved 1 June 2023.
  42. ↑ Mamidi, Harikrishna (19 October 2023), "Rise and fall of Kakatiyas, turning point in Indian history", Telangana Today, اصل کان 19 October 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 October 2023۔
  43. ↑ Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar (2004). A History of India. Psychology Press. pp. 181. ISBN 9780415329200. "The Bahmani sultanate of the Deccan: Soon after Muhammad Tughluq left Daulatabad, the city was conquered by Zafar Khan, a Turkish or Afghan officer of unknown descent, had earlier participated in a mutiny of troops in Gujarat."
  44. ↑ Wink, André (2020). The making of the Indo-Islamic world C.700–1800 CE. Cambridge University Press. pp. 87. ISBN 9781108417747. "Finally, and more importantly, the independent Bahmani dynasty of the Deccan was founded in 1348 by Zafar Khan, probably an Afghan who broke away from Delhi with the support of Afghan and Mongol "New Muslims""
  45. ↑ Talbot, Cynthia (2001). Pre-colonial India in practice: Society, region, and identity in medieval Andhra. Oxford University Press. p. 177. ISBN 978-0-19803-123-9. https://books.google.com/books?id=pfAKljlCJq0C.
  46. ↑ "Imperial gazetteer of India, v. 15 1931", Kondaveedu, Digital South Asia Library, ص: 393, اصل کان 13 June 2010 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 October 2009۔
  47. ↑ Durga Prasad, J. (1988). History of the Andhras up to 1565 A. D.. Guntur: P.G. Publisher. pp. 231–235. http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf. Retrieved 27 January 2007.
  48. ↑ Stein, Burton (1989). The new Cambridge history of India: Vijayanagara. Cambridge University Press. p. 88. ISBN 978-0-521-26693-2. https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC&pg=PA1. Retrieved 29 April 2024. ""Controlling numerous villages and many large towns, these powerful chiefs commanded large mercenary armies that were the vanguard of Vijayanagara forces during the sixteenth century.""
  49. ↑ Ramaswamy, Vijaya (2014), "Mapping migrations of South Indian weavers before, during and after the Vijayanagara Period: Thirteenth and eighteenth centuries", ۾ Lucassen, Jan; Lucassen, Leo, Globalising Migration History: The Eurasian Experience (16th–21st Centuries), BRILL, ص: 99, آئي ايس بي اين 978-90-04-27136-4۔
  50. 1 2 3 "Water resources department – History", Water resources department, اصل کان 30 May 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 May 2023۔
  51. ↑ B. A. Saletore (1930). Social and political life in the Vijayanagara Empire Vol II. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.52848. Retrieved 29 April 2024.
  52. ↑ "Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list". 29 March 2022. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece.
  53. ↑ "Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi", UNESCO, اصل کان 17 May 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 22 July 2024۔
  54. ↑ Richards, J. F. (1975). "The Hyderabad Karnatik, 1687–1707". Modern Asian Studies 9 (2): 241–260. doi:10.1017/S0026749X00004996. ISSN 0026-749X.
  55. ↑ Faruqui, At Empire's End 20139–13.
  56. ↑ T., Bhujang Rao (1940). "The ceded districts, the circars, and the Nizam". Triveni Journal. https://trivenijournal.org/CD%20&%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html. Retrieved 20 August 2024.
  57. ↑ "Imperial gazetteer of India v. 24", صص: 339–341, اصل کان 4 June 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 31 May 2023۔
  58. ↑ K., Rajayyan (1970). "British annexation of the Carnatic, 1801". Proceedings of the Indian History Congress 32 (2): 54–62. https://www.jstor.org/stable/44138505. Retrieved 18 July 2024.
  59. ↑ Regani, Sarojini (1988). Nizam-British relations, 1724–1857. Concept Publishing. pp. 130–150. ISBN 978-81-7022-195-1.
  60. ↑ Hope, Elizabeth (1900). General Sir Arthur Cotton, R. E., K. C. S. I.: His life and work. London: Hodder and Stoughton. p. 120. ISBN 978-1444629965. https://archive.org/details/generalsirarthur01hope. Retrieved 26 December 2018. "dowleswaram."
  61. ↑ K., Venkateshwarlu (5 August 2017). "An ambitious plan to revive the Buckingham Canal". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/long-live-the-canal/article19429503.ece.
  62. ↑ "Telegram is dead". The Hindu. 15 July 2013. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/telegram-is-dead/article4915659.ece.
  63. ↑ Peter L. Schmitthenner (2001). Telugu resurgence: C.P. Brown and cultural consolidation in nineteenth-century South India. Manohar. p. 94. ISBN 978-81-7304-291-1. https://archive.org/details/teluguresurgence0000schm.
  64. ↑ John Leonard (1992). "Viresalingam and the idea of Social change in Andhra". in Jones, Kenneth W. Religious controversy in British India. SUNY Press. https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf. Retrieved 6 August 2024.
  65. ↑ "Struggle for Andhra state – AP state portal", اصل کان 15 June 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 July 2020۔
  66. ↑ "Post-independence era, then and now", aponline.gov.in, اصل کان 20 December 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 3 August 2013۔
  67. ↑ "N.T. Rama Rao: A timeline". 28 May 2017. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece.
  68. ↑ "Nagarjuna Sagar Dam", Water resources department, اصل کان 16 April 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 18 July 2024۔
  69. ↑ V., Raghavendra (6 August 2023), "AP-Genco plans capital overhaul of Srisailam right bank powerhouse in phases", The Hindu, اصل کان 9 August 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 July 2024۔
  70. ↑ Human development report 2007 – Andhra Pradesh. Hyderabad: Government of Andhra Pradesh. 2008. pp. 19–32. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/in/human_revelop_report_andhra_pradesh_2007_full_report.pdf. Retrieved 25 August 2024.
  71. ↑ "Hyderabad on the edge; APNGOs meet today". The Hindu. 7 September 2013. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/hyderabad-on-the-edge-apngos-meet-today/article5101666.ece.
  72. ↑ Jayaprakash Narayan (28 October 2013). "A challenge to Indian federalism". https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece.
  73. ↑ "Telangana state formation gazette". The New Indian Express. http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece.
  74. ↑ "Naidu takes oath as Andhra Pradesh CM". The Hindu. 8 June 2014. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece.
  75. ↑ P, Ashish (2 March 2017). "Chief Minister Chandrababu Naidu inaugurates new Andhra Pradesh assembly". India Today. https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02.
  76. ↑ "Jagan Mohan Reddy sworn in as Andhra Pradesh CM". The Hindu. 30 May 2019. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-mohan-reddy-sworn-in-as-andhra-pradesh-cm/article27316397.ece.
  77. ↑ "Jagan rolls out grama and ward volunteer system". The Hindu. 15 August 2019. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece.
