مواد ڏانھن هلو

پھرين مھاڀاري جنگ

ڳنڍڻن کي سنواريو
This is a spoken article. Follow the link for more information.
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

زمرو:dmy تاريخون استعمال Dmy تاريخون استعمال سانچو:CS1 config

پهرين عالمي جنگ
مٿي کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي:
تاريخ28 جولاءِ 1914 – 11 نومبر 1918ع
(ڪجھ وقت)
مقام
نتيجو اتحادي طاقتن جي سوڀ سانچو:Nwr
شريڪ جنگ
اتحادي طاقتون:
۽ ٻيا...

مرڪزي طاقتون:


۽ ٻيا...
سپهہ سالار ۽ رهنما
سانچو:Xref سانچو:Xref
نقصان
1.5 کان 2.2 ڪروڙ موت (فوجي ۽ شهري شامل آهن)
سانچو:Campaignbox World War I

پھرين مھاڀاري جنگ يا پھرين عالمي جنگ، جنهن کي اڪثر WWI يا WW1 جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، يا پهرين مهاڀاري جنگ (28 جولاءِ 1914 – 11 نومبر 1918)، جنهن کي عظيم جنگ پڻ چيو ويندو هو، ٻن اتحادن جي وچ ۾ هڪ عالمي تڪرار هو: اتحادي (يا اينٽنٽ) ۽ مرڪزي طاقتون. تڪرار جا مکيه علائقا يورپ ۽ وچ اڀرند هئا، ان سان گڏوگڏ آفريڪا ۽ ايشيا-پيسفڪ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا. هن جنگ ۾ هٿيارن جي اهم ترقي ڏسڻ ۾ آئي، جن ۾ ٽينڪون، هوائي جهاز، توپخانو، مشين گنون، ۽ ڪيميائي هٿيار شامل هئا. هي تاريخ جي خطرناڪ ترين تڪرارن مان هڪ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اندازاً 1.5 کان 2.2 ڪروڙ فوجي ۽ شهري جانيون ويون ۽ نسل ڪشي پڻ ٿي. ماڻهن جي وڏي انگ ۾ لڏپلاڻ موتمار اسپينش فلو وبا جو هڪ وڏو سبب بڻجي وئي.

پهرين عالمي جنگ جي ڪارڻن ۾ جرمن سلطنت جو عروج ۽ سلطنت عثمانيه جو زوال شامل هو، جنهن يورپ ۾ ڊگهي عرصي کان قائم طاقت جو توازن خراب ڪري ڇڏيو، ان سان گڏوگڏ سامراجي دشمنين ۾ شدت ۽ وڏين طاقتن جي وچ ۾ هٿيارن جي ڊوڙ پڻ شامل هئي. بلقان ۾ وڌندڙ تڪرار 28 جون 1914 تي ان وقت چوٽ تي پهتو جڏهن هڪ بوسنيائي سرب، گوريلو پرنسپ، آسٽرو-هنگرين تخت جي وارث فرانز فرڊيننڊ کي قتل ڪري ڇڏيو. آسٽريا-هنگري ان جو ذميوار سربيا کي قرار ڏنو ۽ 28 جولاءِ تي جنگ جو اعلان ڪيو. سربيا جي دفاع ۾ روس پاران فوج متحرڪ ڪرڻ کانپوءِ، جرمنيءَ روس ۽ فرانس تي جنگ جو اعلان ڪيو، جن جي پاڻ ۾ اتحاد هئي. برطانيه ان وقت جنگ ۾ شامل ٿيو جڏهن جرمنيءَ بيلجيم تي حملو ڪيو، ۽ سلطنت عثمانيه نومبر ۾ مرڪزي طاقتن سان شامل ٿي وئي. 1914 ۾ جرمني جي حڪمت عملي اها هئي ته فرانس کي جلدي شڪست ڏئي پنهنجي فوج کي اوڀر طرف منتقل ڪجي، پر سيپٽمبر ۾ انهن جي اڳڀرائي روڪي وئي، ۽ سال جي آخر تائين مغربي محاذ انگريزي چينل کان سوئٽزرلينڊ تائين خندقن جي هڪ لڳاتار لڪير بڻجي ويو. اوڀر وارو محاذ وڌيڪ متحرڪ هو، پر وڏين ڪوششن باوجود ڪنهن به ڌر کي فيصله ڪن سوڀ نه ملي. 1915 کان وٺي اٽلي، بلغاريه، رومانيا، يونان ۽ ٻيا ملڪ جنگ ۾ شامل ٿيا.

مغربي محاذ تي ٿيندڙ وڏيون جنگيون، جن ۾ ورڊن جي جنگ، سوم جي جنگ، ۽ پاسچنڊيل جي جنگ شامل آهن، محاذ جي جمود کي ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون. اپريل 1917 ۾، جرمني پاران ايٽلانٽڪ شپنگ جي خلاف غير محدود آبدوز جنگ شروع ڪرڻ کانپوءِ آمريڪا اتحادين سان شامل ٿي ويو. ان ئي سال، بالشيوڪ روس ۾ آڪٽوبر انقلاب ذريعي اقتدار ۾ آيا؛ سوويت روس ڊسمبر ۾ مرڪزي طاقتن سان جنگ بندي ڪئي، جنهن کانپوءِ مارچ 1918 ۾ هڪ الڳ امن معاهدو ڪيو ويو. ان مهيني، جرمني مغربي محاذ تي هڪ بهار وارو حملو شروع ڪيو، جنهن جي ابتدائي ڪاميابين جي باوجود جرمن فوج ٿڪجي پئي ۽ حوصلا هاري ويٺي. اتحادين جو سؤ ڏينهن وارو حملو، جيڪو آگسٽ 1918 ۾ شروع ٿيو، جرمن فرنٽ لائن جي خاتمي جو سبب بڻيو. ورڊر حملي کانپوءِ، سيپٽمبر جي آخر ۾ بلغاريه جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون. نومبر جي شروعات تائين، اتحادين عثمانين ۽ آسٽريا-هنگري سان پڻ جنگ بندي ڪري ورتي، جنهن جرمني کي اڪيلو ڪري ڇڏيو. ملڪ اندر جرمن انقلاب (1918–1919) جو منهن ڏسندي، قيصر وليم ٻيون 9 نومبر تي تخت تان دستبردار ٿي ويو، ۽ جنگ 11 نومبر 1918 جي جنگ بندي سان ختم ٿي وئي.

1919-1920 جي پيرس امن ڪانفرنس شڪست کاڌل طاقتن تي شرط مڙهي ڇڏيا. ورسيليز جي معاهدي تحت، جرمني ڪافي علائقا وڃائي ويٺو، ان کي غير مسلح ڪيو ويو، ۽ اتحادين کي وڏي مقدار ۾ معاوضو ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. روسي، جرمن، آسٽرو-هنگرين ۽ عثماني سلطنتن جي خاتمي سان نيون قومي حدون بڻيون ۽ پولينڊ، فنلينڊ، بالٽڪ رياستون، چيڪو سلوواڪيا ۽ يوگوسلاويا جهڙيون نيون آزاد رياستون وجود ۾ آيون. عالمي امن برقرار رکڻ لاءِ ليگ آف نيشنز قائم ڪئي وئي، پر بين الاقوامي عدم استحڪام کي سنڀالڻ ۾ ان جي ناڪامي 1939 ۾ ٻي عالمي جنگ جي شروعات جو سبب بڻي.

نالا

[سنواريو]

ٻي عالمي جنگ کان اڳ، 1914-1918 جي واقعن کي عام طور تي عظيم جنگ يا صرف عالمي جنگ سڏيو ويندو هو.[1] آگسٽ 1914 ۾، دي انڊيپينڊنٽ تڪرار بابت چيو، "هي عظيم جنگ آهي. هي پنهنجو نالو پاڻ رکي ٿي."[2] جنگ جي پڄاڻي کانپوءِ ڏهاڪي تائين، ڪيترن ئي اها اميد ڪئي ته هي "سڀني جنگين کي ختم ڪرڻ واري جنگ" ثابت ٿيندي. پهرين عالمي جنگ (First World War) جو اصطلاح پهريون ڀيرو سيپٽمبر 1914 ۾ استعمال ٿيو، جڏهن جرمن فلسفي ارنسٽ هيڪل لکيو ته جاري يورپي جنگ "لفظ جي پوري معنيٰ ۾ پهرين عالمي جنگ" بڻجي ويندي.[3]

پسمنظر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جا ڪارڻ

سياسي ۽ فوجي اتحاد

[سنواريو]
يورپ جو نقشو جنهن ۾ آسٽريا-هنگري تي ڌيان ڏنو ويو آهي.
1914 ۾ حريف فوجي اتحاد:[lower-alpha 1]

19 هين صدي جي وڏي حصي دوران، اهم يورپي طاقتن طاقت جو هڪ توازن برقرار رکيو، جنهن کي ڪنسرٽ آف يورپ طور سڃاتو ويندو هو.[4] 1848 کان پوءِ، ان توازن کي برطانيه جي گوشه نشيني، عثماني سلطنت جي زوال، نئين سامراجيت ۽ پروشيا جي عروج چيلينج ڪيو. 1870-1871 جي فرانس-پروشيا جنگ ۾ سوڀ کانپوءِ بسيمارڪ هڪ جرمن سلطنت کي متحد ڪيو. 1871 کان پوءِ، فرانسيسي پاليسي جو مقصد هن شڪست جو بدلو وٺڻ ۽ فرانس جي نوآبادياتي سلطنت کي وڌائڻ هو.[5]

1873 ۾، بسيمارڪ ٽن بادشاهن جي ليگ (League of the Three Emperors) تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن ۾ آسٽريا-هنگري، روس ۽ جرمني شامل هئا. 1877-1878 جي روس-ترڪ جنگ (1877–1878) کانپوءِ هي ليگ ختم ٿي وئي. ان جو سبب بلقان ۾ روس جي وڌندڙ اثر تي آسٽريا جا خدشا هئا. جرمني ۽ آسٽريا-هنگري پوءِ 1879 ۾ ڊيوئل الائنس ٺاهيو، جيڪو 1882 ۾ اٽلي جي شامل ٿيڻ سان ٽرپل الائنس بڻجي ويو.[6] بسيمارڪ لاءِ، انهن معاهدن جو مقصد فرانس کي اڪيلو ڪرڻ هو.

عالمي سلطنتون ۽ نوآباديا تقريبن 1914ع

بسيمارڪ لاءِ روس سان امن جرمن پرڏيهي پاليسي جو بنياد هو، پر 1890 ۾ کيس وليم ٻئي پاران استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. نئين چانسلر ليو وان ڪيپريوي روس سان معاهدي جي تجديد نه ڪئي.[7] ان سان فرانس کي روس سان اتحاد جو موقعو مليو ۽ 1894 ۾ فرانس-روس اتحاد ٿيو، جنهن کانپوءِ 1904 ۾ برطانيه سان Entente Cordiale ٿيو. 1907 ۾ اينگلو-روس ڪنوينشن سان ٽرپل اينٽنٽ مڪمل ٿيو.

هٿيارن جي ڊوڙ

[سنواريو]
جرمن بحري جهاز SMS Rheinland، 1910

1871 کان پوءِ جرمني جي معاشي ۽ صنعتي طاقت تيزي سان وڌي. ايڊمرل الفرڊ وان ترپٽز هڪ اهڙي جرمن بحري فوج بنائڻ چاهي جيڪا برطانوي رائل نيوي جو مقابلو ڪري سگهي.[8] ان جي نتيجي ۾ اينگلو-جرمن بحري هٿيارن جي ڊوڙ شروع ٿي. جيتوڻيڪ جرمني وڏو پئسو خرچ ڪيو، پر 1906 ۾ برطانيه پاران ڊريڊناٽ بحري جهاز جي تيار ڪرڻ کين برتري ڏني جيڪا ڪڏهن ختم نه ٿي.[8]

بلقان ۾ تڪرار

[سنواريو]
آسٽريا-هنگري جو لساني نقشو، 1910.

1914 کان اڳ وارا سال بلقان ۾ بحرانن جو شڪار رهيا. روس پاڻ کي سربيا ۽ ٻين سلاو رياستن جو محافظ سمجهندو هو. آسٽريا جي سياستدانن بلقان کي پنهنجي سلطنت لاءِ ضروري سمجهيو ۽ سربيا جي واڌ کي خطرو سمجهيو. 1908-1909 جو بوسنيائي بحران ان وقت شروع ٿيو جڏهن آسٽريا بوسنيا ۽ هرزيگوينا کي پنهنجي ملڪ ۾ ضم ڪري ڇڏيو.[9] تڪرار تڏهن وڌي ويو جڏهن 1911-1912 جي اٽلي-ترڪ جنگ عثماني ڪمزوري کي ظاهر ڪيو ۽ بلقان ليگ ٺهي.[10]

شروعات

[سنواريو]

سانچو:For timeline

ساراجيوو قتل ڪيس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل
روايتي طور تي اهو سمجهيو ويندو هو ته هي گوريلو پرنسپ (ساڄي) جي گرفتاري آهي، پر هاڻي مورخن جو خيال آهي ته هن تصوير ۾ هڪ بيگناهه راهي، فرڊيننڊ بهر کي 28 جون 1914 تي ڏيکاريو ويو آهي.[11][12]

28 جون 1914 تي، آسٽريا جو آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ، جيڪو شهنشاهه فرانز جوزف پهريون جو وارث هو، ساراجيوو جو دورو ڪيو، جيڪو تازو ئي ضم ڪيل بوسنيا ۽ هرزيگوينا جي گاديءَ جو هنڌ هو. نوجوان بوسنيا نالي تحريڪ جي ميمبرن، جن ۾ سويتڪو پاپووچ، گوريلو پرنسپ، نيڊيلڪو چبرينووچ، ٽريفڪو گربيوز، واسو چبريلووچ (بوسنيا ۽ هرزيگوينا جا سرب) ۽ محمد مهمدباشيچ (بوسنياڪ برادري مان) شامل هئا،[13] آرچ ڊيوڪ جي قافلي جي رستي تي کيس قتل ڪرڻ لاءِ پوزيشنون سنڀاليون. سربيا جي خفيه تنظيم بليڪ هينڊ جي انتهاپسند رڪنن کين هٿيار فراهم ڪيا هئا، کين اها اميد هئي ته سندس موت بوسنيا کي آسٽريا جي راڄ کان آزاد ڪرائي ڇڏيندو.[14]

چبرينووچ آرچ ڊيوڪ جي ڪار تي دستي بم اڇلايو جنهن سان سندس ٻه مددگار زخمي ٿي پيا. ٻيا قاتل پڻ ناڪام رهيا. هڪ ڪلاڪ کانپوءِ، جڏهن فرڊيننڊ اسپتال ۾ زخمي آفيسرن جي عيادت ڪري واپس اچي رهيو هو، ته سندس ڪار غلطي سان هڪ گهٽيءَ ۾ مڙي وئي جتي گوريلو پرنسپ بيٺو هو. هن پستول مان ٻه گوليون هلايون، جنهن سان فرڊيننڊ ۽ سندس گهر واري صوفي موتمار طور زخمي ٿي پيا.[15]

مورخ زبيڪ زيمان موجب، ويانا ۾ "هن واقعي جو ڪو خاص اثر نه پيو. 28 ۽ 29 جون تي، ماڻهو موسيقي ٻڌندا ۽ شراب پيئندا رهيا، ڄڻ ڪجهه ٿيو ئي ناهي."[16] تنهن هوندي به، تخت جي وارث جي قتل جو اثر تمام گهڻو هو، جنهن کي مورخ ڪرسٽوفر ڪلارڪ "9/11 اثر" قرار ڏنو آهي، يعني هڪ اهڙو دهشتگرد واقعو جنهن تاريخي معنيٰ کي تبديل ڪري ويانا جي سياسي ڪيمسٽري کي ئي بدلائي ڇڏيو. [17]

بوسنيا ۽ هرزيگوينا ۾ تشدد جو ڦهلاءُ

[سنواريو]
29 جون 1914 تي ساراجيوو ۾ سرب مخالف فسادن کانپوءِ رستن تي ماڻهن جا ميڙ.

آسٽرو-هنگرين اختيارين ساراجيوو ۾ سرب مخالف فسادن جي حوصلا افزائي ڪئي.[18][19] نسلي سربن جي خلاف پرتشدد ڪارروايون ساراجيوو کان ٻاهر ٻين شهرن جهڙوڪ ڪروشيا ۽ سلووينيا ۾ پڻ منظم ڪيون ويون. بوسنيا ۽ هرزيگوينا ۾ آسٽرو-هنگرين اختيارين تقريبن 5,500 ممتاز سربن کي قيد ڪيو، جن مان 700 کان 2,200 قيد ۾ مري ويا. وڌيڪ 460 سربن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ خاص مليشيا جنهن کي Schutzkorps چيو ويندو هو، جنهن ۾ اڪثريت بوسنياڪ مسلمانن جي هئي، قائم ڪئي وئي جنهن سربن جي خلاف ظلم ڪيو.[20][21][22][23]

جولاءِ جو بحران

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جولاءِ جو بحران
جنگ جي اعلان واري ڏينهن لنڊن ۽ پيرس ۾ خوشي ڪندڙ ماڻهن جا ميڙ.

