مواد ڏانھن هلو

آسمان

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڪڪرن کان مٿان آسمان
جولاءِ ۾ سلووينيا مٿان رات جو آسمان

آسمان يا اُڀ ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان مٿي طرف بنا رڪاوٽ جي نظر ايندڙ منظر آهي. ان ۾ وايومنڊل ۽ ٻاهريون خلاءُ شامل آهن. آسمان کي ڌرتيءَ جي مٿاڇري ۽ ٻاهرئين خلاءَ جي وچ واري علائقي طور پڻ تصور ڪري سگهجي ٿو، ۽ انهيءَ لحاظ کان اهو ٻاهرئين خلاءَ کان الڳ تصور آهي.

فلڪيات ۾ آسمان کي فلڪي گولو پڻ چيو ويندو آهي. هي هڪ تصوراتي گولو آهي، جنهن جو مرڪز ڌرتيءَ جي مرڪز سان ساڳيو تصور ڪيو ويندو آهي ۽ جنهن تي سج، چنڊ، سيارا ۽ تارا ظاهري طور حرڪت ڪندي نظر اچن ٿا. فلڪي گولي کي روايتي طور مقرر ڪيل علائقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن کي تارن جا ميڙ چيو وڃي ٿو.

عام استعمال ۾ آسمان مان مراد ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان مٿي ڏسڻ سان نظر ايندڙ منظر هوندو آهي، پر اصطلاح جي معنيٰ ۽ استعمال مختلف حالتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي موجود ڏسندڙ آسمان جو رڳو هڪ حصو ڏسي سگهي ٿو، جيڪو گنبذ جهڙو نظر اچي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي آسماني گنبذ پڻ چيو ويندو آهي. اهو گنبذ ڏينهن جي وقت رات جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ چپترو نظر اچي سگهي ٿو.[1] ڪجهه حالتن ۾، مثال طور موسم بابت ڳالهائيندي، آسمان مان مراد رڳو وايومنڊل جا هيٺيان ۽ وڌيڪ گهاٽا تهه پڻ ورتا ويندا آهن.

ڏينهن جو آسمان عام طور نيرو نظر اچي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هوا جا ماليڪيول سج جي روشنيءَ جي ڊگهي طولِ موج واري روشني، جهڙوڪ ڳاڙهي روشني، جي ڀيٽ ۾ ننڍي طولِ موج واري روشنيءَ کي وڌيڪ پکيڙين ٿا.[2][3][4][5]

رات جو آسمان گهڻو ڪري اونداهو نظر اچي ٿو، جنهن ۾ تارا چمڪندڙ نقطن وانگر ڏسجن ٿا. سج ۽ ڪڏهن ڪڏهن چنڊ ڏينهن جي آسمان ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا، بشرطيڪ اهي ڪڪرن جي پويان لڪل نہ هجن. رات جي وقت چنڊ، سيارا ۽ تارا پڻ آسمان ۾ نظر اچن ٿا.

آسمان ۾ نظر ايندڙ قدرتي لقائن ۾ ڪڪر، انڊلٺ ۽ قطبي روشني شامل آهن. وڄ ۽ فضائي وسڪارو پڻ آسمان ۾ ڏسي سگهجن ٿا. ڪجهه پکي ۽ جيت آسمان ۾ اڏامندا آهن، جڏهن تہ انسان جون ٺاهيل شيون، جهڙوڪ هوائي جهاز ۽ لغڙ پڻ آسمان ۾ اڏامي سگهن ٿا. انساني سرگرمين جي نتيجي ۾ وڏن شهرن مٿان ڏينهن جي وقت دونهين واري ڌنڌ ۽ رات جي وقت روشنيءَ جي آلودگي پڻ عام طور ڏسڻ ۾ اچي ٿي.

آسمان جون معنائون

[سنواريو]

آسمان لفظ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام معنيٰ ۾ ان مان مراد سپهر، فلڪ يا اُڀ آهي. قديم فلڪياتي تصور موجب زمين جي مٿان ست يا نو طبقا تصور ڪيا ويندا هئا، جن مان هر هڪ کي آسمان يا فلڪ چيو ويندو هو. قديم مذهبي روايتن ۾ آسمان هڪ ديوتا جي نالي طور پڻ استعمال ٿيو آهي. ان کان سواءِ، قديم ايراني شمسي مهيني جي ستاويهين ڏينهن کي پڻ ”آسمان“ چيو ويندو هو.[6]

ڏينهن جي وقت

[سنواريو]
ڏينهن جي وقت آسمان
ڌرتيءَ جو وايومنڊل ڳاڙهي روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ نيري روشنيءَ جو وڌيڪ حصو پکيڙي ٿو.

سج جي روشني ۽ ريلي پکڙاءُ

[سنواريو]

سج مان ايندڙ روشني ظاهري طور اڇي نظر اچي ٿي، پر اها نظر ايندڙ طیف جي مختلف رنگن ۽ طول موجن تي مشتمل هوندي آهي. جڏهن اڇي روشني پرزم يا ڪنهن شفاف وسيلي مان گذري ٿي تہ مختلف طول موجون مختلف مقدارن ۾ مڙڻ سبب روشني پنهنجي جزوي رنگن ۾ ورهائجي سگهي ٿي، جنهن کي روشنيءَ جو انتشار چيو وڃي ٿو. نظر ايندڙ طیف ۾ ڳاڙهي روشنيءَ جي طول موج نسبتاً ڊگهي، جڏهن تہ نيري ۽ واڱڻائي روشنيءَ جي طول موج نسبتاً ننڍي هوندي آهي.

سڌي سج جي روشني کان سواءِ، ڏينهن جي وقت آسمان ۾ نظر ايندڙ روشنيءَ جو گهڻو حصو روشنيءَ جي پکڙاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ ننڍن ذرڙن سبب ٿيندڙ ريلي پکڙاءُ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ماليڪيول جيتري جسامت وارن ذرڙن، جيئن هوا ۾ موجود ماليڪيول، وسيلي روشنيءَ جو پکڙاءُ ايندڙ روشنيءَ جي رستي جي عمودي رخن جي ڀيٽ ۾ روشنيءَ جي سرچشمي ڏانهن ۽ ان کان مخالف رخ ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي.[7]

پکڙاءُ ڏسڻ جهڙي روشنيءَ جي سڀني طول موجن تي ٿئي ٿو، پر ڏسڻ جهڙي طیف جي ننڍي طول موج واري حصي ۾ وڌيڪ طاقتور هوندو آهي. وايومنڊل جي ماليڪيولن جي ماپ نظر ايندڙ روشنيءَ جي طول موج کان تمام ننڍي هجڻ سبب نيري ۽ واڱڻائي روشني ڳاڙهي ۽ نارنگي روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پکڙجي ٿي. انساني اک جي حساسيت، سج جي طیف ۽ وايومنڊلي پکڙاءَ جي گڏيل اثر سبب ڏينهن جو آسمان عام طور نيرو نظر اچي ٿو.[5][8]

روشني ڪنهن مادي سان لهه وچڙ دوران مختلف بصري عملن مان گذري سگهي ٿي؛ مثال طور، آئيني تان موٽڻ کي انعڪاس، هڪ وسيلي کان ٻئي وسيلي ۾ داخل ٿيڻ وقت رخ بدلائڻ کي انڪسار ۽ ننڍن ذرڙن يا ماليڪيولن سان لهه وچڙ کان پوءِ مختلف طرفن ۾ پکڙجڻ کي روشنيءَ جو پکڙاءُ چيو وڃي ٿو. ڌرتيءَ جو وايومنڊل بنيادي طور مختلف گئسن، خاص ڪري نائٽروجن ۽ آڪسيجن، جي ماليڪيولن تي مشتمل آهي.

ريلي پکڙاءُ جو مظاهرو؛ ننڍين طول موجن واري روشني وڌيڪ پکڙجڻ سبب پاسي کان نيري روشني نظر اچي ٿي.