  78. ↑ V., Raghavendra (4 April 2022). "Jagan launches 13 new districts of Andhra Pradesh". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/thirteen-new-districts-come-into-existence-in-andhra-pradesh/article65289032.ece.
  79. ↑ "Supreme Court to examine if A.P. can insist on compulsory English medium education". The Hindu. 3 September 2020. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece.
  80. ↑ V, Raghavendra (12 July 2023). "Three capitals case: Supreme Court adjourns hearing of SLP filed by A.P. govt. to December". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece.
  81. 1 2 3 4 5 DOP 20233.
  82. ↑ "Political map of India 1:4000000 (10th edition)", Survey of India, 1 January 2020, اصل کان 10 April 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 16 June 2023۔
  83. 1 2 M.S. Kohli (August 2010). Mountains of India: Tourism, Adventure and Pilgrimage. Indus Publishing, 2014. pp. 36–. ISBN 978-81-7387-135-1. https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC&pg=PA36. Retrieved 4 July 2013.
  84. ↑ "7 offbeat hill stations in Andhra Pradesh that are worth exploring this season", Goindigo, 3 January 2023, اصل کان 9 August 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 April 2024۔
  85. ↑ G., Sudhakar (2012). "18 Seshachalam biosphere reserve". Compendium on Indian biosphere reserves: Progression during two decades of conservation. Ministry of environment and forests, Government of India. pp. 178–183. https://gbpihed.gov.in/PDF/Publication/comp_IBR.pdf. Retrieved 19 August 2024.
  86. ↑ "Arma Konda, India", peakbagger, اصل کان 5 January 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 17 June 2023۔
  87. ↑ DES 2021107.
  88. ↑ "Natural forming – Andhra Pradesh", Niti Ayog, حاصل ڪيل 11 August 2024۔
  89. ↑ D, Kumara Charyulu; D., Moses Shyam; S.P., Wani; KV, Raju KV, "Rythu Kosam: Andhra Pradesh primary sector mission Coastal Andhra region baseline summary report, Research report IDC-13", ICRISAT, حاصل ڪيل 20 August 2024۔
  90. ↑ "Kadapa or Cuddapah basin", Directorate General of Hydrocarbons, اصل کان 26 April 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 2 June 2023۔
  91. ↑ Visakhapatnam hub. Vijayawada: Andhra Pradesh tourism authority. pp. 3–4. https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf. Retrieved 19 August 2024.
  92. ↑ "Gandikota: The stunning Indian gorge that resembles the Grand Canyon", BBC, 5 January 2022, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  93. ↑ Bhattacharjee, Sumit. "Natural world heritage status for Borra Caves sought". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece.
  94. ↑ "Film tourism to boost Kurnool economy". Deccan Chronicle. 3 February 2017. https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html.
  95. ↑ The charming beaches of Andhra Pradesh. AP tourism authority. https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf. Retrieved 12 July 2022.
  96. ↑ "Yanam of Puducherry", Gov.t of Yanam, اصل کان 13 May 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 June 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  97. ↑ "Andhra Pradesh Fact File", Official portal of Andhra Pradesh Government, AP state portal, ص: 2, اصل کان 3 June 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 1 July 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  98. ↑ Chapter 13: Forests and tree resources in states and union territories. 2021. pp. 257–264. https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf. Retrieved 2 June 2023.
  99. 1 2 India state of forest report 2019, Vol II. Forest Survey of India. 2019. pp. 2–12. https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-andhra-pradesh.pdf. Retrieved 22 August 2024.
  100. ↑ "About-us", AP Forest Department, اصل کان 5 June 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 June 2024۔
  101. ↑ "Coringa sanctuary", East godavari district, Government of AP, اصل کان 2 June 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 2 June 2023۔
  102. ↑ "Facts & Figures of NagarjunaSagar Srisailam Tiger Reserve Atmakur Andhra Pradesh", اصل کان 2 February 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 26 January 2014۔
  103. ↑ "The list of wetlands of international importance", The Ramsar convention on wetlands, The Secretariat of the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971), ص: 20, اصل کان 30 May 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 5 June 2014۔
  104. ↑ G., Ravikiran (7 November 2017). "Rain brings back winged visitors". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/rain-brings-back-winged-visitors/article19994754.ece.
  105. ↑ "Forests in AP facts.", AP Forest department, اصل کان 7 May 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 June 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  106. ↑ "Mineral reserves", Mines, Government of Andhra Pradesh, اصل کان 7 December 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 April 2024۔
  107. ↑ "India: 'Massive' uranium find in Andhra Pradesh". New Delhi: BBC World News. 19 July 2011. https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372.
  108. ↑ MOPNG 2023.
  109. 1 2 Britannica (23 April 2024), "Andhra Pradesh", Encyclopædia Britannica, اصل کان 29 April 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 April 2024۔
  110. ↑ M, Rajeevan (2022). IMD Meteorological Monograph: Northeast Monsoon of South Asia. Indian Meteriological department. pp. 5–7. https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf. Retrieved 7 August 2024.
  111. ↑ Ganguly, Nivedita (17 September 2014). "Lambasingi set to become tourist hotspot". The Hindu (Visakhapatnam). http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece.
  112. ↑ "Lambasingi records 2º c". Deccan Chronicle (Visakhapatnam). 16 December 2013. https://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c.
  113. 1 2 DES 202131.
  114. 1 2 "Table C-16 Population by mother tongue: Andhra Pradesh", Registrar General and Census Commissioner of India, اصل کان 12 November 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 4 January 2023۔
  115. ↑ DOP 202316.
  116. ↑ Population in different age group – Census 2011. MHRD. pp. 3. https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf. Retrieved 28 May 2023.
  117. ↑ "Sub-national HDI – area database", Global Data Lab, Institute for Management Research, Radboud University, حاصل ڪيل 16 November 2024۔
  118. ↑ "A.P. has 3,99,84,868 voters, women outnumber men". The Hindu. 5 January 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece.
  119. ↑ "Bill recognising Urdu as second official language passed". The Hindu. 23 March 2022. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bill-recognising-urdu-as-second-official-languagepassed/article65252966.ece.
  120. ↑ Indian readership survey 2019 Q4. IRS. 2020. p. 20. https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf. Retrieved 27 May 2023.
  121. ↑ "Census of India – Religious Composition", Government of India, Ministry of Home Affairs, اصل کان 13 September 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 August 2015۔
  122. ↑ "Population by religion – Andhra Pradesh", Registrar General and Census Commissioner of India, 2011, اصل کان 28 May 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 4 January 2023۔
  123. ↑ APTDC 2018.
  124. ↑ APTDC 201918–25.
