قازقستان

قازقستان جي جمهوريه Қазақстан Республикасы Qazaqstan Respublikasy (Kazakh) Республика Казахстан (Russian)
جھنڊو قومي نشان
ترانو:  Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık gimnı "قازقستان جي جمهوريه جو قومي ترانو"
گادي جو هنڌ	آستانا 51°8′N 71°26′E
سڀ کان وڏو شهر	الماتي 43°14′N 76°57′E
دفتري ٻوليون	قازق روسي
نسلي گروھ (2026)	71.5% قازق 14.4% روسي 3.4% ازبڪ 1.8% يوڪريني 1.5% اويغور 1.1% جرمن 1.1% تاتار 5.2% ٻيا
مذهب (2021)	69.3% اسلام 17.2% عيسائيت 2.3% ڪو به مذهب نه 0.2% ٻيا 11.0% جواب نه ڏنل
مقامي آبادي	قازقستاني
حڪومت	وحداني نيم صدارتي جمهوريه، آمرانه حڪومت هيٺ
• صدر	قاسم جومارت توقائيف
• نائب صدر	خالي
• وزيراعظم	اولجاس بيڪتينوف
مقننه	قورلتاي
قيام
• سونهري لشڪر	ت. 1225
• قازق خانات	ت. 1465
• الاش خودمختياري	13 ڊسمبر 1917ع
• قازق خودمختيار سوويت اشتراڪي جمهوريه	26 آگسٽ 1920ع
• قازق سوويت اشتراڪي جمهوريه	5 ڊسمبر 1936ع
• سوويت يونين کان آزادي	16 ڊسمبر 1991ع
• تسليم ٿيڻ	26 ڊسمبر 1991ع
• پهريون آئين	30 آگسٽ 1995ع
• موجوده آئين	1 جولاءِ 2026ع
پکيڙ
• جملي	2,724,910 km2 (1,052,090 sq mi) (9هون)
• پاڻي (%)	1.7
آبادي
• 2026 اندازو	20,547,909 (65هون)
•  گھاٽائي	7.44/km2 (19.3/sq mi) (236هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$993.672 بلين (36هون)
• في سيڪڙو	$48,250 (49هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$360.456 بلين (47هون)
• في سيڪڙو	$17,503 (64هون)
جِينِي (2018)	27.8 ڪمتر
ايڇ ڊي آء (2023)	0.837 انتهائي اعلیٰ · 60هون
ڪرنسي	ٽينگي (₸) (KZT)
معياري وقت	(متناسق عالمي وقت+5)
ڊائلنگ ڪوڊ	+7
انٽرنيٽ ڊومين	.kz .қаз

قازقستان، سرڪاري نالو قازقستان جي جمهوريه، قازاقستان ريسپوبليڪاسي هڪ خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي، جيڪو بنيادي طور وچ ايشيا ۾ واقع آهي، جڏهن ته ان جي علائقي جو هڪ حصو اوڀر يورپ تائين پکڙيل آهي، جیڪو قازقستان جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو حصو آھي، يورال درياهه جي اولهه ۾، اوڀر يورپ ۾ واقع آهي. هن جي اتر ۽ اولهه ۾ روس سان سرحد، اوڀر ۾ چين سان سرحد، ڏکڻ اوڀر ۾ ڪرغزستان سان سرحد، ڏکڻ ۾ ازبڪستان سان سرحد ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ترڪمانستان سان سرحد لڳي ٿي، جڏهن ته ان جو سامونڊي ڪنارو ڪئسپين سمنڊ سان ملي ٿو. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آستانا آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر ۽ مکيه ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز الماتي آهي، جيڪو 1997ع تائين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ هو.

قازقستان ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو نائون وڏو ملڪ ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. ٽڪرين وارا پليٽو ۽ ميدان ان جي وسيع علائقي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو والارين ٿا، جڏهن ته هيٺاهيون زمينون لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو ٺاهين ٿيون؛ ملڪ جون ڏاکڻيون ۽ اوڀريون سرحدون گهڻو ڪري جابلو علائقن تي مشتمل آهن. قازقستان جي آبادي 20.5 ملين آهي ۽ دنيا جي سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي في چورس ڪلوميٽر 8 کان گهٽ ماڻهو في چورس ڪلوميٽر (21 ماڻهو/mi²) رهن ٿا. نسلي قازق ملڪ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته نسلي روسي هڪ اهم اقليت آهن. سرڪاري طور سيڪيولر هجڻ باوجود، قازقستان مسلم اڪثريتي ملڪ آهي، جتي عيسائي برادري پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهي.

قازقستان جو علائقو قديم پٿر جي دور کان آباد رهيو آهي. قديم زماني ۾ مختلف خانه بدوش ايراني قومون، جهڙوڪ ساڪا، ماساجيتائي ۽ سٿين، هن علائقي تي غالب رهيون، جڏهن ته هخامنشي فارسي سلطنت پڻ ڏکڻ طرف وڌندي هن خطي تائين پهتي. ڇهين صديءَ کان ترڪ خانه بدوش علائقي ۾ داخل ٿيڻ لڳا. 13هين صديءَ ۾ چنگيز خان جي اڳواڻيءَ هيٺ منگول سلطنت هن علائقي کي پنهنجي قبضي ۾ آندو. 15هين صديءَ ۾ سونهري لشڪر جي ٽٽڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ موجوده قازقستان جي علائقي تي قازق خانات قائم ٿيو. 18هين صديءَ تائين قازق خانات ٽن جوز، يعني قبائلي ورهاستن، ۾ ورهائجي چڪو هو، جيڪي آهستي آهستي روسي سلطنت ۾ شامل ۽ فتح ڪيا ويا؛ 19هين صديءَ جي وچ تائين سڄو قازقستان نالي ماتر روسي حڪمراني هيٺ اچي چڪو هو. 1917ع جي روسي انقلاب ۽ ان کان پوءِ واري روسي گهرو ويڙهه کان پوءِ، هي سوويت يونين اندر روسي سوويت وفاقي اشتراڪي جمهوريه جي هڪ خودمختيار جمهوريه بڻيو. 1936ع ۾ ان جو درجو وڌائي اتحادي جمهوريه ڪيو ويو. سوويت حڪومت روسين ۽ ٻين نسلي گروهن کي جمهوريه ۾ آباد ڪيو، جنهن سبب سوويت دور دوران نسلي قازق ڪجهه عرصي لاءِ اقليت بڻجي ويا. 1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي دوران قازقستان ان جي آخري اتحادي جمهورين مان هو، جنهن آزاديءَ جو اعلان ڪيو.

قازقستان وچ ايشيا ۾ اقتصادي ۽ سياسي لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقي جي مجموعي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو رکي ٿو، جنهن جو وڏو دارومدار ان جي تيل ۽ گئس جي صنعت تي آهي؛ ملڪ وٽ معدني وسيلن جا پڻ وسيع ذخيرا آهن. اهو دنيا ۾ لوهه ۽ چاندي پيدا ڪندڙ وڏن ملڪن مان پڻ آهي. قازقستان جو انساني ترقيءَ جو اشاريو وچ ايشيا ۾ سڀ کان مٿانهون آهي. هي هڪ وحداني آئيني جمهوريه آهي؛ تنهن هوندي به، ان جي حڪومت کي آمرانه قرار ڏنو ويو آهي. ان جي باوجود، 2019ع ۾ نورسلطان نذربائيف جي استعيفيٰ کان پوءِ جمهوريت ۽ سياسي سڌارن ڏانهن تدريجي قدم کنيا ويا آهن؛ نذربائيف آزاديءَ کان وٺي ان وقت تائين ملڪ جي قيادت ڪئي هئي. قازقستان گڏيل قومن، عالمي واپاري تنظيم، عالمي صحت تنظيم، آزاد رياستن جي دولت مشترڪه، شنگهائي سهڪار تنظيم، يوريشيائي اقتصادي اتحاد، اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم، يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم، اسلامي سهڪار تنظيم، ترڪ رياستن جي تنظيم ۽ ترڪ ثقافت جي بين الاقوامي تنظيم جو ميمبر آهي، ۽ يورپ جي ڪائونسل جي پارلياماني اسيمبلي ۾ خاص مهمان جو درجو پڻ رکي ٿو.

نالي جو اشتقاق

ترڪي ٻوليون

سڀ کان وڌيڪ مڃيل نظريي موجب، لفظ قازاق، ترڪي ٻولين جي هڪ پاڙ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”آزاد“، ”خودمختيار“ يا ”رولاڪ“ آهي، جڏهن ته -ستان جي معنيٰ رهڻ يا آباد ٿيڻ جي جاءِ آهي.

ترڪي لفظ قازاق (قازاق) جو معتبر ذڪر 13هين ۽ 14هين صديءَ جي لغتن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ڪوڊيڪس ڪومانيڪس ۽ مارٽن هوٽسما پاران شايع ڪيل مملوڪ-قبچاق عربي لغت شامل آهن. انهن ماخذن ۾ هن لفظ جون معنائون ”ڪنهن سان نه ٻڌل“، ”بي گهر“، ”اڪيلو“ يا ”جلاوطن“ ڏنيون ويون آهن، جڏهن ته پوءِ ان لفظ ”آزاد ماڻهو“ جي معنيٰ پڻ اختيار ڪئي.

ترڪي-فارسي ماخذن ۾ اوزبڪ-قازاق جو اصطلاح پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي وچ ڌاري تاريخ رشيدي ۾ ملي ٿو، جنهن جو مصنف مرزا محمد حيدر دوغلات هو، جيڪو ڪشمير جو هڪ چغتائي شهزادو هو. ان ماخذ ۾ قازاقن کي دشت قبچاق جي اوڀرندي حصي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. واسيلي بارٽولڊ موجب، ممڪن آهي ته قازاقن 15هين صديءَ دوران پاڻ لاءِ اهو نالو استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هجي.

غير ترڪي اشتقاق ۽ استعمال

انگريزي لفظ Kazakh، جنهن مان مراد قازق قوم جو فرد آهي، روسي لفظ Russian: казах مان ورتل آهي. قازق ٻوليءَ ۾ ان جو مقامي روپ қазақ, qazaq آهي. هڪ نظريي موجب، اهو ترڪي فعل قاز-، يعني ”رُلڻ“ يا ”گهمڻ ڦرڻ“ مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جيڪو قازقن جي خانه بدوش ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح ڪوساڪ جو اشتقاق پڻ ساڳئي لساني پاڙ سان لاڳاپيل آهي.

روايتي طور قازاق جو لفظ رڳو نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جن ۾ چين، روس، ترڪي، ازبڪستان ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ رهندڙ قازق پڻ شامل آهن. بهرحال، هاڻي هي اصطلاح وڌندڙ نموني قازقستان جي ڪنهن به رهواسي لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو آهي، جنهن ۾ ٻين نسلي گروهن جا رهواسي به شامل آهن. قازق ٻوليءَ جي لاطيني رسم الخط ۾ ملڪ جو نالو قازاقستان لکيو وڃي ٿو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي تاريخ

قديم دور

قازقستان جو علائقو قديم پٿر جي دور کان آباد رهيو آهي. بوٽائي ثقافت (3700–3100 ق.م) کي گهوڙن جي ابتدائي گهريلو بڻائڻ سان جوڙيو وڃي ٿو. بوٽائي آباديءَ جي نسلي ورثي جو وڏو حصو هڪ قديم يوريشيائي آباديءَ مان نڪتل هو، جنهن کي قديم اتر يوريشيائي چيو وڃي ٿو، جڏهن ته انهن ۾ قديم اوڀر ايشيائي نسلي ملاوٽ پڻ موجود هئي. نئين پٿر جي دور دوران چوپائي مال پالڻ ترقي ڪئي. ڪانسي ۽ لوهه جي دور ۾ هتي جي آباديءَ ۾ اولهه يوريشيائي جسماني خاصيتون غالب هيون.

قازقستان جو علائقو يوريشيا جي واپاري اسٽيپ رستي جو هڪ اهم حصو هو، جيڪو زميني ريشم رستن جو اڳوڻو روپ سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ماهرن موجب هن خطي جي وسيع ميداني علائقن ۾ انسانن پاران گهوڙن کي گهريلو بڻائڻ جي شروعاتي مرحلن جا اهم ثبوت مليا آهن. پوئين قبل از تاريخ دور ۾ وچ ايشيا مختلف ثقافتي ۽ نسلي گروهن جو مرڪز رهيو، جن ۾ ممڪن طور هند-يورپي افاناسيوو ثقافت، ان کان پوءِ شروعاتي هند-ايراني ثقافتون، جهڙوڪ اندرونووو ثقافت، ۽ پوءِ ساڪا ۽ ماساجيتائي جهڙا هند-ايراني گروهه شامل هئا.

هن خطي ۾ ٻين گروهن ۾ خانه بدوش سٿين پڻ شامل هئا، جڏهن ته موجوده قازقستان جي ڏاکڻي حصن تائين فارسي هخامنشي سلطنت جو اثر به پهتو. اندرونووو ۽ سروبنايا ثقافتن، جيڪي سٿين ثقافتن کان اڳ واريون ثقافتي روايتون هيون، جي ماڻهن ۾ يامنايا سان لاڳاپيل اولهندي اسٽيپ جا چوپائي مال پاليندڙ ۽ وچ يورپ جي وچئين نئين پٿر جي دور جي آباديءَ جو گڏيل نسلي ورثو مليو آهي.

قديم دور جي پڄاڻيءَ ۽ شروعاتي وچين دور ۾ موجوده قازقستان جي مختلف حصن تي ڪيترين ئي سياسي ۽ قبائلي قوتن جو اثر وڌيو. انهن ۾ ڪانگلي، شا-تو، ڪرغيز، ڪيمڪ ۽ نائيمان جهڙا ترڪ نسل جا گروهه شامل هئا، جن خاص طور اتر، اوڀر ۽ ڏکڻ قازقستان جي مختلف علائقن ۾ سياسي اقتدار قائم ڪيو. ڏکڻ قازقستان تي مختلف وقتن ۾ قراخاني ۽ ترگيش جهڙين ترڪ رياستن جو اثر رهيو، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه وارن علائقن ۾ خوارزم شاهه سلطنت جو سياسي اثر پڻ وڌيو. اولهه ۽ اتر-اولهه قازقستان ۾ اوغوز ۽ پوءِ قبچاق قبيلن ۽ رياستن جو غلبو رهيو، جنهن سان خطو بتدريج ترڪ ٻولين ۽ اسٽيپي سياسي روايتن جي وڌيڪ گهري اثر هيٺ آيو.