افق ۽ آسمان جي رنگ ۾ تبديلي

[سنواريو]

آسمان جو نيرو رنگ هر طرف هڪجهڙو نظر نٿو اچي. افق جي ڀيٽ ۾ مٿي، خاص ڪري سمت الرأس جي ويجهو، آسمان عام طور وڌيڪ گهرو نيرو نظر اچي ٿو. افق ڏانهن ڏسڻ وقت روشني ڏسندڙ تائين پهچڻ کان اڳ وايومنڊل جي نسبتاً ڊگهي رستي مان گذري ٿي. انهيءَ دوران روشني بار بار پکڙجي سگهي ٿي ۽ مختلف طول موجن واري روشني پاڻ ۾ وڌيڪ ملي ٿي؛ ان ڪري افق جي ڀرسان آسمان هلڪو نيرو، ڌنڌلو يا اڇاڻ مائل نظر اچي سگهي ٿو.[8]

افق کان ايندڙ پکڙيل روشني، سمت الرأس کان ايندڙ روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ هوائي مقدار جي لڳ ڀڳ 38 ڀيرا وڌيڪ حصي مان گذري سگهي ٿي. ان جي نتيجي ۾ آسمان جي نيري رنگ ۾ هڪ درجي وار تبديلي نظر اچي ٿي، جنهن ۾ سمت الرأس وٽ نيرو رنگ وڌيڪ گهرو ۽ افق جي ويجهو وڌيڪ هلڪو نظر اچي ٿو.[9]

سج اڀرڻ ۽ سج لهڻ

[سنواريو]

سج اڀرڻ ۽ سج لهڻ وقت سج جي روشني ڏسندڙ تائين پهچڻ کان اڳ وايومنڊل جي تمام ڊگهي بصري رستي يا وڌيڪ بصري گهرائي مان گذري ٿي. انهيءَ دوران ننڍين طول موجن واري نيري ۽ واڱڻائي روشنيءَ جو وڏو حصو سڌي نظر واري رخ کان پري پکڙجي وڃي ٿو، جڏهن تہ نسبتاً ڊگهي طول موجن واري ڳاڙهي، نارنگي ۽ پيلي روشني وڌيڪ مقدار ۾ ڏسندڙ تائين پهچي ٿي. انهيءَ سبب سج ۽ ان جي چوڌاري آسمان سج اڀرڻ يا لهڻ وقت ڳاڙهو، نارنگي يا پيلو نظر اچي سگهي ٿو.[8]

پکڙاءَ جا اثر آسماني روشنيءَ کي جزوي طور قطبيت پڻ ڏين ٿا، ۽ اهو اثر سج کان 90 درجن جي زاويي تي سڀ کان وڌيڪ نمايان هوندو آهي. جيڪڏهن روشنيءَ جي سرچشمي ۽ ڏسندڙ جي وچ ۾ هوا جو مقدار ڪافي گهڻو هجي تہ ڳاڙهي روشني پڻ پکڙجي ٿي، جنهن سبب سج اڀرڻ يا لهڻ وقت آسمان جا ڪجهه حصا رنگ بدلائين ٿا. جيئن هوائي مقدار تمام گهڻو وڌندو وڃي ٿو، تيئن پکڙيل ڏينهن جي روشني وڌيڪ اڇاڻ مائل نظر اچي ٿي.[10]

ڪڪر ۽ مي پکڙاءُ

[سنواريو]

ڪڪرن ۾ روشنيءَ جو پکڙاءُ وايومنڊل جي ماليڪيولن کان مختلف نوعيت جو هوندو آهي. ڪڪرن ۾ موجود پاڻيءَ جا ڦڙا ۽ برف جا ذرڙا نظر ايندڙ روشنيءَ جي طول موج جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڏا هوندا آهن. پاڻيءَ جا انفرادي ڦڙا اڇي روشنيءَ کي موڙي رنگين ڇلن جو سلسلو پيدا ڪري سگهن ٿا. جيڪڏهن ڪڪر ڪافي گهاٽو هجي تہ پاڻيءَ جي ڪيترن ئي ڦڙن مان ٿيندڙ بار بار پکڙاءُ انهن رنگين ڇلن کي غير نمايان ڪري ڇڏي ٿو ۽ ڪڪر مجموعي طور اڇاڻ مائل نظر اچي ٿو.[وضاحت گهربل][11]

اهڙن نسبتاً وڏن ذرڙن سان ٿيندڙ پکڙاءَ کي عام طور مي پکڙاءُ (Mie scattering) سان بيان ڪيو ويندو آهي. اهو نظر ايندڙ طیف جي مختلف رنگن کي نسبتاً هڪجهڙي نموني پکيڙي سگهي ٿو، تنهنڪري ڪڪر عام طور اڇا يا ڀورا نظر اچن ٿا؛ تمام گهاٽن ڪڪرن مان روشني گهٽ گذرڻ سبب انهن جا هيٺيان حصا وڌيڪ اونداهن پڻ نظر اچي سگهن ٿا.[12]

اوچائي ۽ هوا جي گهاٽائي

[سنواريو]

سج کان سواءِ، پري موجود ڪڪر يا برف سان ڍڪيل جبلن جون چوٽيون پڻ پيليون نظر اچي سگهن ٿيون. صاف ڏينهن ۾ اهو اثر گهڻو نمايان نه هوندو آهي، پر جڏهن ڪڪر ڏسڻ واري رخ کي ڍڪين ٿا تہ اهو وڌيڪ واضح ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهڙي حالت ۾ پکڙيل سج جي روشنيءَ مان ايندڙ نيري رنگ جو اثر گهٽجي ويندو آهي.[10]

وڌيڪ اوچائيءَ تي هوا جي گهاٽائي گهٽ هجڻ سبب روشنيءَ جو پکڙاءُ گهٽجي ويندو آهي، تنهنڪري آسمان جو رنگ وڌيڪ گهرو ٿيندو وڃي ٿو. ان جو انتهائي مثال چنڊ آهي، جتي وايومنڊل وسيلي روشنيءَ جو پکڙاءُ نه ٿيڻ سبب چنڊ جو آسمان سج جي موجودگيءَ ۾ پڻ ڪارو نظر اچي ٿو.[13]

آسماني روشنيءَ جي ماپ

[سنواريو]

آسمان جي روشنيءَ جي چمڪ جي ورڇ جا نمونا روشنيءَ بابت بين الاقوامي ڪميشن (CIE) طرفان عمارتن ۾ قدرتي ڏينهن جي روشني جي منصوبابندي لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن. هن شعبي ۾ تازين اڳڀراين ۾ اهڙا مڪمل آسماني نمونا شامل آهن، جيڪي صاف آسمان کان مڪمل ڪڪرائتي موسم تائين مختلف موسمي حالتن هيٺ آسمان جي روشنيءَ جي چمڪ جي ورڇ کي نموني وسيلي بيان ڪن ٿا.[14]

آسمان جو ظاهري ۽ تاريخي تصور

[سنواريو]

آسمان جي ظاهري صورت جو تعلق رڳو روشنيءَ جي پکڙاءَ سان نه، پر انساني نظر ۽ ڌرتيءَ جي وايومنڊل سان پڻ آهي. ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ ان مان نڪرندڙ يا ان تان موٽندڙ روشنيءَ جو اک تائين پهچڻ ضروري آهي. ڏينهن جي وقت وايومنڊل ۾ سج جي روشني پکڙجڻ سبب مٿي وارو منظر روشن ۽ رنگين نظر اچي ٿو، جڏهن تہ رات جي وقت سج جي سڌي روشني موجود نہ هجڻ سبب آسمان گهڻو ڪري اونداهو نظر اچي ٿو. ان اونداهي پس منظر تي چنڊ، سيارا، تارا ۽ ٻيا فلڪي جسم نمايان ٿي سگهن ٿا.

آسمان کي ماضيءَ جي مختلف ثقافتن ۾ اڪثر ڌرتيءَ مٿان ڪنهن گنبذ يا ڇت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان سان ڪيترائي مذهبي تصور، لوڪ ڪٿائون ۽ ڏند ڪٿائون وابسته رهيون آهن. جديد فلڪيات، بصريات ۽ وايومنڊلي سائنس جي ترقيءَ سان واضح ٿيو آهي تہ ظاهري آسماني گنبذ ڪا مادي يا ٺوس سطح نہ آهي، پر ڌرتيءَ تان وايومنڊل ۽ ان کان اڳتي ٻاهرئين خلاءَ ڏانهن ڏسڻ سان پيدا ٿيندڙ ظاهري منظر آهي. جديد دوربينن ۽ ٻين فلڪياتي اوزارن جي مدد سان هن ظاهري آسماني پس منظر کان گهڻو اڳتي، انتهائي پري واقع فلڪي جسمن جو پڻ مشاهدو ڪري سگهجي ٿو.[15][16]

سانجهيءَ ۽ پرڀات جي وقت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سانجهي, پرڀات ۽ سانجهيءَ جو وقت
پڻ ڏسو: آسمان جي چمڪ, ڌرتيءَ جو پاڇو, ۽ شاپوئس جذب
هلال چنڊ سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ به نظر اچي ٿو.
شهري، سامونڊي ۽ فلڪياتي سانجهي. سج لٿي کان پوءِ وارو اوندهه ٿيڻ جو وقت شام واري سانجهيءَ جي پڄاڻي آهي.[17]
پرڀات صبح واري سانجهيءَ جي شروعات آهي.