  125. ↑ "SC list – Andhra Pradesh", Department of Social Justice and Empowement, حاصل ڪيل 25 August 2024۔
  126. ↑ "ST list", Ministry of Tribal Affairs, حاصل ڪيل 25 August 2024۔
  127. ↑ "State/UT-wise Number of Entries in the Central List of OBCs (as on 12.04.2018", Department of Social Justice and Empowerment, 12 April 2018, حاصل ڪيل 25 August 2024۔
  128. ↑ "Andhra Pradesh Chief Minister to release second tranche of YSR EBC Nestham on April 12". The Hindu. 11 April 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-chief-minister-to-release-second-tranche-of-ysr-ebc-nestham-on-april-12/article66725268.ece.
  129. ↑ "Andhra Pradesh Chief Minister releases ₹536.77 crore aid for women under Kapu Nestham scheme in A.P.". The Hindu. 16 September 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chief-minister-releases-53677-crore-aid-for-women-under-kapu-nestham-scheme-in-andhra-pradesh/article67314648.ece.
  130. ↑ ڀارت ۾ ميوزيم جي ڊائريڪٽري. ثقافت واري وزارت، ڀارت حڪومت. 2023. pp. 1-29. https://indianculture.gov.in/flipbook/217293.
  131. ↑ Seth & Sadiya 2023.
  132. ↑ "Archaeological museum, Amaravati – Archaeological Survey of India", Asi.nic.in, اصل کان 29 September 2011 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 August 2010۔
  133. ↑ Tourist Guide to Andhra Pradesh. Sura Books. p. 36. ISBN 978-81-747-8176-5. https://books.google.com/books?id=E4l78qG3TkAC&dq=Mangalagiri+Sarees&pg=PA36. Retrieved 24 January 2016.
  134. ↑ Seth & Sadiya 202318, 1.19.
  135. ↑ "Alphabetical list of monuments – Andhra Pradesh", Archaeological Survey of India, اصل کان 30 November 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 24 May 2023۔
  136. 1 2 3 4 5 Annual report 2021-22 Intellectual property India. The Office of the controller general of patents, designs and geographical indications, Government of India. 2022. pp. 76. https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf. Retrieved 30 May 2023.
  137. ↑ "Indian Dhoti", Indian Mirror, اصل کان 29 July 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 3 January 2021۔
  138. ↑ Boulanger, Chantal (1997). Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping. New York: Shakti Press International. ISBN 978-0-966-14961-6.
  139. ↑ Lynton, Linda (1995). The Sari. New York: Harry N. Abrams, Incorporated. ISBN 978-0-810-94461-9.
  140. ↑ C. Monahan, Susanne; Andrew Mirola, William; O. Emerson, Michael (2001). Sociology of Religion. Prentice Hall. p. 83. ISBN 978-0-130-25380-4.
  141. ↑ "'Lehnaga choli' back in vogue in Bengaluru this Diwali", Onmanorama, 13 November 2020, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  142. ↑ "Kalamkari: Craft of the matter". 24 August 2015. http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155.
  143. ↑ APTDC 201954–63.
  144. ↑ "Andhra cuisine: A symphony of spices", Indianculture.gov.in, اصل کان 29 May 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 May 2023۔
  145. ↑ APTDC 201960-62.
  146. ↑ Naidu, T. Appala. "Bandar laddu gets GI tag". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece.
  147. ↑ Pandippedi & Mantripragada 192842–49.
  148. ↑ Gopavaram, Padmapriya; Subrahmanyam, Korada (2011). "1". A comparative study of Andhrasabdachintamani and Balavyakaranam. Hyderabad: University of Hyderabad.
  149. ↑ Pandippedi & Mantripragada 192864.
  150. ↑ Pandippedi & Mantripragada 192899.
  151. ↑ Shaw, Padmaja (5 November 2019). "Celebrated Professor harassed for identifying 17th-century social reformer as 'Sudra'". The Wire. https://thewire.in/caste/andhra-professor.
  152. ↑ Proceedings of the Andhra Pradesh oriental conference, first session, Andhra Saraswathi Parishat, Hyderabad, May 1977. The Conference. 1979. p. 131. https://books.google.com/books?id=HhlUAAAAYAAJ. Retrieved 2 June 2023. "Kalagnana is a special type of discipline very popular in Andhra Desa because of the famous Kalagnanam of Sri Potuluri Veerabrahmendhra swami written in Telugu. It forecasts many incidents which are proved to be correct by the posterity."
  153. ↑ Yogendra K. Malik (1981). South Asian intellectuals and social change: A study of the role of vernacular-speaking intelligentsia. Heritage. p. 314. ISBN 978-08-364-0825-6. https://books.google.com/books?id=5ZvZAAAAMAAJ. Retrieved 29 April 2024. "A later poet similar to Vemana was Potuluri Veerabrahmendhra swami, popularly known as Brahmamgaru"
  154. ↑ D. 197680.
  155. ↑ D. 197688.
  156. ↑ GK, Subbarayudu; C, Vijayasree (1996). "Twentieth-century Telugu literature". in Nalini Natarajan. Handbook of twentieth-century literatures of India.. Greenwoord press. https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/. Retrieved 30 May 2023.
  157. ↑ Fergusson, James (1997). History of Indian and Eastern Architecture (3rd ed.). New Delhi: Low Price Publications. p. 309.
  158. ↑ Ching, Francis D.K. (2007). A Global History of Architecture. New York: John Wiley and Sons. p. 762. ISBN 978-0-471-26892-5.
  159. ↑ Ching, Francis D.K. (1995). A Visual Dictionary of Architecture. New York: John Wiley and Sons. p. 253. ISBN 978-0-471-28451-2.
  160. ↑ S.R. Balasubrahmanyam (1975). Middle Chola Temples. Thomson Press. pp. 16–29. ISBN 978-9-060-23607-9.
  161. ↑ Neela, N.; Ambrosia, G. (April 2016). "Vimana architecture under the Cholas". Shanlax International Journal of Arts, Science & Humanities 3 (4): 57. ISSN 2321-788X. https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf. Retrieved 5 July 2019.
  162. ↑ Bhardwaj 1998295.
  163. ↑ A.D., Rangarajan (1 March 2022). "Ornate sculptures delight visitors at SVITSA expo". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ornatesculptures-delight-visitors-at-svitsa-expo/article65143784.ece.
  164. ↑ T., Sudhakar (5 October 2014). "Institute of traditional sculpture, ancient architecture at Tirupati". دي نيو انڊين ايڪسپريس. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2014/Oct/05/institute-of-traditional-sculpture-ancient-architecture-at-tirupati-668114.html.
  165. ↑ "The 'manduva logili' homes of Andhra Pradesh". دي هندو. 17 September 2017. https://www.thehindu.com/real-estate/the-manduva-logili-homes-of-andhra-pradesh/article19682124.ece.