هن قتل کانپوءِ جولاءِ جو بحران شروع ٿيو، جيڪو آسٽريا-هنگري، جرمني، روس، فرانس ۽ برطانيه جي وچ ۾ سفارتي جوڙتوڙ جو هڪ مهينو هو. اهو يقين رکندي ته سربيا جي خفيه ادارن فرانز فرڊيننڊ جي قتل ۾ مدد ڪئي آهي، آسٽريا جي آفيسرن هن موقعي کي بوسنيا ۾ سربيا جي مداخلت ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ چاهيو ۽ جنگ کي بهترين رستو سمجهيو.[24] پر، پرڏيهي وزارت وٽ سربيا جي ملوث هجڻ جو ڪو پختو ثبوت نه هو.[25] 23 جولاءِ تي، آسٽريا سربيا کي هڪ الٽيميٽم ڏنو، جنهن ۾ ڏهه اهڙا مطالبا شامل هئا جيڪي ڄاڻي واڻي ناقابل قبول بڻايا ويا هئا ته جيئن جنگ شروع ڪرڻ جو بهانو ملي سگهي.[26]

سربيا 25 جولاءِ تي عام فوج متحرڪ ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر اهي سمورا شرط قبول ڪيا سواءِ انهن جي جن سان آسٽريا جي نمائندن کي سربيا جي اندر "تخريبي عناصر" کي دٻائڻ ۽ قتل جي جاچ ۽ مقدمي ۾ حصو وٺڻ جو اختيار ملي ها.[27][28] ان کي انڪار قرار ڏيندي، آسٽريا سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا ۽ ٻئي ڏينهن جزوي طور فوج متحرڪ ڪئي؛ 28 جولاءِ تي هنن سربيا تي جنگ جو اعلان ڪيو ۽ بيلگريڊ تي گولاباري شروع ڪئي. روس 30 جولاءِ تي سربيا جي حمايت ۾ عام فوج متحرڪ ڪرڻ جو حڪم ڏنو.[29]

روس کي جارح طور پيش ڪري سياسي اپوزيشن (SPD) جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ، جرمن چانسلر بيٿمن هولوگ 31 جولاءِ تائين جنگي تيارين ۾ دير ڪئي.[30] ان ڏينهن منجهند جو، روسي حڪومت کي هڪ نوٽ ڏنو ويو جنهن ۾ کين 12 ڪلاڪن اندر "جرمني ۽ آسٽريا-هنگري جي خلاف سمورا جنگي قدم روڪڻ" جو چيو ويو.[31] غير جانبدار رهڻ جو هڪ وڌيڪ جرمن مطالبو فرانس پاران رد ڪيو ويو جنهن عام فوج متحرڪ ڪئي پر جنگ جي اعلان ۾ دير ڪئي.[32] جرمن جنرل اسٽاف اڳي ئي اهو فرض ڪري چڪو هو ته کين ٻن محاذن تي جنگ جو منهن ڏسڻو پوندو؛ شليفن پلان موجب 80 سيڪڙو فوج فرانس کي شڪست ڏيڻ لاءِ استعمال ڪرڻي هئي، ۽ پوءِ روس ڏانهن منتقل ٿيڻو هو. جتان ان لاءِ تيزي سان چرپر جي ضرورت هئي، تنهنڪري ان منجهند جو فوج متحرڪ ڪرڻ جا حڪم جاري ڪيا ويا.[33] جڏهن 1 آگسٽ جي صبح جو روس لاءِ جرمن الٽيميٽم جو مدو ختم ٿيو، تڏهن ٻئي ملڪ جنگ جي حالت ۾ اچي ويا.

29 جولاءِ تي هڪ اجلاس ۾ برطانوي ڪيبينٽ فيصلو ڪيو هو ته 1839 جي لنڊن جي معاهدي تحت ان جون ذميواريون کيس جرمن حملي جي مخالفت ڪرڻ لاءِ مجبور نه ٿيون ڪن؛ تنهن هوندي به، وزيراعظم ايڇ ايڇ اسڪوٿ ۽ سندس سينئر وزير فرانس جي حمايت جو عزم ڪري چڪا هئا، رائل نيوي متحرڪ هئي، ۽ عوامي راءِ مداخلت جي حق ۾ هئي.[34] 31 جولاءِ تي برطانيه جرمني ۽ فرانس کي نوٽ موڪليا ته اهي بيلجيم جي غير جانبداري جو احترام ڪن؛ فرانس ان جو واعدو ڪيو پر جرمني ڪو جواب نه ڏنو.[35] بيلجيم ذريعي حملي جي جرمن منصوبن کان واقف هئڻ ڪري، فرانسيسي ڪمانڊر ان چيف جوزف جوفري پنهنجي حڪومت کان سرحد پار ڪرڻ جي اجازت گهري ته جيئن اڳواٽ ڪارروائي ڪري سگهجي. پر بيلجيم جي غير جانبداري جي خلاف ورزي کان بچڻ لاءِ کيس چيو ويو ته اڳڀرائي صرف جرمن حملي کانپوءِ ئي ٿي سگهي ٿي.[36] ان جي بدران فرانسيسي ڪيبينٽ پنهنجي فوج کي جرمن سرحد کان 10 ڪلوميٽر پٺتي هٽڻ جو حڪم ڏنو ته جيئن جنگ کي نه ڀڙڪايو وڃي. 2 آگسٽ تي، جرمني لڪسمبرگ تي قبضو ڪيو ۽ جڏهن جرمن گشتي دستا فرانسيسي علائقي ۾ داخل ٿيا ته فائرنگ جي ڏي وٺ ٿي؛ 3 آگسٽ تي هنن فرانس تي جنگ جو اعلان ڪيو ۽ بيلجيم مان گذرڻ جو رستو گهريو، جيڪو رد ڪيو ويو. 4 آگسٽ جي صبح جو سوير جرمنن حملو ڪيو، ۽ بيلجيم جي بادشاهه البرٽ پهريون لنڊن معاهدي تحت مدد لاءِ سڏ ڏنو.[37][38] برطانيه جرمني کي الٽيميٽم موڪليو ته هو بيلجيم مان نڪري وڃي؛ جڏهن اڌ رات جو بنا ڪنهن جواب جي اهو مدو ختم ٿيو، ته ٻئي سلطنتون جنگ ۾ شامل ٿي ويون.[39]

جنگ جي اڳڀرائي

[سنواريو]

جنگ جي شروعات

[سنواريو]

مرڪزي طاقتن جي وچ ۾ منجهائيندڙ صورتحال

[سنواريو]

جرمني آسٽريا-هنگري جي سربيا تي حملي جي حمايت جو واعدو ڪيو هو، پر ان جي معنيٰ بابت ٻنهي ڌرين جي تشريح مختلف هئي. 1914ع جي شروعات ۾ پراڻن فوجي منصوبن کي تبديل ڪيو ويو هو، پر انهن جي ڪڏهن به مشقن ذريعي آزمائش نه ڪئي وئي هئي. آسٽرو-هنگرين اڳواڻن جو خيال هو ته جرمني روس جي خلاف ان جي اترئين پاسي (flank) جي حفاظت ڪندو.[40]

سربيائي مهم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سربيائي مهم
سربيائي فوج جو Blériot XI "Oluj" جهاز، 1915ع

12 آگسٽ کان شروع ٿيندڙ، آسٽريائي ۽ سربيائي فوجن جي وچ ۾ سير جي جنگ (Cer) ۽ ڪولوبارا جي جنگ (Kolubara) ٿيون؛ ايندڙ ٻن هفتن دوران، آسٽريائي حملن کي سخت جاني نقصان سان پسپا ڪيو ويو. نتيجي طور، آسٽريا کي سربيائي محاذ تي وڏي فوج رکڻي پئي، جنهن ڪري روس جي خلاف سندن ڪوششون ڪمزور ٿي ويون.[41] 1914 جي حملي ۾ آسٽريا-هنگري جي خلاف سربيا جي سوڀ کي ويهين صديءَ جي وڏين حيران ڪندڙ فتحن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.[42] 1915 ۾، هن مهم دوران پهريون ڀيرو هوائي دفاعي جنگ جو استعمال ڏٺو ويو جڏهن هڪ آسٽريائي جهاز کي زمين تان فائرنگ ڪري ڪيرايو ويو، ان سان گڏ سربيائي فوج پاران پهريون ڀيرو طبي انخلا (Medical evacuation) پڻ ڪيو ويو.[43][44]

بيلجيم ۽ فرانس ۾ جرمن حملو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عظيم پسپائي
1914ع ۾ محاذ ڏانهن ويندڙ جرمن فوجي؛ ان وقت سڀني ڌرين کي اها اميد هئي ته هي تڪرار مختصر هوندو.

فوجي تيارين کانپوءِ، شليفن پلان موجب، جرمن فوج جو 80 سيڪڙو حصو مغربي محاذ تي هو، جڏهن ته باقي حصو اوڀر ۾ حفاظتي ديوار طور ڪم ڪري رهيو هو. سڌو سنئون سرحد تان حملي جي بدران، جرمن ساڄي ونگ کي نيدرلينڊز ۽ بيلجيم مان گذرڻو هو، پوءِ ڏکڻ طرف مڙي پيرس کي گهيري ۾ آڻڻو هو ته جيئن فرانسيسي فوج کي سوئس سرحد تي ڦاسائي سگهجي. هن منصوبي جي باني، الفرڊ وان شليفن (جيڪو 1891 کان 1906 تائين جرمن جنرل اسٽاف جو سربراهه هو) جو اندازو هو ته ان ۾ ڇهه هفتا لڳندا، جنهن کانپوءِ جرمن فوج اوڀر ڏانهن منتقل ٿي روسين کي شڪست ڏيندي.[45]

هن منصوبي ۾ سندس جانشين، هلمٿ وان مولٽڪي ڪافي تبديليون ڪيون. شليفن جي تحت، مغربي محاذ جي 85 سيڪڙو فوج ساڄي ونگ کي ڏني وئي هئي. هن پنهنجي کاٻي ونگ کي ڄاڻي واڻي ڪمزور رکيو هو ته جيئن فرانسيسين کي السيس-لورين جي "وڃايل صوبن" تي حملي لاءِ لالچائي سگهجي (جيڪو فرانس جي پلان XVII جو حصو هو).[45] پر، مولٽڪي کي خدشو هو ته فرانسيسي سندس کاٻي پاسي تي وڌيڪ دٻاءُ وجهي سگهن ٿا، تنهنڪري هن فوج جي ورڇ کي 70:30 ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.[46] هن نيدرلينڊز جي غير جانبداري کي جرمن واپار لاءِ ضروري سمجهندي اتان گذرڻ وارو رستو منسوخ ڪري ڇڏيو، جنهن جي معنيٰ هئي ته بيلجيم ۾ ڪنهن به دير سان پورو منصوبو خطري ۾ پئجي سگهيو ٿي.[47]

سرحدن جي جنگ دوران فرانسيسي فوج پاران سنگينن (Bayonets) سان حملو؛ آگسٽ جي آخر تائين، فرانسيسي جاني نقصان 2,60,000 کان وڌي ويو هو، جنهن ۾ 75,000 موت شامل هئا.

مغرب ۾ جرمنن جي شروعاتي اڳڀرائي تمام ڪامياب رهي. آگسٽ جي پڄاڻي تائين، اتحادي فوجون (جن ۾ برطانوي امدادي فوج BEF پڻ شامل هئي) مڪمل پسپائي ۾ هيون، ۽ السيس-لورين ۾ فرانسيسي حملو هڪ ناڪام تجربو ثابت ٿيو جنهن ۾ 2,60,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيو.[48] فرانسيسي فوج، برطانوي دستن جي مدد سان، جوابي حملي جو موقعو ڳولي ورتو ۽ جرمن فوج کي 40 کان 80 ڪلوميٽر پٺتي ڌڪي ڇڏيو. ٻئي فوجون ايتريون ٿڪجي پيون هيون جو ڪو فيصله ڪن قدم نه پئي کڻي سگهيون، تنهنڪري اهي خندقن ۾ ويهي رهيون.

1911 ۾، روسي فوجي قيادت (Stavka) فرانس سان معاهدو ڪيو هو ته اهي متحرڪ ٿيڻ جي پندرهن ڏينهن اندر جرمني تي حملو ڪندا. 17 آگسٽ تي ٻه روسي فوجون اوڀر پروشيا ۾ داخل ٿيون.[49]

1914ع جي پڄاڻي تائين، جرمن فوجون فرانس جي اندر مضبوط دفاعي پوزيشنن تي هيون ۽ فرانس جي ڪوئلي جي کاڻين جي وڏي حصي تي قبضو ڪري چڪيون هيون. پر مواصلاتي مسئلن ۽ ڪمانڊ جي غلط فيصلن جرمني کان فيصله ڪن نتيجي جو موقعو کسي ورتو. مارني جي پهرين جنگ کان جلد پوءِ، ولي عهد پرنس وليم هڪ آمريڪي رپورٽر کي ٻڌايو، "اسان جنگ هارائي چڪا آهيون. هي اڃا ڊگهي هلندي پر هي اسان اڳي ئي هارائي چڪا آهيون."[50]

ايشيا ۽ پيسفڪ

[سنواريو]
تنسينگٽائو جي گهيري دوران جاپاني فوجي هڪ قبضو ڪيل جرمن خندق ۾، 1914ع

30 آگسٽ 1914 تي، نيوزيلينڊ جرمن ساموا (هاڻوڪي ساموا) تي قبضو ڪيو. 11 سيپٽمبر تي، آسٽريلوي بحري ۽ فوجي مهم جو دستو نيو برٽن جي ٻيٽ تي لٿو. 28 آڪٽوبر تي، جرمن ڪروزر SMS Emden پينانگ جي جنگ ۾ روسي ڪروزر Zhemchug کي ٻوڙي ڇڏيو. جاپان، پيسفڪ ۾ جرمن علائقن تي قبضو ڪرڻ کان اڳ جرمني تي جنگ جو اعلان ڪيو. ويانا پاران تنسينگٽائو تان پنهنجو ڪروزر SMS Kaiserin Elisabeth هٽائڻ کان انڪار ڪرڻ تي، جاپان آسٽريا-هنگري تي به جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو. ڪجهه ئي مهينن ۾، اتحادي فوجن پيسفڪ ۾ سمورن جرمن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.[51][52]

آفريڪي مهمون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جو آفريڪي ٿيٽر
ڪيمرون ۾ برطانوي توپخانو، 1915ع

جنگ جون ڪجهه شروعاتي لڙايون آفريڪا ۾ برطانوي، فرانسيسي ۽ جرمن نوآبادياتي فوجن جي وچ ۾ ٿيون. 6-7 آگسٽ تي، فرانسيسي ۽ برطانوي فوجن جرمن نوآبادين ٽوگو لينڊ ۽ ڪيمرون تي حملو ڪيو. 10 آگسٽ تي، جرمن ڏکڻ اولهه آفريڪا ۾ جرمن فوجن ڏکڻ آفريڪا تي حملو ڪيو. جرمن اوڀر آفريڪا ۾ جرمن نوآبادياتي فوجن، ڪرنل پال وان ليٽو-وربيڪ جي قيادت ۾، گوريلا جنگ جاري رکي ۽ يورپ ۾ جنگ بندي کان ٻه هفتا پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا.[53]

اتحادين لاءِ هندستاني حمايت

[سنواريو]
فرانس ۾ برطانوي انڊين آرمي جا دستا؛ اهي فوجي ڊسمبر 1915 ۾ اتان هٽايا ويا ۽ ميسوپوٽيميا جي مهم ۾ موڪليا ويا.

جنگ کان اڳ، جرمني هندستاني قومپرستي ۽ اسلامي جذبات کي پنهنجي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. تنهن هوندي به، برطانوي خدشن جي ابتڙ، جنگ جي شروعات تي هندستان ۾ قومپرست سرگرمين ۾ گهٽتائي آئي.[54] انڊين نيشنل ڪانگريس ۽ ٻين گروهن جي اڳواڻن جو خيال هو ته برطانوي جنگي ڪوششن ۾ مدد سان هندستان کي هوم رول (خود مختياري) جلد ملندي.

1914 ۾، برطانوي انڊين آرمي خود برطانوي فوج کان وڏي هئي، ۽ 1914 کان 1918 جي وچ ۾ اندازاً 13 لک هندستاني سپاهين ۽ مزدورن يورپ، آفريڪا ۽ وچ اڀرند ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. مجموعي طور تي، 1,40,000 سپاهين مغربي محاذ تي ۽ لڳ ڀڳ 7,00,000 سپاهين وچ اڀرند ۾ جنگ وڙهي، جنهن ۾ 47,746 مارجي ويا ۽ 65,126 زخمي ٿيا. جنگ جي پيدا ڪيل تڪليفن ۽ برطانوي حڪومت پاران خود مختياري نه ڏيڻ جي ڪري مايوسي پيدا ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مهاتما گانڌي جي قيادت ۾ مڪمل آزاديءَ جي تحريڪ زور ورتو.[55]

مغربي محاذ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مغربي محاذ (پهرين عالمي جنگ)

خندقن جي جنگ جي شروعات

[سنواريو]
فرانس ۾ خندقون کوٽيندڙ هندستاني سپاهي، 1915ع

جنگ کان اڳ واريون فوجي حڪمت عمليون جيڪي کليل ميدان جي جنگ تي زور ڏينديون هيون، اهي 1914 جي حالتن ۾ ناڪاره ثابت ٿيون. ڪنڊيدار تارن، مشين گنن ۽ توپخاني جي استعمال پيدل فوج جي اڳڀرائي کي انتهائي ڏکيو بڻائي ڇڏيو.[56] وقت گذرڻ سان گڏ، ٽينڪن جي استعمال محاذ کي وري متحرڪ ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.