ترڪ خاقانيت ۽ ڪومان–قبچاق دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ترڪ لڏپلاڻ, پهرين ترڪ خاقانيت ۽ ڪومانيا

قازق اسٽيپ ۾ ڊگهن وارن وارن گوڪ ترڪن جي تدفيني تصويرڪشي؛ ميهو تدفيني تخت، لڳ ڀڳ 570ع.

ترڪ قومن جون وڏيون لڏپلاڻون پنجين کان يارهين صديءَ جي وچ واري عرصي ۾ ٿيون، جن دوران ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ گروهه وچ ايشيا جي وڏي حصي ۾ پکڙجي ويا. وقت گذرڻ سان انهن اڳ موجود ڪيترين ئي ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين کي پاڻ ۾ ضم ڪيو يا سندن جاءِ ورتي، جنهن جي نتيجي ۾ وچ ايشيا آهستي آهستي گهڻي ڀاڱي ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ خطي مان ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ خطي ۾ تبديل ٿي ويو.

موجوده قازقستان جي علائقي ۾ وچئين دور جي رياستي نظام جي شروعات ڇهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪ خاقانيت جي قيام سان ٿي. هن دور کان پوءِ موجوده قازقستان جي مختلف حصن ۾ ڪانگلي، شا-تو، ڪرغيز، ڪيمڪ، نائيمان، ڪارلوڪ، اوغوز، ترگيش ۽ قبچاق جهڙا ترڪ نسل جا سياسي ۽ قبائلي اتحاد اثرائتا بڻيا. انهن مان ڪي رياستون اتر، اوڀر ۽ ڏکڻ قازقستان تي حڪمران رهيون، جڏهن ته ڏاکڻي علائقن ۾ قراخاني رياست ۽ بعد ۾ خوارزم شاهي سلطنت جو پڻ سياسي اثر رهيو.

630ع ۾ اوڀر ترڪ خاقانيت کي چيني فوجن شڪست ڏني ۽ ان جو علائقو تانگ گهراڻي جي قبضي هيٺ اچي ويو. 658ع ۾ اولهه ترڪ خاقانيت کي پڻ تانگ فوجن هٿان شڪست کان پوءِ ساڳي صورتحال کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ 682ع ۾ قتلُغ ايلتيرش خاقان اوڀر ترڪ خاقانيت کي ٻيهر بحال ڪري ترڪ سياسي طاقت کي منظم ڪيو.

اڳوڻي اولهه ترڪ خاقانيت جي علائقي ۾ 699ع ۾ اوچ ايلڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ ترگيش خاقانيت قائم ٿي. ترگيش حڪمرانن 720ع ۽ 730ع واري ڏهاڪي دوران وچ ايشيا ڏانهن عربن جي توسيع جي سخت مزاحمت ڪئي، پر اٺين صديءَ جي وچ ڌاري کين آخرڪار شڪست آئي. ساڳئي دور ۾ اندروني تڪرارن ۽ سياسي انتشار سبب اوڀر ترڪ خاقانيت پڻ ٽٽي پکڙي وئي.

اٺين صديءَ کان تيرهين صديءَ جي شروعات تائين موجوده قازقستان جو علائقو مختلف وقتن تي ڪارلوڪ، اوغوز، ڪيمڪ ۽ قبچاق طاقتن جي اثر ۽ حڪمراني هيٺ رهيو. ڏاکڻي قازقستان ۾ ڪارلوڪن 840ع ۾ هڪ نئين خاقانيت قائم ڪئي، جيتوڻيڪ سندن حڪمرانن شروعات ۾ يبغو جو لقب برقرار رکيو. اڳتي هلي انهن کي ساماني سلطنت جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار سندن سياسي تاريخ قراخاني رياست جي عروج سان ڳنڍجي وئي.

اوغوز قبيلن ارال سمنڊ جي علائقي ۾ پنهنجي سياسي طاقت قائم ڪئي ۽ يانگي ڪينٽ کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. سياسي مرڪزيت قائم ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، اندروني تڪرارن اوغوز رياست کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. اولهندي قازقستان جا ڪيترائي علائقا پڻ اوغوز قبيلن جي اثر هيٺ رهيا، جنهن کان پوءِ انهن علائقن ۾ قبچاق طاقت وڌندي وئي.

نائين کان يارهين صديءَ جي وچ ۾ اولهندي ۽ وچ قازقستان جو وڏو حصو ڪيمڪ خاقانيت جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن جي حڪمرانن خاقان جو لقب اختيار ڪيو. اڳتي هلي ڪيمڪ رياست کي قبچاق قبيلن فتح ڪري ورتو. قبچاقن جي عروج سان موجوده قازقستان جي اولهندي، اترين ۽ وچئين اسٽيپن تي سندن سياسي ۽ فوجي غلبو قائم ٿيو.

قبچاق، جن کي اوڀر سلاوي تاريخي دستاويزن ۾ پولووتسي سڏيو ويو آهي، يوريشيائي اسٽيپ جي اهم سياسي ۽ فوجي طاقتن مان هڪ بڻجي ويا. سندن اثر وارو علائقو اوڀر يورپ کان وچ ايشيا تائين پکڙيل هو، جنهن کي گهڻو ڪري دشت قبچاق يا ڪومانيا سڏيو وڃي ٿو. سندن حڪمران طبقي خوارزم جي سياست ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو ۽ ٻارهين صديءَ تائين قبچاق گهوڙيسوار خوارزم شاهي سلطنت جي هڪ اهم فوجي طاقت بڻجي چڪا هئا. انهن خوارزم شاهي سلطنت جي توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ قراخاني رياست ۽ پاڙيسري وچ ايشيائي علائقن جي فتح پڻ شامل هئي.

1200ع ڌاري قبچاق ۽ ڪومان ماڻهن جي آبادي، اثر ۽ اقتدار جا علائقا

ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ جي شروعات تائين قبچاقن جو اثر موجوده قازقستان جي وڏي حصي تي قائم رهيو. ان وقت ڏکڻ قازقستان جا ڪجهه علائقا خوارزم شاهي سلطنت جي سياسي دائري ۾ اچي ويا، جڏهن ته اسٽيپي علائقن ۾ قبچاق طاقت برقرار رهي. 1218ع ۾ خوارزم جو چنگيز خان سان تڪرار شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ دشت قبچاق تي حملا ڪيا. انهن مهمن جي نتيجي ۾ قبچاق ۽ خوارزم شاهي سياسي نظام ٽٽي پيا ۽ موجوده قازقستان جو وڏو حصو منگول سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.

سونهري لشڪر

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو منگول سلطنت ۽ سونهري لشڪر

جوچي جو مقبرو، اوليتائو علائقو، قازقستان

سونهري لشڪر جي تاريخ جديد قازق تاريخ نگاري ۾ اهم جاءِ والاري ٿي. خاص طور هن رياست جي اوڀرندي علائقن جي سياسي ۽ سماجي ڍانچي اندر قازق نسلي گروهه جي ٺهڻ جا اهم مرحلا مڪمل ٿيا ۽ اڳتي هلي قازق خانيٽ جي قيام لاءِ بنيادي حالتون پيدا ٿيون.

اڄوڪي قازق تاريخ نگاري ۽ قازقستان جي سرڪاري تاريخي تصور ۾ سونهري لشڪر کي قازق رياستي روايت جي تاريخي تسلسل سان لاڳاپيل اهم رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه روسي مورخن پڻ قازق رياستي تشڪيل جي شروعاتي مرحلن کي سونهري لشڪر جي دور سان ڳنڍيو آهي ۽ هن رياست جي سياسي ورثي کي انهيءَ عمل ۾ اهم قرار ڏنو آهي.

جديد مغربي تاريخ نگاريءَ ۾ ماري فاوغرو، بيئٽريس فوربز مانز ۽ جو-يپ لي جهڙا محقق قازقن کي اڪثر جوچي جي اولس يا سونهري لشڪر جي جانشين قومن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جيئن تاتار، ازبڪ ۽ نوغائي پڻ انهيءَ سياسي ۽ نسلي ورثي سان ڳنڍيا وڃن ٿا.

ايرينا يروفيوا موجب، قازق خانه بدوش سونهري لشڪر جي عروج ۽ زوال، ۽ ان کان پوءِ پنهنجي رياست جي مختلف مرحلن کي تاريخ جي ورجائتي چڪر طور ڏسندا هئا. زباني روايتن ۾ هي تصور جوچي جي اولس سان لاڳاپيل تاريخي شخصيتن جي ڪهاڻين وسيلي ظاهر ٿيندو هو، جن ۾ چنگيز خان، جوچي، باتو خان، جاني بيگ، توختامش، اورس خان، ايديگو ۽ سمرقند جو امير تيمور شامل هئا. سندس تجزيي موجب قازق تاريخي يادگيريءَ ۾ جوچي جي اولس جي اڳوڻي فوجي ۽ سياسي طاقت جو هڪ مثالي تصور پيدا ٿيو، جيڪو 18هين کان 20هين صديءَ تائين قازق سماج ۾ رومانوي تاريخي تصوير جي صورت اختيار ڪندو ويو.

تنهن هوندي به، سوويت تاريخ نگاري ۾ قازق خانيٽ کي گهڻو ڪري سڄي سونهري لشڪر جي بدران بنيادي طور نيري لشڪر جو جانشين سمجهيو ويو. قازق مورخ زاڪسِلڪ صابيتوف موجب، سوويت دور ۾ منگول سلطنت ۽ سونهري لشڪر جي تاريخ نظرياتي سنسرشپ هيٺ رهي، جنهن وچ ايشيا جي تاريخ جي تشريح تي پڻ اثر وڌو. شوقان وليخانوف قازق خانيٽ کي جوچي اولس جي جانشين رياستن مان هڪ سمجهندو هو ۽ سندس موقف موجب اها رياست انهن مختلف ترڪ ۽ منگول قبيلن مان ٺهي، جيڪي اڳ جوچي اولس جو حصو هئا. صابيتوف موجب پوءِ جي سوويت تشريحن ۾ وليخانوف جي موقف کي اهڙي نموني محدود ڪيو ويو، ڄڻ رڳو چنگيزيد اشرافيه پاڻ کي سونهري لشڪر سان ڳنڍيندي هئي، نه ته قازق قوم مجموعي طور.

بورس گريڪوف ۽ اليگزينڊر ياڪوبووسڪي جي لکڻين ۾ قازق خانيٽ کي سونهري لشڪر جي جانشين رياستن مان گهڻو ڪري الڳ رکيو ويو ۽ ان کي خاص طور نيري لشڪر سان ڳنڍيو ويو؛ اها تشريح پوءِ سوويت تاريخ نگاريءَ ۾ غالب ٿي وئي. 1937ع جي سياسي جبرن تاريخي تحقيق جي آزادي کي وڌيڪ محدود ڪيو. قازق مورخ سنجر اسفندياروف، جنهن کي 1938ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، کي سرڪاري پريس ۾ سخت تنقيد ۽ سياسي الزامن جو نشانو بڻايو ويو. اهڙي قسم جي سنسرشپ ٻين سوويت جمهورين، جن ۾ تاتارستان ۽ ازبڪستان شامل هئا، ۾ پڻ موجود هئي. موجوده قازقستان ۾ سوويت دور واري تاريخي بيان کان پري ٿيڻ جو عمل نسبتاً تازو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن تاريخي درسي ڪتابن ۾ اڃا تائين سوويت تاريخ نگاريءَ جا اثر موجود آهن.

باتو خان سونهري لشڪر جي تخت تي

13هين صديءَ جي شروعات ۾ موجوده قازقستان جا اولهندا ۽ اتر وارا علائقا، جيڪي اوڀر دشت قبچاق جو حصو هئا، جوچي جي قبضي هيٺ آيا، جڏهن ته ڏاکڻو حصو چغتائي اولس ۾ شامل ٿيو. جوچي جو اولس جوچي جي پٽن باتو ۽ اوردا جي ٻن وڏن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. موجوده قازقستان جو وڏو حصو اوردا جي اوڀرئين اولس سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته اولهندي علائقا باتو جي حڪمرانيءَ واري سونهري لشڪر سان ڳنڍيل هئا.

جيڪڏهنچہ باتو غيرمعمولي فوجي سپهه سالار طور مشهور نه ٿيو، پر هو هڪ قابل منتظم ۽ سياستدان ثابت ٿيو. 1242ع کان 1256ع تائين ڪنهن وڏي فوجي مهم کان سواءِ هن روس جي امارتن، جارجيا، آرمينيا، روم جي سلجوق سلطنت ۽ ايران جي ڪيترن علائقن تي بالادستي قائم ڪئي. روايتي طور سونهري لشڪر جي ڪيترن شهرن جي بنياد وجهڻ جو سهرو پڻ هن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.

مينگو تيمور جي تصوير، تيموري نسب نامي جي هڪ مخطوطي مان، لڳ ڀڳ 1405–1409ع.

1269ع ۾ تالاس درياهه جي ڪناري تي ٿيل هڪ قورلتائي ۾ مينگو تيمور، براق خان ۽ قائدو، قبلائي خان جي بالادستيءَ کي رد ڪري پنهنجي خودمختياري برقرار رکڻ لاءِ اتحاد ڪيو. 1266/1267ع ۾ تخت تي ويهڻ کان پوءِ مينگو تيمور ”عادل عظيم خان“ جو لقب اختيار ڪيو ۽ سونهري لشڪر کي سرڪاري طور اولوغ اولس، يعني ”عظيم رياست“، پڻ سڏيو ويو. 1280ع ۾ مينگو تيمور جي وفات کان پوءِ سندس وڏو ڀاءُ تودا مينگو جانشين ٿيو، پر هو طاقتور اميرن، خاص طور نوغائي تي گهڻو ڀاڙيندو هو. نوغائي پنهنجو اثر بلغاريا، ودين ۽ سربيا تائين وڌايو ۽ مصر جي سلطان سان آزاد سفارتي لاڳاپا قائم رکيا. 1287ع ۾ هن هڪ تختي تبديليءَ جي مدد ڪئي، جنهن ذريعي تودا مينگو کي هٽائي تولي بوقا کي تخت تي ويهاريو ويو.