  166. ↑ "دُرگي پٿر جي دستڪاري", Cesdeva, اصل کان 4 December 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 December 2013۔
  167. ↑ "لئڪر واريون رانديڪا", Lepakshi handicrafts, اصل کان 30 May 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 May 2023۔
  168. ↑ Ragini Devi 199067.
  169. ↑ Kuppuswami, Gowri; Hariharan, M. (1982). ڏکڻ ڀارت ۾ ڀجن جي روايت. New Delhi: Sangeet Natak Academy. https://archive.org/details/dli.ministry.10217/page/36/mode/1up.
  170. ↑ Ragini Devi 199075.
  171. ↑ D., Surendra Kumar (11 September 2022). "22 سالن جي ڇوڪري سَنّنائي وسيلي پنهنجي والد جي ورثي کي زندهه رکي ٿي". دي نيو انڊين ايڪسپريس. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2022/Sep/11/22-year-old-keeps-her-fathers-legacy-alive-through-sannai-2497014.html.
  172. ↑ Thoomati Donappa. Telugu harikatha sarvasvam. OCLC 13505520.
  173. ↑ "بُرّاکٿا", The Andhra Pradesh Shilparamam Arts, Crafts & Cultural Society, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  174. ↑ "‘نندي ناٽڪوٽسَوم’ آنڌرا پرديش ۾ دلچسپ ناٽڪن سان شروع". دي نيو انڊين ايڪسپريس. 24 December 2023. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html.
  175. ↑ Gurujada, Venkata Apparao (2007). ڇوڪريون وڪرو لاءِ: نوآبادي ڀارت مان هڪ ناٽڪ. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34899-9. https://books.google.com/books?id=pC8XkT8pGtAC. Retrieved 21 August 2024.
  176. ↑ Gudipoodi, Srihari (27 September 2012). "لا زوال طنزنگار جي ياد". دي هندو. https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece.
  177. ↑ Reddem, Appaji (5 March 2022). "ڇا تيلگو سينما لاءِ منظر بدلجڻ وارو آهي؟". دي هندو. https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece.
  178. ↑ M. L., Narasimham (7 November 2010). "ستي ساوِتري (1933)". دي هندو. https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/SATI-SAVITHRI-1933/article15677207.ece.
  179. ↑ Bhagwan Das Garg (1996). So many cinemas: the motion picture in India. Eminence Designs. p. 86. ISBN 978-81-900602-1-9. https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon. Retrieved 17 February 2017.
  180. ↑ Ramakrishnan, Sathyalaya (11 September 2010). "معزز ‘ڦالڪي’ انعام بزرگ فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو کي ڏنو ويو". Asian Tribune. http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu.
  181. ↑ Gopinath, Rajendran (24 August 2022). "ياد رهڻ جهڙي آواز". دي نيو انڊين ايڪسپريس. https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2022/Aug/24/a-voice-to-remember-2490667.html.
  182. ↑ "آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ 95هين اڪيڊمي اوارڊز ۾ بهترين اصل گيت؛ ايم. ايم. ڪيراوڻي اسٽيج تي ڀارت لاءِ ترانو ڳايو". دي انڊين ايڪسپريس. 13 March 2023. https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/.
  183. ↑ "آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ بهترين اصل گيت کٽي ويو". BBC News. 13 March 2023. https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389.
  184. ↑ "فلمي مرڪز: وِزاگ تي ٻيهر ڌيان". دي هانس انڊيا. 17 February 2022. https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641.
  185. ↑ Ganguli, Nivedita (12 January 2023). "آنڌرا پرديش ۾ سنڪراني جا تہواري ذائقا". https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece.
  186. ↑ "آنڌرا پرديش جا ميلو ۽ ميلا", AP Tourism, اصل کان 7 July 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 5 October 2023۔
  187. ↑ "رمضان جي موقعي تي خاص نمازون". 8 July 2016. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece.
  188. ↑ "روٽيلا پنڊوگا لاءِ تياريون مڪمل". http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640.
  189. ↑ "سموري رياست ۾ گڊ فرائيڊي ملهايو ويو". دي هندو. 26 March 2016. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece.
  190. ↑ "ايسٽر خوشي ۽ جوش سان ملهايو ويو". ديڪڪن ڪرانيڪل. 10 April 2023. https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html.
  191. ↑ "ڪرسمس جي جشن ۾ شانداري". دي هندو. 26 December 2014. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece.
  192. 1 2 "پارلياماني ۽ اسيمبلي حلقن جي حد بندي جو حڪم، 2008", ڀارت جي چونڊ ڪميشن, صص: 16–28, اصل کان 5 October 2010 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 October 2014۔
  193. ↑ "جائزو", آنڌرا پرديش قانون ساز اداري جي ويب سائيٽ, آنڌرا پرديش جي حڪومت, اصل کان 19 May 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 23 May 2015۔
  194. ↑ باب اول، ڀارت جو آئين, ڀارت جي حڪومت, June 2015, ص: 5, حاصل ڪيل 1 May 2024۔[مئل ڳنڍڻو]
  195. ↑ درگا داس باسو (2011). ڀارت جي آئين جو تعارف (22 ed.). يونيورسٽي آف مِشيگن. pp. 241, 245. ISBN 978-81-8038-559-9.
  196. ↑ "آنڌرا پرديش جون چونڊون: سياسي طور بااثر ذاتين کي غيرمحفوظ سيٽن ۾ وڏو حصو مليو". دي هندو. 4 April 2024. https://www.thehindu.com/elections/andhra-pradesh-assembly/ap-elections-politically-influential-castes-get-a-lions-share-in-unreserved-seats/article68025222.ece.
  197. ↑ G.V.R., Subba Rao (12 June 2024). "چندرابابو نائڊو آنڌرا پرديش جي وزيراعليٰ طور حلف کنيو". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece.
  198. ↑ Minhaz, Ayesha (11 June 2024), "ٽي ڊي پي-جي ايس پي-بي جي پي جو طاقتور اتحاد آنڌرا پرديش جي سياست ۾ وڏي تبديليءَ جو اشارو", فرنٽ لائين, اصل کان 9 August 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 15 June 2024۔
  199. ↑ "پوليس جي آءِ ايس", آنڌرا پرديش اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر, حاصل ڪيل 24 August 2024۔
  200. ↑ Gilai, Harish (5 December 2023). "2022ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ واڌ، اين سي آر بي جي انگن موجب". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/crimes-against-women-and-children-rise-in-andhra-pradesh-in-2022-says-ncrb-data/article67607773.ece.