سيپٽمبر 1914 ۾ مارني جي پهرين جنگ کانپوءِ، ٻنهي ڌرين هڪ ٻئي کي پٺتي ڇڏڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کي "سمنڊ ڏانهن ڊوڙ" (Race to the Sea) چيو وڃي ٿو. 1914 جي پڄاڻي تائين، ٻئي ڌرين انگريزي چينل کان وٺي سوئس سرحد تائين خندقن جي هڪ اڻٽٽ لڪير بڻائي ورتي هئي.[57] 22 اپريل 1915 تي، يپريس جي ٻي جنگ ۾، جرمنن (هيگ ڪنوينشن جي خلاف ورزي ڪندي) پهريون ڀيرو مغربي محاذ تي ڪلورين گيس جو استعمال ڪيو.[58]

خندقن جي جنگ جو جاري رهڻ

[سنواريو]
سوم جي جنگ ۾ جرمن جاني نقصان، 1916ع

فيبروري 1916 ۾، جرمنن فرانسيسي دفاعي پوزيشنن تي ورڊن جي جنگ شروع ڪئي، جيڪا ڊسمبر 1916 تائين جاري رهي. ٻنهي ڌرين جو مجموعي جاني نقصان 7,00,000[59] کان 9,75,000[60] جي وچ ۾ هو. ورڊن فرانسيسي عزم ۽ قرباني جي علامت بڻجي ويو.

سوم جي جنگ جولاءِ کان نومبر 1916 تائين هلندڙ هڪ اينگلو-فرانسيسي مهم هئي. پهريون ڏينهن، 1 جولاءِ 1916، برطانوي فوج جي تاريخ جو خونريز ترين ڏينهن هو، جنهن ۾ 57,500 جاني نقصان ٿيو، جن ۾ 19,200 موت شامل هئا. مجموعي طور تي، سوم جي مهم ۾ برطانيه جا 4,20,000، فرانس جا 2,00,000 ۽ جرمني جا 5,00,000 جاني نقصان ٿيا.[61] خندقن ۾ پيدا ٿيندڙ بيماريون جهڙوڪ ٽرينچ فوٽ، جوئون، ٽائيفس، ۽ اسپينش فلو پڻ وڏي پيماني تي موتن جو سبب بڻيون.[62]

بحري جنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جي بحري جنگ
جرمن بحري ٻيڙا، 1917ع

جنگ جي شروعات تي، جرمن ڪروزر سڄي دنيا ۾ پکڙيل هئا، جن مان ڪجهه اتحادي واپاري جهازن تي حملي لاءِ استعمال ڪيا ويا. برطانوي رائل نيوي انهن جو شڪار ڪيو. سڀ کان ڪامياب جهازن مان هڪ SMS Emden هو، جنهن 15 واپاري جهاز، هڪ روسي ڪروزر ۽ هڪ فرانسيسي تباهه ڪندڙ جهاز ٻوڙي ڇڏيو.[63]

جنگ جي شروعات کان جلد پوءِ، برطانيه جرمني جي بحري نڪابندي شروع ڪئي. هي سپلاءِ لائينز کي ڪٽڻ ۾ اثرائتي ثابت ٿي، جيتوڻيڪ اها بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي هئي.[64]

مئي/جون 1916 ۾ جيٽلينڊ جي جنگ پهرين عالمي جنگ دوران بحري جهازن جي وچ ۾ واحد وڏي جنگ هئي. هيءَ جنگ بي نتيجي رهي، جيتوڻيڪ جرمنن برطانيه کي وڌيڪ نقصان پهچايو، پر ان کانپوءِ جرمن بحري ٻيڙا بندرگاهن تائين محدود ٿي ويا.[65]

جرمن آبدوز U-155 جيڪا 1918 جي جنگ بندي کانپوءِ لنڊن ۾ نمائش لاءِ رکي وئي.

جرمن يو-بوٽن اتر آمريڪا ۽ برطانيه جي وچ ۾ سپلاءِ لائينز کي ڪٽڻ جي ڪوشش ڪئي. 1915 ۾ مسافر جهاز لوسيٽانيا جي ٻڏڻ کانپوءِ جرمني واعدو ڪيو ته هو مسافر جهازن کي نشانو نه بڻائيندو. پر 1917 جي شروعات ۾، جرمني غير محدود آبدوز جنگ جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد آمريڪا جي جنگ ۾ شامل ٿيڻ کان اڳ اتحادين جي سپلاءِ کي روڪڻ هو.

1917 ۾ يو-بوٽ جو خطرو گهٽجي ويو جڏهن واپاري جهازن "ڪانوائي" (قافلي) جي صورت ۾ سفر ڪرڻ شروع ڪيو، جن جي حفاظت تباهه ڪندڙ (Destroyer) جهاز ڪندا هئا. هائيڊروفون ۽ ڊيپٿ چارجز جي ايجاد سان آبدوزن کي نشانو بڻائڻ وڌيڪ آسان ٿي ويو.

ڏاکڻيون جنگگاهون

[سنواريو]

بلقان ۾ جنگ

[سنواريو]
1914ع ۾ ليبنٽز، اسٽائيريا ۾ سربيا کان پناهه گزيرن جي منتقلي

اوڀر ۾ روس سان مقابلي سبب، آسٽريا-هنگري پنهنجي فوج جو صرف هڪ ٽيون حصو سربيا تي حملي لاءِ وقف ڪري سگهيو. وڏي جاني نقصان کان پوءِ، آسٽريائي فوجن ٿوري وقت لاءِ سربيا جي گاديءَ واري هنڌ بيلگريڊ تي قبضو ڪيو. ڪولوبارا جي جنگ ۾ سربيا جي جوابي حملي کين 1914ع جي پڄاڻي تائين ملڪ مان تڙي ڪڍڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. 1915ع جي پهرين 10 مهينن تائين، آسٽريا-هنگري پنهنجي اڪثر فوجي ذخيرن کي اٽليءَ سان وڙهڻ لاءِ استعمال ڪيو. جرمن ۽ آسٽرو-هنگرين سفارتڪارن بلغاريه کي سربيا تي حملي ۾ شامل ٿيڻ لاءِ راضي ڪري هڪ وڏي سفارتي ڪاميابي حاصل ڪئي.[66] آسٽرو-هنگري جي صوبن سلووينيا، ڪروشيا ۽ بوسنيا آسٽريا-هنگري کي فوجي فراهم ڪيا. مونٽينيگرو سربيا سان اتحاد ڪيو.[67]

هڪ خندق ۾ بلغاريه جا سپاهي، ايندڙ جهاز تي فائرنگ جي تياري ڪندي

بلغاريه 14 آڪٽوبر 1915ع تي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ ميڪنسن جي 2,50,000 فوج جي اڳواڻي ۾ جاري آسٽرو-هنگرين حملي ۾ شامل ٿي ويو. سربيا کي هڪ مهيني کان به گهٽ وقت ۾ فتح ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته مرڪزي طاقتن، جن ۾ هاڻي بلغاريه به شامل هو، ڪل 6,00,000 فوج موڪلي هئي. سربيائي فوج، جيڪا ٻن محاذن تي وڙهندي يقيني شڪست جي ويجهو هئي، اترئين البانيه ڏانهن پسپائي اختيار ڪئي. سربن کي ڪوسوو جي جنگ ۾ شڪست ملي. مونٽينيگرو 6-7 جنوري 1916ع تي موجڪوواڪ جي جنگ ۾ اڊرياٽڪ ساحل ڏانهن سربيائي پسپائي جي حفاظت ڪئي، پر آخرڪار آسٽريائي فوجن مونٽينيگرو کي به فتح ڪري ورتو. بچيل سربيائي سپاهين کي يونان منتقل ڪيو ويو.[68] فتح کان پوءِ، سربيا کي آسٽريا-هنگري ۽ بلغاريه جي وچ ۾ ورهايو ويو.[69]

1915ع جي آخر ۾، هڪ فرانسيسي-برطانوي فوج يونان جي شهر سالونيڪا ۾ لٿي ته جيئن مدد فراهم ڪري سگهجي ۽ يوناني حڪومت تي مرڪزي طاقتن خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهي سگهجي. پر، جرمني جي حامي يوناني بادشاهه ڪانسٽينٽائن پهرين اتحادين جي حامي ايلفتھيريوس وينيزيلوس جي حڪومت کي هٽائي ڇڏيو.[70]

مقدونيا جو محاذ شروعات ۾ گهڻو ڪري ساڪن هو. فرانسيسي ۽ سربيائي فوجن 19 نومبر 1916ع تي بٽولا کي ٻيهر حاصل ڪري مقدونيا جا محدود علائقا واپس ورتا، جنهن سان محاذ ۾ استحڪام آيو.[71]

آسٽرو-هنگرين فوجون قيد ڪيل سربن کي موت جي سزا ڏئي رهيون آهن، 1917ع. سربيا جنگ دوران اٽڪل 8,50,000 ماڻهو وڃايا، جيڪي ان جي جنگ کان اڳ واري آبادي جو چوٿون حصو هئا.[72]

سربيائي ۽ فرانسيسي فوجن آخرڪار سيپٽمبر 1918ع ۾ واردان جي مهم ذريعي هڪ وڏي اڳڀرائي ڪئي، جڏهن اڪثر جرمن ۽ آسٽرو-هنگرين فوجون واپس گهرايون ويون هيون. بلغاريا کي ڊوبرو پول جي جنگ ۾ شڪست ملي، ۽ 25 سيپٽمبر تائين برطانوي ۽ فرانسيسي فوجون بلغاريه جي سرحد پار ڪري ويو. بلغاريه چار ڏينهن پوءِ، 29 سيپٽمبر 1918ع تي هٿيار ڦٽا ڪيا.[73]

مقدونيا جي محاذ تي اتحادين جي اڳڀرائي سلطنت عثمانيه ۽ ٻين مرڪزي طاقتن جي وچ ۾ رابطا ڪٽي ڇڏيا، ۽ ويانا کي حملي جي خطري هيٺ آڻي ڇڏيو. هندنبرگ ۽ ليوڊنڊورف ان نتيجي تي پهتا ته هاڻي جنگ جو توازن مڪمل طور تي مرڪزي طاقتن جي خلاف ٿي چڪو آهي ۽ بلغاريه جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ فوري امن معاهدي تي زور ڏنو.[74]

سلطنت عثمانيه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ سلطنت عثمانيه
گليپولي جي مهم دوران هڪ ترڪ خندق ويجهو آسٽريلوي سپاهين جو حملو

عثمانين روس جي قفقازي علائقن ۽ برطانيه جي هندستان سان سويز ڪينال ذريعي رابطن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو. سلطنت عثمانيه يورپي طاقتن جي جنگ ۾ مصروفيت جو فائدو وٺندي ارماني، يوناني ۽ آسوري عيسائي آبادين جي وڏي پيماني تي نسل ڪشي (Ethnic cleansing) ڪئي—جنهن کي ترتيب وار ارماني نسل ڪشي، يوناني نسل ڪشي ۽ آسوري نسل ڪشي چيو وڃي ٿو.[75][76][77]

برطانيه ۽ فرانس گليپولي جي مهم (1915ع) ۽ ميسوپوٽيميا جي مهم (1914ع) ذريعي نوان محاذ کوليا. گليپولي ۾، سلطنت عثمانيه ڪاميابيءَ سان برطانيه، فرانس، ۽ آسٽريلوي ۽ نيوزيلينڊ آرمي ڪور (ANZACs) کي پسپا ڪيو. ان جي ابتڙ ميسوپوٽيميا ۾، ڪوت ۾ برطانوي شڪست کان پوءِ، برطانوي فوجن ٻيهر منظم ٿي مارچ 1917ع ۾ بغداد تي قبضو ڪري ورتو.

ساريڪامش جي جنگ دوران روسي فوجي هڪ خندق ۾، 1914-1915ع

روسي فوجن کي عام طور تي قفقاز جي مهم ۾ ڪاميابي ملي. عثماني فوج جي اعليٰ ڪمانڊر، انور پاشا، وچ ايشيا ۽ انهن علائقن کي فتح ڪرڻ جو خواب ڏٺو هو جيڪي روس کان کسي سگهجن. پر هو هڪ ڪمزور ڪمانڊر ثابت ٿيو.[78] هن ڊسمبر 1914ع ۾ 1,00,000 فوج سان روسين خلاف حملو ڪيو، پر سياري ۾ جبلن ۾ روسي پوزيشنن تي سڌي حملي سبب پنهنجي فوج جو 86 سيڪڙو حصو وڃائي ويٺو.[79]

شهنشاهه وليم ٻيو ۽ باويريا جو شهزادو ليوپولڊ آسٽريا-هنگري ۾ عثماني فوج جي 15 هين ڪور جو معائنو ڪندي

سلطنت عثمانيه، جرمن حمايت سان، ڊسمبر 1914ع ۾ ايران تي حملو ڪيو ته جيئن باکو جي چوڌاري برطانوي ۽ روسي تيل جي ذخيرن تائين پهچ کي روڪي سگهجي. ايران، جيڪو ظاهري طور تي غير جانبدار هو، ڊگهي وقت کان برطانيه ۽ روس جي اثر هيٺ هو. عثمانين ۽ جرمنن کي ڪرد ۽ آذري طاقتن جي حمايت حاصل هئي، جڏهن ته روسين ۽ برطانيه کي ارماني ۽ آسوري رضاڪارن جي مدد حاصل هئي. ايران جي مهم 1918ع تائين جاري رهي ۽ عثمانين جي شڪست تي ختم ٿي.

برطانيه جي اڀارڻ تي، جون 1916ع ۾ شريف حسين جي اڳواڻي ۾ عرب بغاوت شروع ٿي. شريف حسين حجاز جي بادشاهت جي آزادي جو اعلان ڪيو ۽ برطانوي مدد سان عثمانين جي قبضي واري عرب علائقن جو وڏو حصو فتح ڪري ورتو، جنهن جو نتيجو آخرڪار دمشق جي فتح تي نڪتو. مديني جو عثماني ڪمانڊر فخري پاشا، مديني جي گهيري دوران اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي تائين مزاحمت ڪندو رهيو پر جنوري 1919ع ۾ هن هٿيار ڦٽا ڪيا.[80]

عثماني محاذن تي اتحادين جي ڪل جاني نقصان 6,50,000 هو، جڏهن ته عثمانين جو ڪل جاني نقصان 7,25,000 هو، جنهن ۾ 3,25,000 فوتگيون ۽ 4,00,000 زخمي شامل هئا.[81]

اطالوي محاذ

[سنواريو]
ايسونزو جون مهمون 1915-1917ع

جيتوڻيڪ اٽلي 1882ع ۾ ٽرپل الائنس (Triple Alliance) ۾ شامل ٿيو هو، پر ان جي روايتي دشمن آسٽريا سان معاهدو ايترو تڪراري هو جو بعد ۾ ايندڙ حڪومتن ان جي وجود کان انڪار ڪيو.[82] جڏهن 1914ع ۾ جنگ شروع ٿي ته اٽليءَ دليل ڏنو ته ٽرپل الائنس دفاعي آهي ۽ هو سربيا تي آسٽريائي حملي جي حمايت ڪرڻ جو پابند ناهي. اپريل 1915ع ۾ لنڊن جي معاهدي تحت اٽلي اتحادين ۾ شامل ٿي ويو ۽ 23 مئي تي آسٽريا-هنگري خلاف جنگ جو اعلان ڪيائين.[83]

الپس جي جبلن ۾ 3,850 ميٽرن جي بلنديءَ تي هڪ آسٽرو-هنگرين خندق، جيڪو پهرين عالمي جنگ جي تاريخ جو سڀ کان بلند ترين محاذ هو

جنگ جو گهڻو حصو الپس ۽ ڊولومائٽس جي بلند جبلن ۾ وڙهيو ويو، جتي پٿرن ۽ برف ۾ خندقون کوٽڻ ۽ سپاهين تائين سپلاءِ پهچائڻ هڪ وڏو چئلينج هو. 1915ع ۽ 1917ع جي وچ ۾، اطالوي ڪمانڊر لويجي ڪيڊورنا ايسونزو جي علائقي ۾ سڌي حملن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن ۾ تمام گهٽ ترقي ٿي ۽ وڏو جاني نقصان ٿيو؛ جنگ جي پڄاڻي تائين اٽلي جا ڪل 5,48,000 سپاهي مارجي ويا.[84]

1917ع ۾ ڪيپوريٽو جي جنگ ۾ آسٽرو-جرمن فوج جي وڏي فتح کان پوءِ، اٽلي جي فوج کي وڏي پسپائي اختيار ڪرڻي پئي. پر ڊياز جي قيادت ۾ اطالوي فوج پنهنجي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ جون 1918ع ۾ آسٽريا جي هڪ ٻي حملي کي ناڪام بڻائي ڇڏيو. آخرڪار 24 آڪٽوبر تي ويٽوريو وينيٽو جي جنگ شروع ڪئي وئي، جنهن دوران آسٽرو-هنگري سلطنت ٽٽڻ لڳي ۽ ان جي فوج منتشر ٿي وئي. 3 نومبر تي ولا جيوستي جي جنگ بندي سان آسٽريا-هنگري ۽ اٽلي جي وچ ۾ ويڙهه ختم ٿي وئي.[85]

اوڀر وارو محاذ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اوڀر وارو محاذ (پهرين عالمي جنگ)

شروعاتي ڪارروايون

[سنواريو]
روسي زار نڪولس ٻيو ۽ گرينڊ ڊيوڪ نيڪولائيوچ، پريميسل جي فتح کانپوءِ، جيڪو هن جنگ جو سڀ کان ڊگهو گهيرو هو.

