مواد ڏانھن هلو

کيرٿر جبلن جو سلسلو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(کيرٿر جبل کان چوريل)
کيرٿر جبل
کيرٿر قومي پارڪ ۾ کيرٿر جبلن جو منظر
اوچي سطح
چوٽيزرڊڪ چوٽي
بلندي2,260 m (7,410 ft) 
مقانيت 
جاگرافي
کيرٿر جبلن جو سلسلو is located in پاڪستان
کيرٿر جبلن جو سلسلو
جڳههسنڌ ۽ بلوچستان

کيرٿر جبل يا کيرٿر جابلو سلسلو پاڪستان جي اولهه سنڌ ۽ اوڀر بلوچستان ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.[1] هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي مولا ندي واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي ڪيپ مونز ۽ عربي سمنڊ جي ويجهو پهچي ٿو.[2]

کيرٿر، سنڌ جي ڪوهستان واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.[3] ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو.

کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر

نالو

[سنواريو]

کيرٿر نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب کير يا ڪير جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ٿر جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي.

قديم جاگرافيءَ بابت ايم ايڇ پنهور مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.[4]

جاگرافي

[سنواريو]

کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.[1]

اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون ڪراچي جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي کاسا ٽڪريون ۽ ملير ٽڪريون کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.[2]

کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي ڪيپ مونز تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان سوناري نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.[5]

نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا

[سنواريو]

کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ گاج نئي، نئي نلي، نئي نئنگ ۽ ڏکڻ ۾ حب ندي سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن.

گاج نئي اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.[6]

ارضيات

[سنواريو]

ارضياتي طور کيرٿر، سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف سليمان جبل تائين پکڙيل آهي.[7]

کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.[8] علائقي ۾ ائوسين دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.[8]

کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو

اهم چوٽيون

[سنواريو]

کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ زرڊڪ چوٽي کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ 7,430 فٽ (2,260 ميٽر) آهي. [9]

کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ
نالو لڳ ڀڳ بلندي اهميت
زرڊڪ چوٽي 2,260 ميٽر
7,430 فٽ
کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي
ڪتي جي قبر لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر
6,878 فٽ
سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ
باروغ لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ
گورک لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر
5,688 فٽ
سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ
کيرٿر ۾ ڪتي جي قبر واري چوٽي

ڪتي جي قبر

[سنواريو]

ڪتي جي قبر کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.[10]

هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ڪتي جي قبر نالو مليو.[11]

گورک

[سنواريو]
گورک هل اسٽيشن جو منظر

گورک هل اسٽيشن دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو.

قدرتي ماحول

[سنواريو]

کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا.

اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي.

کيرٿر قومي پارڪ

[سنواريو]
کيرٿر قومي پارڪ جو منظر
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو کيرٿر قومي پارڪ

کيرٿر قومي پارڪ 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.[12]

1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.[13]

جهنگلي جيوت

[سنواريو]
چنڪارا، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ

کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن:

کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.[14]

ان مطالعي ۾ محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.[14] مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.[14]

آثار قديمه

[سنواريو]

کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي.

جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان هاڪڙا ثقافت، نال ثقافت، آمري ثقافت، ڪوٽڏيجي ثقافت ۽ پختي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.[15]

ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.[15]

جبلن تي چٽسالي

[سنواريو]

کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

تونگ جا مقبرا

[سنواريو]
تونگ جا مقبرا

تونگ جا مقبرا کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ ٿاڻو بولا خان ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.[16]

هي قبرستان خاص طور برفت قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.[16]

قديم وسنديون

[سنواريو]

کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.[15]

حمل ڍنڍ جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.[15]

انساني آبادي

[سنواريو]

کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾:

  • مال پالڻ؛
  • برساتي ۽ محدود زراعت؛
  • ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛
  • مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛

شامل آهن.

علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور برفت، ڇٽو، گبول، لاشاري، چانڊيو، مري، بوزدار ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.[1]

سياحت

[سنواريو]

کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾:

شامل آهن.

کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.[12] جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

ماحولياتي اهميت ۽ خطرا

[سنواريو]

کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو.

علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن:

  • غيرقانوني شڪار؛
  • چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛
  • معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛
  • روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛
  • ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛
  • قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي.

حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.[14]

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 "Kīrthar Range". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 Abraham, Shinu Anna; Gullapalli, Praveena; Raczek, Teresa P.; Rizvi, Uzma Z. (2016). Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia (انگريزي ۾). Routledge. ISBN 9781315431840.
  3. ↑ Man and Environment (انگريزي ۾). جلد 24. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. 1999. ص. 36.
  4. ↑ پنهور, ايم. ايڇ. "Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh" (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan)". Antiquity (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Special report: Wasteland foretold". ڊان (انگريزي ۾). 22 March 2022. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Wandrey, C. J.; Law, B. E.; Shah, Haider Ali (2004). "Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India" (انگريزي ۾). گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي. doi:10.3133/b2208C. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 "Kirthar Range". Pakistan Stratigraphy (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ Hughes-Buller, Ralph (1908). Provincial Series: Baluchistan (انگريزي ۾). Superintendent of Government Printing. ص. 93.
  10. ↑ "Tourism potential". ڊان (انگريزي ۾). 5 November 2024. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty". Daily Times (انگريزي ۾). 17 June 2019. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 "Khirthar National Park" (انگريزي ۾). ريڊيو پاڪستان. 18 June 2019. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Report of the 6th Session of the World Heritage Committee" (انگريزي ۾). يونيسڪو. 1982. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  14. 1 2 3 4 اقبال, ايم. اي.; خان, ايم. زي.; گاچل, جي. ايس.; زبير, ايس. (2018). "Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh" (en ۾). Sindh University Research Journal 50 (2): 287–294. https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351.
  15. 1 2 3 4 ابڙو, تسليم عالم; چانڊيو, محمد امين; ناز, نويده (2026). "The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan" (en ۾). Journal for Social Science Archives 4 (1): 2584–2596. doi:10.59075/jssa.v4i1.692. https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692. آرڪائيو ڪيا ويا 2026-09-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  16. 1 2 "Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro". Heritage of Sindh (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • پنهور, ايم. ايڇ. (2004). Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh (انگريزي ۾). Sindh Study Centre, University of Sindh.
  • Abraham, Shinu Anna; Gullapalli, Praveena; Raczek, Teresa P.; Rizvi, Uzma Z. (2016). Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia. Routledge. ISBN 9781315431840.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]