  201. ↑ "سرڪاري اختيارين جون ذميواريون – عدالتي کاتي جو دستورالعمل", آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ, 1 November 2023, حاصل ڪيل 24 August 2024۔
  202. ↑ "رائلسيما جو جنم". دي هندو. 21 May 2016. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/the-birth-of-rayalaseema/article5948111.ece.
  203. ↑ "آنڌرا پرديش: قدرتي وسيلا گهڻا هجڻ باوجود اتر آنڌرا ۾ ترقي نه ٿي سگهي، مختلف پارٽين جا اڳواڻ چون ٿا". 7 January 2023. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece.
  204. ↑ "آنڌرا پرديش ضلعي ٻيهر تنظيم: نوان نوان...", آنڌراجيئوٿي (ٻولي ۾ تيلوگو), 31 ڊسمبر 2025, حاصل ڪيل 10 فيبروري 2026۔
  205. ↑ DOP 2023431.
  206. ↑ ماهوار بليٽن. پنچایت راج واري وزارت، ڀارت حڪومت. 2022. pp. 3. https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf. Retrieved 3 June 2023.
  207. ↑ DOP 202318.
  208. 1 2 "آنڌرا پرديش (ڀارت): رياست، وڏا شهري گڏجاڻا ۽ شهر – آباديءَ جا انگ، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب ڄاڻ", سٽي پاپيوليشن, اصل کان 21 October 2018 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 September 2020۔
  209. ↑ {{cite news |last1=India |first1=The Hans |title=Guntur urban divided into east, East mandals |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-03-31/Guntur-urban-divided-into-east-East-mandals/370772 |accessdate=26 April 2019 |work=www.thehansindia.com |date=31 March 2018 |location=Guntur}
  210. ↑ "اناڪاپلّي ۽ ڀيملي ميونسپلٽين جو ضم ٿيڻ". دي هندو. 17 August 2017. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gvmc-wards-up-from-72-to-81/article19505492.ece.
  211. 1 2 "آنڌرا پرديش بجيٽ جو تجزيو 2023–24", پي آر ايس انڊيا, اصل کان 28 May 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 28 May 2023۔
  212. ↑ "آنڌرا پرديش ۾ رجسٽريشن ۽ اسٽامپس کاتي مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ". دي هندو. 2 December 2022. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece.
  213. ↑ "مالي سال 2021–22ع ۾ آنڌرا پرديش حڪومت جو قرض ₹3.89 لک ڪروڙ تائين پهتو". بزنس لائين (چينئي). 13 March 2022. https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece.
  214. ↑ ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل (2023). ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل جي رپورٽ – رياستي ماليات جي آڊٽ رپورٽ (سال ختم 31 مارچ 2022). pp. 33.
  215. ↑ "Andhra Pradesh Legislative Assembly", اصل کان 1 April 2005 تي آرڪائيو ٿيل۔ اڻڄاتل پيراميٽر |deadurl= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  216. ↑ "DELIMITATION OF PARLIAMENTARY AND ASSEMBLY CONSTITUENCIES ORDER, 2008", Election Commission of India, صص: 16–28, 5 October 2010 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 October 2014۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  217. ↑ "Overview", AP Legislature, Government of Andhra Pradesh, 19 May 2015 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 23 May 2015۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  218. ↑ "The Hindu, November 25, 2012". Chennai, India. 25 November 2012. http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece. Retrieved 20 December 2013.
  219. ↑ "The Hindu, on the election and Presidency". Chennai, India. 15 June 2012. http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true. Retrieved 20 December 2013.
  220. ↑ M, Sambasiva Rao (16 March 2023). "آنڌرا پرديش گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.22٪ واڌ درج ڪئي". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece.
  221. ↑ "2005–06ع کان پوءِ ڀارت ۾ گهڻ-پاسو غربت", نيتي آيوگ, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  222. ↑ "جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع ۾ گريجوئيٽس ۾ بيروزگاري 13.4٪ تائين گهٽ ٿي". دي هندو. 17 December 2023. https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece.
  223. ↑ Raghavendra, V. (2025-01-31). "معاشي سروي: آنڌرا پرديش زراعت ۽ ساڳين شعبن ۾ 8.80٪ سي اي جي آر سان “اڳواڻ ڪارڪردگي”" (en-IN ۾). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/economic-survey-andhra-pradesh-leading-performer-with-880-cagr-in-agriculture-and-allied-sectors/article69164646.ece.
  224. ↑ DES 2021vii (Executive summary).
  225. ↑ DES 20219.
  226. ↑ DES 2021110-113.
  227. ↑ DES 20216.
  228. ↑ "اتحاد ٿيل اي پي زرعي برآمدات ۾ ٻئي نمبر تي رهيو". دي هندو (Vijayawada). 17 January 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece.
  229. ↑ "بنگاناپلي آم کي آخرڪار جي آءِ ٽئگ ملي ويو". ديڪّن ڪرونڪل. 4 May 2017. https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html.
  230. ↑ "پهريئين مرحلي ۾ 195 ريٿو ڀروسو ڪيندر تيار". دي هندو. 19 February 2020. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece.
  231. ↑ Deekshitula, Subrahmanyam (1 July 2024). "آر بي ڪي جو نالو بدلائي “ريٿو سيوا ڪيندر” رکيو ويو". دي هانس انڊيا. https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/rbks-renamed-as-rythu-seva-kendras-888407.
  232. ↑ "ريٿو ڀروسو ڪيندر وڏي ڪاميابي، اي پي زرعي وزير". دي هندو. 26 February 2023. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece.
  233. ↑ Jebaraj, Priscilla (21 February 2021). "دي هندو وضاحت ڪري ٿو | ڀارت کي قطعي زمين ٽائيٽلنگ ڇو گهرجي؟". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece.
  234. ↑ "ڪئبنٽ اي پي لينڊ ٽائيٽلنگ ايڪٽ رد ڪرڻ جي منظوري ڏني، نئين مفت واري واري پاليسي به منظور". دي هندو. 16 July 2024. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/cabinet-gives-its-nod-for-repeal-of-ap-land-titling-act-ratifies-new-free-sand-policy/article68410871.ece.
  235. ↑ Tenant Farmers Study Report 2022 Andhra Pradesh. Rythy Swarajya Vedika. 2022. https://www.im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final%281%29.pdf. Retrieved 19 July 2024.
  236. ↑ Annual survey of industries. DES, GOAP. 2020. https://des.ap.gov.in/jsp/social/ASI2019-20.pdf. Retrieved 26 May 2023.
  237. ↑ "Wayback Machine", vsez.gov.in, اصل کان 01 مئي 2025 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 24 نومبر 2025۔
  238. ↑ "SEZs in Andhra Pradesh", APIIC (ٻولي ۾ انگريزي), حاصل ڪيل 24 نومبر 2025۔
  239. ↑ Bhattacharjee, Sumit (14 March 2023). "ڀارت ۾ ٻيڙو سازي جي 75 ورهين جي تاريخ". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/sailing-through-the-75-year-history-of-shipbuilding-in-india/article66614566.ece.