فرانسيسي صدر ريمون پوئنڪاري سان اڳواٽ ڪيل معاهدي موجب، روسي منصوبو هي هو ته جنگ جي شروعات تي جلد کان جلد آسٽريائي گليشيا ۽ اوڀر پروشيا ۾ هڪ ئي وقت اڳڀرائي ڪئي وڃي. جيتوڻيڪ گليشيا تي سندن حملو گهڻو ڪري ڪامياب رهيو، ۽ انهن مداخلتن جرمنيءَ کي مجبور ڪيو ته هو مغربي محاذ تان پنهنجا فوجي هٽائي هتي موڪلي، پر فوج کي متحرڪ ڪرڻ جي تيزي جو مطلب هي هو ته روسي فوج وٽ گهڻو ڳريو سامان ۽ مددگار وسيلا موجود نه هئا. اهي ڪمزوريون آگسٽ ۽ سيپٽمبر 1914ع ۾ ٽيننبرگ ۽ ماسوريائي ڍنڍن ۾ روسي شڪست جو سبب بڻيون، جنهن ڪري کين وڏي جاني نقصان سان اوڀر پروشيا مان واپس هٽڻو پيو.[86][87] 1915ع جي بهار تائين، هو گليشيا مان به پسپائي اختيار ڪري چڪا هئا، ۽ مئي 1915ع جي گورليس-ٽارنو مهم مرڪزي طاقتن کي روس جي قبضي واري پولينڊ تي حملي ڪرڻ جي اجازت ڏني.[88]

اوڀر گليشيا ۾ آسٽريائي فوجن خلاف جون 1916ع جي ڪامياب بروسيلوو مهم جي باوجود،[89] سامان جي کوٽ، وڏي جاني نقصان ۽ ڪمانڊ جي ناڪامين روسين کي پنهنجي فتح مان مڪمل فائدو وٺڻ کان روڪي ڇڏيو. تنهن هوندي به، هي جنگ جي سڀ کان اهم مهمن مان هڪ هئي، جنهن جرمن وسيلن کي ورڊن تان هٽائي هتي مصروف ڪيو، اٽلي تي آسٽرو-هنگرين دٻاءُ گهٽايو، ۽ رومانيا کي 27 آگسٽ تي اتحادين جي پاسي کان جنگ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ قائل ڪيو. هن مهم آسٽريائي ۽ روسي ٻنهي فوجن کي موتمار طور ڪمزور ڪري ڇڏيو، جن جي وڙهڻ جي صلاحيت جاني نقصان ۽ جنگ مان بيزاري سبب سخت متاثر ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار روسي انقلاب آيا.[90]

ان دوران، روس ۾ بيچيني وڌندي وئي ڇاڪاڻ ته زار نڪولس ٻيو محاذ تي موجود هو، جڏهن ته اندروني معاملن تي ملڪه اليگزينڊررا جو قبضو هو. سندس نااهل حڪمراني ۽ شهري علائقن ۾ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏي پيماني تي احتجاج شروع ٿيا ۽ 1916ع جي آخر ۾ سندس پسنديده شخص گريگوري راسپوٽن کي قتل ڪيو ويو.[91]

رومانيا جي شرڪت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ رومانيا
پھرين مھاڀاري جنگ is located in Romania
بخارسٽ (Bucharest)
بخارسٽ (Bucharest)
ٽيميشوارا (Banat)
ٽيميشوارا (Banat)
ڪلج (Transylvania)
ڪلج (Transylvania)
چيسينائو (Moldova)
چيسينائو (Moldova)
ڪانسٽينٽا (Dobruja)
ڪانسٽينٽا (Dobruja)
بلغاريه
بلغاريه
هنگري
هنگري
ميريشيشتي (Mărășești)
ميريشيشتي (Mărășești)
اوئٽوز (Oituz)
اوئٽوز (Oituz)
رومانيا جا اهم هنڌ 1916–1918 (موجوده 2026 جي سرحدن موجب)

1883ع ۾ ٽرپل الائنس جي حمايت جي خفيه معاهدي جي باوجود، رومانيا جو مرڪزي طاقتن سان اختلاف وڌندو ويو، جنهن جو سبب بلقان جنگين ۾ مرڪزي طاقتن پاران بلغاريه جي حمايت ۽ هنگري جي قبضي واري ٽرانسلوانيا ۾ رهندڙ نسلي رومانين جي حيثيت هئي،[92] جتي علائقي جي 50 لک آبادي مان اندازاً 28 لک روماني هئا.[93] حڪمران طبقي جي جرمني ۽ اتحادين جي حامي ڌڙن ۾ ورهايل هجڻ ڪري، رومانيا ٻن سالن تائين غير جانبدار رهيو پر جرمني ۽ آسٽريا کي پنهنجي علائقي مان جنگي سامان پهچائڻ جي اجازت ڏنائين.[94]

سيپٽمبر 1914ع ۾، روس آسٽرو-هنگرين علائقن بشمول ٽرانسلوانيا ۽ بناٽ تي رومانيا جي حق کي تسليم ڪيو، ۽ آگسٽ 1916ع جي بخارسٽ معاهدي ذريعي رومانيا اتحادين سان شامل ٿي ويو.[94] هڪ اسٽريٽجڪ منصوبي جنهن کي "فرضي Z" (Hypothesis Z) چيو وڃي ٿو، تحت رومانيا جي فوج ٽرانسلوانيا تي حملي جو منصوبو بڻايو. 27 آگسٽ 1916ع تي، هنن ٽرانسلوانيا تي حملو ڪيو پر اڳوڻي چيف آف اسٽاف ايريچ وان فالڪن هين جي اڳواڻي ۾ جرمن 9 هين فوج کين واپس ڌڪي ڇڏيو.[95] جرمن-بلغاريا-ترڪ گڏيل حملي ڊوبروجا تي قبضو ڪيو، ۽ رومانيا جي فوج جو وڏو حصو گهيري مان نڪري بخارسٽ ڏانهن هليو ويو، پر بخارسٽ 6 ڊسمبر 1916ع تي مرڪزي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا.[96]

1917ع جي اونهاري ۾، آگسٽ وان ميڪنسن جي ڪمانڊ هيٺ رومانيا کي جنگ مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ هڪ وڏو حملو شروع ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اوئٽوز، ميريشٽي ۽ ميريشيشتي جون لڙايون ٿيون، جتي لڳ ڀڳ 10 لک مرڪزي طاقتن جا فوجي موجود هئا. رومانيا جي فوج انهن لڙاين ۾ سوڀاري ٿي ۽ 500 چورس ڪلوميٽر اڳڀرائي ڪئي. آگسٽ وان ميڪنسن وڌيڪ حملي جو منصوبو نه بڻائي سگهيو ڇاڪاڻ ته کيس پنهنجا فوجي اطالوي محاذ تي منتقل ڪرڻا هئا.[97] روسي انقلاب کانپوءِ، رومانيا اوڀر محاذ تي اڪيلو رهجي ويو ۽ مرڪزي طاقتن سان بخارسٽ معاهدو ڪيائين، جنهن تحت بيساربيا تي رومانيا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي پر تيل جا کوهه جرمني کي ليز تي ڏنا ويا. بادشاهه فرڊيننڊ پهرين هن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو. رومانيا 10 نومبر 1918ع تي ٻيهر اتحادين سان گڏ جنگ ۾ شامل ٿيو ۽ 11 نومبر جي جنگ بندي سان بخارسٽ معاهدو منسوخ ٿي ويو.[98]

مرڪزي طاقتن جون امن ڪوششون

[سنواريو]

12 ڊسمبر 1916ع تي، ورڊن جي لڙائي جي ڏهن سخت مهينن ۽ رومانيا جي خلاف ڪامياب مهم کانپوءِ، جرمني اتحادين سان امن لاءِ ڳالهين جي ڪوشش ڪئي.[99] پر، هن ڪوشش کي "دغاباز جنگي چال" قرار ڏئي رد ڪيو ويو.[99]

"اهي پار نه ڪري سگهندا" (They shall not pass)، هڪ جملو جيڪو عام طور تي ورڊن جي دفاع سان منسوب ڪيو ويندو آهي

آمريڪي صدر ووڊرو ولسن هڪ صلح ڪار جي حيثيت ۾ مداخلت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ ٻنهي ڌرين کان پنهنجا مطالبا بيان ڪرڻ لاءِ چيو. ڊيوڊ لائڊ جارج جي جنگي ڪابينا جرمن پيشڪش کي اتحادين جي وچ ۾ ڏڦيڙ پيدا ڪرڻ جي هڪ چال سمجهيو. شروعاتي ڪاوڙ ۽ گهڻي ويچار کانپوءِ، هنن ولسن جي نوٽ کي هڪ الڳ ڪوشش طور ورتو، جنهن مان اهو اشارو مليو ته آمريڪا "آبدوزن جي ظلمن" کانپوءِ جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي ويجهو آهي. جڏهن اتحادي ولسن جي پيشڪش جي جواب تي بحث ڪري رهيا هئا، جرمنن "خيالن جي سڌي تبادلي" جي حق ۾ ان کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. جرمن جواب بابت ڄاڻ ملڻ کانپوءِ، اتحادي حڪومتون 14 جنوري جي پنهنجي جواب ۾ واضح مطالبا ڪرڻ لاءِ آزاد هيون. هنن نقصانن جي تلافي، قبضو ڪيل علائقن مان نڪرڻ، فرانس، روس ۽ رومانيا لاءِ معاوضي، ۽ قوميت جي اصول جي تسليمي جو مطالبو ڪيو.[100] اتحادين اهڙيون ضمانتون چاهيون ٿيون جيڪي مستقبل جي جنگين کي روڪي يا محدود ڪري سگهن.[101] اهي ڳالهيون ناڪام ويون ۽ اينٽينٽ (Entente) طاقتن جرمن پيشڪش کي غيرت جي بنياد تي رد ڪري ڇڏيو، ۽ نوٽ ڪيو ته جرمني ڪا به خاص تجويز پيش نه ڪئي هئي.[99]

جنگ جا آخري سال

[سنواريو]

روسي انقلاب ۽ دستبرداري

[سنواريو]
1918ع جي بريسٽ-ليٽووسڪ معاهدي تحت روس پاران وڃايل علائقا

1916ع جي پڄاڻيءَ تائين، روسي جاني نقصان جو تعداد لڳ ڀڳ 50 لک ٿي چڪو هو، جن ۾ مارجي ويل، زخمي يا قيد ٿيل شامل هئا. وڏن شهري علائقن ۾ خوراڪ جي کوٽ ۽ وڌندڙ قيمتن سبب صورتحال خراب هئي. مارچ 1917ع ۾، زار نڪولس فوج کي پيٽروگراڊ ۾ هڙتالن کي زور زبردستي سان ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر سپاهين هجوم تي گولي هلائڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.[102] انقلابين پيٽروگراڊ سوويت قائم ڪئي، ۽ کاٻي ڌر جي قبضي جي خوف کان، اسٽيٽ ڊوما نڪولس کي تخت تياڳڻ تي مجبور ڪيو ۽ روسي عارضي حڪومت قائم ڪئي، جنهن روس جي جنگ جاري رکڻ جي عزم جي تصديق ڪئي. پر، پيٽروگراڊ سوويت ختم ٿيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، جنهن سان ملڪ ۾ طاقت جا ٻه مرڪز بڻجي ويا، جنهن ڪري افراتفري پيدا ٿي ۽ محاذ تي وڙهندڙ سپاهين جا حوصلا پست ٿي ويا.[103]

زار جي تخت تياڳڻ کانپوءِ، ولاديمير لينن—جرمن حڪومت جي مدد سان—16 اپريل 1917ع تي سوئٽزرلينڊ مان روس پهتو. عارضي حڪومت جي ڪمزورين سبب لينن جي اڳواڻي ۾ بالشيويڪ پارٽي جي مقبوليت وڌي، جنهن فوري طور تي جنگ ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. نومبر جي انقلاب کانپوءِ ڊسمبر ۾ جنگ بندي ۽ جرمني سان ڳالهيون شروع ٿيون. شروعات ۾ بالشيويڪن جرمن شرطن کي رد ڪيو، پر جڏهن جرمن فوجن بنا ڪنهن مزاحمت جي يوڪرين تي چڙهائي ڪئي، ته هنن 3 مارچ 1918ع تي بريسٽ-ليٽووسڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون. هن معاهدي تحت فنلينڊ، اسٽونيا، لٽويا، لٿوانيا، ۽ پولينڊ ۽ يوڪرين جا ڪجهه حصا مرڪزي طاقتن جي حوالي ڪيا ويا.[104]

روسي سلطنت جي جنگ مان نڪرڻ سان، رومانيا اوڀر محاذ تي اڪيلو رهجي ويو ۽ مئي 1918ع ۾ مرڪزي طاقتن سان بخارسٽ معاهدو ڪيائين. هن معاهدي جي شرطن موجب، رومانيا پنهنجا علائقا آسٽريا-هنگري ۽ بلغاريه کي ڏنا ۽ پنهنجي تيل جا ذخيرا جرمني کي ليز تي ڏنا. پر، ان ۾ مرڪزي طاقتن پاران رومانيا سان بيساربيا جي الحاق کي پڻ تسليم ڪيو ويو.[105][106]

آمريڪا جو جنگ ۾ شامل ٿيڻ

[سنواريو]
صدر ولسن 2 اپريل 1917ع تي ڪانگريس کان جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ چئي رهيو آهي

آمريڪا اتحادين کي جنگي سامان مهيا ڪندڙ وڏو ملڪ هو پر 1914ع ۾ ملڪي مخالفت سبب غير جانبدار رهيو.[107] ولسن کي گهربل عوامي حمايت حاصل ٿيڻ ۾ سڀ کان وڏو سبب جرمن آبدوزن جا حملا هئا، جن ۾ نه صرف آمريڪي جانيون ضايع ٿيون پر تجارت پڻ معطل ٿي وئي.[108]

6 اپريل 1917ع تي، ڪانگريس جرمني خلاف اتحادين جي هڪ "ملحق طاقت" (Associated Power) طور جنگ جو اعلان ڪيو.[109] آمريڪي بحريه پنهنجو هڪ دستو اسڪيپا فلو موڪليو ۽ جهازن جي حفاظت لاءِ اسڪارٽ فراهم ڪيا. اپريل 1917ع ۾، آمريڪي فوج وٽ 3,00,000 کان گهٽ سپاهي هئا، جڏهن ته برطانوي ۽ فرانسيسي فوجون ترتيب وار 41 لک ۽ 83 لک هيون. سليڪٽو سروس ايڪٽ 1917 تحت 28 لک مردن کي فوج ۾ شامل ڪيو ويو. جون 1918ع تائين، 6,67,000 کان وڌيڪ آمريڪي فوجي فرانس پهچايا ويا، جن جو تعداد نومبر جي آخر تائين 20 لک تائين پهچي ويو.[110]

ولسن چاهيو پيو ته آمريڪي فوج (آمريڪي ايڪسپيڊيشنري فورسز - AEF) کي هڪ الڳ فوجي قوت طور برقرار رکيو وڃي، بجاءِ ان جي جو انهن کي برطانوي يا فرانسيسي دستن ۾ ضم ڪيو وڃي. کيس AEF جي ڪمانڊر جنرل جان جي. پرشنگ جي مڪمل حمايت حاصل هئي. نتيجي طور، آمريڪا جي پهرين وڏي فوجي ڪارروائي سيپٽمبر 1918ع جي آخر ۾ ميوز-ارگون مهم هئي.[111]

نيول مهم (اپريل–مئي 1917)

[سنواريو]
1917ع ۾ ويمي ريج جي لڙائي دوران ڪينيڊين ڪور جا دستا

ڊسمبر 1916ع ۾، رابرٽ نيول پيٽين جي جڳهه تي فرانسيسي فوج جو ڪمانڊر مقرر ٿيو ۽ فرانسيسي-برطانوي گڏيل آپريشن تحت شيمپين ۾ هڪ حملي جو منصوبو بڻايو.[112] 16 اپريل تي جڏهن حملو شروع ٿيو ته فرانسيسي فوج کي شروع ۾ ڪاميابي ملي، پر هندنبرگ لائن جي مضبوط دفاع کين روڪي ڇڏيو. 25 اپريل تائين فرانسيسي فوج جا 1,35,000 سپاهي ضايع ٿيا.[113]

ان دوران اراس جي لڙائي ۾ برطانوي حملا وڌيڪ ڪامياب رهيا. ڪينيڊين ڪور پاران ويمي ريج جي فتح کي ڪينيڊا ۾ قومي سڃاڻپ جو هڪ اهم لمحو سمجهيو ويندو آهي.[114][115] جيتوڻيڪ نيول مهم جاري رکي، پر 3 مئي تي 21 هين انفينٽري ڊويزن ويڙهه ۾ وڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، جنهن سان فرانسيسي فوج جي بغاوت شروع ٿي وئي؛ ڪجهه ئي ڏينهن ۾ اها بي فرماني 54 ڊويزنن تائين پکڙجي وئي ۽ 20,000 کان وڌيڪ سپاهي ڀڄي ويا.[116]

سينائي ۽ فلسطين جي مهم (1917–1918)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سينائي ۽ فلسطين جي مهم
1917ع ۾ يروشلم جي لڙائي دوران جبل اسڪوپس تي برطانوي توپخانو.