آسمان جي چمڪ ۽ رنگ ڏينهن جي مختلف وقتن دوران گهڻو بدلجندا رهن ٿا، ۽ انهن خاصيتن جا بنيادي سبب پڻ وقت سان تبديل ٿين ٿا. جڏهن سج افق کان ڪافي مٿي هوندو آهي، تڏهن سج جي روشنيءَ جو سڌو پکڙاءُ، خاص طور ريلي پکڙاءُ، آسمان جي روشنيءَ جو مکيه ذريعو هوندو آهي. پر سانجهي، يعني سج لهڻ ۽ رات جي وچ واري وقت يا رات ۽ سج اڀرڻ جي وچ واري عرصي دوران، آسماني روشنيءَ جا سبب وڌيڪ پيچيدا ٿين ٿا.

ساوا چمڪا ۽ ساوا ڪرڻا اهڙا بصري مظاهر آهن، جيڪي سج لهڻ کان ٿوري دير پوءِ يا سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ ظاهر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ سج جي مٿئين ڪناري تي هڪ سائو نقطو اڪثر هڪ يا ٻن سيڪنڊن کان وڌيڪ وقت لاءِ نظر نٿو اچي؛ ڪڏهن اهو سج لهڻ واري هنڌ کان مٿي ويندڙ سائي ڪرڻي جي صورت ۾ به ڏسجي ٿو. ساوا چمڪا مختلف سببن سان پيدا ٿيندڙ مظاهرن جو مجموعو آهن.[18] انهن مان گهڻا گرمي پد جي اُلٽ ڦير دوران ظاهر ٿين ٿا، جڏهن اوچائي وڌڻ سان گرمي پد گهٽجڻ بدران وڌڻ لڳي ٿو. ساوا چمڪا ڪنهن به اوچائيءَ تان، ويندي هوائي جهاز مان به، ڏسي سگهجن ٿا. اهي عام طور کليل افق تي، جهڙوڪ سمنڊ مٿان، وڌيڪ چٽي نموني نظر اچن ٿا، پر ڪڪرن ۽ جبلن مٿان به ڏٺا ويا آهن. اهڙا چمڪا افق ڀرسان چنڊ ۽ روشن سيارن، جهڙوڪ زهره ۽ مشتري، سان پڻ لاڳاپيل نظر اچي سگهن ٿا.[19][20]

ڌرتيءَ جو پاڇو اهو پاڇو آهي، جيڪو ڌرتي پنهنجي وايومنڊل مان گذرندي ٻاهرين خلا ۾ وجهي ٿي. هي وايومنڊلي مظاهرو شهري سانجهيءَ دوران، يعني سج لهڻ کان پوءِ ۽ سج اڀرڻ کان اڳ، نظر اچي سگهي ٿو. جڏهن موسم ۽ مشاهدي جي هنڌ جون حالتون افق کي صاف ڏسڻ لاءِ سازگار هجن، تڏهن سج جي لهڻ يا اڀرڻ واري رخ جي ابتڙ آسمان جي هيٺئين حصي ۾ ڌرتيءَ جي پاڇي جو ڪنارو هڪ ڳاڙهسرو يا ميرانجهڙو نيرو پٽو نظر اچي ٿو. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مظاهرو زهره جو پٽو يا مخالف سانجهيءَ وارو قوس آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي پاڇي جي نيري پٽي مٿان گلابي رنگ جي پٽي طور نظر اچي ٿو. ڌرتيءَ جي پاڇي ۽ زهره جي پٽي جي وچ ۾ ڪا واضح حد نه هوندي آهي؛ هڪ رنگ آهستي آهستي ٻئي ۾ مدغم ٿي ويندو آهي.[21][22]

سانجهيءَ کي سج جي افق کان هيٺ واري کوٽائيءَ جي بنياد تي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان هر مرحلو 6° جي حد تي ٻڌل هوندو آهي. سج لهڻ کان پوءِ شهري سانجهي شروع ٿيندي آهي ۽ ان وقت ختم ٿيندي آهي، جڏهن سج افق کان 6° کان وڌيڪ هيٺ هليو وڃي. ان کان پوءِ سامونڊي سانجهي ٿيندي آهي، جڏهن سج افق کان 6° ۽ 12° جي وچ ۾ هيٺ هوندو آهي؛ ان کان پوءِ فلڪياتي سانجهي اچي ٿي، جنهن ۾ سج افق کان 12° ۽ 18° جي وچ ۾ هيٺ هوندو آهي. جڏهن سج افق کان 18° کان وڌيڪ هيٺ هليو وڃي، تڏهن آسمان عام طور پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ قدرتي چمڪ تي پهچي ويندو آهي.[23]

آسمان جي پنهنجي قدرتي چمڪ جا ڪيترائي ذريعا آهن، جن ۾ هوائي چمڪ، سج جي روشنيءَ جو اڻسڌو پکڙاءُ، تارن جي روشنيءَ جو پکڙاءُ ۽ مصنوعي روشنيءَ جي آلودگي شامل آهن.

رات جي وقت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو رات جو آسمان
کير ڌارا رات جي آسمان ۾ هڪ وڏي پٽيءَ جي صورت ۾ نظر اچي ٿي؛ هن 360° پانورامي تصوير ۾ اها قوس جي شڪل ۾ وڪڙيل ڏسجي ٿي.

رات جو آسمان ان آسمان کي چيو ويندو آهي، جيڪو رات جي وقت نظر اچي ٿو. هي اصطلاح عام طور آسمان جي مشاهدي ۽ فلڪيات سان لاڳاپيل آهي، خاص طور انهن فلڪي جسمن جي مشاهدي لاءِ، جهڙوڪ تارا، چنڊ ۽ سيارا، جيڪي سج لهڻ کان پوءِ صاف رات ۾ نظر اچن ٿا. رات جي آسمان ۾ قدرتي روشنيءَ جا ذريعا، هنڌ ۽ وقت جي لحاظ کان، چنڊ جي روشني، تارن جي روشني ۽ هوائي چمڪ شامل آهن. رات جو آسمان مڪمل طور اوندهو نه هوندو آهي؛ جيڪڏهن چنڊ ۽ شهري روشنين جي غيرموجودگيءَ ۾ آسمان بلڪل اونداهو هجي ها ته آسمان جي پسمنظر تي ڪنهن به شيءِ جو خاڪو نظر نه اچي سگهي ها.

رات جي آسمان ۽ ان جي مشاهدي کي قديم توڙي جديد ثقافتن ۾ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. ماضيءَ ۾، مثال طور، هارين رات جي آسمان جي حالت کي ڪئلينڊر طور استعمال ڪري فصل پوکڻ جا مناسب وقت مقرر ڪيا. نجوم سان لاڳاپيل قديم عقيدا عام طور ان خيال تي ٻڌل هئا ته آسماني جسمن جا پاڻ ۾ لاڳاپا ڌرتيءَ تي ٿيندڙ واقعن تي اثر انداز ٿين ٿا يا انهن بابت ڄاڻ ڏين ٿا. ان جي ابتڙ، رات جي آسمان ۽ ان ۾ نظر ايندڙ فلڪي جسمن جو سائنسي اڀياس فلڪيات جي علم هيٺ ڪيو ويندو آهي.

نظر ايندڙ روشنيءَ واري فلڪيات ۾ رات جي آسمان ۾ فلڪي جسمن جي ڏسڻ جي صلاحيت روشنيءَ جي آلودگي کان متاثر ٿيندي آهي. رات جي آسمان ۾ چنڊ جي موجودگي تاريخي طور فلڪياتي مشاهدي ۾ رڪاوٽ بڻجندي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته اها پسگردائيءَ جي روشني وڌائي ٿي. مصنوعي روشنيءَ جي ذريعن جي وڌندڙ استعمال سان روشنيءَ جي آلودگي رات جي آسمان جي مشاهدي لاءِ وڌيڪ اهم مسئلو بڻجي وئي آهي. خاص فلٽرن ۽ روشنيءَ جي اوزارن ۾ تبديليون هن اثر کي ڪجهه حد تائين گهٽائي سگهن ٿيون، پر بهترين مشاهدي لاءِ پيشاور توڙي شوقين بصري فلڪياتدان عام طور وڏن شهري علائقن کان پري هنڌن کي ترجيح ڏين ٿا.

موسم جي اڳڪٿيءَ ۾ استعمال

[سنواريو]
ڍاڪا، بنگلاديش مٿان اڇا ڪيومولس ڪڪر ان وقت ظاهر ٿيا، جڏهن ملڪ جي ڪيترن ئي حصن ۾ شديد ٻوڏ جاري هئي.