  240. ↑ "Auto, automobiles & EV", APEDB, اصل کان 26 May 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 26 May 2023۔
  241. ↑ DOP 20239.
  242. ↑ "Ravva Oil and Gas Field", Offshore technology, 18 August 2011, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  243. ↑ MOPNG 202330-33.
  244. ↑ "List of S&T organisations", India science, technology and innovation, Vigyan Prasar, Department of science and technology, Government of India, اصل کان 20 June 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 June 2023۔
  245. ↑ "SHAR", اصل کان 9 August 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 15 May 2024۔
  246. ↑ DOP 202329.
  247. ↑ "گهريلو سياحن جي آمد ۾ اي پي ٽيون، تلنگانا ڇهون نمبر". 5 December 2022. https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html.
  248. ↑ "آنڌرا پرديش جو آءِ ٽي برآمدات ۾ حصو 0.2٪ کان گهٽ، يونين وزير". دي هندو. 5 April 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece.
  249. ↑ DOP 2023168.
  250. ↑ DOP 2023173.
  251. ↑ DOP 2023176.
  252. ↑ Goyal, Shikha (10 February 2022), "1853 کان اڄ تائين ڀارتي ريلوي جي تاريخ", Jagranjosh, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  253. ↑ "وجياواڊا – تاريخي پسمنظر", Digitalscr, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  254. ↑ ڀارتي ريلوي ساليانو ڪتاب 2021–22. Indian Railways. 2022. pp. 62. https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf. Retrieved 19 May 2023.
  255. ↑ "ڀارتي ريلوي نقشو (ڳولهي سگهڻ وارو)", انڊين ريلوي, اصل کان 30 April 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 April 2024۔
  256. ↑ "رياست وار رستن جا ڪلوميٽر", South Central Railway, اصل کان 7 May 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 23 April 2017۔
  257. ↑ "اوڀر-سامونڊي ريلوي جون ڊويزنون", East coast railway, اصل کان 28 March 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 24 April 2023۔
  258. ↑ "ڏکڻ-اولهه ريلوي – ڊويزنون", South Western railway, اصل کان 24 April 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 24 April 2023۔
  259. ↑ IR 20225.
  260. ↑ IR 202229.
  261. ↑ "ڪيٽيگري وار اسٽيشنن جو انگ ڏيکاريندڙ بيان", South Central Railway, اصل کان 28 January 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 23 April 2017۔
  262. ↑ "وِزاگ کي سڀ کان صاف ريل اسٽيشن قرار". دي هندو. 18 May 2017. ISSN 0971-751X. http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece.
  263. ↑ Bhattacharjee, Sumit. "Hidden 100 – 58 سرنگهون، 84 پل: اراڪو واديءَ ۾ ڀليڪار". دي هندو. http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece.
  264. ↑ "ڪئبنٽ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون جي منظوري ڏني", Press Information Bureau, اصل کان 2 April 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 12 February 2022۔
  265. ↑ B, Madhu Gopal (28 December 2021). "نئين ريلوي زون ۾ ديرون مسئلو بڻيل". https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece.
  266. ↑ "Tirupati International Airport", Tirupati urban development authority, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  267. ↑ "Visakhapatnam Airport Advertising", Gingermediagroup, 22 May 2024, حاصل ڪيل 22 August 2024۔
  268. ↑ "Air Deccan takes off finally". The Times of India. 11 October 2003. https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/air-deccan-takes-off-finally/articleshow/227312.cms.
  269. ↑ DOP 2023180-183.
  270. ↑ "پُٽاپرتھي هوائي اڏو هنگامي لئنڊنگن ۾ سهولت ڏيندو؛ سيڪيورٽي وڌيڪ مضبوط ڪئي ويندي". Deccan Chronicle. 25 July 2021. https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html.
  271. ↑ "ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو 2025ع تائين تيار ٿي ويندو: آنڌرا پرديش جي صنعتن واري وزير گڊيواڊا اَمرناتھ". دي هندو. 16 December 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece.
  272. ↑ Boda, Tarun (21 March 2022). "اي پي هوائي اڏن تي گهريلو مسافرن جي آمد ۾ 60٪ ٽپو". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece.
  273. ↑ DOP 2023183.
  274. ↑ "وشاکاپٽنم بندرگاهه 7 آڪٽوبر تي 90 ورهين جو ٿيندو". دي هندو. 6 October 2023. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/visakhapatnam-port-turning-90-on-october-7/article67388936.ece.
  275. ↑ Patnaik, Santosh (25 May 2015). "گنگاورم بندرگاهه جلد گنجائش ٻيڻي ڪندو". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gangavaram-port-to-double-capacity-soon/article7242475.ece.
  276. ↑ G, Naga Sreedhar (28 April 2024). "آنڌرا پرديش بندرگاهن تي ٻڌل واڌ ۾ سيڙپڪاري ڪري ٿو". Business Line. https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece.
  277. ↑ V., Raghavendra (17 August 2023). "آنڌرا پرديش ۾ تعمير هيٺ بندرگاهن ۽ مڇيگيري لنگرن تي ڪم تيزيءَ سان جاري". https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece.
  278. 1 2 DOP 2023189.
  279. ↑ DOP 2023186.
  280. 1 2 پريس رليز نمبر 54/2024. نئين دهلي: ڀارت جي ٽيليڪام ريگيوليٽري اٿارٽي. 20 August 2024. pp. 16–17. https://trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.54of2024_0.pdf. Retrieved 21 August 2024.
  281. ↑ "آنڌرا پرديش ۾ موبائل ٽاور", راجيا سڀا, 8 December 2023, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  282. ↑ "آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ واڌ لاءِ تيار: گوتم ريڊي". دي هندو. 4 May 2022. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-state-fibernet-limited-is-poised-for-growth-says-goutham-reddy/article65381371.ece.
  283. ↑ DOP 2023204.
  284. ↑ DOP 2023195.
  285. ↑ "Home page", Water resources department, Government of Andhra Pradesh, حاصل ڪيل 19 July 2024۔
  286. ↑ "Andhra Pradesh projects information", Water resources department, Government of Andhra Pradesh, اصل کان 23 February 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 July 2024۔
  287. ↑ DOP 2023136.
  288. ↑ "Polavaram Project", Water resources department, Government of Andhra Pradesh, اصل کان 5 July 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 July 2024۔
  289. ↑ "Dam design review panel approves repairs to Polavaram diaphragm wall damaged in Godavari floods". 5 March 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece.