مارچ ۽ اپريل 1917ع ۾، پهرين ۽ ٻي غازه جي لڙائي ۾، جرمن ۽ عثماني فوجن برطانوي مصري فوج جي اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.[117] آڪٽوبر 1917ع جي آخر ۾، جڏهن جنرل ايڊمنڊ ايلنبي بيرشيبا جي لڙائي کٽي ته اها مهم ٻيهر تيز ٿي وئي.[118] ڪجهه هفتن کانپوءِ عثماني فوجن کي شڪست ملي ۽ ڊسمبر جي شروعات ۾ يروشلم تي برطانيه جو قبضو ٿي ويو.[119]

1918ع جي شروعات ۾، مارچ ۽ اپريل دوران برطانوي سلطنت جي فوجن پاران ڪيل حملن کانپوءِ اردن وادي تي قبضو ڪيو ويو.[120]

جرمن جارحيت ۽ اتحادين جو جوابي حملو (مارچ–نومبر 1918)

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جرمن بهاري جارحيت ۽ سو ڏينهن جي مهم
اپريل ۽ نومبر 1918ع جي وچ ۾، اتحادين پنهنجي طاقت وڌائي جڏهن ته جرمن طاقت اڌ رهجي وئي.

ڊسمبر 1917ع ۾، مرڪزي طاقتن روس سان جنگ بندي ڪئي، جنهن سان وڏي تعداد ۾ جرمن فوجون مغرب ۾ استعمال لاءِ آزاد ٿي ويون. مرڪزي طاقتن کي خبر هئي ته هو هڪ ڊگهي جنگ نٿا کٽي سگهن، تنهنڪري هنن آخري تيز حملي (آپريشن مائيڪل) ذريعي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[121] 21 مارچ 1918ع تي شروع ٿيندڙ هن حملي ۾ جرمن فوجن 60 ڪلوميٽر تائين اڳڀرائي ڪئي.[122] پر ٽينڪن ۽ موٽرائيزڊ توپخاني جي کوٽ سبب هو پنهنجي حاصلات کي برقرار نه رکي سگهيا.[123]

جرمنيءَ آپريشن جارجٽ ۽ ٻيون ڪارروايون ڪيون پر اتحادين کين روڪي ورتو. 8 آگسٽ تي شروع ٿيندڙ سو ڏينهن جي مهم اتحادين کي وڏي سوڀ ڏياري، جنهن سان جرمن فوج جا حوصلا مڪمل طور تي ٽٽي پيا.[124]

هندنبرگ لائن تائين اڳڀرائي

[سنواريو]
ميوز-ارگون مهم دوران آمريڪي سپاهي جرمن مورچن تي فائرنگ ڪندي، 1918ع

سيپٽمبر تائين، جرمن فوجون واپس هندنبرگ لائن ڏانهن هٽي چڪيون هيون. اتحادين اتر ۽ مرڪز ۾ هندنبرگ لائن تائين اڳڀرائي ڪئي هئي. 24 سيپٽمبر تي، جرمن فوجي قيادت برلن جي اڳواڻن کي آگاهه ڪيو ته جنگ بندي جون ڳالهيون هاڻي ناگزير آهن.[125]

هندنبرگ لائن تي آخري حملو ميوز-ارگون مهم سان شروع ٿيو، جيڪو آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 26 سيپٽمبر تي شروع ڪيو. آڪٽوبر جي شروعات ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي يونٽن بليڪ مونٽ ريج جي لڙائي ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن جرمنن کي اهم بلندين تان هٽڻ تي مجبور ڪيو. 8 آڪٽوبر تي برطانوي ۽ ڊومينين فوجن ڪيمبرائي جي ٻي لڙائي ۾ هندنبرگ لائن کي چيري ڇڏيو.[126]

مقدونيا جي محاذ جو ٽٽڻ (سيپٽمبر 1918)

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو واردار مهم ۽ ڊوبرو پول جي لڙائي
بلغاريا جو ميجر ايفانوف اڇي جهنڊي سان سربيائي فوج آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي

اتحادين 15 سيپٽمبر تي ٻن اهم نقطن: ڊوبرو پول ۽ ڊوجران ڍنڍ ويجهو واردار مهم شروع ڪئي. ڊوبرو پول جي لڙائي ۾ سربيائي ۽ فرانسيسي فوجن ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪا پهرين عالمي جنگ ۾ هڪ ناياب اڳڀرائي هئي. محاذ ٽٽڻ کانپوءِ اتحادين سربيا کي آزاد ڪرڻ شروع ڪيو ۽ 29 سيپٽمبر تي اسڪوپجي پهتا، جنهن کانپوءِ بلغاريه 30 سيپٽمبر تي اتحادين سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيح ڪئي.[127]

جنگ بنديون ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ

[سنواريو]
1918ع ۾ ويٽوريو وينيٽو جي لڙائي دوران اطالوي فوجون ٽرينٽو پهچي رهيون آهن

مرڪزي طاقتن جو زوال تيزي سان ٿيو. بلغاريه پهريون ملڪ هو جنهن 29 سيپٽمبر 1918ع تي سالونيڪا جي جنگ بندي تي صحيحون ڪيون.[128] وليم ٻئي، بلغاريه جي زار فرڊيننڊ پهرين کي موڪليل هڪ تار (Telegram) ۾ صورتحال کي هن ريت بيان ڪيو: "شرمناڪ! 62,000 سربن جنگ جو فيصلو ڪري ڇڏيو!".[127][129] ساڳئي ڏينهن تي، جرمن سپريم آرمي ڪمانڊ وليم ٻئي ۽ شاهي چانسلر ڪائونٽ جيورگ وان هرٽلنگ کي آگاهه ڪيو ته جرمني جي فوجي صورتحال هاڻي نااميد آهي.[130]

24 آڪٽوبر تي، اٽليءَ اڳڀرائي شروع ڪئي جنهن ڪيپوريٽو جي لڙائيءَ کان پوءِ وڃايل علائقا تيزي سان واپس ورتا. هن جو نتيجو ويٽوريو وينيٽو جي لڙائيءَ ۾ نڪتو، جنهن هڪ مؤثر وڙهندڙ قوت طور آسٽرو-هنگري فوج جو خاتمو آڻي ڇڏيو. ان سان گڏوگڏ هن حملي آسٽرو-هنگري سلطنت جي ٽٽڻ جو عمل به تيز ڪري ڇڏيو. آڪٽوبر جي آخري هفتي دوران بڊاپسٽ، پراگ ۽ زغرب ۾ آزاديءَ جا اعلان ڪيا ويا. 29 آڪٽوبر تي، شاهي اختيارين اٽليءَ کان جنگ بنديءَ جي درخواست ڪئي، پر اطالوي فوجن اڳڀرائي جاري رکندي ٽرينٽو، اوڊين ۽ ٽريسٽ تي قبضو ڪري ورتو. 3 نومبر تي، آسٽريا-هنگري اڇو جهنڊو بلند ڪيو ۽ پئرس ۾ اتحادي اختيارين سان طئي ٿيل ولا جسٽي جي جنگ بندي کي قبول ڪيو. هيبسبرگ بادشاهت جي خاتمي کانپوءِ آسٽريا ۽ هنگري الڳ الڳ جنگ بندين تي صحيحون ڪيون. ايندڙ ڏينهن ۾، اطالوي فوج 20,000 سپاهين سان انزبرڪ ۽ سڄي ٽائيرول تي قبضو ڪري ورتو.[131] 30 آڪٽوبر تي، سلطنت عثمانيه هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ موڊروس جي جنگ بندي تي صحيحون ڪيون.[128]

جرمن حڪومت جا هٿيار ڦٽا ڪرڻ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 11 نومبر 1918 جي جنگ بندي
فرڊيننڊ فوچ (ساڄي پاسي کان ٻيو) ڪمپيگن ۾ ان ريل جي بوگي ٻاهران بيٺل آهي جتي جنگ بندي جو معاهدو طئي ٿيو هو.[132]

فوجي ناڪامين ۽ قيصر (Emperor) تي عوامي اعتماد جي مڪمل خاتمي کانپوءِ جرمني هٿيار ڦٽا ڪرڻ طرف وڌيو. پرنس ميڪسيميليان آف بيڊن 3 آڪٽوبر تي جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو. هن فوري طور تي صدر ولسن سان ڳالهيون شروع ڪيون، ان اميد سان ته هو برطانيه ۽ فرانس جي مقابلي ۾ بهتر شرط پيش ڪندو. ولسن آئيني بادشاهت ۽ جرمن فوج تي پارلياماني ڪنٽرول جو مطالبو ڪيو.[133]

1918-1919 جو جرمن انقلاب آڪٽوبر 1918ع جي آخر ۾ شروع ٿيو. جرمن بحريه جي دستن هڪ اهڙي جنگ ۾ وڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو جنهن بابت هنن جو خيال هو ته اها هاري چڪي آهي. ملاحن جي اها بغاوت ولهيلم شيون ۽ ڪييل جي بندرگاهن کان شروع ٿي سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ 9 نومبر 1918ع تي جرمني ۾ جمهوريه جو اعلان ڪيو ويو. ان کان ٿوري دير پوءِ وليم ٻئي جي تخت تياڳڻ جو اعلان ٿيو ۽ جرمنيءَ سرڪاري طور تي هٿيار ڦٽا ڪيا.[134][135][136][137][138]

نتيجا ۽ اثرات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جا نتيجا

جنگ جي نتيجي ۾ جرمن، آسٽرو-هنگري، عثماني ۽ روسي سلطنتون ختم ٿي ويون.[lower-alpha 2] ڪيترن ئي قومن پنهنجي اڳوڻي آزادي ٻيهر حاصل ڪئي، ۽ ڪيتريون ئي نيون رياستون وجود ۾ آيون. هن جنگ جي نتيجي ۾ چار وڏا شاهي خاندان ختم ٿي ويا: رومانوف، هوهنزولرن، هيبسبرگ، ۽ عثماني. بيلجيم ۽ سربيا کي سخت نقصان پهتو، جيئن فرانس کي پڻ پهتو، جتي 14 لک سپاهي مارجي ويا،[139] جڏهن ته ٻيا جاني نقصان ان کان علاوه هئا. جرمني ۽ روس تي به اهڙا ئي اثر پيا.[140]

جنگ جو باضابطه خاتمو

[سنواريو]
28 جون 1919ع تي ورسائي جي هال آف مررز ۾ ورسائي جي معاهدي تي صحيحون، سر وليم اورپن جي پينٽنگ

ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ جنگ جي باضابطه حالت وڌيڪ ستن مهينن تائين برقرار رهي، جيستائين 28 جون 1919ع تي جرمني سان ورسائي جو معاهدو نه ٿيو. آمريڪي سينٽ عوامي حمايت جي باوجود ان معاهدي جي توثيق نه ڪئي،[141][142] ۽ آمريڪا باضابطه طور تي جنگ ۾ پنهنجي شموليت تڏهن ختم ڪئي جڏهن صدر وارن جي. هارڊنگ 2 جولاءِ 1921ع تي ناڪس-پورٽر قرارداد تي صحيح ڪئي.[143] برطانوي سلطنت لاءِ، جنگ جي حالت هيٺ ڏنل تاريخن تي ختم ٿي:

  • جرمني سان 10 جنوري 1920ع تي.[144]
  • آسٽريا سان 16 جولاءِ 1920ع تي.[145]
  • بلغاريه سان 9 آگسٽ 1920ع تي.[146]
  • هنگري سان 26 جولاءِ 1921ع تي.[147]
  • ترڪي سان 6 آگسٽ 1924ع تي.[148]
يوناني وزيراعظم ايلفتيريوس وينيزيلوس سيور جي معاهدي تي صحيح ڪندي

ڪجهه جنگي يادگارن تي جنگ جي خاتمي جي تاريخ 1919ع لکيل آهي، جڏهن ورسائي جي معاهدي تي صحيحون ٿيون هيون؛ ان جي برعڪس، جنگ جي خاتمي جون اڪثر تقريبون 11 نومبر 1918ع جي جنگ بنديءَ تي ڌيان ڏين ٿيون.[149]

امن معاهدا ۽ قومي سرحدون

[سنواريو]
پهرين عالمي جنگ کان پوءِ (1923ع تائين) يورپ ۾ ٿيندڙ علائقائي تبديلين جو نقشو

پئرس امن ڪانفرنس مرڪزي طاقتن تي امن معاهدن جو هڪ سلسلو مڙهي ڇڏيو جنهن باضابطه طور تي جنگ ختم ڪئي. 1919ع جي ورسائي معاهدي جرمنيءَ سان معاملا طئي ڪيا ۽ صدر ولسن جي چوڏهن نقطن جي بنياد تي 28 جون 1919ع تي ليگ آف نيشنز جو بنياد وڌو ويو.[150][151]

مرڪزي طاقتن کي ان ڳالهه جي ذميواري قبول ڪرڻي پئي ته "اتحادين ۽ انهن جي قومن کي جيڪو به نقصان پهتو، اهو انهن جي جارحيت سبب مڙهيل جنگ جو نتيجو هو." ورسائي جي معاهدي ۾ هن بيان کي آرٽيڪل 231 چيو ويندو آهي. هي آرٽيڪل "جنگي ڏوهه واري شق" (War Guilt Clause) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن تي جرمنن جي اڪثريت ذلت ۽ ناراضگي محسوس ڪئي.[152] جرمن تاريخدان هيگن شولز موجب، هن معاهدي جرمنيءَ کي "قانوني پابندين هيٺ آندو، فوجي طاقت کان محروم ڪيو، معاشي طور تي تباهه ڪيو ۽ سياسي طور تي ذليل ڪيو."[153]

ان دوران، جرمن راڄ کان آزاد ٿيل نين قومن هن معاهدي کي وڏن جارح پاڙيسرين پاران ننڍڙين قومن سان ڪيل ناانصافين جي تلافي طور ڏٺو.[154]

جنگ کانپوءِ آسٽريا-هنگري جو خاتمو

آسٽريا-هنگري کي ڪيترن ئي رياستن ۾ ورهايو ويو، جيڪي اڪثر ڪري لساني بنيادن تي هيون. آسٽريا ۽ هنگري کان علاوه چيڪوسلوواڪيا، اٽلي، پولينڊ، رومانيا ۽ يوگوسلاويہ کي پڻ هن سلطنت مان علائقا مليا. هنگري پنهنجي ڪل آبادي جو 64 سيڪڙو وڃائي ويٺو، جيڪا 2 ڪروڙ 9 لک مان گهٽجي 76 لک رهجي وئي.[155]

روسي سلطنت پنهنجي مغربي سرحد جو وڏو حصو وڃائي ويٺي، جتي نيون آزاد قومون اسٽونيا، فنلينڊ، لٽويا، لٿوانيا، ۽ پولينڊ وجود ۾ آيون. رومانيا اپريل 1918ع ۾ بيساربيا جو ڪنٽرول سنڀاليو.[156]

قومي سڃاڻپ

[سنواريو]

123 سالن کان پوءِ پولينڊ هڪ آزاد ملڪ طور ٻيهر اڀريو. سربيا جي بادشاهت نئين گهڻ-قومي رياست، سربن، ڪروٽن ۽ سلووين جي بادشاهت جو بنياد بڻجي وئي، جنهن کي بعد ۾ يوگوسلاويہ جو نالو ڏنو ويو. چيڪوسلوواڪيا، بوهميا جي بادشاهت کي هنگري جي ڪجهه حصن سان ملائي هڪ نئين قوم بڻجي وئي. رومانيا تمام روماني ڳالهائيندڙ ماڻهن کي هڪ رياست هيٺ گڏ ڪيو، جنهن کي "عظيم رومانيا" (Greater Romania) سڏيو ويو.[157]

آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ گليپولي جي لڙائي انهن قومن لاءِ "آزمائش جو وقت" (Baptism of Fire) طور مشهور ٿي. هي پهرين وڏي جنگ هئي جنهن ۾ انهن نون قائم ٿيل ملڪن حصو ورتو هو، ۽ اهو پهريون ڀيرو هو جو آسٽريليا جا سپاهي صرف برطانوي رعيت طور نه پر آسٽريليا جي حيثيت سان وڙهيا. هن واقعي جي ياد ۾ "انزيڪ ڊي" (Anzac Day) ملهايو ويندو آهي.[158]

پهرين عالمي جنگ کان پوءِ، يونان مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي قيادت ۾ ترڪ قومپرستن سان وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ لوزان جي معاهدي تحت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ آباديءَ جي وڏي مٽاسٽا ٿي.[159]

جاني نقصان

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ جاني نقصان
سرڪي جي وٽ هڪ زخمي عثماني سپاهي کي کڻي ويندڙ ماڻهو

پهرين عالمي جنگ ۾ فوجي ۽ شهرين جي جاني نقصان جو اندازو لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 50 لک کان 2 ڪروڙ 20 لک موت ٻڌايو وڃي ٿو[160] ۽ تقريبن 2 ڪروڙ 30 لک فوجي اهلڪار زخمي ٿيا، جيڪو ان کي انساني تاريخ جي خطرناڪ ترين جهيڙن ۾ شامل ڪري ٿو. موتن جي ڪل تعداد ۾ 90 لک کان 1 ڪروڙ 10 لک فوجي اهلڪار شامل آهن، جڏهن ته شهرين جي موتن جو اندازو لڳ ڀڳ 60 لک کان 1 ڪروڙ 30 لک آهي.[160][161]

1914ع کان 1918ع تائين متحرڪ ڪيل 6 ڪروڙ يورپي فوجي اهلڪارن مان، اندازي مطابق 80 لک مارجي ويا، 70 لک مستقل طور تي معذور ٿي ويا، ۽ 1 ڪروڙ 50 لک سخت زخمي ٿيا. جرمني پنهنجي سرگرم مرد آبادي جو 15.1 سيڪڙو، آسٽريا-هنگري 17.1 سيڪڙو، ۽ فرانس 10.5 سيڪڙو وڃائي ويٺو.[162] فرانس 78 لک مردن کي جنگ لاءِ تيار ڪيو، جن مان 14 لک فوت ٿيا ۽ 32 لک زخمي ٿيا.[163] تقريبن 15,000 سپاهين کي چهري تي سخت زخم آيا، جنهن ڪري هو سماجي طور تي اڪيلا ٿي ويا؛ کين فرانسيسي ۾ gueules cassées (ٽٽل چهرن وارا) چيو ويندو هو. جرمني ۾، امن جي وقت جي مقابلي ۾ شهرين جا موت 474,000 وڌيڪ هئا، جنهن جو وڏو سبب خوراڪ جي کوٽ ۽ غذائي کوٽ هئي.[164] لبنان ۾ ڏڪار سبب تقريبن 100,000 ماڻهو فوت ٿيا.[165]