اوزبيگ خان (r. 1313–1341 ) جي دور ۾ اسلام رياست جو سرڪاري مذهب بڻيو ۽ سونهري لشڪر ۾ انتظامي سڌارا ڪيا ويا. سندس پٽ جاني بيگ، جيڪو 1341ع ۾ تخت نشين ٿيو، قازق زباني روايتن ۾ اڪثر سونهري لشڪر جي ”سونهري دور“ سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. هن ايلخاني سلطنت سان لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان هلندڙ تڪرار کي اتر ايران جا ڪجهه علائقا فتح ڪري ختم ڪيو، پر 1357ع ۾ هڪ مهم دوران وفات ڪري ويو؛ ممڪن آهي ته سندس پٽ بردي بيگ کيس قتل ڪرايو هجي. سندس وفات سان سونهري لشڪر جي سونهري دور جي پڄاڻي ٿي ۽ سياسي افراتفريءَ جو اهو زمانو شروع ٿيو، جيڪو عظيم افراتفري جي نالي سان مشهور آهي.

اورس خان جا سڪا، جيڪي سائيرام ۾ ضرب ڪيا ويا.

1350ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1360ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سونهري لشڪر گهرو ويڙهه جي دور، يعني عظيم افراتفري، ۾ داخل ٿيو. نيري لشڪر جي حڪمرانن پنهنجي آزاديءَ جو اظهار ڪيو ۽ جوچي جي تيرهين پٽ توقا تيمور جي نسل مان حڪمران اڀرڻ لڳا. انهن مان سڀ کان نمايان اورس خان هو. اوڀر دشت قبچاق کان اولهه ڏانهن وڌندي اورس سرائي جو تخت سنڀاليو، پوءِ اوليتائو جبلن ۽ سير دريا واري علائقي ڏانهن موٽي ويو. سندس پٽن قتلغ بوقا ۽ توختاقيا ٻه ڀيرا توختامش کي شڪست ڏني، جنهن تيمور وٽ پناهه ورتي. اورس خان توختامش جي حوالگيءَ جو مطالبو ڪيو، پر تيمور انڪار ڪيو، جنهن سان ٻنهي وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. ڪجهه لڙائين کان پوءِ تيمور 1376–1377ع ۾ سمرقند ۽ ڪش ڏانهن موٽي ويو. اورس خان 1377ع ۾ وفات ڪري ويو. ساڳئي سال توختامش سرائي تي قبضو ڪري جوچي جي اولس جي مختلف علائقن کي ٻيهر پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ متحد ڪيو.

توختامش هڪ سرگرم پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي. 1380ع ۾ ڪوليڪوو جي جنگ ۾ مامائي جي شڪست کان پوءِ هن روس تي حملو ڪيو ۽ 1382ع ۾ ماسڪو کي ساڙي ڇڏيو، جنهن سان روسي امارتن کان سونهري لشڪر لاءِ خراج ٻيهر بحال ٿيو. 1383ع ۾ هن خوارزم تي پنهنجي بالادستي ٻيهر قائم ڪئي. سندس وڌندڙ سامراجي خواهشن جلد ئي کيس تيمور سان ٽڪراءَ ۾ آندو. توختامش قفقاز ڏانهن وڌيو، جلائري سلطنت کي مات ڏني ۽ شيروان کي پنهنجي اثر هيٺ آندو. پوءِ هن چغتائي اولس تي حملو ڪري سمرقند تائين پهتو ۽ تيمور جي پٽ عمر شيخ کي شڪست ڏني. تيمور جي واپسيءَ کان پوءِ هو پوئتي هٽي ويو، جڏهن ته تيمور بدلي ۾ خوارزم کي تباهه ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.

18 جون 1391ع تي توختامش ۽ تيمور جي جنگ، ظفرنامه مان.

توختامش ۽ تيمور جون فوجون ترڪ-منگول فوجي روايتن موجب منظم هيون ۽ ڏهن، سَوَن، هزارن ۽ ڏهه هزارن جي دستن تي ٻڌل فوجي ترتيب استعمال ڪنديون هيون. ايديگو، جيڪو منغيت هو ۽ توختامش جو مخالف هو، ڳجهي نموني تيمور سان اتحاد ڪري سندس مهم ۾ مدد ڪئي. 1391ع ۾ تيمور دشت قبچاق تي حملو ڪري ڪوندورچا درياهه جي جنگ ۾ توختامش کي شڪست ڏني. ٻنهي ڌرين کي وڏو نقصان ٿيو، پر تيمور وڏي مال غنيمت سان موٽي ويو، جڏهن ته توختامش اتر طرف وولگا علائقي ڏانهن هٽي ويو. 1393ع تائين توختامش پنهنجي فوجي طاقت ٻيهر بحال ڪري ورتي ۽ تابع علائقن کان خراج وٺڻ شروع ڪيو.

1395ع ۾ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ ٻي وڏي جنگ تيريڪ درياهه جي جنگ ۾ ٿي. توختامش جي فوج شروعات ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ تيمور جي چغتائي فوج کي دفاعي حالت ۾ آڻي ڇڏيو، پر پوءِ توختامش جي فوج جي هڪ حصي جي ڀڃڪڙي سبب تيمور کي برتري حاصل ٿي. توختامش شڪست کان پوءِ فرار ٿي ويو ۽ ٻي وڏي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. تيمور ان کان پوءِ سونهري لشڪر جي ڪيترن شهري مرڪزن، واپاري رستن ۽ معاشي بنيادن کي تباهه ڪيو. 1395–1396ع ۾ سندس فوجن اتر قفقاز، وولگا علائقو ۽ ڪريميا کي پڻ تباهه ڪيو، جنهن سان توختامش جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.

توختامش کان پوءِ ڪو به حڪمران سڄي جوچي اولس تي مستحڪم اقتدار قائم نه ڪري سگهيو ۽ سونهري لشڪر ٽٽڻ لڳو. تيمور اورس خان جي نسل مان ڪجهه حڪمرانن کي سرائي ۾ تخت تي ويهاريو، پر اهي اڳوڻي طاقت بحال نه ڪري سگهيا. 1397ع ۾ ايديگو اورس خان جي پوٽي تيمور قتلغ سان اتحاد ڪري کيس تخت تي ويهاريو، جڏهن ته عملي اقتدار پاڻ وٽ رکيو. 1399ع ۾ توختامش ۽ سندس لٿوينياوي اتحادي ايديگو خلاف جنگ ۾ سخت شڪست کاڌي. توختامش پوءِ شيباني خاندان سان اتحاد ڪيو ۽ تيمور جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تخت ٻيهر حاصل نه ڪري سگهيو. توختامش ۽ تيمور ٻئي 1405ع ۾ وفات ڪري ويا، جڏهن ته ٿوري ئي عرصي کان پوءِ تيموري سلطنت پڻ اندروني انتشار جو شڪار ٿيڻ لڳي.

ايديگو جي وفات کان پوءِ سونهري لشڪر ڪيترن الڳ اولسن ۽ سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو، جنهن سان هڪ متحد سلطنت طور ان جو عملي خاتمو ٿي ويو. ان ٽٽڻ مان اڳتي هلي نوغائي لشڪر، مختلف تاتار خانيٽون ۽ اوڀر دشت قبچاق جون ٻيون رياستون وجود ۾ آيون. موجوده قازقستان جي ڏکڻ-اولهه ۾، خاص طور ڪيسپيئن سمنڊ ۽ ارال سمنڊ جي وچ وارن علائقن تي، 15هين صديءَ کان نوغائي لشڪر جي خانن ۽ منغيت اميرن جو اثر وڌيو.

نيرو لشڪر پڻ تيمور سان جنگين سبب ڪمزور ٿي ويو. 1423–1424ع ۾ براق خان، جيڪو اورس خان جو پوٽو ۽ قوئرچاق جو پٽ هو، نيري لشڪر ۾ اقتدار حاصل ڪيو. بعد ۾ خداداد ۽ اولوغ محمد کي شڪست ڏئي براق سرائي تي قبضو ڪيو ۽ دشت قبچاق جي خان جي تخت تي ويٺو. 1428ع ۾ اولوغ محمد کيس شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ براق اوڀر ڏانهن واپس هليو ويو. هن پوءِ سمرقند جي تيموري حڪمرانن خلاف ڪارروايون ڪيون. اهي نيري لشڪر جي وجود جا آخري سال هئا. براق کان پوءِ اوڀر دشت قبچاق ۾ اقتدار توقا تيمورين کان شيباني خاندان ڏانهن منتقل ٿيو. براق خان جي هڪ ڌيءَ ۽ ٽي پٽ هئا؛ انهن مان هڪ ابو سعيد، جيڪو جاني بيگ جي نالي سان مشهور ٿيو، اڳتي هلي قازق خانيٽ جي باني حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

اهڙيءَ طرح سونهري لشڪر ۽ ان جي اوڀرئين جانشين سياسي ڍانچن جي ٽٽڻ سان 15هين صديءَ ۾ اوڀر دشت قبچاق ۾ نئين سياسي ترتيب پيدا ٿي. انهيءَ ماحول مان ڪيري خان ۽ جاني بيگ خان جي اڳواڻيءَ هيٺ قازق خانيٽ وجود ۾ آيو، جنهن جو سياسي، قبائلي ۽ حڪمرانيءَ وارو بنياد وڏي حد تائين جوچي اولس ۽ ان جي جانشين رياستن جي ورثي سان ڳنڍيل هو.

قزاق خانيٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاق خانيٽ

پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري سونهري لشڪر ۽ ان جي اوڀرئين جانشين رياستن جي زوال کان پوءِ دشت قبچاق ۾ ڪيترين آزاد خانيٽن ۽ سياسي اتحادن جنم ورتو، جن مان قزاق خانيٽ سڀ کان اهم رياستن مان هڪ هئي. هن خانيٽ جا باني ڪيري ۽ جاني بيگ هئا، جيڪي اورس خان جي نسل سان تعلق رکندڙ چنگيزيد حڪمران هئا. قاسم خان، حق نظر خان، تاوڪل خان ۽ يسيم خان جي دور ۾ خانيٽ پنهنجي طاقت جي عروج تي پهتي. ان عرصي دوران قزاق خانن ازبڪ خانيٽن ۽ نوغائي لشڪر سان جنگين وسيلي ترڪستان، تاشقند ۽ يورال ندي تائين نوغائي علائقن تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو. قاسم خان سان منسوب قانوني ضابطي ”قاسم خان جو روشن رستو“ ۽ يسيم خان سان منسوب ”يسيم خان جو قديم رستو“ بابت ڪيتريون روايتون موجود آهن، پر اهي قانوني مجموعا پنهنجي اصل صورت ۾ موجوده دور تائين محفوظ نه رهي سگهيا آهن. روسي ماخذن موجب سترهين صديءَ تائين قزاق خانيٽ ٽن جُزن—وڏو جُز، وچيون جُز ۽ ننڍو جُز—۾ ورهايل هئي، جن مان هر هڪ جا پنهنجا خانه بدوشيءَ جا علائقا هئا.

ترڪستان شهر ۾ رابيعه سلطان بيگم ۽ خواجه احمد يسوي جا مقبرا

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ قزاقن خانيٽ کي هڪ وسيع خانه بدوش سلطنت ۾ تبديل ڪيو، جيڪا ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر ۽ ارال سمنڊ جي اتر وارن ميدانن کان وٺي مٿئين ارتيش ندي ۽ التائي جبل جي اولهندي دامن تائين پکڙيل هئي. برندڪ خان (حڪومت 1488–1509ع) ۽ قاسم خان (1509–1518ع) جي دور ۾ قزاقن لڳ ڀڳ سموري اسٽيپي علائقي تي بالادستي حاصل ڪئي. تاريخي بيانن موجب سندن فوجي طاقت ايتري وڌي وئي هئي جو هو لڳ ڀڳ 200,000 گهوڙي سوار ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا ۽ پاڙيسري طاقتون سندن فوجي طاقت کان خبردار رهنديون هيون. ڪيترائي مؤرخ قاسم خان جي حڪمرانيءَ کي هڪ الڳ ۽ خودمختيار قزاق رياست جي مضبوط قيام جو اهم مرحلو قرار ڏين ٿا. سندس دور ۾ قزاق اقتدار جديد قزاقستان جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن کان يورال جبل تائين پکڙجي ويو.

قاسم خان جي ٽن پٽن جي لڳاتار حڪمرانيءَ (1518–1538ع) دوران خانيٽ جي طاقت ڪجهه ڪمزور ٿي ۽ سياسي ورهاڱي جا رجحان وڌيا، جيڪي اڳتي هلي ٽن جدا جُزن جي صورت ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. حق نظر خان انهن مسئلن تي ڪنهن حد تائين ضابطو آندو ۽ ٽنهي جُزن جي اتحاد کي بحال ڪرڻ کان پوءِ ماوراءُ النهر ڏانهن منظم فوجي مهمون شروع ڪيون. سندس جانشينن پڻ اها پاليسي جاري رکي ۽ تاوڪل خان جي دور ۾ قزاق فوجن ٿوري عرصي لاءِ سمرقند تي قبضو ڪيو. تاوڪل جي وفات کان پوءِ يسيم خان تخت تي ويٺو. هن سير دريا ۽ تاشقند تي قبضي لاءِ بخارا جي خانن باقي محمد ۽ امام قلي سان جنگيون ڪيون ۽ سلطانن جي علحدگي پسند رجحانن کي روڪيندي قزاق رياست جي وحدت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1610ع واري ڏهاڪي ۾ ترسون محمد خان طرفان اقتدار تي قبضي کان پوءِ يسيم يارقند خانيٽ ڏانهن هليو ويو، جتي هن ڪرغيزن جي هڪ حصي کي متحد ڪري خان عبدالرحيم سان اتحاد قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ هن ترسون کي شڪست ڏئي ٻيهر خانيءَ جو لقب حاصل ڪيو، ترسون جي حمايت ڪندڙ قتاغان قبيلي کي سخت شڪست ڏني ۽ اوئرات خلاف ڪاميابيون حاصل ڪيون. ان کان پوءِ امام قليءَ کي سير دريا واري علائقي جي شهرن تي پنهنجون دعوائون ڇڏڻيون پيون.

دشت قبچاق جو ”پادشاهه“، لڳ ڀڳ 1550ع؛ ممڪن طور قزاق خان جي تصوير.