هوا جي دٻاءَ ۾ تبديليءَ جي لاڙي سان گڏ آسمان جي حالت به، خاص طور جابلو علائقن ۾، موسم جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم عنصرن مان هڪ آهي. ڪڪرن جو تهه گهاٽو ٿيڻ يا مٿانهين سطح تي ڪڪرن جو پکڙجڻ ويجهي وقت ۾ برسات اچڻ جو اشارو ٿي سگهي ٿو. رات جو مٿانهان ۽ سنها سيروسٽريٽس ڪڪر چنڊ جي چوڌاري هالو پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪو گرم محاذ ۽ ان سان لاڳاپيل برسات جي ويجهو اچڻ جي نشاني ٿي سگهي ٿو.[24]

صبح جو ڌنڌ عام طور صاف موسم جو اشارو ڏئي سگهي ٿو ۽ اهو سامونڊي تهه سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيڪو مستحڪم وايومنڊل جي نشاني آهي.[25] برساتي موسم کان اڳ هوا يا ڪڪرن جي موجودگي ڌنڌ جي ٺهڻ کي روڪي سگهي ٿي. گجگوڙ وارن طوفانن جي قطار جو ويجهو اچڻ ٿڌي محاذ جي آمد جو اشارو ٿي سگهي ٿو. ڪڪرن کان خالي آسمان عام طور ويجهي وقت ۾ صاف موسم جي نشاندهي ڪري ٿو.[26] موسم جي اڳڪٿيءَ لاءِ آسمان ۽ ڪڪرن جي حالت جو مشاهدو صدين کان مختلف موسمي لوڪ روايتن جي وجود ۾ اچڻ جو سبب پڻ بڻيو آهي.[27]

استوائي طوفان

[سنواريو]
استوائي طوفان جي اک اندر آسمان جو منظر

استوائي طوفان جي مرڪز جي گذرڻ کان لڳ ڀڳ 36 ڪلاڪ اڳ هوا جو دٻاءُ گهٽجڻ شروع ٿئي ٿو ۽ طوفان واري رخ کان اڇن سيرس ڪڪرن جو سنهو پردو ويجهو اچڻ لڳي ٿو. مرڪز جي سڀ کان ويجهي اچڻ کان لڳ ڀڳ 24 ڪلاڪ اڳ هيٺانهان ڪڪر اچڻ شروع ٿين ٿا، جن کي استوائي طوفان جو بار پڻ چيو ويندو آهي. ان دوران هوا جو دٻاءُ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجڻ ۽ هوائن جي رفتار وڌڻ شروع ٿيندي آهي.

طوفان جي مرڪز جي پهچڻ کان لڳ ڀڳ 18 ڪلاڪ اڳ اوچتين تيز هوائن، برساتي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن سان گڏ جهڪڙن واري موسم عام ٿي سگهي ٿي. مرڪز جي پهچڻ کان ڇهه ڪلاڪ اڳ برسات لڳاتار ٿيڻ لڳندي آهي. مرڪز کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ اڳ برسات تمام تيز ٿي ويندي آهي ۽ استوائي طوفان جون سڀ کان تيز هوائون محسوس ٿينديون آهن.

طاقتور استوائي طوفان جو مرڪز پهچڻ وقت، اک مٿان گذرڻ سان موسم جون حالتون عارضي طور بهتر ٿي سگهن ٿيون ۽ سج پڻ نظر اچي سگهي ٿو. طوفان جو مرڪز گذرڻ کان پوءِ هوائن جو رخ بدلجي ويندو آهي ۽ برسات سان گڏ هوائن جي شدت اوچتو ٻيهر وڌي سگهي ٿي. مرڪز جي گذرڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ هيٺانهين سطح جا گهاٽا ڪڪر مٿانهين سطح جي ڪڪرن سان تبديل ٿيڻ لڳندا آهن ۽ برسات وقفي وقفي سان پوڻ لڳندي آهي. مرڪز جي گذرڻ کان لڳ ڀڳ 36 ڪلاڪ پوءِ مٿانهين ڪڪرن جو تهه ٽٽڻ شروع ٿيندو آهي ۽ هوا جي دٻاءَ ۾ تبديلي آهستي آهستي مستحڪم ٿيڻ لڳندي آهي.[28]

آمدرفت ۾ استعمال

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اڏام

اڏام اهو عمل آهي، جنهن ذريعي ڪا شيءِ آسمان مان يا ان کان ٻاهر، جيئن خلائي اڏام ۾، زمين جي ڪنهن سڌي مشيني سهاري کان سواءِ حرڪت ڪري ٿي. اڏام هوائي حرڪياتي اٿار پيدا ڪرڻ، ڌِڪ واري قوت، هوا کان هلڪي هجڻ سبب اُڀار واري قوت، يا بيلسٽڪ حرڪت جي ذريعي ٿي سگهي ٿي.

اڏام جي انجنيئرنگ سان لاڳاپيل پهلوئن جو اڀياس هوائي ۽ خلائي انجنيئرنگ ۾ ڪيو ويندو آهي. هن شعبي کي عام طور هوابازيءَ جو علم، جنهن ۾ هوا مان سفر ڪندڙ گاڏين جو اڀياس ڪيو ويندو آهي، ۽ خلائي اڏام جو علم، جنهن ۾ خلا مان سفر ڪندڙ گاڏين جو اڀياس ڪيو ويندو آهي، ۾ ورهايو وڃي ٿو. ان کان سواءِ بيلسٽڪس ۾ اڇلايل يا فائر ڪيل جسمن جي اڏام ۽ حرڪت جو اڀياس ڪيو ويندو آهي.

انسان 1783ع کان گرم هوا وارن غبارن ذريعي اڏام ڪرڻ جي قابل ٿيا آهن،[29] جڏهن ته ڪيترائي ٻيا جاندار ان کان گهڻو اڳ کان اڏام جي صلاحيت رکن ٿا. پکين، چمگادڙن ۽ ڪيترن ئي جيتن ۾ پنهنجي قوت سان اڏامڻ جي صلاحيت موجود آهي. ٻوٽن جا اسپور ۽ ٻج پڻ هوا جي مدد سان هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا، جيڪو انهن جي نسل جي ڦهلاءَ جو هڪ طريقو آهي.[30]

آسمان جي ظاهري حرڪت

[سنواريو]
اٽليءَ جي اپينائن مٿان ڪڪرن سان ڀريل آسمان

ڌرتيءَ جي گردش سبب سڄو آسمان ظاهري طور ڌرتيءَ جي محور جي چوڌاري گردش ڪندو نظر اچي ٿو. هن ظاهري حرڪت جي نتيجي ۾، مشاهدي واري هنڌ جي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان، ڪجهه فلڪي جسم اوڀر کان اڀرن ٿا، نصف النهار وٽ پنهنجي بلند ترين مقام تي پهچن ٿا ۽ اولهه ۾ لهن ٿا. هن حرڪت جي دورانيي کي نجمي ڏينهن چيو وڃي ٿو، جيڪو 23 ڪلاڪ، 56 منٽ ۽ 4.09 سيڪنڊن جي برابر آهي.[31]

آسمان جا رنگ

[سنواريو]
رات پوڻ وقت آسمان.
جبلن مٿان آسمان.
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آسمان جو رنگ

ڏينهن جي وقت آسمان جو رنگ سج مان نڪرندڙ شعاعن جي پکڙاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو. ڏينهن دوران ٻين فلڪي جسمن مان ايندڙ روشنيءَ جو مقدار سج جي روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ڌرتيءَ جو وايومنڊل سج مان نڪرندڙ برقي مقناطيسي تابڪاري جي ڪجهه حصي کي موٽائي يا پکيڙي ٿو، جڏهن ته باقي حصو انحراف ۽ پکڙاءَ مان گذرڻ کان پوءِ ڌرتيءَ جي مٿاڇري تائين پهچي ٿو. پکڙيل تابڪاري پکڙاءَ واري هنڌ کان مختلف رخن ڏانهن ڦهلجي ٿي. وايومنڊل ننڍي موج جي ڊيگهه واري تابڪاريءَ کي ڊگهي موج جي ڊيگهه واري تابڪاريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پکيڙي ٿو؛ نظر ايندڙ طیف ۾ ننڍيون موجون واڱڻائي ۽ نيري رنگن سان لاڳاپيل آهن.

انساني نظر غالب روشنيءَ سان موافقت اختيار ڪري ٿي، جيڪا ان وقت تائين اڇي محسوس ٿيندي آهي، جيستائين ان جو طيف سج جي روشنيءَ جي طيف کان گهڻو مختلف نه هجي. آسمان مان ايندڙ روشني سج مان سڌي ايندڙ روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي ڪمزور هوندي آهي ۽ ان ۾ ننڍين موج جي ڊيگهن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي. ان ڪري سج جي موجودگيءَ ۾ صاف آسمان عام طور نيرو نظر اچي ٿو.