  290. ↑ "Excavation works of Poola Subbaiah Veligonda Project's tunnel two completed in Andhra Pradesh, says official". دي هندو. 24 January 2024. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece.
  291. ↑ S., Nagaraja Rao (19 November 2023), "Andhra Pradesh: Two years on, Annamayya project still awaits design approval", دي نيو انڊين ايڪسپريس, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  292. ↑ "Explained : The Telangana- Andhra Pradesh water dispute". 23 May 2023. https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece.
  293. ↑ Power development in Andhra Pradesh (Statistics) 2021–22. 2022. pp. 1–2. https://aptransco.co.in/pds-fy2021-22-final.pdf. Retrieved 29 April 2024.
  294. ↑ M., Sambasiva Rao (9 July 2024). "White Paper on A.P. power sector reveals ₹1.29 lakh crore burden on govt.". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece.
  295. ↑ Health dossier 2021 : Reflections on key health indicators – Andhra Pradesh. New Delhi: National health systems resource centre. 2021. pp. 6–13. https://nhsrcindia.org/sites/default/files/practice_image/HealthDossier2021/Andhra%20Pradesh.pdf.
  296. ↑ Vanam, Jwala Narasimha Rao (4 July 2022). "108 & 104 totally dissimilar services". دي هانس انڊيا. https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732.
  297. ↑ Sridhar, G. Naga (18 December 2023). "AP increases YSR Aarogyasri free treatment limit to ₹25 lakh". Business Line (Chennai). https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece.
  298. ↑ Singh, P.; Powell, A. C. (2022). "Utilization trends of a government-sponsored health insurance program in South India: 2014 to 2018". Value in Health Regional Issues 27: 82–89. doi:10.1016/j.vhri.2021.02.007. PMID 34844063.
  299. ↑ Apparasu, Srinivasa Rao (22 May 2024). "No free treatment for Arogyasari patients in Andhra". هندستان ٽائمز. https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html.
  300. ↑ International Institute for Population Sciences (IIPS) and ICF (2021). National family health survey (NFHS-5), India, 2019–21: Andhra Pradesh. Mumbai: IIPS. http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf. Retrieved 2 June 2023.
  301. ↑ SLBC meeting 223 Data Sheets. 2023. https://www.slbcap.nic.in/pages/SLBC%20Meetings/Data%20Sheets_223.pdf.
  302. ↑ "Will the Telangana HC ruling change fortunes for Andhra microfinance sector?". The Economic Times. 31 October 2023. https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751.
  303. ↑ "School education department", Rashtriya Madhyamik Shiksha Abhiyan, Hyderabad: School Education Department, Government of Andhra Pradesh, 26 March 2015, اصل کان 19 March 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 June 2019۔
  304. ↑ Nandam, Naresh (28 September 2021). "Ongole : Future of poor students hangs in balance as govt absorbs aided staff". دي هانس انڊيا. https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426.
  305. ↑ Yallampalli, Vaikuntham (1982). Education and social change in South India: Andhra, 1880–1920. Madras: New era publications. p. 14. https://books.google.com/books?id=P_U5AAAAMAAJ&q=%22aided+schools%22. Retrieved 26 August 2024.
  306. ↑ "UDISE plus dashboard", Department of School education and literacy, حاصل ڪيل 9 August 2024۔
  307. ↑ Rao, Umamaheswar (26 July 2023). "63% class V pupils can't read class II text in AP: ASER 2022". دي ٽائمز آف انڊيا. https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/63-class-v-pupils-cant-read-class-ii-text-in-ap-aser-2022/articleshow/102121592.cms.
  308. ↑ Rajulapudi, Sreenivas (22 April 2024). "86.69% students pass SSC examinations in Andhra Pradesh, 2,803 schools record 100% results". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece.
  309. ↑ "Girls outperform boys by over 6% in SSC exams in Andhra Pradesh". 6 May 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece.
  310. ↑ P., Sujatha Verma (12 April 2024). "Girls outperform boys in Intermediate Public Examination in Andhra Pradesh". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece.
  311. ↑ "Girls dominate boys in AP Intermediate 1 & 2 results". Deccan Chronicle. 27 April 2023. https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html.
  312. ↑ DOP 202312.
  313. ↑ P., Sujatha Varma (4 October 2023). "New pattern of exam awaits students of CBSE-affiliated government schools in A.P.". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/new-pattern-of-exam-awaits-students-of-cbse-affiliated-government-schools-in-ap/article67379529.ece.
  314. ↑ "Andhra schools' transition from Telugu to English medium has roots in the far past". 19 May 2022. https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/.
  315. ↑ Program appriasal document -SALT. World Bank. 20 May 2021. https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf. Retrieved 25 April 2023.
  316. ↑ DOP 202313-14.
  317. ↑ Annual report 2021-22. New Delhi: AICTE. 2022. p. 121. https://www.aicte-india.org/sites/default/files/AR/AICTE_Annual%20Report_2022_English.pdf. Retrieved 26 August 2024.
  318. ↑ "Andhra Pradesh state council of higher education releases schedule of common entrance tests". دي هندو. 1 May 2024. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-state-council-of-higher-education-releases-schedule-of-common-entrance-tests/article68128933.ece.
  319. ↑ Laxmi, Pranathi (23 December 2023). "APSSDC empowers 1.35 lakh youth through skill training". Deccan Chronicle. https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241223/apssdc-empowers-135-lakh-youth-through-skill-training.html.
  320. ↑ UGC 2021100.
  321. ↑ "Old-timers recollect glorious days of AU". دي هندو. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece.
  322. ↑ "Statistical profile of universities in Andhra Pradesh", Andhra Pradesh State Council of Higher Education, اصل کان 22 December 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 13 May 2017۔
  323. ↑ "Rajiv Gandhi University of Knowledge Technologies", Rgukt.in, اصل کان 7 October 2011 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 8 October 2011۔
  324. ↑ "Dr. N.T.R University of Health Sciences (NUHS)", Department of health, medical and family welfare, Government of Andhra Pradesh, اصل کان 27 February 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 9 August 2024۔
  325. ↑ Bhattacharjee, Sumit (2 June 2023). "A.P. Spotlight | The slow descent of state-run varsities into oblivion in Andhra Pradesh". https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece.
  326. ↑ "NIRF Rankings: only two institutions from Andhra Pradesh figure in top 100 educational institutions". دي هندو. 5 June 2023. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece.
  327. ↑ UGC 202193.
  328. ↑ Transforming industrial training institutes. Niti Ayog. 2023. pp. 30. https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf. Retrieved 17 June 2023.
  329. ↑ B, Deenadhayalu (5 June 2021). "Public library system in Andhra Pradesh: An overview". Library Philosophy and Practice (University of Nebraska – Lincoln). https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&context=libphilprac. Retrieved 19 June 2023.