1635ع کان قزاقن نئين قائم ٿيل جونغار خانيٽ خلاف جنگيون شروع ڪيون. جهانگير خان کان پوءِ تاوڪي خان تخت تي ويٺو. اوئراتن سان جنگين دوران تاوڪي خان هڪ قابل فوجي اڳواڻ طور نمايان ٿيو ۽ 80,000 سپاهين تي ٻڌل فوج جي قيادت ڪئي. جونغار خانيٽ ۽ بخارا خانيٽ خلاف جنگين ۾ سندس فوجي شهرت وڌي ۽ کيس باتير، يعني بهادر يا سورهيه، جو اعزازي لقب مليو. تاوڪي خان سرگرم پرڏيهي پاليسي پڻ اختيار ڪئي؛ هن مغلستان جي جانشيني تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي، روسي رياست سان سفارتي لاڳاپا قائم رکيا ۽ اتي پنج سفارتي وفد موڪليا. ڪوساڪن سان پڻ تڪرار ٿيا ۽ ذريعن موجب بولافن بغاوت کان پوءِ تاوڪي خان ان ۾ شامل ڪوساڪن کي شڪست ڏني. 1715ع يا 1718ع ۾ تاوڪي خان جي وفات کان پوءِ قزاق خانيٽ جي سياسي وحدت ڪمزور ٿي وئي ۽ ٽيئي جُز عملي طور الڳ خانيٽن جي صورت اختيار ڪرڻ لڳا.

تاشقند ۾ ترسون محمد خان طرفان جاري ڪرايل سڪا

1723ع ۾ چنگ چين سان عارضي صلح ڪرڻ کان پوءِ تسيوانگ رابطن قزاق علائقن تي اوچتو حملو ڪيو، جنهن سان قزاق تاريخ ۾ ”عظيم آفت“ جي نالي سان مشهور دور شروع ٿيو. اوچتي حملي سبب قزاقن کي پوئتي هٽڻو پيو ۽ سندن مال، يورتون ۽ ٻيو سامان وڏي پيماني تي ڇڏي وڃڻو پيو. جونغارن جي عددي برتري، توپخاني، متحد فوجي قيادت ۽ بهتر تنظيم سندن شروعاتي ڪاميابين جا اهم ڪارڻ هئا. ڪيترائي قزاق قبيلا ايمبا ندي ۽ يورال ندي کان اڳتي ۽ ڏکڻ طرف ماوراءُ النهر ڏانهن لڏي ويا. يورال واري علائقي ڏانهن اها وڏي لڏپلاڻ ايتري وسيع ٿي وئي جو قلموق خانيٽ لاءِ پڻ سنگين دٻاءُ پيدا ٿيو.

شروعات ۾ قزاق چنگيزيد خان، سلطان ۽ ٻيا حڪمران جونغارن خلاف اثرائتي گڏيل مزاحمت منظم نه ڪري سگهيا. نتيجي ۾ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ فوجي اشرافيه، نام نهاد ”ڪاري هڏي“ ۽ باتيرن اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ گڏيل عوامي لشڪرن جي تنظيم شروع ٿي. مزاحمت 1724ع کان ئي جاري هئي، پر 1726ع ۾ ٽنهي جُزن جا لشڪر هڪ گڏيل قيادت هيٺ اچڻ کان پوءِ اها وڌيڪ منظم ٿي. ننڍي جُز جي ابوالخير خان اهم اڳواڻ طور اڀريو، جڏهن ته بوڪين بائي، قابان بائي، تائلاق، سائورق، ماليساري ۽ جاني بيگ جهڙا باتير پڻ سندس چوڌاري گڏ ٿيا. نتيجي طور تسيوانگ رابطن ڪنهن به قزاق جُز کي مڪمل طور تابع نه ڪري سگهيو ۽ 1727–1730ع دوران قزاق فوجن گلدان تسيرن جي اوئرات لشڪرن کي ڪيترين جنگين ۾ شڪست ڏني. گلدان تسيرن جي دور ۾ جونغار طاقت پنهنجي عروج تي پهتي؛ هن 1731–1732ع ۾ چين کي شڪست ڏيڻ سان گڏ وڏي جُز کي پنهنجي تابع ڪيو ۽ 1741ع ۾ وچين جُز کي پڻ شڪست ڏني.

جونغار خطري، اندروني سياسي ورهاڱي ۽ روسي سلطنت جي وڌندڙ فوجي ۽ سفارتي اثر سبب قزاق جُزن ۽ روس وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ ويجها ٿيڻ لڳا. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري قزاق حڪمرانن جي ڪجهه حصن روسي بالادستيءَ کي رسمي طور قبول ڪيو، جيتوڻيڪ سندن اندروني سياسي ۽ خانه بدوش خودمختياري گهڻي عرصي تائين برقرار رهي. اهڙيءَ طرح روسي اثر هڪ ئي وقت سڄي قزاق اسٽيپ تي لاڳو نه ٿيو، پر مختلف جُزن ۽ خانن سان الڳ الڳ معاهدن، وفاداريءَ جي حلفن، سرحدي قلعن ۽ واپاري لاڳاپن وسيلي آهستي آهستي وڌيو.

1752ع کان 1755ع تائين وچين جُز جونغارن خلاف پنهنجون آخري جنگيون وڙهيون، جڏهن ته ابلائي سلطان جونغار خانيٽ جي اندروني ڌرين مان مختلف گروهن جي حمايت ڪندي وچين جُز جي فوجن کي جونغاريا ڏانهن مهمن ۾ وٺي ويو. قزاق مداخلت ۽ بار بار ٿيندڙ حملن جونغار سياسي اقتدار ۽ فوجي اتحاد کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. نتيجي طور، جڏهن چنگ سلطنت 1755ع ۾ جونغاريا تي حملو ڪيو ته کيس وڏي منظم مزاحمت کي منهن نه ڏيڻو پيو ۽ جونغار خانيٽ هڪ سياسي رياست طور ختم ٿي وئي.

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٽن قزاق جُزن جا اندازي موجب علائقا

ننڍو جُز

وچيون جُز

وڏو جُز

جونغار خانيٽ جي خاتمي سان اندروني ايشيا ۾ طاقت جو توازن تبديل ٿي ويو. ڪجهه عرصي لاءِ قزاق خانيٽون خطي جي اهم سياسي ۽ فوجي طاقتن مان بڻجي ويون. ساڳئي وقت روس ۽ چنگ چين جون پوزيشنون مضبوط ٿيون ۽ اهي وچ ايشيا جي اتر-اولهندي حصي جي بين الاقوامي لاڳاپن ۾ وڌيڪ اثرائتا بڻيا.

ابلائي خان روس ۽ چين جي وچ ۾ توازن قائم رکڻ واري پاليسي اختيار ڪئي، جنهن ڪجهه عرصي تائين قزاق خانيٽ جي نسبي خودمختياري برقرار رکڻ ۾ مدد ڪئي. هن ٻنهي وڏين پاڙيسري سلطنتن سان سفارتي لاڳاپا قائم رکندي ڪنهن هڪ طاقت جي مڪمل تابع ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ ابلائي ۽ سندس حامي قزاق سردارن فوجي توسيع جي پاليسي اختيار ڪندي التائي جبل، ڪرغزستان ۽ وچ ايشيا جي علائقن ڏانهن مهمون ڪيون. هن وولگا کان لڏي ويندڙ قلموقن جي پيڇي ۾ روسي اختيارين سان پڻ سهڪار ڪيو، جڏهن ته سندس پاليسين جي مخالفت ڪندڙ قزاق آباديءَ خلاف سخت ڪارروائين جو به ذڪر ملي ٿو. ابلائي آخري اهڙو خان بڻيو، جنهن جي اقتدار کي قزاق اسٽيپ جي وڏي حصي ۾ تسليم ڪيو ويندو هو. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ والي خان اڳوڻي نسبتاً آزاد پاليسيءَ کان هٽي روسي سلطنت جي بالادستي وڌيڪ واضح نموني تسليم ڪئي.

18هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 19هين صديءَ جي شروعات تائين روسي سلطنت قزاق جُزن تي پنهنجو انتظامي ۽ فوجي اثر وڌائيندي رهي. ان هوندي به قزاق خانن جي اقتدار جو ڪجهه حصو برقرار رهيو. بوڪي خان، جيڪو چنگيزيد خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ ننڍي جُز جي خانيءَ جو اميدوار رهي چڪو هو، روسي زار کان اجازت وٺي پنهنجن پوئلڳن سميت وولگا ندي ۽ يورال ندي جي وچ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. 1801ع کان هن علائقي ۾ جيڪا سياسي تشڪيل وجود ۾ آئي، اها اڳتي هلي بوڪي لشڪر يا اندروني لشڪر جي نالي سان سڃاتي وئي. 1812ع ۾ بوڪي کي خان طور تسليم ڪيو ويو. هي رياست روسي سلطنت جي سرحدن اندر هجڻ باوجود قزاق خاني روايت جي هڪ محدود تسلسل جي نمائندگي ڪندي هئي.

1822ع ۾ روسي انتظاميا وچين جُز ۾ خانيءَ جو ادارو ختم ڪيو، جڏهن ته ٿوري عرصي کان پوءِ ننڍي جُز ۾ به روايتي خانن جي سياسي اختيار کي ختم ڪيو ويو. ان سان قزاق اسٽيپ ۾ روسي انتظامي نظام جي سڌي توسيع جو نئون مرحلو شروع ٿيو. خانيءَ جي اداري جي خاتمي ۽ روسي قبضي جي وڌڻ خلاف ڪيترائي مزاحمتي تحريڪون اڀريون. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ سلطان قاسم جي خاندان سان لاڳاپيل بغاوتن کان پوءِ خانيٽ جي بحاليءَ جي سڀ کان وڏي ڪوشش سندس پٽ ڪينيساري قاسم اولو جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي.

ڪينيساري 1837ع ۾ پاڻ کي خان قرار ڏنو ۽ قزاق جُزن کي ٻيهر هڪ مرڪزي خاني اقتدار هيٺ متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن 1847ع ۾ پنهنجي موت تائين روسي اختيارين خلاف هٿياربند جدوجهد جاري رکي. سندس تحريڪ جو مقصد روسي انتظامي توسيع کي روڪڻ، قزاق خانن جي روايتي سياسي اختيار کي بحال ڪرڻ ۽ قزاق اسٽيپ جي خودمختياريءَ کي ٻيهر قائم ڪرڻ هو. سندس جدوجهد قزاق خانيٽ جي سياسي نظام کي بحال ڪرڻ جي آخري وڏي منظم ڪوشش سمجهي وڃي ٿي.

ڪينيساري جي جدوجهد بابت تاريخي جائزو مختلف دورن جي سياسي حالتن کان متاثر رهيو آهي. 1917ع کان 1953ع تائين سوويت، روسي ۽ قزاق تاريخ نگاريءَ ۾ سندس حيثيت بابت موقف ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو—ڪڏهن کيس قومي آزادي ۽ نوآباديات مخالف جدوجهد جو اڳواڻ ۽ ڪڏهن ”رجعت پسند“ قرار ڏنو ويو. ڪينيساري قاسم اولو جون سرگرميون گهڻ رُخيون ۽ تڪراري هيون. قزاق اسٽيپ ۾ سندس جدوجهد سان لاڳاپيل واقعن جو اثر اولهه يورپ تائين پهتو ۽ جولس ورن جي 1876ع واري ناول ميخائيل اسٽروگوف ۾ پڻ ان دور جي وچ ايشيائي سياسي پسمنظر جا عڪس ملن ٿا.

ڪينيساري جي 1847ع ۾ وفات سان متحد قزاق خانيٽ جي بحاليءَ جي آخري وڏي ڪوشش به ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ قزاق اسٽيپ تي روسي سلطنت جو انتظامي، فوجي ۽ سياسي قبضو وڌيڪ مضبوط ٿيندو ويو ۽ 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين قزاقستان جا گهڻا علائقا سڌي روسي انتظام هيٺ اچي ويا.

روسي قزاقستان

يورال ڪوساڪن ۽ قزاقن وچ ۾ 1826ع جي جهڙپ

ارڙهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ روسي سلطنت ارتيش لائين نالي سرحدي دفاعي نظام تعمير ڪيو، جنهن ۾ 46 قلعا ۽ 96 ننڍا دفاعي مورچا شامل هئا. انهن ۾ اومسڪ (1716ع)، سيميپالاتنسڪ (1718ع)، پاولودار (1720ع)، اورينبرگ (1743ع) ۽ پيٽروپاول (1752ع) شامل هئا. انهن قلعن ۽ مورچن جي تعمير جو هڪ مقصد قزاقن ۽ اوئراتن جي روسي علائقن تي ٿيندڙ حملن کي روڪڻ هو. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ قزاقن پوگاچوف بغاوت مان فائدو وٺندي، جيڪا وولگا واري علائقي ۾ مرڪوز هئي، روسي ۽ وولگا جي جرمن آبادين تي حملا ڪيا.

ارڙهين صديءَ دوران روسي اثر قزاق اسٽيپ تي هڪ ئي وقت ۽ سڌي نموني قائم نه ٿيو، پر مختلف جُزن ۽ خانن سان الڳ الڳ سياسي لاڳاپن، وفاداريءَ جي حلفن، واپاري رابطن ۽ سرحدي قلعن وسيلي آهستي آهستي وڌيو. قزاق خانن جي هڪ حصي روسي بالادستيءَ کي رسمي طور قبول ڪيو، پر عملي طور ڪيترن علائقن ۾ خانن، سلطانن ۽ قبائلي اڳواڻن جي اندروني خودمختياري گهڻي عرصي تائين برقرار رهي. ابلائي خان خاص طور روسي سلطنت ۽ چنگ چين وچ ۾ توازن قائم رکڻ واري پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سان قزاق اسٽيپ جي نسبي خودمختياري ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. سندس وفات کان پوءِ روسي سياسي اثر وڌيڪ تيزيءَ سان وڌڻ لڳو.

اي. آءِ. مڪشيف جي لفظن موجب، ”ارڙهين صديءَ جي سڄي عرصي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ قزاق رڳو نالي ماتر روسي رعيت هئا. حقيقت ۾ هنن پنهنجي آزادي برقرار رکي هئي. روسين کي قلعن ۽ فوجن وسيلي پاڻ کي انهن کان الڳ رکڻو پوندو هو ۽ هو ان لائين کي پار ڪرڻ جي همت به نه ڪندا هئا.“ بهرحال، 1820ع واري ڏهاڪي کان اها صورتحال تبديل ٿيڻ شروع ٿي.

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ روسي حڪومت قزاق جُزن جي روايتي سياسي نظام کي آهستي آهستي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. 1822ع ۾ وچين جُز ۾ خانيءَ جو ادارو ختم ڪيو ويو ۽ ٿوري عرصي کان پوءِ ننڍي جُز ۾ پڻ خانن جي سياسي اختيار کي محدود ۽ پوءِ ختم ڪيو ويو. ان سان روسي انتظامي نظام جي سڌي توسيع جو نئون مرحلو شروع ٿيو. ان کان اڳ بوڪي خان روسي زار جي اجازت سان پنهنجن پوئلڳن سميت وولگا درياهه ۽ يورال درياهه جي وچ واري علائقي ۾ آباد ٿيو هو، جتي 1801ع کان بوڪي لشڪر يا اندروني لشڪر جي سياسي تشڪيل وجود ۾ آئي. 1812ع ۾ بوڪي کي خان طور تسليم ڪيو ويو، پر اها خاني روايت به روسي سلطنت جي نگرانيءَ هيٺ محدود خودمختياريءَ سان هلندي رهي.