آسمان جي چمڪ ۽ ان مان ايندڙ روشنيءَ جون خاصيتون وايومنڊل جي بناوت ۽ ان ۾ معلق ذرڙن جي موجودگيءَ تي پڻ دارومدار رکن ٿيون. هوا جا ماليڪيول روشنيءَ کي چونڊيل نموني پکيڙين ٿا. خاص طور ريلي پکڙاءُ صاف آسمان جي نيري رنگ جو بنيادي سبب آهي. وايومنڊل ۾ موجود وڏن معلق ذرڙن سان لاڳاپيل پکڙاءَ جا ٻيا اثر پڻ آسمان جي رنگ ۽ چمڪ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

رات جو آسمان سج جي سڌي روشنيءَ کان محروم هوندو آهي، تنهنڪري اهو گهڻو اونداهو نظر اچي ٿو ۽ ان ۾ هزارين تارا ڏسي سگهجن ٿا. تارا ڏينهن جي وقت به آسمان ۾ موجود هوندا آهن ۽ وڌيڪ روشن تارن مان ڪجهه کي مناسب دوربين ذريعي ڏينهن جو به ڏسي سگهجي ٿو، پر عام حالتن ۾ وايومنڊل ۾ پکڙيل سج جي تيز روشنيءَ سبب اهي اگهاڙي اک سان نظر نٿا اچن.

اولبرز جو تضاد، جنهن کي اونداهي رات واري آسمان جو تضاد پڻ چيو وڃي ٿو، ان سوال سان لاڳاپيل آهي ته جيڪڏهن ڪائنات کي لامحدود، ازلي ۽ جامد تصور ڪيو وڃي ۽ ان ۾ تارا هر طرف هڪجهڙي نموني پکڙيل هجن، ته رات جو آسمان اونداهو ڇو نظر اچي ٿو.

ٻاهرين خلا مان آسمان جو ڏيک

[سنواريو]
چنڊ تي وايومنڊل نه هجڻ سبب اتان آسمان ڪارو نظر اچي ٿو. تصوير ۾ اپالو 8 مان نظر ايندڙ ڌرتي ڏيکاريل آهي.

جيتوڻيڪ سج جي روشنيءَ جو نيرو حصو وايومنڊل ۾ سڀني طرفن ڏانهن پکڙجي ٿو ۽ ان جو ڪجهه حصو ٻاهرين خلا ڏانهن پڻ موٽي ٿو، پر خلا مان ڌرتيءَ جو ”نيرو آسمان“ عام طور واضح نموني نظر نٿو اچي. ان جو سبب اهو آهي ته وايومنڊل مان پکڙيل روشنيءَ جي شدت ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان موٽندڙ روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. انهيءَ ڪري خلا مان ڏسڻ وقت وايومنڊل جي نيري روشنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڌرتيءَ جي روشن مٿاڇري وڌيڪ نمايان نظر اچي ٿي[32].

ان جي ابتڙ، ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان آسمان کي خلا جي اونداهي پسمنظر جي سامهون ڏٺو وڃي ٿو، جنهن سبب وايومنڊل ۾ پکڙيل نيري روشني واضح نظر اچي ٿي. آسمان جي نيري رنگ جو اثر خلا مان اڻسڌيءَ طرح به ڏسي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڪڪرن کان خالي علائقن ۾ ڌرتيءَ جون پاڻيءَ واريون سطحون نيري آسمان جي روشنيءَ جو ڪجهه حصو موٽائين ٿيون. ڌرتيءَ جي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو پاڻيءَ سان ڍڪيل هجڻ ۽ سمنڊن جي ٻين بصري خاصيتن سبب، خلا مان ڌرتي مجموعي طور نيري نظر اچي ٿي؛ انهيءَ ڏيک سان بلو ماربل جو مشهور تصور پڻ لاڳاپيل آهي[33]. ڌرتيءَ جو رات وارو پاسو به مڪمل طور اونداهو نه هوندو آهي. قدرتي وايومنڊلي ۽ روشنيءَ جي پکڙاءَ وارن اثرن کان علاوه، خاص طور آباد علائقن ۾ انسانن جي پيدا ڪيل روشنيءَ جي آلودگي پڻ رات واري پاسي جي روشنيءَ ۾ حصو وٺندي آهي[34].

آسمان بابت نظرين جي تاريخ

[سنواريو]
17هين صدي جو آسماني نقشو، جيڪو ڊچ نقشا نگار فريڊرڪ ڊي وِٽ تيار ڪيو.

قديم دور ۾ ڪيترين تهذيبن ۾ آسمان کي هڪ مضبوط يا مادي ڍانچي طور تصور ڪيو ويندو هو. ان تصور جي ڪجهه فني نمائندگين ۾ آسمان کي اهڙي انساني شڪل سان ڏيکاريو ويو، جيڪا پنهنجي مٿي مٿان ٻنهي هٿن سان هڪ پکڙيل پردو جهلي بيٺل هجي.

آسمان جي روايتي تصويرڪشيءَ ۾ منطقة البروج جون نشانيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون رهيون آهن. انهن مان ڪيترين نشانين جون پاڙون يوناني ڏندڪٿا ۾ آهن ۽ تاريخي طور اهي نجوم جي عقيدن ۽ روايتن سان پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.

مذھبي تصور

[سنواريو]

عيسائيت ۽ يھوديت وارو تصور

[سنواريو]

حضرت عيسيٰ مسيح واري دؤر ۾ انسانن جو اھو پختو خيال ھو ته آسمان ۾ جنڊ جي پڙن وانگر ست پڙ آھن، جن ۾ تارا جڙيل آھن. سج ۽ چنڊ پڻ آسمانن ۾ جڙيل آھن. انھيءَ ڪري ئي ستن آسمانن وارو تصور انسان جي ذھن ۽ علم ادب ۾ موجود آھي. ماڻھن سمجھيو ته جيڪڏھن آسمان ست آھن ته لازمي طرح زمينون به ست ھونديون، اھڙيءَ طرح ستن آسمانن ۽ ستن زمينن جي تصور وجود ورتو.[35]

ڌرمي مذهبن وارو تصور

[سنواريو]

قديم آريائي مذهبي تصورن ۾ قدرت جي مختلف مظهرن کي ديوتائن جي صورت ۾ شخصيت ڏني ويندي هئي. آسمان، سج، چنڊ، تارا، زمين، هوا، پاڻي، مينهن ۽ ٻين قدرتي عنصرن سان لاڳاپيل قوتن کي الڳ الڳ ديوتائن سان منسوب ڪيو ويندو هو. آسمان لاءِ ”آڪاش“ جو نالو استعمال ٿيندو هو، جنهن جي معنيٰ آسمان يا اُڀ آهي، جڏهن ته ان جي بنيادي معنيٰ ”چوڌاري چمڪندڙ“ پڻ بيان ڪئي وئي آهي. چمڪندڙ آسمان جي ديوتا کي ”ديوُس پتر“ (اسڪاء فادر) يعني ”آسماني پيءُ“ چيو ويو. ”ديوتا“ لفظ جو مفهوم پڻ چمڪندڙ يا جوت واري هستيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي ۽ ان جو ڌاتو ”دوِ“، يعني چمڪڻ يا روشن ڪرڻ، ٻڌايو ويو آهي. بعد ۾ ”ديوتا“ جو مفهوم وسيع ٿيو ۽ پرٿوي (زمين)، پون (هوا) ۽ ٻين قدرتي قوتن کي پڻ ديوتائن ۾ شمار ڪيو ويو.[36]

رگ ويد ۾ آڪاش ۽ پرٿويءَ کي ديوتائن جا پيءُ ۽ ماءُ پڻ سڏيو ويو آهي. ڌرتيءَ کان آسمان تائين ۽ ان کان مٿانهين اڻکٽ وٿيءَ کي ديويءَ جي صورت ۾ تصور ڪري ”آدتي“ جو نالو ڏنو ويو. لفظ ”آدتي“ جي لغوي معنيٰ ”اڻ ٻڌل“، ”بي حد“ يا ”آزاد“ بيان ڪئي وڃي ٿي ۽ ان کي لامحدوديت (انفنٽي) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان جي هڪ ٻي معنيٰ اهڙي هستي آهي، جيڪا وڍجڻ يا فنا ٿيڻ واري نه هجي. پروفيسر راٿ (Professor Roth) جي تشريح موجب آدتي هميشگيءَ (اٽرنٽي) جي تجسيم آهي. آسماني ديوتائن کي آدتيءَ جو اولاد تصور ڪيو ويو ۽ انهيءَ ڪري اهي ”آدتيه“، يعني آدتيءَ جا پٽ، سڏيا ويا. آدتيءَ کي ”ديو ماتا“، يعني ديوتائن جي ماءُ، پڻ چيو ويو.