1918ع ۾ ڪيمپ فنسٽن، ڪنساس ۾ اسپينش فلو جي وبا دوران هنگامي فوجي اسپتال

جنگ جي افراتفري واري حالتن ۾ بيماريون تيزي سان پکڙيون. صرف 1914ع ۾، جُونءَ ذريعي پکڙجندڙ ٽائيفس جي وبا سربيا ۾ 200,000 ماڻهو ماري ڇڏيا.[166] 1918ع جي شروعات کان، انفلوئنزا جي هڪ وڏي وبا جنهن کي اسپينش فلو چيو وڃي ٿو، سڄي دنيا ۾ پکڙجي وئي، جنهن کي سپاهين جي وڏي تعداد جي چرپر تيز ڪري ڇڏيو. اسپينش فلو گهٽ ۾ گهٽ 1 ڪروڙ 70 لک کان 2 ڪروڙ 50 لک ماڻهو ماري ڇڏيا،[167] جنهن ۾ اندازي مطابق 26.4 لک يورپي ۽ 675,000 آمريڪي شامل هئا.[168]

جنگ ۾ 80 لک گهوڙا، گڏهه ۽ خچر پڻ مري ويا، جن مان گهڻا سخت حالتن ۾ ڪم ڪرڻ سبب فوت ٿيا.[169]

جنگي ڏوهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ جنگي ڏوهه

جنگ ۾ ڪيميائي هٿيار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ ڪيميائي هٿيار
فرانسيسي سپاهي بيلجيم ۾ جرمن مورچن تي گئس ۽ باهه سان حملو ڪندي

جرمن فوج پهرين هئي جنهن اپريل 1915ع ۾ يپريس جي ٻي لڙائي دوران ڪاميابيءَ سان ڪيميائي هٿيار استعمال ڪيا، جڏهن فرٽز هابر جي نگرانيءَ ۾ جرمن سائنسدانن ڪلورين کي هٿيار طور استعمال ڪرڻ جو طريقو ڳولي ورتو.[lower-alpha 3][171] ڪيميائي هٿيار سڀني وڏن ملڪن پاران استعمال ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ تقريبن 13 لک جانيون متاثر ٿيون، جن مان لڳ ڀڳ 90,000 موت واقع ٿيا.[171] جنگ ۾ ڪيميائي هٿيارن جو استعمال هيگ ڪنوينشن جي سڌي خلاف ورزي هئي.[172]

سلطنت عثمانيه پاران نسل ڪشي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو آرميني نسل ڪشي, آشورين نسل ڪشي ۽ يوناني نسل ڪشي
آرميني نسل ڪشي دوران مارجي ويل آرمينيائي ماڻهو. تصوير 1918ع ۾ شايع ٿيل هينري مورگنٿائو جي ڪتاب تان ورتل آهي.

عثماني سلطنت جي آخري سالن دوران آرمينيائي آبادي جي نسلي صفائي، جنهن ۾ وڏي پيماني تي نيڪالي ۽ قتل عام شامل هو، کي نسل ڪشي (Genocide) قرار ڏنو وڃي ٿو.[173] جيتوڻيڪ فوتين جو اصل تعداد معلوم ناهي، پر نسل ڪشي جي عالمن جي بين الاقوامي تنظيم جو اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 15 لک آرمينيائي مارجي ويا.[173] ترڪي جي حڪومت اڄ ڏينهن تائين ان کي نسل ڪشي مڃڻ کان انڪار ڪري ٿي.[174]

ٻين نسلي گروپن تي پڻ عثماني سلطنت پاران هن عرصي دوران حملا ڪيا ويا، جن ۾ آشورين ۽ يوناني شامل هئا. گهٽ ۾ گهٽ 250,000 آشورين عيسائي، ۽ 350,000 کان 750,000 تائين يوناني 1915ع ۽ 1922ع جي وچ ۾ مارجي ويا.[175]

جنگي قيدي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ ۾ جنگي قيدي
1917ع ۾ غازه جي پهرين لڙائي کانپوءِ عثماني فوج جي پهري هيٺ برطانوي قيدي

جنگ دوران تقريبن 80 لک سپاهين هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين قيدي ڪيمپن ۾ رکيو ويو. سڀني ملڪن هيگ ڪنوينشن جي پيروي ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو ته جيئن جنگي قيدين سان منصفاڻو سلوڪ ڪيو وڃي.[176]

روسي نقصانن جو 25–31 سيڪڙو قيدي هئا؛ آسٽريا-هنگري لاءِ 32 سيڪڙو؛ اٽلي لاءِ 26 سيڪڙو؛ فرانس لاءِ 12 سيڪڙو؛ جرمني لاءِ 9 سيڪڙو؛ ۽ برطانيه لاءِ 7 سيڪڙو. اتحادين جي فوجن مان ڪل 14 لک قيدي بڻيا (روس کان علاوه، جنهن جا 25 کان 35 لک سپاهي قيدي بڻيا). مرڪزي طاقتن مان تقريبن 33 لک سپاهي قيدي بڻيا، جن مان اڪثر روسين آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا.[177]

سپاهين جا تجربا

[سنواريو]

اتحادي فوجن جي تعداد لڳ ڀڳ 4,29,28,000 هئي، جڏهن ته مرڪزي طاقتن جو تعداد 2,52,48,000 جي ويجهو هو.[140] برطانوي سپاهي شروعات ۾ رضاڪار هئا پر پوءِ وڌندڙ طور تي ڀرتي (Conscription) ڪيا ويا. بچي ويل ويڙهاڪ جڏهن گهر واپس آيا ته اڪثر کين محسوس ٿيو ته هو پنهنجا تجربا صرف پاڻ ۾ ئي ونڊي سگهن ٿا، تنهنڪري هنن "ويڙهاڪن جون تنظيمون" يا "ليجنز" ٺاهيون.

لازمي فوجي خدمت (Conscription)

[سنواريو]
آمريڪي فوج جو ڀرتي وارو پوسٽر انڪل سام سان، 1917ع

لازمي فوجي خدمت (ڪنسڪرپشن) اڪثر يورپي ملڪن ۾ عام هئي، پر انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ اها تڪراري رهي.[178] اها خاص ڪري اقليتي نسلن ۾ ناپسند هئي، خاص ڪري آئرلينڊ جا ڪيٿولڪ،[179] آسٽريليا،[180][181] ۽ ڪئناڊا جا فرانسيسي ڪيٿولڪ ماڻهو ان جي خلاف هئا.[182][183]

آمريڪا ۾ لازمي فوجي خدمت جي شروعات 1917ع ۾ ٿي؛ جيتوڻيڪ ملڪ انهن وڳوڙن کان بچي ويو جيڪي گهرو ويڙهه دوران ٿيا هئا، پر ان جي باوجود مزاحمت ڪافي هئي، خاص ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۽ ڏکڻ ۾.[184] انتظاميا فيصلو ڪيو ته رضاڪارانه ڀرتي جي بجاءِ لازمي فوجي خدمت تي ڀروسو ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي 10 لک جي هدف مان پهرين ڇهن هفتن ۾ صرف 73,000 رضاڪار ڀرتي ٿيا هئا.[185]

فوجي اتاشي ۽ جنگي نمائندا

[سنواريو]

هر وڏي طاقت جي فوجي ۽ شهري مبصرن جنگ جي عمل جي ويجهي کان نگراني ڪئي.[186] گهڻا ان قابل هئا ته واقعن جي رپورٽ اهڙي انداز ۾ ڪن جيڪو جديد "ايمبيڊڊ جرنلزم" (Embedded journalism) جي پوزيشن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪي دشمن جي زميني ۽ بحري فوجن جي وچ ۾ موجود هوندا هئا.[187][188]

معاشي اثرات

[سنواريو]

جنگ جي ڪري وڏي ۽ ننڍي پيماني تي معاشي نتيجا سامهون آيا. ڪيترن ئي مردن جي جنگ تي وڃڻ ڪري خاندانن جي صورتحال تبديل ٿي وئي. گهر جي مکيه ڪمائيندڙ جي وفات يا غير موجودگيءَ سبب، عورتون بي مثال انگ ۾ محنت مزدوريءَ جي ميدان ۾ اچڻ تي مجبور ٿيون. ساڳئي وقت، صنعتن کي انهن مزدورن جي جاءِ ڀرڻ جي ضرورت هئي جيڪي جنگ تي موڪليا ويا هئا. صنعتن ۽ مردن جي روايتي ڪمن ۾ عورتن جي شموليت نيٺ عورتن کي ووٽ جو حق ڏيارڻ واري جدوجهد ۾ مددگار ثابت ٿي.[189]

1915ع جو هڪ پوسٽر جنهن ۾ پورهيت عورتن کي ڏيکاريو ويو آهي

تمام قومن ۾، جي ڊي پي (GDP) ۾ حڪومت جو حصو وڌي ويو، جيڪو جرمني ۽ فرانس ۾ 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي ويو ۽ برطانيه ۾ به لڳ ڀڳ ان حد تائين پهچي ويو. آمريڪا کان خريداريءَ جي ادائيگي لاءِ، برطانيه آمريڪي ريلوي ۾ پنهنجي وسيع سيڙپڪاريءَ کي ڪيش ڪرايو ۽ پوءِ وال اسٽريٽ تان وڏي پيماني تي قرض کڻڻ شروع ڪيا. صدر ولسن 1916ع جي آخر ۾ قرض بند ڪرڻ وارو هو، پر پوءِ هن اتحادين کي آمريڪي حڪومت پاران قرضن ۾ وڏي واڌ جي اجازت ڏني. 1919ع کان پوءِ، آمريڪا انهن قرضن جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو. واپسيءَ جي رقم جزوي طور تي جرمنيءَ کان مليل تاوان (Reparations) مان ادا ڪئي وئي، جيڪو وري آمريڪا پاران جرمنيءَ کي ڏنل قرضن جي مدد سان ادا ڪيو پئي ويو. هي چڪر وارو نظام 1931ع ۾ ختم ٿي ويو ۽ ڪجهه قرض ڪڏهن به واپس نه ٿيا. برطانيه 1934ع ۾ به آمريڪا جو 4.4 ارب ڊالر جو مقروض هو؛ ان جي آخري قسط نيٺ 2015ع ۾ ادا ڪئي وئي. [190]


ورسائي جي معاهدي جي آرٽيڪل 231 (جنهن کي "جنگ جي ڏوهه" واري شق چيو ويندو آهي) ۾ چيو ويو ته جرمني "تمام نقصانن ۽ تباهيءَ" جي ذميواري قبول ڪري ٿو جيڪا اتحادين کي جرمني ۽ ان جي اتحادين جي جارحيت سبب پهتي.[191] هي شق جنگ جي تاوان (Reparations) لاءِ قانوني بنياد رکڻ لاءِ تيار ڪئي وئي هئي. 1921ع ۾، ڪل تاوان جي رقم 132 ارب گولڊ مارڪس مقرر ڪئي وئي. تنهن هوندي به، "اتحادي ماهر ڄاڻندا هئا ته جرمني اها رقم ادا نٿو ڪري سگهي."[192] تنهن ڪري، 50 ارب گولڊ مارڪس (12.5 ارب ڊالر) کي جرمني جي ادا ڪرڻ جي اصل صلاحيت طور تسليم ڪيو ويو.[192]

هي رقم روڪ يا ٻي صورت (ڪوئلو، ڪاٺ، ڪيميائي رنگ وغيره) ۾ ادا ڪري سگهجي پئي. 1929ع تائين، عظيم معاشي مدي (Great Depression) سڄي دنيا ۾ سياسي افراتفري پيدا ڪري ڇڏي.[193] 1932ع ۾ عالمي برادريءَ پاران تاوان جي ادائيگي معطل ڪئي وئي، جنهن وقت تائين جرمني صرف 20.598 ارب گولڊ مارڪس جي برابر رقم ادا ڪئي هئي.[194] ايڊولف هٽلر جي اقتدار ۾ اچڻ سان، سمورا قرض ۽ معاهدا منسوخ ڪيا ويا. تنهن هوندي به، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، 1953ع جي لنڊن ڪانفرنس ۾، جرمني قرضن جي واپسي شروع ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. 3 آڪٽوبر 2010ع تي، جرمني انهن قرضن جي آخري قسط ادا ڪئي.[lower-alpha 4]

آسٽريليا جي وزيراعظم بلي هيوز برطانوي وزيراعظم ڊيوڊ لائڊ جارج کي لکيو ته: "توهان اسان کي يقين ڏياريو آهي ته توهان ان کان بهتر شرط حاصل نٿا ڪري سگهو. مونکي ان تي تمام گهڻو افسوس آهي." آسٽريليا کي جنگ جي تاوان ۾ 5,571,720 پائونڊ مليا، پر آسٽريليا لاءِ جنگ جو سڌوسنئون خرچ 376,993,052 پائونڊ ٿيو هو.[196]

جنگ جي حمايت ۽ مخالفت

[سنواريو]

حمايت

[سنواريو]
1915ع جو هڪ پوسٽر جنهن ۾ عورتن کي برطانوي جنگي ڪوششن ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي

بالڪنز ۾، يوگوسلاو قومپرستن، جهڙوڪ اڳواڻ اينٽي ٽرمبچ، جنگ جي پُرزور حمايت ڪئي. هنن چاهيو ٿي ته يوگوسلاو ماڻهو آسٽريا-هنگري ۽ ٻين پرڏيهي طاقتن کان آزاد ٿين ۽ هڪ آزاد يوگوسلاويا قائم ٿئي. 30 اپريل 1915ع تي پئرس ۾ ٽرمبچ جي قيادت ۾ يوگوسلاو ڪميٽي جوڙي وئي.[197] اپريل 1918ع ۾، روم ۾ "مظلوم قومن جي ڪانگريس" منعقد ٿي، جنهن ۾ چيڪوسلوواڪ، اٽالين، پولش، ٽرانسلوانيائي ۽ يوگوسلاو نمائندن شرڪت ڪئي ۽ اتحادين تي زور ڀريو ته هو آسٽريا-هنگري ۾ رهندڙ ماڻهن جي حقِ خوداراديت جي حمايت ڪن.[198]

وچ فيڊريشن ۾، جنگ دوران ترڪ قومپرستي جي اڀار جي جواب ۾ عثماني علائقن ۾ عرب قومپرستي تيز ٿي وئي. عرب قومپرست اڳواڻن هڪ پين-عرب رياست جي قيادت جي حمايت ڪئي. 1916ع ۾، آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ وچ اوڀر جي عثماني قبضي واري علائقن ۾ عرب بغاوت شروع ٿي.[199]

اوڀر آفريڪا ۾، ايٿوپيا جي ليج اياسو درويش تحريڪ جي حمايت ڪري رهيو هو، جيڪي سومالي لينڊ مهم ۾ برطانوي فوج سان وڙهي رهيا هئا.[200] ايٿوپيائي سلطنت پهرين عالمي جنگ ۾ مرڪزي طاقتن جي طرفان شامل ٿيڻ واري هئي، پر سيگالي جي لڙائي ۾ اياسو جي تخت تان لاهڻ سبب ائين نه ٿي سگهيو. [201]

برمودا والينٽيئر رائيفل ڪور جو پهريون دستو، 1914-1915ع. هن دستي 75 سيڪڙو جاني نقصان برداشت ڪيو.