خانيءَ جي اداري جي خاتمي ۽ روسي انتظامي توسيع خلاف ڪيترائي مزاحمتي تحريڪون اڀريون. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ سلطان قاسم جي خاندان سان لاڳاپيل بغاوتن کان پوءِ سڀ کان وڏي ڪوشش ڪينيساري قاسم اولو جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي. هن 1837ع ۾ پاڻ کي خان قرار ڏئي قزاق جُزن کي ٻيهر مرڪزي خاني اقتدار هيٺ متحد ڪرڻ ۽ روسي قبضي کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس هٿياربند جدوجهد 1847ع تائين جاري رهي ۽ سندس وفات سان قزاق خانيٽ جي سياسي بحاليءَ جي آخري وڏي منظم ڪوشش ختم ٿي وئي.

اوڻيهين صديءَ ۾ روسي سلطنت وچ ايشيا ۾ پنهنجو اثر وڌيڪ وڌايو. روس ۽ برطانوي سلطنت وچ ۾ خطي تي بالادستيءَ لاءِ مقابلي واري دور کي ”عظيم راند“ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو عام طور لڳ ڀڳ 1813ع کان 1907ع جي اينگلو-روسي معاهدي تائين شمار ڪيو ويندو آهي. ان عرصي دوران روسي زارن آهستي آهستي موجوده قزاقستان جي گهڻي ڀاڱي تي اثرائتو سياسي ۽ انتظامي اختيار قائم ڪري ورتو.

روسي سلطنت وچ ايشيا ۾ پنهنجي موجودگي مضبوط ڪرڻ لاءِ نئون انتظامي نظام قائم ڪيو ۽ فوجي ڇانوڻيون، بيرڪون ۽ سرحدي چوڪيون تعمير ڪيون. اورسڪ ۾ 1735ع ۾ قائم ڪيل فوجي چوڪي هن عمل جي شروعاتي مثالن مان هڪ هئي. اوڻيهين صديءَ جي وچ ۽ آخر تائين روسي انتظامي سڌارن ذريعي قزاق اسٽيپ کي مختلف اوبلاستن ۽ فوجي-انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو، جڏهن ته ترڪستان جو گورنر جنرل ۽ ٻين نوآبادياتي انتظامي ادارن وسيلي ڏکڻ قزاقستان تي سڌو روسي ڪنٽرول وڌيو. خطي جي اسڪولن ۽ سرڪاري ادارن ۾ روسي ٻولي متعارف ڪرائي وئي ۽ روسي قانوني ۽ انتظامي نظام کي مرحليوار لاڳو ڪيو ويو.

روسي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي نظام لاڳو ڪرڻ جي ڪوششن قزاقن جي ڪجهه حصن ۾ ناراضگي پيدا ڪئي. 1860ع واري ڏهاڪي تائين روسي اقتدار خلاف مزاحمت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي. روايتي خانه بدوش طرزِ زندگي، چراگاهن جي ورڇ ۽ چوپائي مال تي ٻڌل معيشت روسي سرحدي پاليسين، نون آبادڪارن ۽ انتظامي پابندين سبب متاثر ٿي. ڪيترن علائقن ۾ چراگاهن تائين رسائي گهٽجي وئي ۽ روايتي لڏپلاڻ جا رستا محدود ٿيا، جنهن سان ڪجهه قزاق قبيلن ۽ برادرين جي معاشي ۽ سماجي حالت ڪمزور ٿي.

قزاقستان جا ڪيترائي موجوده شهر روسي دور ۾ يا ته قائم ٿيا يا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪزن طور تيزيءَ سان ترقي ڪئي. انهن ۾ آستانا، الماتي، سيمي، اوسڪيمين، پيٽروپاول، پاولودار ۽ اومسڪ سان ڳنڍيل سرحدي مرڪز شامل هئا. روسي سلطنت پاران تعمير ڪيل رستن، قلعن ۽ بعد ۾ ريلوي نظام قزاق اسٽيپ کي روسي معاشي ۽ انتظامي نظام سان وڌيڪ ڳنڍي ڇڏيو.

اوڻيهين صديءَ جي آخر کان قزاق قومي تحريڪ روسي سلطنت جي ثقافتي هم آهنگيءَ واري پاليسيءَ جي مقابلي ۾ مقامي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ لاءِ سرگرم ٿي. ساڳئي وقت روسي طرز جي تعليم اسٽيپ واري علائقي ۾ جديد فڪري خيال متعارف ڪرايا. شوقان وليخانوف ۽ ابائي قونان بائي اولو جهڙن دانشورن انهن خيالن کي قزاق سماج جي مخصوص ضرورتن سان هم آهنگ ڪيو، جنهن سان ايشيائي روس جي ٻين حصن کان مختلف هڪ سيڪيولر ثقافتي روايت جي واڌ ٿي.

شوقان وليخانوف ۽ فيودور دوستوئفسڪي

1890ع واري ڏهاڪي کان روسي سلطنت جي مختلف علائقن مان آبادڪارن جو وڌندڙ انگ موجوده قزاقستان، خاص طور سيميريچي واري علائقي ۾ آباد ٿيڻ لڳو. 1906ع ۾ اورينبرگ کان تاشقند تائين ٽرانس-ارال ريلوي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ آبادڪارن جي آمد وڌيڪ وڌي وئي. سينٽ پيٽرزبرگ ۾ خاص طور قائم ڪيل لڏپلاڻ کاتو آبادڪاريءَ جي نگراني ڪندو ۽ خطي ۾ روسي اثر وڌائڻ لاءِ لڏپلاڻ جي حوصلا افزائي ڪندو هو. اوڻيهين صديءَ دوران لڳ ڀڳ 400,000 روسي قزاقستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن ته ويهين صديءَ جي پهرئين ٽئين حصي دوران لڳ ڀڳ ڏهه لک سلاو، جرمن، يهودي ۽ ٻين گروهن جا ماڻهو هن خطي ۾ اچي آباد ٿيا. واسيلي بالابانوف ان عرصي جي وڏي حصي دوران آبادڪاريءَ جي انتظام جو ذميوار عملدار هو.

قزاقن ۽ نون آبادڪارن وچ ۾ زمين ۽ پاڻيءَ جي وسيلن لاءِ پيدا ٿيل مقابلي سبب روسي سلطنت جي آخري سالن ۾ نوآبادياتي حڪمراني خلاف سخت ناراضگي پيدا ٿي. انهن بغاوتن مان سڀ کان اهم 1916ع جي وچ ايشيائي بغاوت هئي. قزاقن روسي ۽ ڪوساڪ آبادڪارن توڙي فوجي ڇانوڻين تي حملا ڪيا. بغاوت دوران ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڪيترين ئي خونريز جهڙپن سان گڏ ٻنهي پاسن کان قتل عام جا واقعا پڻ پيش آيا.

فيبروري انقلاب ۽ روسي انقلاب کان پوءِ 1917ع ۾ قزاق قومي تحريڪ نئين سياسي مرحلي ۾ داخل ٿي. ساڳئي سال الاش پارٽي وفاقي روس اندر الاش خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ الاش اوردا حڪومت قائم ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان حڪومت جو عملي اختيار محدود رهيو، پر اها قزاقن جي جديد قومي خود حڪمرانيءَ واري تحريڪ جي اهم سياسي اظهار هئي. روسي گهرو ويڙهه دوران الاش اوردا، بالشويڪن، سفيد روسي فوجن ۽ ٻين سياسي قوتن وچ ۾ اتحاد ۽ تڪرار وقت سان تبديل ٿيندا رهيا.

آخرڪار بالشويڪ ڳاڙهي فوج علائقي ۾ پنهنجي مخالفن کي شڪست ڏني. 1919ع کان 1920ع تائين سوويت اقتدار موجوده قزاقستان جي گهڻي ڀاڱي تي قائم ٿي ويو، جنهن سان روسي سلطنت وارو دور ختم ٿيو ۽ قزاقستان جي تاريخ جو سوويت مرحلو شروع ٿيو.

قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ

نومبر 1917ع ۾ آڪٽوبر انقلاب کان پوءِ پيٽروگراڊ ۾ مرڪزي حڪومت جي زوال سان قزاقستان جي سياسي صورتحال تيزيءَ سان تبديل ٿي. قزاق، جن کي ان وقت روسي سرڪاري اصطلاحن ۾ ”ڪرغيز“ سڏيو ويندو هو، ٿوري عرصي لاءِ الاش خودمختياري جي صورت ۾ قومي خودمختياري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. الاش پارٽي وفاقي روس اندر قزاق خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر الاش اوردا بالشويڪن جي اقتدار کي تسليم نه ڪيو، جنهن سبب نئين سوويت حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو. روسي گهرو ويڙهه دوران موجوده قزاقستان جو علائقو بالشويڪن، الاش اوردا، سفيد روسي فوجن ۽ ٻين مخالف قوتن وچ ۾ مقابلي جو ميدان بڻيو. اتحاد ۽ طاقت جو توازن ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو، پر 1919–1920ع تائين بالشويڪ ڳاڙهي فوج علائقي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪري ورتو.

26 آگسٽ 1920ع تي روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ جي اندر ڪرغيز خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ قائم ڪئي وئي. ان ۾ موجوده قزاقستان جي اترين ۽ وچين علائقن جو وڏو حصو شامل هو، جڏهن ته ان جو شروعاتي انتظامي مرڪز اورينبرگ هو، جتي آباديءَ جي اڪثريت روسين جي هئي. عورتن کي ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊجڻ جو حق سوويت يونين جي پهرين آئين تحت 31 جنوري 1924ع تي تسليم ڪيو ويو.

ترڪستان خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي خاتمي کان پوءِ 1924–1925ع ۾ موجوده ڏکڻ قزاقستان ۽ موجوده قراقلپاقستان جا علائقا پڻ ڪرغيز خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ سان شامل ڪيا ويا. اپريل 1925ع ۾ ان جو نالو بدلائي قزاق خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ رکيو ويو. اورينبرگ کي ان کان ڌار ڪري روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ گادي قزل اوردا منتقل ڪئي وئي؛ 1929ع ۾ گادي ٻيهر الما-اتا منتقل ٿي.

روايتي طور خانه بدوش طرز زندگي اختيار ڪرڻ باوجود، قزاق وچ ايشيا جي نسبتاً وڌيڪ پڙهيل لکيل گروهن مان هڪ هئا. تنهن هوندي به، 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان سوويت حڪومت پاران نافذ ڪيل جبري اجتماعيت، مال ۽ زمين جي وڏي پيماني تي ضبطگي، نام نهاد ڪولاڪ طبقي جي خاتمي ۽ قزاق خانه بدوشن کي جبري مستقل آباد ڪرڻ واري پاليسي قزاق سماج لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿي. انهن پاليسين روايتي چوپائي مال واري معيشت کي ٽوڙي ڇڏيو، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، سماجي بدامني ۽ ڏڪار پيدا ڪيو.

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان جو 1932–1933ع وارو ڏڪار

1928ع کان 1933ع تائين قزاقستان هڪ انتهائي شديد زرعي ۽ انساني بحران مان گذريو. ڏڪار، بک، بيمارين، جبري لڏپلاڻ ۽ تشدد سبب وڏي جاني نقصان ٿيو. هڪ اندازي موجب 1926ع کان 1939ع جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو فوت ٿيا، جن مان گهڻا بک ۽ ان سان لاڳاپيل بيمارين جو شڪار ٿيا. ٻين ذريعن موجب فوتين جو انگ 1.5 کان 1.7 ملين تائين پهتو ۽ ڪجهه اندازن مطابق قزاق آباديءَ جو تمام وڏو حصو ڏڪار جو شڪار ٿيو. هزارين قزاق چين ۽ پاڙيسري علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، پر انهن مان ڪيترائي سفر دوران ئي فوت ٿي ويا.

1930ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽالني سياسي جبر قزاق دانشورن، قومي اڳواڻن ۽ روايتي اشرافيه کي پڻ سخت متاثر ڪيو. ڪيترائي اڳوڻا الاش اڳواڻ، اديب، عالم ۽ سرڪاري عملدار گرفتار، جلاوطن يا قتل ڪيا ويا.سانچو:Source? ان سان قزاقستان جي اڳوڻي سياسي ۽ ثقافتي قيادت جو وڏو حصو ختم ٿي ويو.

قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو جهنڊو

5 ڊسمبر 1936ع تي قزاق خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ کي روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ کان ڌار ڪري قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ بڻايو ويو. اهڙيءَ طرح اها سوويت يونين جي مڪمل وفاقي ريپبلڪ بڻجي وئي ۽ ان وقت سوويت يونين جي يارهن وفاقي ريپبلڪن مان هڪ هئي. ساڳئي انتظامي تبديليءَ دوران قراقلپاقستان کي پاڙيسري ازبڪ سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ شامل ڪيو ويو.

1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن دوران قزاقستان سوويت مرڪزي اختيارين طرفان جلاوطن ڪيل، سزا يافته ۽ جبري طور منتقل ڪيل ماڻهن جي اهم منزلن مان هڪ بڻجي ويو. سيپٽمبر–آڪٽوبر 1941ع ۾ لڳ ڀڳ چار لک وولگا جرمن وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ مان قزاقستان ڏانهن جلاوطن ڪيا ويا. بعد ۾ يونانين، ڪريميائي تاتارن، چيچن، انگوش، ڪورين ۽ ٻين گروهن کي پڻ هتي منتقل ڪيو ويو. انهن مان ڪيترن کي خاص يا جبري آبادين ۾ رهڻو پيو، جڏهن ته قيدين کي سوويت جبري پورهيت ڪئمپن ۾ رکيو ويو.

انهن ڪئمپن مان الژير خاص طور مشهور هو، جيڪو آستانا جي ڀرسان واقع هو ۽ انهن عورتن لاءِ قائم ڪيو ويو هو، جن جا مڙس سوويت حڪومت طرفان ”عوام جا دشمن“ قرار ڏنا ويا هئا. اهڙين جبري منتقليءَ جي پاليسين قزاقستان جي نسلي بناوٽ کي وڏي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.