شروعاتي ويدي روايت ۾ ست آدتيه ڄاڻايا وڃن ٿا، جن مان ورڻ کي اهم حيثيت حاصل هئي. رگ ويد جي ڏهين منڊل (72، 8–9) ۾ مارتنڊ، يعني سج، کي آدتيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي امر ديوتائن کان ڌار ڪيو ويو. هن روايت کي سج جي روزاني اڀرڻ ۽ لهڻ سان لاڳاپيل علامتي تصور طور بيان ڪيو ويو آهي.

ويدن کان پوءِ براهمڻ دور ۾ آدتيائن جو تعداد ٻارهن ٿي ويو ۽ انهن کي سال جي ٻارهن مهينن ۾ سج جي مختلف روپن سان لاڳاپيل ڪيو ويو. سنڌيءَ ۾ ”آدتيه“ جو هڪ اچار ”آڏت“ آهي، جنهن جي معنيٰ سج آهي. ”آدتيه وار“، ”آڏتوار“ يا ”آرتوار“ مان مراد سج ديوتا جو ڏينهن، يعني آچر (سنڊي)، ورتي وئي آهي. ”آدتي“ جي ابتڙ ”دتي“ جو مفهوم حدبند يا محدود هجڻ سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ان سان پاتال لوڪ جو تصور وابسته ڪيو ويو. دتيءَ جي اولاد کي ”دئتيه“ چيو ويو، جنهن جو سنڌي اچار ”دئت“ آهي ۽ ان لاءِ ڀوت يا راڪاس جو مفهوم استعمال ٿيندو آهي. بعد واري مذهبي ادب، خاص طور اتهاسن ۽ پراڻن، ۾ آدتي ۽ دتيءَ کي شخصيت ڏئي انهن سان لاڳاپيل مختلف ڪٿائون بيان ڪيون ويون.[37]

ورڻ ديوتا

[سنواريو]

ويدي مذهبي تصور ۾ ورڻ کي آسمان ۽ آدتيائن سان لاڳاپيل اهم ديوتا سمجهيو ويو. ”ورڻ“ لفظ جو ڌاتو بنياد ”ور“ (Vri) ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ ڍڪڻ يا مٿان وري وڃڻ آهي. انهيءَ تشريح موجب آسمان ڌرتيءَ کي ڍڪي بيٺل هجڻ سبب ورڻ سان منسوب ٿيو. آسمان ۽ سمنڊ جي اُفق وٽ گڏيل نظر اچڻ ۽ ندين جي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ سبب ورڻ کي پاڻي، سمنڊ ۽ ندين سان پڻ وابسته ڪيو ويو.

رگ ويد ۾ ورڻ کي آسمان ۽ ڌرتيءَ کي قائم رکندڙ ۽ مختلف لوڪن تي حڪمراني ڪندڙ ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي (منڊل اٺون، 42، 1). سج جي آسمان ۾ حرڪت ۽ روشنيءَ کي پڻ ورڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي (منڊل ڇهون، 70، 1؛ منڊل ستون، 86، 1؛ 87، 6). هوا کي سندس ساهه سان تشبيهه ڏني وئي آهي (منڊل ستون، 87، 82)، جڏهن ته ندين جا وهڪرا ۽ انهن جا پيٽ سندس جوڙيل ڄاڻايا ويا آهن (منڊل پهريون، 24، 8؛ منڊل ٻيو، 28، 4؛ منڊل ستون، 87، 1). ندين جي مسلسل سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ باوجود سمنڊ جي نه ڀرجڻ واري قدرتي عمل کي پڻ ورڻ جي قدرت سان وابسته ڪيو ويو آهي (منڊل پنجون، 85، 6).

ويدي بيانن موجب ورڻ جا مقرر ڪيل قانون اهڙا آهن، جن کي ٻيا امر ديوتا به اورانگهي نٿا سگهن (منڊل ٽيون، 54، 18). چنڊ جي روشني ۽ ڏينهن جو تارن جي نظر کان غائب ٿيڻ کي پڻ سندس مقرر ڪيل نظام جو حصو ڄاڻايو ويو آهي (منڊل پهريون، 24، 10). پکين جي آسماني واٽن، جهازن جي سامونڊي رستن ۽ هوا جي حرڪت بابت ڄاڻ پڻ ورڻ سان منسوب ڪئي وئي آهي (منڊل پهريون، 25، 7). ساڳيءَ طرح کيس انساني عملن، سچ ۽ ڪوڙ جو شاهد پڻ ڄاڻايو ويو آهي (منڊل ستون، 28، 6).

ورڻ سان لاڳاپيل هڪ اهم ويدي تصور ”ريت“ (ڪاسمڪ آرڊر) آهي، جنهن مان مراد ڪائناتي نظم يا قدرتي قانون ورتي وڃي ٿي. هن تصور موجب سج، چنڊ، تارا ۽ ٻيا قدرتي مظهر هڪ مقرر ڪيل نظام تحت عمل ڪن ٿا. ”ريت“ کي صرف قدرتي نظام تائين محدود نه رکيو ويو، پر ان کي اخلاقي نظم سان پڻ ڳنڍيو ويو، جنهن تحت انساني عملن ۾ مقرر ڪيل اخلاقي ضابطن جي پيروي ضروري سمجهي ويندي هئي.

اِندر ۽ ورتر

[سنواريو]

رگ ويدي دور ۾ ورڻ سان گڏ اِندر کي پڻ اهم حيثيت حاصل ٿي. اِندر سان لاڳاپيل روايتون خاص طور مينهن، گجگوڙ، وڄ ۽ ڪڪرن سان وابسته آهن. ويدي تصور ۾ آسماني ديوتائن کي عام طور انسانن ۽ ٻين ساهوارن لاءِ فائديمند قوتون سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته ڪجهه مخالف قوتن کي ”دئت“ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن دئتن سان وبائن، طوفانن، ٻوڏن، خشڪي ۽ مينهن ۾ رڪاوٽ جهڙن قدرتي واقعن کي منسوب ڪيو ويو.

انهن مخالف قوتن جو هڪ اهم ڪردار ”ورتر“ آهي، جنهن جي نالي جي معنيٰ ”ڍڪيندڙ“ بيان ڪئي وئي آهي. ورتر کي مختلف روپ اختيار ڪندڙ دئت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان جو هڪ روپ ڪارن ڪڪرن سان تشبيهه ڏنو ويو، جيڪي سج، چنڊ، گرهن ۽ تارن کي ڍڪي ڇڏين ٿا. ساڳيءَ طرح مينهن کي روڪڻ واري قوت کي پڻ ورتر سان منسوب ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خشڪي، چراگاهن جي کوٽ ۽ ساهوارن لاءِ تڪليف پيدا ٿيڻ جو تصور ڪيو ويندو هو.[38]

رگ ويد ۾ ورتر جو ٻيو نالو ”آهي“، يعني ”نانگ“، پڻ ملي ٿو. هن نالي جي بنياد تي ڪجهه عالمن ان کي وڄ سان لاڳاپيل علامتي تصور قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته وڄ جا ور وڪڙ نانگ سان مشابهت رکن ٿا. مينهن کان سواءِ کنوڻ کي پڻ ورتر جي قوت سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو.

ويدي روايتن ۾ اِندر کي ورتر جو مکيه مخالف ۽ کيس شڪست ڏيندڙ ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. گجگوڙ، وڄ ۽ ان کان پوءِ مينهن وسڻ جي قدرتي عمل کي اِندر ۽ ورتر جي جنگ جي علامتي بيان سان ڳنڍيو ويو. اِندر جو هٿيار ”وجر“ (ٿنڊربولٽ) ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان هو ورتر جا قلعا يا ڪارن ڪڪرن جون رڪاوٽون ٽوڙي مينهن کي آزاد ڪري ٿو. مينهن کان پوءِ آسمان صاف ٿيڻ ۽ سج، چنڊ ۽ تارن جي ٻيهر ظاهر ٿيڻ کي پڻ انهيءَ فتح سان منسوب ڪيو ويو.