آگسٽ 1914ع ۾ جنگ جي شروعات تي ڪيترن ئي سوشلسٽ پارٽين ان جي حمايت ڪئي.[198] پر يورپي سوشلسٽ قومي بنيادن تي ورهائجي ويا، ۽ مارڪسٽن ۽ سينڊيڪلسٽن جو "طبقاتي تڪرار" وارو نظريو سندن حب الوطني جي جذبي هيٺ اچي ويو.[202]

جنگ جي شروعات سان اٽالين قومپرستي ۾ تيزي آئي. گيبریل ڊي انونزيو جنگ جي سڀ کان مشهور حامين مان هڪ هو، جنهن اٽالين عوام کي جنگ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ قائل ڪيو.[203] اٽلي جا سوشلسٽ جنگ جي حمايت يا مخالفت تي ورهائجي ويا هئا؛ ڪجهه پُرجوش حامي هئا، جن ۾ بنيٽو مسوليني پڻ شامل هو.[204] تنهن هوندي به، اٽالين سوشلسٽ پارٽي جنگ جي مخالفت جو فيصلو ڪيو، جنهن کانپوءِ مسوليني سميت جنگ جي حامي ميمبرن کي پارٽي مان ڪڍيو ويو. مسوليني آڪٽوبر 1914ع ۾ پنهنجون الڳ تنظيمون ٺاهيون جيڪي اڳتي هلي فاشزم جو بنياد بڻيون.[205]

حب الوطني فنڊز

[سنواريو]

ٻنهي طرفن کان سپاهين جي ڀلائي، سندن گهر وارن ۽ زخمين جي مدد لاءِ وڏي پيماني تي فنڊ گڏ ڪيا ويا. برطانوي سلطنت ۾ ڪيترائي حب الوطني فنڊ هئا، جهڙوڪ رائل پيٽريوٽڪ فنڊ ڪارپوريشن ۽ ڪينيڊين پيٽريوٽڪ فنڊ. 1919ع تائين نيوزيلينڊ ۾ 983 فنڊ هئا.[206]

مخالفت

[سنواريو]

ڪيترن ئي ملڪن انهن ماڻهن کي جيل ۾ وڌو جن جنگ جي خلاف ڳالهايو. انهن ۾ آمريڪا ۾ يوجين ڊيبس ۽ برطانيه ۾ برٽرينڊ رسل شامل هئا. آمريڪا ۾، 1917ع جو جاسوسي ايڪٽ ۽ 1918ع جو بغاوت ايڪٽ تحت فوجي ڀرتي جي مخالفت يا "غداري" واري بيان کي وفاقي ڏوهه قرار ڏنو ويو.[207]

1916ع جي ايسٽر رائيزنگ (ايسٽر بغاوت) کانپوءِ ڊبلن جي هڪ گهٽي جو منظر

ڪجهه قومپرستن پڻ جنگ جي مخالفت ڪئي. جيتوڻيڪ آئرش ماڻهن جي وڏي اڪثريت جنگ ۾ شامل ٿيڻ تي راضي هئي، پر ترقي پسند آئرش قومپرستن جي هڪ ننڍي گروهه ان جي سخت مخالفت ڪئي. آئرش قومپرستن ۽ مارڪسٽن آئرلينڊ جي آزادي لاءِ ڪوشش ڪئي، جنهن جو نتيجو 1916ع جي ايسٽر رائيزنگ جي صورت ۾ نڪتو، جتي جرمني برطانيه ۾ بدامني پکيڙڻ لاءِ آئرلينڊ کي 20,000 رائيفلون موڪليون.[208]

ٻي مخالفت انهن ماڻهن طرفان آئي جن کي "ضمير جا قيدي" (Conscientious objectors) چيو ويندو هو، جن مذهبي يا سياسي بنيادن تي وڙهڻ کان انڪار ڪيو. برطانيه ۾، 16,000 ماڻهن وڙهڻ کان انڪار ڪيو.[209] ڪيترن کي سالن تائين جيل ۽ اڪيلائي واري قيد (Solitary confinement) ۾ رکيو ويو.

مئي 1917ع ۾، پيٽروگراڊ (روس) جي لڳ ڀڳ 100,000 مزدورن ۽ سپاهين بالشويڪن جي اڳواڻي ۾ "جنگ ختم ڪريو!" ۽ "سموري طاقت سوويت کي ڏيو!" جي بينرن هيٺ مظاهرا ڪيا. انهن مظاهرن روسي عارضي حڪومت لاءِ بحران پيدا ڪيو.[210] مئي 1917ع ۾ ميلان (اٽلي) ۾ به بالشويڪ انقلابين ڏنگا فساد ڪيا، جن کي روڪڻ لاءِ اٽالين فوج کي ٽينڪون ۽ مشين گنون استعمال ڪرڻيون پيون. ان دوران تقريبن 50 ماڻهو مارجي ويا ۽ 800 کان وڌيڪ گرفتار ٿيا.[211]

ٽيڪنالاجي

[سنواريو]
رائل ايئر فورس جو سوپوٿ ڪيمل جهاز. اپريل 1917ع ۾، مغربي محاذ تي هڪ برطانوي پائلٽ جي اوسط عمر صرف 93 اڏام جا ڪلاڪ هئي.[212]

پهرين عالمي جنگ جي شروعات 20 هين صديءَ جي ٽيڪنالاجي ۽ 19 هين صديءَ جي فوجي طريقن جي وچ ۾ هڪ مقابلي طور ٿي، جنهن جو نتيجو وڏي جاني نقصان جي صورت ۾ نڪتو. تنهن هوندي به، 1917ع جي آخر تائين، وڏين فوجن جديد بڻجي چڪيون هيون ۽ اهي ٽيليفون، وائرليس مواصلات،[213] بڪتربند گاڏين، ٽينڪن (خاص طور تي پهرين نموني واري ٽينڪ لٽل ولي جي اچڻ سان)، ۽ هوائي جهازن جو استعمال ڪري رهيون هيون.[214]

ٻنهي طرفن کان ڪيترن ئي قسمن جي زهريلي گئس جو استعمال ڪيو ويو. جيتوڻيڪ هي ڪڏهن به هڪ فيصله ڪن هٿيار ثابت نه ٿي سگهي، پر اها جنگ جي سڀ کان خوفناڪ شين مان هڪ بڻجي وئي. [58][215]

آگسٽ 1915ع ۾ فرانسيسي بمباري گروپ جو پائلٽ مارسل ڪورمس

توپخاني (Artillery) ۾ پڻ هڪ انقلاب آيو. 1914ع ۾، توپون اڳئين صف (فرنٽ لائن) تي رکيون وينديون هيون ۽ سڌو سنئون نشانو بڻائينديون هيون. 1917ع تائين، ٻين طريقن جهڙوڪ انڊائريڪٽ فائر (اڻ سڌي فائرنگ) جو استعمال عام ٿي ويو، جنهن ۾ نشانو ڳولڻ لاءِ هوائي جهازن ۽ فيلڊ ٽيليفون جو سهارو ورتو ويندو هو. [216]

شروعات ۾ هوائي جهازن کي جسوسي (Reconnaissance) ۽ زميني حملن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. دشمن جي جهازن کي ڪيرائڻ لاءِ هوائي دفاعي توپون (Anti-aircraft guns) ۽ ويڙهاڪ جهاز (Fighter aircraft) تيار ڪيا ويا. اسٽريٽجڪ بمبار جهاز پڻ ٺاهيا ويا، خاص طور تي جرمني ۽ برطانيه طرفان، جيتوڻيڪ جرمنن زپيلن (فضائي غبارا) جو به استعمال ڪيو.[217] جنگ جي پڄاڻيءَ ڌاري، پهريون ڀيرو بحري جهازن تان جهاز اڏائڻ (Aircraft carriers) جو تجربو ڪيو ويو، جنهن ۾ HMS Furious تان جهاز اڏائي 1918ع ۾ جرمن زپيلن هينگرز کي تباهه ڪيو ويو.[218]

سفارتڪاري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ
1917ع جو هڪ سياسي ڪارٽون جيڪو زيمرمن ٽيليگرام بابت آهي

قومن جي وچ ۾ غير فوجي سفارتي ۽ پروپيگنڊا واري رابطن جو مقصد پنهنجي مقصد لاءِ حمايت حاصل ڪرڻ يا دشمن جي حمايت کي ڪمزور ڪرڻ هو. گهڻي ڀاڱي، جنگ جي وقت جي سفارتڪاري پنجن مکيه مسئلن تي مرڪوز هئي: پروپيگنڊا مهمون؛ جنگي مقصدن جي تعريف ۽ ٻيهر تعريف ڪرڻ، جيڪي جنگ جي وڌڻ سان گڏ وڌيڪ سخت ٿيندا ويا؛ غير جانبدار ملڪن (اٽلي، عثماني سلطنت، بلغاريه، رومانيا) کي دشمن جي علائقن جو لالچ ڏئي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ؛ ۽ اتحادين پاران مرڪزي طاقتن جي اندر قومپرست اقليتي تحريڪن جي حوصلا افزائي ڪرڻ، خاص طور تي چيڪ، پولش ۽ عربن جي وچ ۾. ان کان علاوه، غير جانبدار ملڪن يا هڪ ٻئي طرفان امن جون ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون ويون، پر انهن مان ڪا به اڳتي وڌي نه سگهي.[219][220][221]

ورثو ۽ يادگيريون

[سنواريو]

يادگار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جا يادگار
اٽلي جو ريڊيپوگليا وار ميموريل، جنهن ۾ 100,187 سپاهين جون باقيات موجود آهن

هزارين ڳوٺن ۽ شهرن ۾ جنگي يادگار تعمير ڪيا ويا. لڙائيءَ جي ميدانن جي ويجهو، عارضي قبرستانن مان لاشن کي ڪڍي باقاعده قبرستانن ۾ منتقل ڪيو ويو، جن جي سار سنڀال ڪامن ويلٿ وار گريوز ڪميشن ۽ ٻيون تنظيمون ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترن ئي قبرستانن ۾ گم ٿيل يا نامعلوم مليل سپاهين لاءِ به يادگار ٺاهيا ويا آهن، جهڙوڪ مينين گيٽ ميموريل.[222]

1915ع ۾ ڪينيڊين فوجي ڊاڪٽر جان مڪڪري مشهور نظم ان فلينڊرز فيلڊز لکيو، جيڪو اڄ به آرمسٽس ڊي تي پڙهيو ويندو آهي.[223]


آمريڪا جي شهر ڪنساس سٽي ۾ نيشنل ورلڊ وار I ميوزيم اينڊ ميموريل انهن تمام آمريڪين جي ياد ۾ ٺاهيو ويو آهي جن هن جنگ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. برطانوي حڪومت پڻ 2014ع کان 2018ع تائين جنگ جي سو سالا تقريبن لاءِ وڏا وسيلا وقف ڪيا هئا. 2018ع ۾، فرانسيسي صدر ايمنيوئل ميڪرون ۽ جرمن چانسلر اينجلا مرڪل ان جاءِ جو دورو ڪيو جتي جنگ بندي (Armistice) جي معاهدي تي صحيحون ٿيون هيون ۽ اتي مفاهمت جي هڪ تختي لڳائي وئي.

تاريخ نويسي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين عالمي جنگ جي تاريخ نويسي

... "عجيب آهي، دوست،" مون چيو، "هتي ماتم جو ڪو سبب ناهي."
"ڪو به نه،" ٻئي چيو، "سواءِ انهن ضايع ٿيل سالن جي" ...

— ولفرڊ اوون، Strange Meeting, 1918[224]

پهرين عالمي جنگ جي نتيجن کي سمجهڻ جون ڪوششون اڄ به جاري آهن. ٻي عالمي جنگ جي مقابلي ۾، جنهن کي "نيڪي ۽ بدي" جي ويڙهه طور پڙهايو وڃي ٿو، پهرين عالمي جنگ کي اڪثر هڪ اهڙي جنگ طور ڏٺو ويندو آهي جيڪا "غلط سببن جي ڪري وڙهي وئي".[225]

مورخ بحث ڪن ٿا ته هي جنگ ڇو شروع ٿي، اتحادي ڇو کٽيا، ۽ ڇا جنرل ايتري وڏي جاني نقصان جا ذميوار هئا؟ جديد دور جا اسڪالر هاڻي جنگ جي نفسياتي اثرن، ذهني صحت ۽ قبضي هيٺ آيل علائقن جي صورتحال تي به تحقيق ڪري رهيا آهن.[226]

اڻ ڦاٽل بارود

[سنواريو]

اڄ به، لڳ ڀڳ هڪ صدي گذرڻ باوجود، ورڊون (Verdun) ۽ سوم (Somme) جهڙن ميدانن ۾ اڻ ڦاٽل بارود موجود آهي جيڪو خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو. فرانس ۽ بيلجيم ۾ اڄ به هٿيارن کي ناڪاره بڻائڻ وارا دستا مقامي ماڻهن جي مدد ڪن ٿا جيڪي اڪثر ٻنيون کيڙڻ دوران اهڙو بارود ڳولي لهندا آهن. ڪجهه هنڌن تي ته جنگ جي اثرن سبب اڃا تائين نباتات (ٻوٽا) به ناهن اُڀري سگهيا. [225]