سوويت-جرمن جنگ (1941–1945ع) دوران قزاقستان سوويت جنگي معيشت لاءِ هڪ اهم پٺتي مرڪز بڻيو. سوويت يونين جي يورپي حصي مان ڪيترائي ڪارخانا، ادارا ۽ ماڻهو قزاقستان منتقل ڪيا ويا، جنهن سان ملڪ ۾ صنعتڪاري ۽ معدنيات جي کوٽائي تيزيءَ سان وڌي. قزاقستان معدنيات، ڪوئلي، ڌاتن، خوراڪ ۽ ٻين جنگي ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان هوندي به 1953ع ۾ جوزف اسٽالن جي وفات تائين ملڪ جي معيشت ۾ زراعت جو وڏو وزن برقرار رهيو.

نيڪيتا خروشچوف جي دور ۾ قزاقستان سوويت زرعي پاليسيءَ جو مرڪزي علائقو بڻيو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ورجن لينڊز مهم شروع ڪئي وئي، جنهن جو مقصد اتر قزاقستان جي وسيع روايتي چراگاهن ۽ اسٽيپن کي وڏي پيماني تي اناج پيدا ڪندڙ زمينن ۾ تبديل ڪرڻ هو. مهم جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار وڌي، نيون آبادگيون ۽ بنيادي ڍانچا قائم ٿيا ۽ سوويت يونين جي ٻين حصن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو قزاقستان آيا، پر زمين جي تباهي، مٽيءَ جي ڪٽائي ۽ ماحولياتي مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

خروشچوف جي دور ۾ وڏا آبپاشي منصوبا پڻ تيار ڪيا ويا ۽ سائبيريا جي درياهن جو رخ ڏکڻ طرف موڙڻ واري دائيدوف منصوبي تي غور ڪيو ويو. بعد ۾ ليونيد بريژنيف جي دور (1964–1982ع) ۾ صنعت، زراعت، شهرن ۽ بنيادي ڍانچي جي وڌيڪ جديدڪاري ٿي. انهن تبديلين سان گڏ گذريل ڏهاڪن جي ڏڪار، جبر، جنگ ۽ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب قزاق پنهنجي ئي ريپبلڪ ۾ عددي اقليت بڻجي ويا. 1959ع ۾ قزاق آباديءَ جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئا، جڏهن ته نسلي روسي تقريباً 43 سيڪڙو هئا.

دين محمد قونائيف

1947ع ۾ سوويت ايٽمي هٿيارن واري منصوبي جي حصي طور سيميپالاتنسڪ جي ويجهو ايٽمي آزمائشي ماڳ قائم ڪيو ويو. 1949ع ۾ اتي سوويت يونين جي پهرين ايٽمي بم جي آزمائش ڪئي وئي. 1989ع تائين هن علائقي ۾ سوين ايٽمي آزمائشون ڪيون ويون، جن مقامي آباديءَ جي صحت، زمين، پاڻي ۽ ماحول تي ڊگهي مدي وارا ناڪاري اثر ڇڏيا. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ قزاقستان ۾ ايٽمي هٿيارن خلاف تحريڪ هڪ اهم سياسي ۽ سماجي قوت بڻجي وئي.

قزاقستان سوويت خلائي پروگرام لاءِ پڻ غيرمعمولي اهميت اختيار ڪئي. بائيڪونور ڪاسموڊروم قزاقستان ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اپريل 1961ع ۾ اتان ووسٽوڪ 1 خلائي جهاز روانو ٿيو، جنهن ۾ يوري گاگارين سوار هو. گاگارين خلا ۾ پهچندڙ پهريون انسان بڻيو، جنهن سان بائيڪونور دنيا جي اهم خلائي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

سوويت دور جي آخري ڏهاڪن ۾ دين محمد قونائيف قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي سڀ کان اثرائتي سياسي شخصيتن مان هڪ هو. ڊسمبر 1986ع ۾ ماسڪو طرفان کيس قزاقستان جي ڪميونسٽ پارٽي جي فرسٽ سيڪريٽري جي عهدي تان هٽائي روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ مان گينادي ڪولبن کي مقرر ڪيو ويو. هن فيصلي خلاف الماتي ۾ نوجوان نسلي قزاقن جا وڏا احتجاج شروع ٿيا، جيڪي بعد ۾ ژيلتوقسان واقعن جي نالي سان مشهور ٿيا. سوويت فوجن ۽ پوليس احتجاج کي سختيءَ سان دٻايو؛ ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا، زخمي ٿيا يا گرفتار ڪيا ويا.

ژيلتوقسان واقعا قزاقستان ۾ قومي ۽ سياسي بي اطمينانيءَ جي نمايان اظهار طور ڏٺا وڃن ٿا. ميخائيل گورباچوف جي گلاسنوست ۽ پيريستروئڪا وارين پاليسين هيٺ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ سياسي بحث، قومي مسئلن، ماحولياتي نقصان، ايٽمي آزمائشن ۽ ماسڪو سان لاڳاپن بابت تنقيد وڌيڪ کليل نموني سامهون اچڻ لڳي. سوويت اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ سان قزاقستان ۾ وڌيڪ خودمختياري ۽ پوءِ مڪمل رياستي اقتدار بابت مطالبا وڌندا ويا.

25 آڪٽوبر 1990ع تي قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ پنهنجي رياستي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو. 1991ع دوران سوويت يونين جي سياسي بحران ۽ 1991ع جي ماسڪو بغاوت جي ڪوشش کان پوءِ آزاديءَ ڏانهن عمل تيز ٿي ويو. 16 ڊسمبر 1991ع تي قزاقستان مڪمل آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح سوويت يونين کان آزادي حاصل ڪندڙ آخري وفاقي ريپبلڪ بڻيو.

• 
  قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي هڪ ينگ پائنيئر ڪئمپ ۾ ينگ پائنيئر
• 
  بائورجان موميشولي (لٺ جهليل) الڪي مارغولان ۽ ميڪمتاس ميرزاخميتولي سان گڏ، قزاقستان جي ليکڪن جي يونين جي ڪانگريس دوران
• 
  1978ع ۾ الماتي ۾ بنيادي صحت جي سارسنڀال بابت بين الاقوامي ڪانفرنس، جنهن سان الما-اتا پڌرنامو لاڳاپيل آهي
• 
  سوويت قزاقستان جو اڳواڻ دين محمد قونائيف ڪومسومول جي جهنڊي سان

آزادي

قزاقستان 25 آڪٽوبر 1990ع تي سوويت يونين جي اندر پنهنجي رياستي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو. 17 مارچ 1991ع جي سوويت ريفرنڊم ۾ 88.2 سيڪڙو ووٽرن شرڪت ڪئي، جن مان 94.1 سيڪڙو نون معاهدي وارين شرطن تحت سوويت يونين برقرار رکڻ جي حمايت ڪئي هئي. بهرحال، آگسٽ 1991ع ۾ ماسڪو ۾ 1991ع جي سوويت بغاوت جي ڪوشش ناڪام ٿيڻ کان پوءِ اها سياسي صورت برقرار نه رهي ۽ ملڪ 16 ڊسمبر 1991ع تي مڪمل آزاديءَ جو اعلان ڪيو، اهڙيءَ طرح آزاديءَ جو اعلان ڪندڙ آخري سوويت ريپبلڪ بڻيو. قزاقستان جي اعلان کان ڏهه ڏينهن پوءِ سوويت يونين پاڻ به ٽٽي ويو. آزاديءَ سان ملڪ ماسڪو جي سياسي ۽ معاشي ضابطي کان الڳ پنهنجو رياستي، سياسي ۽ معاشي نظام جوڙڻ شروع ڪيو.

آزاديءَ جي شروعاتي سالن ۾ نئين رياست جي معاشي ۽ سياسي استحڪام بابت وڏي غيريقيني صورتحال موجود هئي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو نسلي روسي هو ۽ ملڪ جي معيشت اڳوڻي سوويت، خاص طور روسي، معاشي نظام سان گهري نموني ڳنڍيل هئي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قزاق معيشت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سُسي وئي ۽ خراب معاشي حالتن سبب روسي اقليت ۽ قزاقستاني جرمنن سميت آباديءَ جي وڏي حصي ملڪ مان لڏپلاڻ ڪئي..

نورسلطان نظربائيف، جيڪو سوويت دور ۾ قزاقستان جو اڳواڻ هو، آزاد قزاقستان جو پهريون صدر بڻيو. 1 ڊسمبر 1991ع تي هو بنا مقابلي صدر چونڊيو ويو. سندس حڪومت هيٺ قزاقستان سوويت دور جي رٿابنديءَ تي ٻڌل معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن دوران نجڪاري، خام مال جي برآمد ۽ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ تي زور ڏنو ويو. خاص طور تيل ۽ گئس جي شعبي ۾ تيز ترقي ملڪ جي معاشي بحاليءَ جو اهم بنياد بڻجي. 2006ع تائين قزاقستان وچ ايشيا جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو پيدا ڪندو هو. تنهن هوندي به، معاشي سڌارن جي ڀيٽ ۾ سياسي سڌارن جي رفتار محدود رهي ۽ نظربائيف جي دور ۾ سياسي نظام وڏي حد تائين آمرانه نوعيت جو رهيو.

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ قزاقستان پاڙيسري رياستن سان ڪجهه علائقائي مسئلن ۾ پڻ داخل ٿيو. ڪجهه وقت لاءِ ازبڪستان جي انهن علائقن بابت دعوائون سامهون آيون، جتي ڏکڻ قزاق آبادي رهندي هئي، ۽ قراقلپاقستان بابت پڻ بحث ٿيو. بهرحال، بعد ۾ قزاقستان پنهنجي پاڙيسرين سان سرحدي ۽ سفارتي لاڳاپن کي مرحليوار مستحڪم ڪيو.

28 جنوري 1993ع تي آزاد قزاقستان جي آئين تحت عورتن جي ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊجڻ جي حق کي تسليم ڪيو ويو. 1992ع ۾ قزاقستان، ازبڪستان، ڪرغزستان، ترڪمانستان، آذربائيجان ۽ ترڪي سان گڏ وچ ايشيائي-ترڪ سربراهي رابطن ۾ پڻ شامل ٿيو، جيڪي اڳتي هلي ترڪ رياستن جي وچ ۾ وسيع سياسي ۽ ثقافتي تعاون جي بنيادن مان هڪ بڻيا.

1997ع ۾ نظربائيف ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ سڀ کان وڏي شهر الماتي کان آقمولا منتقل ڪيو، جنهن جو نالو 1998ع ۾ آستانا رکيو ويو. گاديءَ جي منتقليءَ جا سرڪاري سبب آستانا جي ڊگهي مدي واري ترقيءَ جا بهتر امڪان، ملڪ جي مرڪزي حصي سان وڌيڪ ويجهي جڳهه ۽ زلزلي جي خطري واري واديءَ ۾ واقع الماتي جون جاگرافيائي محدوديتون هيون. ان فيصلي کي اتر قزاقستان تي رياستي انتظامي گرفت مضبوط ڪرڻ ۽ نئين قومي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جي ڪوششن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

نظربائيف جي دور ۾ قزاقستان جي سياسي نظام ۾ سياسي گهڻ رخي نمائندگي محدود رهي. 2004ع جي پارلياماني چونڊن ۾ نظربائيف جي اڳواڻيءَ هيٺ حڪومت نواز اوتان پارٽي مجلس ۾ غالب اڪثريت حاصل ڪئي. صدر جي حمايت ڪندڙ ٻين سياسي ڌرين، جن ۾ زرعي-صنعتي اتحاد آئسٽ ۽ نظربائيف جي ڌيءَ پاران قائم ڪيل آسار پارٽي شامل هيون، باقي گهڻيون سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته مخالف ڌر جون جماعتون نمائندگي حاصل ڪرڻ ۾ گهڻو ڪامياب نه ٿيون. يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم سميت بين الاقوامي مبصرن چونڊن تي تنقيد ڪندي چيو ته اهي جمهوري معيارن تي پوريون نه لٿيون.

2007ع جي پارلياماني چونڊن ۾ نظربائيف جي نور اوتان پارٽي 88 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا. ڇهن مخالف ڌر جي پارٽين مان ڪا به ست سيڪڙو حد پار نه ڪري سگهي، جنهن جي نتيجي ۾ نور اوتان پارليامينٽ جون سڀ 98 چونڊيل سيٽون حاصل ڪيون. يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم موجب چونڊون خاص طور ووٽن جي ڳڻپ ۽ نون قانونن جي نفاذ جي حوالي سان عالمي معيارن تي پوريون نه لٿيون، جڏهن ته مخالف ڌر نتيجن کي رد ڪندي ڌانڌلي جا الزام هنيا. 2012ع جي وقت کان اڳ ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ نور اوتان 83 سيٽون ۽ 2016ع جي چونڊن ۾ 99 مان 84 سيٽون حاصل ڪيون.

جمهوريت ڏانهن اڳڀرائيءَ جي سرڪاري دعوائن باوجود، 21هين صديءَ ۾ قزاقستان جو سياسي نظام وڏي حد تائين آمرانه رهيو. 2010ع ۾ دي اڪانامسٽ جي جمهوريت انڊيڪس ۾ ملڪ کي آمرانه نظام قرار ڏنو ويو.

19 مارچ 2019ع تي نظربائيف لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن جي اقتدار کان پوءِ صدارت تان استعيفا ڏيڻ جو اعلان ڪيو. سندس جانشين قاسم جومارت توقائيف 2019ع جي صدارتي چونڊ کٽي ۽ 12 جون 2019ع تي عهدو سنڀاليو. توقائيف جي اقتدار سنڀالڻ سان گڏ آستانا جو نالو اڳوڻي صدر جي اعزاز ۾ نور سلطان رکيو ويو.

توقائيف جي صدارت دوران ملڪ کي اهم سياسي بحرانن کي منهن ڏيڻو پيو. جنوري 2022ع ۾ ٻارڻ جي اگهن ۾ تيز واڌ کان پوءِ قزاقستان ۾ وڏي پيماني تي احتجاج شروع ٿيا. احتجاج جلد ئي شديد بدامنيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. بحران دوران توقائيف ملڪ جي سلامتي ڪائونسل جي سربراهي پاڻ سنڀالي ۽ نظربائيف ان عهدي تان هٽي ويو، جنهن سان توقائيف جي هٿن ۾ سياسي اختيار وڌيڪ مرڪوز ٿيو. احتجاجن کي دٻائڻ لاءِ روسي فوجن سميت اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم جي دستن کي پڻ ملڪ ۾ آندو ويو.