هن مينهن ۽ طوفان سان لاڳاپيل ديوتا لاءِ مختلف نالا ۽ تصور پڻ مليا آهن. متن موجب شروعات ۾ کيس ”ترته“ (Trita)، پوءِ ”پرجنيه“، يعني وسندڙ ڪڪر، ۽ آخرڪار ”اِندر“ چيو ويو؛ ”اِندر“ جي معنيٰ طاقت يا قوت سان لاڳاپيل بيان ڪئي وئي آهي. ويدي ڪٿائن ۾ ورتر ۽ ٻين دئتن جي بار بار موٽڻ ۽ اِندر جي هٿان انهن جي شڪست کي برسات، خشڪي ۽ موسمي ڦيرڦار جي ورجائجندڙ قدرتي چڪر جي علامتي تشريح طور پيش ڪيو ويو آهي.[39]

قرآن ۽ حديث وارو تصور

[سنواريو]

قرآن ۾ سورة البقرہ جي آيت نمبر 29 ۾ بيان ٿيل آهي تہ:

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ۚوَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿29﴾

ترجمو:اُھو (الله) آھي جنھن توھان (جي فائدي) لاءِ جيڪي (شيون) زمين ۾ آھن سي مڙيئي پيدا ڪيون، وري آسمان ڏانھن متوجہ ٿيو پوءِ انھن کي ست آسمان ڪري برابر بھاريائين، ۽ اُھو (الله) سڀ ڪنھن شئي کي ڄاڻندڙ آھن

ھن آيت جي تفسير ۾ مولانا ابوالاعلي مودودي تفھيم القرآن ۾ لکيو آهي تہ ستن آسمانن جي حقيقت ڇاهي ان جو تعين مشڪل آهي.انسان ھر دؤر ۾ آسمان لاءِ مختلف تصور پنھنجي مشاھدن ۽ قياس جي بنياد تي قائم ڪيا آھن جيڪي بدلجندا رھن ٿا تنھن ڪري انھن کي بنياد بڻائي قرآن ۾ ڏنل لفظ آسمان جو تعين ڪرڻ صحيح نہ ٿيندو. وڌيڪ لکي ٿو تہ زمين کان مٿي جيڪا ڪائنات آهي ان کي الله محڪم طبقن ۾ تقسيم ڪري رکيو آهي يا زمين ڪائنات جي جنھن حصي ۾ واقع آهي اھو حلقو ستن طبقن تي مشتمل آهي.[40]

اسلام ۾ آسمان جو ذڪر قرآن ۽ حديث سميت مختلف اسلامي ماخذن ۾ ملي ٿو. قرآن ۾ آسمان لاءِ واحد صورت ”سماء“ ۽ جمع صورت ”سماوات“ استعمال ٿيل آهي، جڏهن ته ڪيترين آيتن ۾ ستن آسمانن جو ذڪر پڻ اچي ٿو. اسلامي تفسيرن ۾ انهن اصطلاحن جي مفهوم ۽ نوعيت بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون[41].

قرآن ۾ ”دنيا واري آسمان“ کي تارن يا روشنين سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. سورت الصافات ۾ ڄاڻايل آهي:

” إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ “

انهيءَ ۽ ساڳئي مفهوم وارين ٻين آيتن جي بنياد تي ڪجهه تشريحن ۾ تارن واري آسمان کي ”سماء الدنيا“ سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي. تنهن هوندي به، قرآني ”سماء الدنيا“ کي جديد فلڪيات جي اصطلاح مشاهدي لائق ڪائنات سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ هڪ تشريحي دعويٰ آهي ۽ قرآن پاڻ اهڙي جديد سائنسي اصطلاح يا تعريف استعمال نٿو ڪري[42].

اسلامي روايتي ادب ۾ ستن آسمانن جي نالن، رنگن ۽ انهن ۾ رهندڙ ملائڪن بابت پڻ ڪجهه روايتون نقل ٿيون آهن، پر انهن مان ڪجهه روايتن جي سند کي حديث جي عالمن ضعيف يا ناقابل اعتماد قرار ڏنو آهي. اهڙي هڪ روايت ابو الشيخ الأصبهاني جي ڪتاب العظمة ۾ عبد المنعم بن إدريس اليماني، سندس پيءُ ۽ وهب بن منبه جي واسطي سان نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ ستن آسمانن لاءِ رقيع، أرقلون، قيدوم، ماعون، ريع، دفتا ۽ عريب جا نالا ۽ مختلف رنگ بيان ڪيا ويا آهن.

حديث جي رجال بابت ماخذن ۾ عبد المنعم بن إدريس اليماني کي قابل اعتماد راوي نه سمجهيو ويو آهي. احمد بن حنبل ڏانهن منسوب جرح موجب هو وهب بن منبه ڏانهن ڪوڙيون روايتون منسوب ڪندو هو، جڏهن ته امام بخاري کيس ”ذاهب الحديث“ قرار ڏنو. ابن حبان پڻ مٿس پنهنجي پيءُ ۽ ٻين کان حديثون گهڙڻ جو الزام هنيو، جڏهن ته يحيى بن معين کان پڻ سندس تضعيف ۽ تكذيب نقل ٿيل آهي. سندس پيءُ ادريس بن سنان کي پڻ رجال جي ڪجهه ماخذن ۾ ضعيف قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ ڪري ستن آسمانن جي مخصوص نالن ۽ رنگن بابت هن سند سان نقل ٿيل روايت کي معتبر حديث طور قبول نه ڪيو ويندو آهي[43].

ٻيا ديومالائي تصور

[سنواريو]
قديم رومي آسماني ديوتا جُوپيٽر

ڪيترين ئي تهذيبن جي ڏندڪٿائن ۾ آسمان سان خاص طور لاڳاپيل ديوتائن جو تصور ملي ٿو. قديم مصري مذهب ۾ آسمان کي ديوي نُوت ۽ ديوتا حورس جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. پروٽو-هند-يورپي مذهب ۾ ديوس کي آسمان جي ديوتا يا آسمان جي شخصي روپ طور ٻيهر تعمير ڪيل تصور سمجهيو وڃي ٿو. انهيءَ قديم تصور سان يوناني ڏندڪٿا جي آسمان ۽ گجگوڙ جي ديوتا زيوس ۽ رومي ڏندڪٿا جي آسمان ۽ گجگوڙ جي ديوتا جُوپيٽر کي پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

آسٽريليا جي اصلوڪن رهواسين جي ڏندڪٿائن ۾ الٽجيرا، جنهن کي اررنٽي روايت سان پڻ لاڳاپيل ڪيو وڃي ٿو، هڪ اهم آسماني ۽ تخليق ڪندڙ ديوتا آهي. ايروڪوئيس ڏندڪٿا ۾ اٽاهينسڪ هڪ آسماني ديوي آهي، جيڪا ڌرتيءَ جي تخليق دوران آسمان مان زمين ڏانهن ڪري پئي هئي.

ڪيترين ئي ثقافتن آسمان ۾ نظر ايندڙ تارن کي تصوراتي نمونن ۾ ملائي تارن جا ميڙ ٺاهيا ۽ انهن کي پنهنجن ديوتائن، روايتن ۽ ڏندڪٿائن سان وابسته ڪيو.

مختلف قومن ۽ تهذيبن جي ڏندڪٿائن ۾ آسمان کي اڪثر برتري، اقتدار ۽ تخليقي قوت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. قديم ڏندڪٿائي تصورن ۾ آسمان کي ديوتائن جي رهائشگاهه سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته ان جي پهچ کان ٻاهر هجڻ، لامحدود وسعت ۽ برسات پيدا ڪرڻ واري قوت سبب ان کي خدائي طاقت ۽ برتريءَ سان پڻ وابسته ڪيو ويو. ڪيترين روايتن ۾ آسمان کي مذڪر ۽ زرخيز ڪندڙ قوت، جڏهن ته ڌرتيءَ کي مؤنث قوت طور تصور ڪري ٻنهي جي ميلاپ کي تخليق ۽ حياتيءَ جي پيدائش سان ڳنڍيو ويو آهي. چيني روايتن موجب آسمان، جنهن کي يانگ سان وابسته ڪيو وڃي ٿو، پيءُ يا مذڪر اصول جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ڌرتي يين سان وابسته مؤنث اصول آهي. انهن ٻنهي جي ميلاپ کي انسان جي پيدائش سان ڳنڍيو ويو آهي.[44]

يوناني ڏندڪٿائن ۾ آسمان جي مذڪر تصور جي نمائندگي يورينس ڪري ٿو، جيڪو آسمان جو شخصي روپ ۽ ڌرتيءَ جي ديوي گائيا جو مڙس آهي. قديم ايراني ڏندڪٿائن جي ذريعن، جن ۾ بندهشن پڻ شامل آهي، ۾ آسمان کي مذڪر صفتن سان منسوب ڪيو ويو آهي. زرتشتي ادب ۾ آسمان کي هڪ طاقتور مرد جي صورت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي چيلهه تي ڪُستي، يعني زرتشتين جو مذهبي ڪمربند، ٻڌل آهي.[45] آسمان ۽ آسماني ديوتائن جا تصور ڪيترن قديم هند-يورپي مذهبن ۽ ڏندڪٿائن ۾ پڻ ملن ٿا. خدا لاءِ ڪجهه يورپي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ لاطيني deus مان نڪتل آهن، جنهن جي اشتقاق کي پروٽو-هند-يورپي آسماني ديوتا ديوس (Dyēus) جي نالي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. زيوس جو نالو پڻ ساڳئي Dyēus مان نڪتل آهي، جڏهن ته جُوپيٽر جو نالو پروٽو-هند-يورپي ديوس (Dyḗus ph₂tḗr)، يعني ”آسماني پيءُ“، سان لاڳاپيل آهي. يوناني ڏندڪٿا ۾ Οὐρανός، يعني يورينس، آسمان جي شخصي روپ جي نمائندگي ڪندڙ هڪ ابتدائي ديوتا آهي. سندس نالو قديم يوناني ٻوليءَ جي ”آسمان“ جي معنيٰ رکندڙ عام اسم مان نڪتل آهي.[46] يوناني ڏندڪٿائي روايت ۾ کيس گائيا، يعني ڌرتيءَ، سان پڻ ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