  330. ↑ "This 100-year-old library loses its patrons as Internet spreads reach". دي نيو انڊين ايڪسپريس. 31 December 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html.
  331. ↑ "Digital libraries yet to materialise despite funding". دي هانس انڊيا. 19 November 2022. https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781.
  332. ↑ پريس اِن انڊيا 2020–21 باب 9: رياستن ۽ يونين علائقن ۾ پريس. آر اين آءِ. 2021. p. 524. https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf. Retrieved 27 May 2023.
  333. ↑ Dudekula, Dastagiri; KVN, Rajeswara Rao; Kopparthi, Adisesu (2018). "آندھرا پرديش ۽ تيلنگانا رياستن ۾ تيلگو اخبارون ۽ رسالا: هڪ اڀياس". انٽرنيشنل جرنل آف لائبريري اينڊ انفارميشن اسٽڊيز 8 (4). ISSN 2231-4911. https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf. Retrieved 19 June 2023.
  334. ↑ "گهڻي گردش وارين روزانين، هفتيوارين ۽ رسالن جي فهرست (مختلف ٻولين ۾)", آڊٽ بيورو, اصل کان 8 April 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 8 March 2023۔
  335. ↑ KT, Naheem; M, Saraswati Rao (2017). "تيلگو خبرن جي ويب سائيٽن جو ويبوميٽرڪ تجزيو: اليڪسا انٽرنيٽ ذريعي جائزو". انٽرنيشنل جرنل آف ڊجيٽل لائبريري سروسز 7 (2). ISSN 2250-1142.
  336. ↑ "بي بي سي تيلگو خبرن جي ويب سائيٽ شروع ڪندو". دي هندو. 10 December 2016. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece.
  337. ↑ "بي بي سي نيوز تيلگو: هڪ سال... ڪجهه تجربا" (te ۾). بي بي سي. 2 October 2018. https://www.bbc.com/telugu/india-45719172.
  338. ↑ "آندھرا پرديش: ميڊيا هائوسز وچ ۾ ڇڪتاڻ سياسي رنگ اختيار ڪري وئي". هندوستان ٽائيمز. 27 April 2023. https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html.
  339. ↑ "آندھرا پرديش حڪومت طرفان ميڊيا کي وارننگ: ڇا اهو ذاتي رقابت آهي؟". 21 October 2019. https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295.
  340. ↑ "ٽي وي اشتهارن ۽ اسڪرولز جي نشر لاءِ منظور ڪيل شرحون", آءِ پي آر، آندھرا پرديش حڪومت, اصل کان 26 March 2023 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 May 2023۔
  341. ↑ "موجوده آءِ اي آر اسٽيشنون", آل انڊيا ريڊيو, 1 April 2019, اصل کان 22 February 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 4 May 2024۔
  342. ↑ "15.08.2022 تائين هلندڙ خانگي ايف ايم ريڊيو اسٽيشنن جا تفصيل", وزارتِ اطلاعات و نشريات، حڪومتِ هند, 15 August 2022, اصل کان 16 June 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 4 May 2024۔
  343. ↑ India, The Hans (2 July 2018), "روايتي راندين بابت اجلاس پورو ٿيو", دي هنس انڊيا, اصل کان 9 August 2024 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 August 2023۔
  344. ↑ Ganguly, Nivedita (26 April 2024). "روايت جي بحالي: ڪرّا سامو ٻيهر آندھرا پرديش جي مارشل فن ميدان ۾". دي هندو. https://www.thehindu.com/sport/reviving-tradition-karrasamu-returns-to-andhra-pradeshs-martial-arts-scene/article68104887.ece.
  345. ↑ Boda, Tharun (25 November 2022). "مقصد اهو آهي ته بند پيل راندين جا ميدان عوام لاءِ دستياب ڪيا وڃن". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/aim-is-to-make-defunct-sports-arenas-available-for-the-public/article66171450.ece.
  346. ↑ سالياني رپورٽ ۽ حساب ڪتاب – ايس اي آءِ. نوجوانن جي معاملن ۽ راندين واري وزارت، حڪومتِ هند. 2022. p. 93. https://sportsauthorityofindia.nic.in/sai/public/assets/pdfs/annualreports/2021-22/SAI_AR_English_2021-22.pdf. Retrieved 21 August 2024.
  347. ↑ "کيلو انڊيا ڪڊاپا جي واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول ۾ سهولتن کي اپگريڊ ڪري سگهي ٿو". ڊيڪن ڪرونيڪل. 28 June 2021. https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/280621/khelo-india-may-upgrade-the-facilities-in-kadapas-ysr-sports-school.html.
  348. ↑ "اي سي اي–وي ڊي سي اي اسٽيڊيم بيٽرز جي جنت طور شهرت مضبوط ڪري ٿو". دي هندو. 4 April 2024. https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/aca-vdca-stadium-bolsters-its-reputation-as-a-batters-paradise/article68025850.ece.
  349. ↑ "آزادي جا 75 سال، ڀارتي راندين جا 75 يادگار لمحات: نمبر 29 – 11 مارچ 2001: پُليلا گوپي چند آل انگلينڊ چيمپيئن شپ کٽي", دي هندو, 29 June 2022, حاصل ڪيل 19 August 2024۔
  350. ↑ "پي وي سنڌھو ٽوڪيو 2020 ۾ برانز سان بار بار تمغا کٽيندڙن جي چونڊيل فهرست ۾ شامل". انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي. 1 August 2021. https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze.
  351. ↑ Ganguly, Meenakshi (27 December 2000), "ڳالهيون: ‘مون پنهنجي ملڪ لاءِ جيڪو ٿي سگهيو سو ڪيو’", Time, اصل کان 5 January 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 5 January 2013۔
  352. ↑ "سريڪانتھ ڪدامبي", انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي, اصل کان 28 October 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 28 October 2022۔
  353. ↑ "قومي رانديون: اي پي 16 تمغن سان 21هين درجي تي". 12 October 2022. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece.
  354. ↑ GVR, Subba Rao (20 October 2023). "ايشيائي راندين جا تمغيدار آندھرا پرديش مان وزيراعليٰ جاگن سان ملاقات". دي هندو. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece.
  355. ↑ "آنڌرا پرديش جا رانديگر 27 تمغا کٽي، جن ۾ 7 سون جا شامل". دي هندو. 31 January 2024. https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

حڪومت

[سنواريو]

عام ڄاڻ

[سنواريو]

سانچو:آنڌرا پرديش موضوعات سانچو:آنڌرا پرديش جون رياستي ايجنسين سانچو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا

  1. ↑ ٻه داخلائون ورجايل آهن
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آنڌرا_پرديش&oldid=355532" تان ورتل