انهن واقعن کان پوءِ توقائيف حڪومت نظربائيف دور جي سياسي ڍانچي کان فاصلو پيدا ڪرڻ ۽ ڪجهه آئيني سڌارا متعارف ڪرائڻ شروع ڪيا. انهن ۾ صدر جي عهدي جي مدي بابت تبديليون ۽ رياستي ادارن وچ ۾ اختيارن جي ورڇ بابت سڌارا شامل هئا. سيپٽمبر 2022ع ۾ گاديءَ جو نالو نور سلطان مان ٻيهر آستانا رکيو ويو، جنهن کي اڳوڻي صدر جي شخصيت پرستي ۽ سياسي ورثي کان فاصلو پيدا ڪرڻ واري عمل جو حصو پڻ سمجهيو ويو.

2022ع ۾ يوڪرين تي روس جي حملي کان پوءِ قزاقستان پنهنجي ڊگهي عرصي واري اتحادي روس کان محتاط سياسي فاصلو اختيار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ وڌيڪ متوازن ۽ آزاد پرڏيهي پاليسيءَ تي زور ڏنو.

• 
  صدر نورسلطان نظربائيف 1992ع ۾ نئون چونڊيل قزاقستان جو جهنڊو پيش ڪندي
• 
  مئي 2002ع ۾ ترتيبوار قزاقستان، بيلاروس ۽ روس جا صدر نورسلطان نظربائيف، اليگزينڊر لوڪاشينڪو ۽ ولاديمير پوتن
• 
  2010ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم جي آستانا سربراهي اجلاس جي ياد ۾ جاري ڪيل قزاقستان جون ٽپال ٽڪليون، جن تي آستانا جا مختلف ماڳ ڏيکاريل آهن
• 
  صدر قاسم جومارت توقائيف نومبر 2025ع ۾ آمريڪا جي وائيٽ هائوس ۾ صحي ڪندي

آزاديءَ کان پوءِ نسلي تبديليون ۽ ”قزاقائيزيشن“

وڏي پيماني تي هجرت ۽ لڏپلاڻ

قزاقستان جي آباديءَ جي نسلي بناوٽ ۾ تبديلي، 1991–2021ع

نسلي گروهه	1991ع	1999ع	2009ع	2016ع	2019ع	2021ع
قزاق	43.1٪	55.3٪	63.1٪	66.5٪	67.9٪	70.4٪
روسي	37.3٪	29.9٪	23.7٪	20.6٪	19.3٪	15.5٪
ازبڪ	2.1٪	2.5٪	2.8٪	3.1٪	3.2٪	3.2٪
يوڪريني	5.3٪	3.6٪	2.1٪	1.6٪	1.5٪	2.0٪
اويغور	1.1٪	1.4٪	1.4٪	1.4٪	1.3٪	1.5٪
جرمن	5.1٪	2.4٪	1.1٪	1.0٪	1.0٪	1.2٪
تاتار	2.0٪	1.7٪	1.3٪	1.1٪	1.1٪	1.1٪

سوويت يونين جي خاتمي ۽ 1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان جي آباديءَ جي نسلي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. آزاديءَ وقت قزاقستان وچ ايشيا جي سڀ کان وڌيڪ روسيائيز ٿيل ريپبلڪن مان هڪ هو. 1989ع جي آدمشماريءَ ۾ قزاق اڳوڻي قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي آباديءَ جو رڳو 39.7 سيڪڙو هئا، جڏهن ته نسلي روسي 37.7 سيڪڙو هئا. قزاق، ازبڪ، ڪرغيز، اويغور، قراقلپاق ۽ تاتار سميت ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ قومون گڏجي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو هيون. اهڙيءَ طرح قزاقستان سوويت يونين جي انهن ناياب ريپبلڪن مان هو، جتي نالي واري قومي آبادي پنهنجي ئي ريپبلڪ ۾ اڪثريت ۾ نه هئي.

1999ع جي آدمشماري تائين صورتحال نمايان طور تبديل ٿي چڪي هئي. قزاق آبادي 55.3 سيڪڙو تائين وڌي اڪثريت بڻجي وئي، جڏهن ته روسين جو حصو گهٽجي 29.9 سيڪڙو ٿي ويو. ان تبديليءَ جو سڀ کان وڏو سبب 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي هجرت هئي، خاص طور سلاوي آباديءَ جي روس ڏانهن ۽ قزاقستاني جرمنن جي جرمني ڏانهن لڏپلاڻ. ان وقت ملڪ جي خراب معاشي صورتحال هن هجرت جو اهم سبب هئي. 1989ع کان 1999ع جي وچ ۾، پيدائشي واڌ باوجود، قزاقستان جي ڪُل آبادي لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو گهٽجي وئي. ساڳئي وقت قزاقن ۽ ٻين گهڻن ترڪ ٻولي ڳالهائيندڙ گروهن جي نسبتاً وڌيڪ پيدائش جي شرح پڻ انهن جي آباديءَ جي حصي ۾ واڌ جو سبب بڻي.

سرڪاري انگن اکرن جي بنياد تي اندازو لڳايو ويو آهي ته 1991ع کان 1999ع جي وچ ۾ قزاقستان ۾ ڄاول لڳ ڀڳ 33 لک 60 هزار ماڻهو ملڪ ڇڏي ويا. 1991ع کان 2010ع تائين 19 لک کان وڌيڪ نسلي روسي روس ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته 1992ع کان 2010ع تائين لڳ ڀڳ 800,000 قزاقستاني جرمنن مان گهڻا جرمني منتقل ٿيا.

ان جي ابتڙ، قزاقستان جي حڪومت پرڏيهه ۾ رهندڙ نسلي قزاقن کي پنهنجي تاريخي وطن ڏانهن واپس اچڻ جي حوصلا افزائي ڪئي. 1991ع کان 1999ع تائين لڳ ڀڳ 759,000 ماڻهو قزاقستان ۾ اچي آباد ٿيا. گهڻا مهاجر اڳوڻي سوويت رياستن، خاص طور ازبڪستان، ترڪمانستان، روس ۽ تاجڪستان مان آيا، جڏهن ته منگوليا، چين، ايران ۽ ترڪي مان پڻ قزاق خاندانن جي واپسي ٿي. قزاقستان جي شماريات واري اداري موجب 1991ع کان 2015ع تائين مجموعي طور 953,908 نسلي قزاق ملڪ ۾ واپس اچي آباد ٿيا.

نئين هزارين سال کان پوءِ لڏپلاڻ جي رفتار ۽ منفي لڏپلاڻي توازن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 2004ع ۾ قزاقستان 1968ع کان پوءِ پهريون ڀيرو مثبت لڏپلاڻي توازن رڪارڊ ڪيو، جڏهن 68,300 ماڻهو ملڪ ۾ آيا ۽ 65,500 ماڻهو ٻاهر ويا. 2001ع کان 2010ع تائين قزاقستان ڏانهن ايندڙ مهاجرن مان 85.9 سيڪڙو ازبڪستان ۽ روس مان هئا، جڏهن ته ملڪ ڇڏيندڙن مان 72.2 سيڪڙو روس ڏانهن ويا. جرمني ڏانهن لڏپلاڻ جو تناسب پڻ وقت سان تيزيءَ سان گهٽجي ويو.

آباديءَ جي نسلي تبديليءَ سان گڏ قزاق ٻولي جي ڄاڻ ۾ پڻ واڌ ٿي. 1989ع ۾ قزاقستان جي نام نهاد ”يورپي“ نسلي گروهن مان هڪ سيڪڙو کان به گهٽ ماڻهن کي قزاق ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 1999ع تائين اهو تناسب لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو ٿي ويو.

”قزاقائيزيشن“ جي پاليسي

آزاديءَ کان پوءِ رياستي پاليسيءَ ۾ قزاق ٻولي، قزاق ثقافت ۽ قزاق قومي علامتن کي وڌيڪ نمايان حيثيت ڏيڻ شروع ڪئي وئي؛ هن عمل کي اڪثر ”قزاقائيزيشن“ چيو ويندو آهي. گاديءَ کي ڏکڻ ۾ واقع الماتي کان اتر ۽ تاريخي طور وڌيڪ روسي اثر رکندڙ آستانا منتقل ڪرڻ کي پڻ هن وسيع رياستي ۽ آباديءَ واري پاليسيءَ جي علامتي حصي طور ڏٺو ويو آهي. انتظامي سرحدن ۾ به تبديليون ڪيون ويون؛ مثال طور سيميپالاتنسڪ ۽ جيزقازغان علائقن کي ترتيبوار اوڀر قزاقستان ۽ قاراغندي علائقن سان ضم ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوڪشيتائو جا حصا آقمولا ۽ اتر قزاقستان سان شامل ڪيا ويا.

قزاقستان جي سرڪاري قيادت بار بار زور ڏنو ته ملڪ رڳو نسلي قزاقن جي قومي رياست نه، پر هڪ گهڻ نسلي رياست آهي، ۽ کليل نسلي قومپرستيءَ جي سرڪاري سطح تي مذمت ڪئي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ صدر نورسلطان نظربائيف اهڙي قومي سڃاڻپ قائم ڪرڻ کي مقصد قرار ڏنو، جيڪا رڳو نسلي تعلق تي ٻڌل نه هجي. ٻين ڪجهه اڳوڻين سوويت ريپبلڪن جي ابتڙ، آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان ۾ وڏي پيماني تي کليل هٿياربند نسلي تڪرار نه ٿيو.

1995ع ۾ مختلف نسلي برادرين کي رياستي نظام ۾ نمائندگي ڏيڻ لاءِ قزاقستان جي عوام جي اسيمبلي قائم ڪئي وئي. ان اداري ۾ ملڪ جي مختلف نسلي گروهن جا نمائندا شامل ڪيا ويا ۽ حڪومت ڪيترين برادرين جي ٻولين ۽ ثقافتن جي تحفظ لاءِ ادارتي مدد فراهم ڪئي. بهرحال، ڪجهه مغربي سياسي تجزين موجب مختلف نسلي گروهن سان رياستي رويو هڪجهڙو نه هو. پنهنجي قومي رياست نه رکندڙ گروهن، جهڙوڪ دنگان، ڪرد ۽ اويغور، کي نسبتاً وسيع ثقافتي گنجائش حاصل هئي، جڏهن ته وڏي روسي اقليت جا علائقائي خودمختياريءَ بابت مطالبا حڪومت قبول نه ڪيا.

رياست ساڳئي وقت قزاق ٻوليءَ جي استعمال کي وڌائڻ لاءِ قدم کنيا. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان سرڪاري ملازمن لاءِ قزاق ٻوليءَ جي ڄاڻ جا امتحان متعارف ڪرايا ويا ۽ انتظامي ڪم ۾ قزاق ٻوليءَ جو استعمال آهستي آهستي وڌايو ويو. روسي ٻولي سماجي ۽ بين النسلي رابطي ۾ وڏي اهميت برقرار رکندي رهي، پر سرڪاري پاليسيءَ جو مقصد قزاق ٻوليءَ کي سوويت دور کان ورثي ۾ مليل روسي ٻوليءَ جي غالب حيثيت کان پوءِ رياستي ۽ عوامي زندگيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط ڪرڻ هو.

گاديءَ جو هنڌ

آزاديءَ جي وقت قزاقستان جي گادي الماتي هئي، جنهن جو سوويت دور وارو نالو ”الما-اتا“ هو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران حڪومت نئين گاديءَ لاءِ ملڪ جي وڌيڪ مرڪزي ۽ اترئين حصي ۾ واقع آقمولا کي چونڊيو. 10 ڊسمبر 1997ع تي حڪومت ۽ پارليامينٽ کي سرڪاري طور الماتي کان آقمولا منتقل ڪيو ويو ۽ شهر قزاقستان جي نئين گادي بڻيو.

گادي منتقل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي سبب ڄاڻايا ويا. الماتي هڪ زلزلي جي خطري واري جابلو واديءَ ۾ واقع آهي ۽ شهر جي وڌيڪ ايراضيائي توسيع لاءِ جغرافيائي گنجائش محدود هئي، جڏهن ته آقمولا ملڪ جي اتر ۽ مرڪزي علائقن سان وڌيڪ ويجهي جڳهه تي واقع هو. گاديءَ جي منتقليءَ کي ملڪ جي وسيع سرزمين تي انتظامي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ، اتر قزاقستان ۾ رياستي موجودگي وڌائڻ ۽ نئين آزاد رياست لاءِ هڪ نئون سياسي ۽ قومي مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

6 مئي 1998ع تي آقمولا جو نالو بدلائي آستانا رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”گاديءَ جو هنڌ“ آهي. ان کان پوءِ شهر وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪيو ويو ۽ سرڪاري عمارتن، پارلياماني ادارن، رهائشي علائقن، ثقافتي مرڪزن ۽ جديد شهري بنيادي ڍانچي جي تعمير سان تيزيءَ سان وڌيو.

19 مارچ 2019ع تي نورسلطان نظربائيف جي صدارت تان استعيفا کان پوءِ سندس جانشين قاسم جومارت توقائيف جي دور ۾ شهر جو نالو اڳوڻي صدر جي اعزاز ۾ ”نور سلطان“ رکيو ويو.

جنوري 2022ع جي سياسي بحران ۽ ان کان پوءِ نظربائيف دور جي سياسي ورثي کان تدريجي فاصلي واري عمل جي پسمنظر ۾ گاديءَ جي نالي بابت ٻيهر بحث شروع ٿيو. 17 سيپٽمبر 2022ع تي شهر جو نالو سرڪاري طور ”نور سلطان“ مان واپس آستانا رکيو ويو. اهڙيءَ طرح آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان جي گاديءَ جو سرڪاري نالو ترتيبوار الماتي، آقمولا، آستانا، نور سلطان ۽ ٻيهر آستانا رهيو.

جاگرافي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قزاقستان جي جاگرافي ۽ قزاقستان جي شهرن جي فهرست

پکيڙ ۽ سرحدون

قزاقستان جو گهڻو حصو وچ ايشيا ۾ واقع آهي. جيڪڏهن يوروشيا جي اندروني سرحد کي اسٽرالنبرگ جي مقرر ڪيل حدن موجب بيان ڪيو وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 5.4 سيڪڙو ايراضي انتهائي اوڀر يورپ ۾ شمار ٿيندي.