پڻ ڏسندا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Leonhard 2018, p. 3. "ان جي شروعات کان جلد پوءِ، جنگ جو تجربو ڪندڙ ماڻهن ان جي وسعت، ندرت ۽ هيبت کي بيان ڪرڻ لاءِ لفظ ڳولڻ شروع ڪيا: برطانيه ۾ انهن 'عظيم جنگ' (Great War) سڏيو، فرانس ۾ 'Grande Guerre' ۽ جرمني ۾ 'Weltkrieg' (عالمي جنگ)."
  2. ↑ "The Great War". The Independent. 17 آگسٽ 1914. p. 228. Retrieved 17 مَئي 2022.
  3. ↑ Shapiro & Epstein 2006, p. 329.
  4. ↑ Clark 2013, pp. 121–152.
  5. ↑ Joly 1999, pp. 325–347.
  6. ↑ Keegan 1998, p. 52.
  7. ↑ Kennan 1986, p. 20.
  8. 1 2 Willmott 2003, p. 21.
  9. ↑ Clark 2013, p. 86.
  10. ↑ Clark 2013, pp. 251–252.
  11. ↑ Finestone 1981, p. 247.
  12. ↑ Smith 2010, اسٽيشن ڏانهن ويندي سندس تصوير ڪڍي وئي هئي ۽ اها ڪيترائي ڀيرا ڪتابن ۽ مضمونن ۾ شايع ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته هي گوريلو پرنسپ جي گرفتاري آهي. پر گورو جي گرفتاري جي ڪا به تصوير ناهي—هي تصوير بهر جي گرفتاري ڏيکاري ٿي..
  13. ↑ Butcher 2014, p. 103.
  14. ↑ Butcher 2014, pp. 188–189.
  15. ↑ Gilbert 1994, p. 16.
  16. ↑ Willmott 2003, p. 26.
  17. ↑ Clark, Christopher (25 جُونِ 2014). Month of Madness. BBC Radio 4. Archived from the original on 20 اپريل 2017. Retrieved 14 مارچ 2017.
  18. ↑ Djordjević, Dimitrije; Spence, Richard B. (1992). Scholar, patriot, mentor: historical essays in honour of Dimitrije Djordjević. East European Monographs. p. 313. ISBN 978-0-88033-217-0. https://books.google.com/books?id=CDJpAAAAMAAJ&pg=PA313. Retrieved 12 November 2018. "Following the assassination of Franz Ferdinand in June 1914, Croats and Muslims in Sarajevo joined forces in an anti-Serb pogrom."
  19. ↑ Reports Service: Southeast Europe series. American Universities Field Staff.. 1964. p. 44. https://books.google.com/books?id=QGtWAAAAMAAJ. Retrieved 7 December 2013. "... the assassination was followed by officially encouraged anti-Serb riots in Sarajevo ..."
  20. ↑ Kröll, Herbert (2008). Austrian-Greek encounters over the centuries: history, diplomacy, politics, arts, economics. Studienverlag. p. 55. ISBN 978-3-7065-4526-6. https://books.google.com/books?id=uJRnAAAAMAAJ. Retrieved 1 September 2013. "... arrested and interned some 5.500 prominent Serbs and sentenced to death some 460 persons, a new Schutzkorps, an auxiliary militia, widened the anti-Serb repression."
  21. ↑ Tomasevich 2001, p. 485.
  22. ↑ Schindler, John R. (2007). Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad. Zenith Imprint. p. 29. ISBN 978-1-61673-964-5. https://books.google.com/books?id=c8Xb6x2XYvIC&pg=PA29. Retrieved 12 November 2018.
  23. ↑ Velikonja 2003, p. 141.
  24. ↑ Stevenson 1996, p. 12.
  25. ↑ MacMillan 2013, p. 532.
  26. ↑ Willmott 2003, p. 27.
  27. ↑ Fromkin 2004, pp. 196–197.
  28. ↑ MacMillan 2013, p. 536.
  29. ↑ Lieven 2016, p. 326.
  30. ↑ Clark 2013, pp. 526–527.
  31. ↑ Martel 2014, p. 335.
  32. ↑ Gilbert 1994, p. 27.
  33. ↑ Clayton 2003, p. 45.
  34. ↑ Clark 2013, pp. 539–541.
  35. ↑ Gilbert 1994, p. 29.
  36. ↑ MacMillan 2013, pp. 579–580, 585.
  37. ↑ Crowe 2001, pp. 4–5.
  38. ↑ Willmott 2003, p. 29.
  39. ↑ Clark 2013, pp. 550–551.
  40. ↑ Strachan 2003, pp. 292–296, 343–354.
  41. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 172.
  42. ↑ Schindler 2002, pp. 159–195.
  43. ↑ "Veliki rat – Avijacija". rts.rs. RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of Serbia. Archived from the original on 10 جُولاءِ 2017. Retrieved 16 جُولاءِ 2019.
  44. ↑ "How was the first military airplane shot down". National Geographic. Archived from the original on 31 آگسٽ 2015. Retrieved 5 آگسٽ 2015.
  45. 1 2 Stevenson 2004, p. 22.
  46. ↑ Horne 1964, p. 22.
  47. ↑ Stevenson 2004, p. 23.
  48. ↑ Stevenson 2012, p. 54.
  49. ↑ Lieven 2016, p. 327.
  50. ↑ Horne 1964, p. 221.
  51. ↑ Keegan 1998, pp. 224–232.
  52. ↑ Falls 1960, pp. 79–80.
  53. ↑ Farwell 1989, p. 353.
  54. ↑ Brown 1994, pp. 197–198.
  55. ↑ Horniman 1984, p. 45.
  56. ↑ Raudzens 1990, p. 424.
  57. ↑ Gilbert 1994, p. 99.
  58. 1 2 Duffy, Michael (22 آگسٽ 2009). "Weapons of War: Poison Gas". Firstworldwar.com. Archived from the original on 21 آگسٽ 2007. Retrieved 5 جُولاءِ 2012.
  59. ↑ Dupuy 1993, p. 1042.
  60. ↑ Grant 2005, p. 276.
  61. ↑ Harris 2008, p. 271.
  62. ↑ Chorba 2018, pp. 2136–2137.
  63. ↑ Taylor 2007, pp. 39–47.
  64. ↑ Keene 2006, p. 5.
  65. ↑ Black 2016, pp. 16–21.
  66. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 241–.
  67. ↑ Neiberg 2005, pp. 54–55.
  68. ↑ Tucker & Roberts 2005, pp. 1075–1076.
  69. ↑ DiNardo 2015, p. 102.
  70. ↑ Neiberg 2005, pp. 108–110.
  71. ↑ Hall 2010, p. 11.
  72. ↑ "The Balkan Wars and World War I". p. 28. Library of Congress Country Studies.
  73. ↑ Tucker, Wood & Murphy 1999, pp. 150–152.
  74. ↑ Doughty 2005, p. 491.
  75. ↑ Gettleman, Marvin; Schaar, Stuart, eds (2003). The Middle East and Islamic world reader (4th ed.). New York: Grove Press. pp. 119–120. ISBN 978-0-8021-3936-8. https://books.google.com/books?id=srLGT3dwTogC.
  76. ↑ January 2007, p. 14.
  77. ↑ Lieberman 2013, p. 80–81.
  78. ↑ Fromkin 2004, p. 119.
  79. ↑ Hinterhoff 1984, pp. 499–503.
  80. ↑ Sachar 1970, pp. 122–138.
  81. ↑ Hanioglu, M. Sukru (2010). A Brief History of the Late Ottoman Empire. Princeton University Press. pp. 180–181. ISBN 978-0-691-13452-9.
  82. ↑ Thompson 2009, p. 13.
  83. ↑ Gilbert 1994, p. 166.
  84. ↑ Fornassin 2017, pp. 39–62.
  85. ↑ Gilbert 1994, p. 491.
  86. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 715.
  87. ↑ Meyer 2006, pp. 152–154, 161, 163, 175, 182.
  88. ↑ Smele 2011.
  89. ↑ Schindler 2003, p. ?.
  90. ↑ Tucker 2002, p. 119.
  91. ↑ Goodrich 2011, p. 376.
  92. ↑ Jelavich 1992, pp. 441–442.
  93. ↑ Dumitru 2012, p. 171.
  94. 1 2 Gilbert 1994, p. 282.
  95. ↑ Barrett 2013, pp. 96–98.
  96. ↑ (ro ۾) România în anii primului război mondial. 2. p. 831.
  97. ↑ Hitchins, Keith (1994). Rumania 1866–1947. Clarendon Press. p. 269.
  98. ↑ Béla 1998, p. 429.
  99. 1 2 3 Alexander Lanoszka; Michael A. Hunzeker (11 November 2018). "Why the First War lasted so long". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2018/11/11/why-the-first-world-war-lasted-so-long/?.
  100. ↑ Keegan 1998, p. 345.
  101. ↑ Kernek 1970, pp. 721–766.
  102. ↑ Beckett 2007, p. 523.
  103. ↑ Winter 2014, pp. 110–132.
  104. ↑ Wheeler-Bennett 1938, pp. 36–41.
  105. ↑ Treaty of Bucharest with the Central Powers in May 1918
  106. ↑ Crampton 1994, pp. 24–25.
  107. ↑ Stevenson 2012, pp. 315–316.
  108. ↑ Stevenson 2012, p. 317.
  109. ↑ Gilbert 1994, p. 318.
  110. ↑ Grotelueschen 2006, pp. 14–15.
  111. ↑ Stevenson 2012, p. 403.
  112. ↑ Clayton 2003, p. 124.
  113. ↑ Clayton 2003, p. 129.
  114. ↑ Inglis 1995, p. 2.
  115. ↑ Humphries 2007, p. 66.
  116. ↑ Horne 1964, p. 323.
  117. ↑ Erickson 2001, p. 163.
  118. ↑ Falls 1930, p. 59.
  119. ↑ Bruce 2002, p. 162.
  120. ↑ Erickson 2001, p. 195.
  121. ↑ Heyman 1997, pp. 146–147.
  122. ↑ Westwell 2004.
  123. ↑ Gray 1991, p. 86.
  124. ↑ Schreiber 2004, p. 50.
  125. ↑ Gray & Argyle 1990.
  126. ↑ Christie 1997, p. ?.
  127. 1 2 "The Battle of Dobro Polje – The Forgotten Balkan Skirmish That Ended WW1".
  128. 1 2 "1918 Timeline". League of Nations Photo Archive. Archived from the original on 5 مَئي 2016. Retrieved 20 نومبر 2009.
  129. ↑ "The Germans Could no Longer Keep up the Fight". historycollection.com. 22 فيبروري 2017. Archived from the original on 23 ڊسمبر 2019. Retrieved 21 نومبر 2019.
  130. ↑ Axelrod 2018, p. 260.
  131. ↑ di Michele 2014, pp. 436–437.
  132. ↑ "Clairière de l'Armistice" (in فرانسيسي). Ville de Compiègne. Archived from the original on 27 آگسٽ 2007.
  133. ↑ Stevenson 2004, p. 385.
  134. ↑ K. Kuhl. "Die 14 Kieler Punkte" [The Kiel 14 points] (PDF). Archived (PDF) from the original on 12 اپريل 2019. Retrieved 23 نومبر 2018.
  135. ↑ Dähnhardt 1978, p. 91.
  136. ↑ Wette, Wolfram (2006). "Die Novemberrevolution – Kiel 1918". in Fleischhauer; Turowski. Kieler Erinnerungsorte. Boyens.
  137. ↑ Stevenson 2004, p. 383.
  138. ↑ Stevenson 2004, Chapter 17.
  139. ↑ "France's oldest WWI veteran dies" آرڪائيو ڪيا ويا 28 October 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., BBC News, 20 January 2008.
  140. 1 2 Tucker & Roberts 2005, p. 273.
  141. ↑ Hastedt 2009, p. 483.
  142. ↑ Murrin et al. 2010, p. 622.
  143. ↑ "Harding Ends War; Signs Peace Decree at Senator's Home. Thirty Persons Witness Momentous Act in Frelinghuysen Living Room at Raritan". The New York Times. 3 July 1921. https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3.
  144. ↑ "نمبر 31773". The لنڊن Gazette. 10 فيبروري 1920. p. 1671.
  145. ↑ "نمبر 31991". The لنڊن Gazette. 23 جُولاءِ 1920. pp. 7765–7766.
  146. ↑ "نمبر 13627". The لنڊن Gazette. 27 آگسٽ 1920. p. 1924.
  147. ↑ "نمبر 32421". The لنڊن Gazette. 12 آگسٽ 1921. pp. 6371–6372.
  148. ↑ "نمبر 32964". The لنڊن Gazette. 12 آگسٽ 1924. pp. 6030–6031.
  149. ↑ "Dates on war memorials" (PDF). War Memorials Trust. Archived (PDF) from the original on 12 جنوري 2021. Retrieved 4 جنوري 2021.
  150. ↑ Magliveras 1999, pp. 8–12.
  151. ↑ Northedge 1986, pp. 35–36.
  152. ↑ Morrow 2005, p. 290.
  153. ↑ Schulze, Hagen (1998). Germany: A New History. Harvard University Press. p. 204. https://books.google.com/books?id=B84ZaAdGbS4C&pg=PA204.
  154. ↑ "The Surrogate Hegemon in Polish Postcolonial Discourse Ewa Thompson, Rice University" (PDF). Archived (PDF) from the original on 29 آڪٽوبر 2013. Retrieved 27 آڪٽوبر 2013.
  155. ↑ "Open-Site:Hungary". Archived from the original on 3 جنوري 2022. Retrieved 11 جنوري 2022.
  156. ↑ Clark 1927.
  157. ↑ Cas Mudde. Racist Extremism in Central and Eastern Europe آرڪائيو ڪيا ويا 15 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  158. ↑ "'ANZAC Day' in London; King, Queen, and General Birdwood at Services in Abbey". The New York Times. 26 April 1916. https://www.nytimes.com/1916/04/26/archives/anzac-day-in-london-king-queen-and-general-birdwood-at-services-in.html.
  159. ↑ "The Diaspora Welcomes the Pope" آرڪائيو ڪيا ويا 4 June 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Der Spiegel Online. 28 November 2006.
  160. 1 2 "World War I: Killed, wounded, and missing". Encyclopædia Britannica. Retrieved 5 ڊسمبر 2021.
  161. ↑ "War Losses". International Encyclopedia of the First World War. Retrieved 5 ڊسمبر 2021.
  162. ↑ Kitchen 2000, p. 22.
  163. ↑ Sévillia 2019, p. 395.
  164. ↑ Howard 1993, p. 166.
  165. ↑ Saadi 2009.
  166. ↑ Tschanz.
  167. ↑ Spreeuwenberg 2018, pp. 2561–2567.
  168. ↑ Ansart, Séverine; Pelat, Camille; Boelle, Pierre-Yves; Carrat, Fabrice; Flahault, Antoine; Valleron, Alain-Jacques (May 2009). "Mortality burden of the 1918–1919 influenza pandemic in Europe". Influenza and Other Respiratory Viruses (Wiley) 3 (3): 99–106. doi:10.1111/j.1750-2659.2009.00080.x. PMID 19453486.
  169. ↑ "War Horse: The True Story". Alberta Animal Health Source (in انگريزي). 10 نومبر 2020. Archived from the original on 8 جنوري 2024. Retrieved 8 جنوري 2024.
  170. ↑ "History of United States' Involvement in Chemical Warfare". www.denix.osd.mil. Archived from the original on 1 مارچ 2024. Retrieved 1 مارچ 2024.
  171. 1 2 Fitzgerald, Gerard (April 2008). "Chemical Warfare and Medical Response During World War I". American Journal of Public Health 98 (4): 611–625. doi:10.2105/AJPH.2007.11930. PMID 18356568.
  172. ↑ Taylor, Telford (1993). The Anatomy of the Nuremberg Trials: A Personal Memoir. Little, Brown and Company. p. 34. ISBN 978-0-316-83400-1. https://archive.org/details/anatomyofnuremb00tayl/page/34. Retrieved 20 June 2013.
  173. 1 2 International Association of Genocide Scholars (13 جُونِ 2005). "Open Letter to the Prime Minister of Turkey Recep Tayyip Erdoğan". Archived from the original on 6 آڪٽوبر 2007.
  174. ↑ Fromkin 1989, pp. 212–215.
  175. ↑ Whitehorn, Alan (2015). The Armenian Genocide: The Essential Reference Guide: The Essential Reference Guide. ABC-CLIO. pp. 83, 218. ISBN 978-1-61069-688-3. https://books.google.com/books?id=0vrnCQAAQBAJ&pg=PA218. Retrieved 11 November 2018.
  176. ↑ Phillimore & Bellot 1919, pp. 4–64.
  177. ↑ Ferguson 1999, pp. 368–369.
  178. ↑ Havighurst 1985, p. 131.
  179. ↑ Ward, Alan J. (1974). "Lloyd George and the 1918 Irish conscription crisis". Historical Journal 17 (1): 107–129. doi:10.1017/S0018246X00005689.
  180. ↑ Main, J. M. (1970). Conscription: the Australian debate, 1901–1970. http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:338722.
  181. ↑ "Commonwealth Parliament from 1901 to World War I". Parliament of Australia. 4 May 2015. https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp1415/ComParl.
  182. ↑ "The Conscription Crisis". CBC. 2001. http://www.cbc.ca/history/EPISCONTENTSE1EP12CH2PA3LE.html.
  183. ↑ Chelmsford, J. E. (15 April 1918). "Clergy and Man-Power". The Times: p. 12.
  184. ↑ Chambers, John Whiteclay (1987). To Raise an Army: The Draft Comes to Modern America. New York: The Free Press. p. 205. ISBN 978-0-02-905820-6. https://archive.org/details/toraisearmydr00cham.
  185. ↑ Zinn 2003, p. 134.
  186. ↑ Pedersen, Sarah (1 May 2002). "A Surfeit of Socks? The Impact of the First World War on Women Correspondents to Daily Newspapers" (en ۾). Journal of Scottish Historical Studies 22 (1): 50–72. doi:10.3366/jshs.2002.22.1.50. ISSN 1748-538X. PMID 19489175. https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/jshs.2002.22.1.50. Retrieved 10 June 2024.
  187. ↑ Trumpener, Ulrich (4 November 1987). "The Service Attachés and Military Plenipotentiaries of Imperial Germany, 1871–1918" (en ۾). The International History Review 9 (4): 621–638. doi:10.1080/07075332.1987.9640462. ISSN 0707-5332. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07075332.1987.9640462. Retrieved 10 June 2024.
  188. ↑ Craig 1949.
  189. ↑ Noakes 2006, p. 48.
  190. ↑ Cosgrave, Jenny (10 March 2015). "UK finally finishes paying for World War I" (en ۾). CNBC. https://www.cnbc.com/2015/03/09/uk-finally-finishes-paying-for-world-war-i.html.
  191. ↑ Kaes & Jay 1994, p. 8.
  192. 1 2 Marks 1978, p. 237.
  193. ↑ Stone, Norman (2008). World War One: A Short History. London: Penguin. ISBN 978-0-14-103156-9.
  194. ↑ Marks 1978, p. 233.
  195. ↑ Hall, Allan (28 September 2010). "First World War officially ends". Berlin. https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/8029948/First-World-War-officially-ends.html.
  196. ↑ Souter 2000, p. 354.
  197. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 1189.
  198. 1 2 Tucker & Roberts 2005, p. 1001.
  199. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 117.
  200. ↑ Mukhtar 2003, p. 126.
  201. ↑ Plaut, Martin (25 September 2016). "How Ethiopian prince scuppered Germany's WW1 plans". https://www.bbc.com/news/world-37428682.
  202. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 1069.
  203. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 335.
  204. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 209.
  205. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 826.
  206. ↑ "No Immediate Need. Te Awamutu Courier". paperspast.natlib.govt.nz. 22 سيپٽمبر 1939. Archived from the original on 16 جُونِ 2022. Retrieved 16 جُونِ 2022.
  207. ↑ Karp 1979.
  208. ↑ Tucker & Roberts 2005, p. 584.
  209. ↑ Lehmann & van der Veer 1999, p. 62.
  210. ↑ Richard Pipes (1990). The Russian Revolution. Knopf Doubleday. p. 407. ISBN 978-0-307-78857-3. https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA407. Retrieved 30 July 2019.
  211. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Seton_6
  212. ↑ Lawson & Lawson 2002, p. 123.
  213. ↑ Hartcup 1988, p. 154.
  214. ↑ Hartcup 1988, pp. 82–86.
  215. ↑ Love 1996.
  216. ↑ Sterling, Christopher H. (2008). Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-732-6 p. 444.
  217. ↑ Cross 1991.
  218. ↑ Cross 1991, pp. 56–57.
  219. ↑ Stevenson 1988, p. [صفحو گهربل].
  220. ↑ Zeman, Z. A. B. (1971). Diplomatic History of the First World War. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 978-0-297-00300-7. https://archive.org/details/diplomatichistor0000zema.
  221. ↑ See Carnegie Endowment for International Peace (1921). Scott, James Brown. ed. Official Statements of War Aims and Peace Proposals: December 1916 to November 1918. Washington, D.C., The Endowment. https://archive.org/details/cu31924016943106.
  222. ↑ "Memorials to the Missing of the First and Second World Wars". Department of Veterans' Affairs. Commonwealth of Australia. 10 آڪٽوبر 2023. Archived from the original on 1 مارچ 2024. Retrieved 1 مارچ 2024.
  223. ↑ "John McCrae". Nature (Historica) 100 (2521): 487–488. 1918. doi:10.1038/100487b0. Bibcode: 1918Natur.100..487..
  224. ↑ Wilfred Owen: poems, 1917, (Faber and Faber, 2004)
  225. 1 2 Neiberg, Michael (2007). The World War I Reader. p. 1.
  226. ↑ Jones 2013, p. 858.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

Listen to this article · (info)
Spoken Wikipedia
This audio file was created from a revision of the "پھرين مھاڀاري جنگ" article dated World War I (part 2).ogg , and does not reflect subsequent edits to the article. (Audio help)

آرڪائيو مواد

[سنواريو]

لائبريري رهنمائي

[سنواريو]
اليگزينڊر ٽرنبل لائبريري ۽ نيشنل لائبريري آف نيوزيلينڊ وٽ پهرين عالمي جنگ دوران نيوزيلينڊ جي سمورن پهلوئن سان لاڳاپيل اهم مجموعا آهن.
لائبريري جي مجموعن ۾ پهرين عالمي جنگ (1914-18) سان لاڳاپيل مختلف قسم جو مواد موجود آهي.

سانچو:World War I سانچو:WWI history by nation سانچو:Balkan Wars سانچو:Great Power diplomacy

فٽ نوٽ

[سنواريو]
  1. ↑ صرف ٽن ڌرين وارو معاهدو (Triple Alliance) هڪ باضابطه "اتحاد" هو؛ ٻيا صرف تعاون جا نمونا هئا.
  2. ↑ ٻين جي برعڪس، روسي سلطنت جي جانشين رياست، سوويت يونين (USSR)، وڃايل علائقن کي ٻيهر حاصل ڪري پنهنجون سرحدتون تقريبن اڳوڻي سلطنت وانگر برقرار رکيون.
  3. ↑ جنوري 1915ع ۾ روسي محاذ تي ڪيميائي هٿيار استعمال ڪرڻ جي هڪ جرمن ڪوشش جاني نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.[170]
  4. ↑ پهرين عالمي جنگ سرڪاري طور تڏهن ختم ٿي جڏهن جرمني اتحادين پاران مڙهيل تاوان جي آخري رقم ادا ڪئي.[195]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=پھرين_مھاڀاري_جنگ&oldid=370411" تان ورتل