قديم مصري مذهب ۾ نُوت آسمان جي ديوي آهي. چيني مذهبي ۽ فلسفياڻي روايت ۾ تيان (天)، يعني ”آسمان“، هڪ اهم آسماني تصور ۽ ديوي قوت آهي، جنهن کي شانگدي سان پڻ وابسته ڪيو ويو آهي. آسمان جي پوڄا چيني شهنشاهي روايت ۾ سرڪاري مذهبي رسمن جو اهم حصو رهي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Baird, J. C.; Wagner, M. (1982). "The moon illusion: I. How high is the sky?". Journal of Experimental Psychology: General 111 (3): 296–303. doi:10.1037/0096-3445.111.3.296. PMID 6215460. https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_1982-09_111_3/page/296.
  2. ↑ Tyndall, John (December 1868). "On the Blue Colour of the Sky, the Polarization of Skylight, and on the Polarization of Light by Cloudy Matter Generally". Proceedings of the Royal Society 17: 223–33. doi:10.1098/rspl.1868.0033. Bibcode: 1868RSPS...17..223T.
  3. ↑ Lord Rayleigh (June 1871). "On the scattering of light by small particles". Philosophical Magazine 41 (275): 447–51.
  4. ↑ Watson, J. G. (June 2002). "Visibility: Science and Regulation". J. Air & Waste Manage. Assoc. 52 (6): 628–713. doi:10.1080/10473289.2002.10470813. PMID 12074426. Bibcode: 2002JAWMA..52..628W. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-air-waste-management-association_2002-06_52_6/page/628.
  5. 1 2 Gibbs, Philip (May 1997). "Why is the sky Blue?". Usenet Physics FAQ. 11 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ فرهنگ معین
  7. ↑ Yu Timofeev & A. V. Vasilʹev (1 May 2008). Theoretical Fundamentals of Atmospheric Optics. Cambridge International Science Publishing. ص. 174. ISBN 978-1-904602-25-5.
  8. 1 2 3 https://spaceplace.nasa.gov/blue-sky/en/. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  9. ↑ "Bluer on top". USA Today. 11 April 2001. 3 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  10. 1 2 David K. Lynch; William Charles Livingston (2001). Color and Light in Nature. Cambridge University Press. ص. 31. ISBN 978-0-521-77504-5.
  11. ↑ Craig F. Bohren & Eugene Edmund Clothiaux (2006). Fundamentals of Atmospheric Radiation: An Introduction with 400 Problems. Wiley-VCH. ص. 427. Bibcode:2006fari.book.....B. ISBN 978-3-527-40503-9.
  12. ↑ سائنس جي دنيا؛ آسمان نيرو ڇو آهي؟ ليکڪ: نظام الدين اوليويا
  13. ↑ National Weather Service (15 July 2005). "Chapter 3: Radiation and Temperature" (PDF). Anchorage, Alaska: NOAA. 15 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Darula, S.; Kittler, R. (September 2002). "General Sky Standard Defining Luminance Distributions" (PDF). Proc. Conf. eSim 2002. Montreal. ص. 11–13. 26 August 2013 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ شعور (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2016-07-15 تي محفوظ ڪيل, 2016-08-12 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  16. ↑ ڪتاب:شعور، ليکڪ: ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
  17. ↑ Van Flandern, T.; K. Pulkkinen (1980). "Low precision formulae for planetary positions". Astrophysical Journal Supplement Series 31 (3): 391. doi:10.1086/190623. Bibcode: 1979ApJS...41..391V.
  18. ↑ Young, A. (2006). "Green flashes at a glance". San Diego State University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2009 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Nave, C. R. "Red Sunset, Green Flash". Georgia State University. HyperPhysics. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ O'Connell, D. J. K. (1958). "The Green Flash and Other Low-Sun Phenomena". Castel Gandolfo: Vatican Observatory, Ricerche Astronomiche 4: 7. Bibcode: 1958RA......4.....O.
  21. ↑ Cowley, Les (2 August 2009). "Earth's shadow". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Lynch, David K.; Livingston, William Charles (July 2001). Color and light in nature (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 38, 39. ISBN 978-0-521-77504-5.
  23. ↑ Bromberg, Irv (4 April 2011). "The Duration of Twilight". University of Toronto. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Dennis Eskow (March 1983). "Make Your Own Weather Forecasts". Popular Mechanics 159 (3): 148. https://books.google.com/books?id=KtkDAAAAMBAJ&pg=PA148.
  25. ↑ National Weather Service Office, Oxnard, California (2012). "Climate of Los Angeles". National Weather Service Western Region Headquarters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2012 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  26. ↑ Moore, Mark. "Field Forecasting – A Short Summary" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 25 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Wilson, Jerry (2012). "Skywatch: Signs of the Weather". اصل نسخو مان 7 April 2004 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2008 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Central Pacific Hurricane Center (23 July 2006). Tropical Cyclone Observations. آرڪائيو ڪيا ويا 22 March 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved on 5 May 2008.
  29. ↑ "U.S. Centennial of Flight Commisstion: Early Balloon Flight in Europe". اصل نسخو مان 2 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2008 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ J. Gurevitch; S. M. Scheiner & G. A. Fox (2006). Plant Ecology (2nd ڇاپو). Massachusetts: Sinauer Associates.
  31. ↑ {{safesubst:#if:{{subst:ns:0}} | "Sur quelle planète les jours sont-ils les plus longs ?". 2024-08-16. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameters: |urltrad=, |dead-url=, |chapterurl=, |subscription=, and |coauthors= (مدد); Text "{{cite web|title=Sur quelle planète les jours sont-ils les plus longs ?|url=https://www.caminteresse.fr/culture/sur-quelle-planete-les-jours-sont-ils-les-plus-longs-11196626/|website=Caminteresse.fr|language=fr|date=}}" ignored (مدد)
  32. ↑ "Himmel (planetar)". Wikipedia – Die freie Enzyklopädie (جرمن ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Himmel (planetar)". Wikipedia – Die freie Enzyklopädie (جرمن ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Himmel (planetar)". Wikipedia – Die freie Enzyklopädie (جرمن ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ آسمان : (Sindhianaسنڌيانا)
  36. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1}سانچو:Macdonell and keith: Vedic Index, I, 390. آرڪائيو ڪيا ويا 2018-04-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.}
  37. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1}سانچو:Macdonell and keith: Vedic Index, I, 390. آرڪائيو ڪيا ويا 2018-04-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.}
  38. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1}سانچو:Macdonell and keith: Vedic Index, I, 390. آرڪائيو ڪيا ويا 2018-04-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.}
  39. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1}سانچو:Macdonell and keith: Vedic Index, I, 390. آرڪائيو ڪيا ويا 2018-04-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.}
  40. ↑ { تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 61 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}
  41. ↑ "السماء". ويكيبيديا، الموسوعة الحرة (عربي ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "السماء". ويكيبيديا، الموسوعة الحرة (عربي ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "السماء". ويكيبيديا، الموسوعة الحرة (عربي ۾). 9 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ زمردی, حمیرا (1382). نقد تطبیقی ادیان و اساطیر (فارسي ۾). ص. 5.
  45. ↑ یارشاطر, احسان (1356). "آسمان". دانشنامه ایران و اسلام (فارسي ۾). جلد 1. ص. 96.
  46. ↑ {{safesubst:#if:{{subst:ns:0}} | Anatole Bailly ; 2020 : Hugo Chávez, Gérard Gréco, André Charbonnet, Mark De Wilde, Bernard Maréchal & contributeurs (2020). "Le Bailly". {{cite web}}: Cite has empty unknown parameters: |urltrad=, |dead-url=, |chapterurl=, |subscription=, and |coauthors= (مدد); Text "{{cite web|title=Le Bailly|url=https://bailly.app/ouranos|author=Anatole Bailly ; 2020 : Hugo Chávez, Gérard Gréco, André Charbonnet, Mark De Wilde, Bernard Maréchal & contributeurs|date=}}" ignored (مدد)CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو) CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو).


ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
  • وڪيميڊيا العام تي آسمان بابت زمرا
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آسمان&oldid=407335" تان ورتل