2,724,900 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ سان قزاقستان دنيا جو نائون سڀ کان وڏو ملڪ ۽ سڀ کان وڏو زمين بند ملڪ آهي. اهو تقريباً يوروشيا جي وچ ۾ واقع آهي ۽ اولهه ۾ وولگا جي ميدانن کان اوڀر ۾ التائي جبل تائين پکڙيل آهي. جاگرافيائي لحاظ کان ملڪ جي لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ايراضي يورپ ۾ واقع آهي. ڏکڻ ۾ تيان شان جبلن جو سلسلو، سير دريا جو دريائي ميدان، جنهن کي قديم زماني ۾ جاڪسارٽيس سڏيو ويندو هو، ارال سمنڊ ۽ قزل قم ريگستان ان جون قدرتي حدون ٺاهين ٿا. اتر طرف قزاقستان بنا ڪنهن واضح قدرتي حد جي يورال واري علائقي ۽ اولهه سائبيريا جي ميداني علائقي تائين پکڙيل آهي. ملڪ جو گهڻو حصو ميداني علائقن، يعني اسٽيپ ۽ ريگستان تي مشتمل آهي؛ اتر-اولهه ۾ موغودجار جبل، وچ ۾ قزاق اپلينڊ ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ تيان شان جا جبل واقع آهن، جن جون چوٽيون 7,010 ميٽرن تائين اوچيون آهن.

قزاقستان جي اتر ۾ روس سان 7,644 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي، جيڪا ٻن ملڪن وچ ۾ دنيا جي ٻئي نمبر تي سڀ کان ڊگهي زميني سرحد آهي. اوڀر ۾ قزاقستان جي سرحد عوامي جمهوريه چين سان 1,765 ڪلوميٽر ڊگهي آهي؛ ٻنهي ملڪن جي سرحد وٽ منگوليا جو انتهائي اولهه وارو نقطو ڏکئي جابلو علائقي جي پار سڌي فاصلي ۾ رڳو لڳ ڀڳ 38 ڪلوميٽر پري آهي. وڌيڪ ڏکڻ طرف قزاقستان جون سرحدون وچ ايشيائي ملڪن ڪرغزستان سان 1,212 ڪلوميٽر، ازبڪستان سان 2,330 ڪلوميٽر، جنهن ۾ ارال سمنڊ مان گذرندڙ 230 ڪلوميٽر سرحدي حصو پڻ شامل آهي، ۽ ترڪمانستان سان 413 ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ڪيسپيئن سمنڊ جي سامونڊي ڪناري سميت ملڪ جي سرحدن جي ڪل ڊيگهه 13,364 ڪلوميٽر آهي.

قزاقستان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه، آهستي آهستي سُڪندڙ ارال سمنڊ جي اترين ڪناري تي 1,070 ڪلوميٽر ۽ ڪيسپيئن سمنڊ تي 1,894 ڪلوميٽر آهي.

جيئن ته قزاقستان يورال ندي جي ٻنهي پاسن تائين پکڙيل آهي، جنهن کي يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ ورهاست واري سرحد سمجهيو ويندو آهي، تنهنڪري قزاقستان دنيا جي صرف ٻن سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪن مان هڪ آهي، جن جو علائقو ٻن کنڊن ۾ واقع آهي؛ ٻيو ملڪ آذربائيجان آهي.

2,700,000 چور�ڪلو� ميٽرs (1,000,000 sq mi) ايراضيءَ سان، جيڪا پکيڙ ۾ اولهه يورپ جي لڳ ڀڳ برابر آهي، قزاقستان دنيا جو نائون نمبر سڀ کان وڏو ملڪ ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ آهي. روسي سلطنت جو حصو هئڻ دوران قزاقستان پنهنجي علائقي جو ڪجهه حصو چين جي سنڪيانگ صوبي کي وڃايو، جڏهن ته سوويت دور ۾ ان جو ڪجهه علائقو ازبڪستان جي قراقلپاڪستان خودمختيار ريپبلڪ ۾ شامل ڪيو ويو.

قزاقستان جون سرحدون روس سان 6,846 ڪلوميٽرs (4,254 mi) آهن، جيڪا دنيا جي سڀ کان ڊگهي زميني سرحد آهي؛ ازبڪستان سان 2,203 ڪلوميٽرs (1,369 mi)، چين سان 1,533 ڪلوميٽرs (953 mi)، ڪرغزستان سان 1,051 ڪلوميٽرs (653 mi) ۽ ترڪمانستان سان 379 ڪلوميٽرs (235 mi) ڊگهي سرحد اٿس. اهم شهرن ۾ الماتي، آستانا، شمڪينت، آقتوبي ۽ قاراغندي شامل آهن. ملڪ 40° ۽ 56° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 46° ۽ 88° اوڀر ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. جيتوڻيڪ ملڪ جو گهڻو حصو ايشيا ۾ آهي، پر قزاقستان جو هڪ ننڍو حصو يورال جي اولهه طرف اوڀر يورپ ۾ پڻ واقع آهي.

زميني بناوٽ

تالگار چوٽي

قزاقستان جي زميني بناوٽ گهڻ رخي آهي، پر ملڪ جي اڪثر ايراضي ميدانن، هيٺانهين جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ملڪ جي اولهه واري حصي تي ڪيسپيئن هيٺاهين علائقو ڇانيل آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان هيٺ واقع گهڻو ڪري ڌٻڻ وارو علائقو آهي ۽ اوڀر طرف اُستيورت پليٽو ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. هن پليٽو جي اولهه ۾ منگستائو اپٻيٽ تي قزاقستان جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ ڪاراغيي هيٺاهين واقع آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 132 ميٽر هيٺ آهي.

اوڀر کان ڪيسپيئن هيٺاهين علائقي جي حد يورال جبلن جي ڏاکڻي شاخ، 656 ميٽرن تائين اوچي موغودجار جبل سان ٺهي ٿي. وڌيڪ ڏکڻ-اوڀر ۾ ارال سمنڊ جي چوڌاري توران هيٺاهين علائقو واقع آهي، جنهن ۾ ملڪ جا سڀ کان وڏا ريگستان، قزل قم ۽ ارال قم پڻ شامل آهن. قزاقستان جي وچ ۾ قزاق اپلينڊ (قزاق: ساري آرڪا) واقع آهي، جيڪو اسٽيپ ۽ نيم ريگستاني علائقن تي مشتمل آهي ۽ هتي 500 کان سانچو:Höhe ميٽرن تائين اوچائي وارا ڪيترائي وچولي قد جا جبل ۽ جابلو سلسلا، جهڙوڪ اُليتائو، ڪوڪشيتائو جبل ۽ ڪارڪارالي واقع آهن. اتر-اولهه ۾ قزاق اپلينڊ جي حد تورغائي پليٽو ۽ اتر ۾ اولهه سائبيريا جي ميدان سان ملي ٿي. انهن علائقن ۾ زرخيز اسٽيپ ۽ ٻيلائي اسٽيپ، ڪيترين ڍنڍن ۽ دريائن سان گڏ، منظرنامي جي اهم خصوصيت آهن. ملڪ جي اوڀر ۾ ٻيلن سان ڍڪيل التائي جبلن جا سلسلا واقع آهن، جتي علائقي جو سڀ کان اوچو جبل بيلوخا (4,506 ميٽر) آهي. اهي جبل سائبيريا کي وچ ايشيا جي ريگستانن کان جدا ڪن ٿا.

قزاق اپلينڊ جي ڏکڻ ۾ بُک اسٽيپ (قزاق: بيتپاق دالا) واقع آهي. هن اسٽيپ ۽ بلخاش ڍنڍ کان وڌيڪ ڏکڻ ۾ ريگستانن جو هڪ پٽو، موئن قم، ۽ ماضيءَ ۾ زرخيز رهندڙ زيتيسو علائقو واقع آهي. قزاقستان جي بلڪل ڏکڻ ۾، چين ۽ ڪرغزستان جي سرحدن وٽ، اوچا جابلو سلسلا جهڙوڪ جونغار الاتائو، قاراتائو جبل ۽ خاص طور تيان شان واقع آهن؛ تيان شان جي چيني نالي جي معنيٰ ”آسماني جبل“ آهي ۽ اهو دنيا جي سڀ کان اوچن جابلو سلسلن مان هڪ آهي. اهي جبل جزوي طور ٻيلن ۽ خاص طور گليشيئرن سان ڍڪيل آهن ۽ پاڙيسري ڪرغزستان ۾ سانچو:Höhe ميٽرن جي اوچائي تائين پهچن ٿا. قزاقستان جو سڀ کان اوچو جبل خان تينگري (7,010 ميٽر) آهي، جيڪو ملڪ جي انتهائي ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي.

قزاقستان جو زميني منظر اولهه کان اوڀر تائين ڪيسپيئن سمنڊ کان الطائي جبلن ۽ تيان شان تائين، جڏهن ته اتر کان ڏکڻ تائين اولهه سائبيريا جي ميدانن کان وچ ايشيا جي نخلستانن ۽ ريگستانن تائين پکڙيل آهي. لڳ ڀڳ 804,500 چور�ڪلو� ميٽرs (310,600 sq mi) ايراضيءَ وارو قزاق ميداني علائقو ملڪ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي تي پکڙيل آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو خشڪ ميداني علائقو آهي. هي ميداني علائقو وسيع گاهه وارن ميدانن ۽ وارياسي علائقن تي مشتمل آهي. اهم سمنڊن، ڍنڍن ۽ ندين ۾ بلخاش ڍنڍ، زائسان ڍنڍ، چارين ندي ۽ گھاٽي، ايلي، ارتيش، اشم، يورال ۽ سير دريا شامل آهن. ارال سمنڊ پڻ هن علائقي جي اهم آبي ذخيرن مان هو، پر دنيا جي بدترين ماحولياتي آفتن مان هڪ جي نتيجي ۾ ان جو وڏو حصو سڪي ويو.

چارين گھاٽي 80 ڪلوميٽرs (50 mi) ڊگهي آهي، جيڪا ڳاڙهي وارياسي پٿر جي پليٽو کي چيريندي اترين تيان شان (يعني ”آسماني جبلن“) ۾ چارين نديءَ جي گھاٽي سان گڏ پکڙيل آهي. هي گھاٽي الماتي کان 200 km (124 mi) اوڀر طرف 43°21′1.16″N 79°4′49.28″E تي واقع آهي. گھاٽي جون اُڀيون ڀتيون، ٿنڀا ۽ محرابون 150 ۽ 300 ميٽرs (490 ۽ 980 فوٽ) تائين اوچيون آهن. گھاٽي تائين ڏکئي پهچ هڪ ناياب ايش وڻ Fraxinus sogdiana لاءِ محفوظ پناهه فراهم ڪئي، جيڪو اتي برفاني دور کان بچي ويو ۽ هاڻي ڪجهه ٻين علائقن ۾ پڻ وڌي ٿو. بيگاچ کڏ، جيڪا 48°30′N 82°00′E تي واقع آهي، پليوسين يا مائيوسين دور جي سيارچي جي ٽڪر سان ٺهيل ٽڪر کڏ آهي. ان جو قطر 8 km (5 mi) آهي ۽ ان جي عمر جو اندازو 5±3 ملين سال لڳايو ويو آهي.

قزاقستان جي الماتي علائقي ۾ منژيلڪي جبلائي پليٽو پڻ واقع آهي.

• 
  قزاقستان جي سيٽلائيٽ تصوير (نومبر 2004ع)
• 
  قزاق ميداني علائقو يوروشيائي ميداني پٽي جو حصو آهي (نقشي ۾   رنگ سان ڏيکاريل).
• 
  چارين گھاٽي
• 
  بهار جي شروعات ۾ قزاق ميداني علائقو

قدرتي وسيلا

پڻ ڏسو: قزاقستان ۾ توانائي

قاراغندي علائقو

قارقارالي ڀرسان قارقارالي قدرتي محفوظ علائقو، قاراغندي علائقو

ڏکڻ-اوڀر قزاقستان ۾ ڪائيندي ڍنڍ

1989ع ۽ 2008ع ۾ ارال سمنڊ

قزاقستان دنيا جي قدرتي وسيلن سان مالامال ملڪن مان هڪ آهي ۽ وٽس آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهجندڙ معدنيات، فوسلي ٻارڻ، پيٽروليم ۽ قدرتي گئس جا وڏا ذخيرا موجود آهن. پيٽروليم، قدرتي گئس ۽ معدنيات جي کوٽائيءَ جي ترقيءَ 1993ع کان پوءِ ملڪ ڏانهن آيل 40 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو پاڻ ڏانهن ڇڪيو، جڏهن ته انهن شعبن جو ملڪ جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ۽ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصو رهيو آهي.

ڪيسپيئن سمنڊ جي چوڌاري تيل ۽ قدرتي گئس جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جيڪي ملڪ جي لڳ ڀڳ سڄي اولهندي حصي، خاص طور منگستائو، آتيرائو ۽ اقتوبه ۾ پکڙيل آهن. اهم تيل ۽ گئس وارن علائقن ۾ ماڪات، دوسور، اوزين، قاراجانباس ۽ قاراچاغانڪ شامل آهن. ارال سمنڊ جي چوڌاري به تيل جا ذخيرا هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ملڪ جي ڏکڻ ۾ تاراز، شمڪينت، جيزقازغان ۽ قزل اوردا وارن علائقن ۾ پڻ ننڍا تيل ۽ گئس جا ذخيرا موجود آهن. مجموعي طور ملڪ ۾ پيٽروليم جا 160 ذخيرا ڄاڻايا ويا آهن، جن ۾ 2.7 ارب ٽن (ڊگھا ٽن) کان وڌيڪ پيٽروليم موجود آهي. تيل جي ڳولا مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيسپيئن سامونڊي ڪناري وارا ذخيرا هڪ تمام وڏي ذخيراتي نظام جو رڳو حصو آهن؛ اندازو لڳايو ويو آهي ته هن علائقي ۾ 3.5 ارب ٽن (3.4 ارب ڊگھا ٽن) تيل ۽ 2.5 ارب ڪيوبڪ ميٽر (88 ارب ڪيوبڪ فٽ) گئس موجود ٿي سگهي ٿي. مجموعي طور قزاقستان جي تيل جي ذخيرن جو اندازو 6.1 بلين ٽن (6 بلين ڊگھا ٽن) آهي. معاشي ترقيءَ جي لحاظ کان قزاقستان وٽ پيٽروليم ۽ قدرتي گئس ٻنهي جا دنيا ۾ وڏا ثابت ٿيل ذخيرا آهن.

ملڪ اندر وڏا تيل صاف ڪرڻ جا ڪارخانا آتيرائو، پاولودار ۽ شمڪينت ۾ واقع آهن. اهي ملڪ جي سموري خام تيل جي پيداوار کي صاف ڪرڻ جي گنجائش نٿا رکن، تنهنڪري پيداوار جو وڏو حصو برآمد ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا جي توانائي معلومات انتظاميا موجب، 2009ع ۾ قزاقستان روزانو لڳ ڀڳ 1,540,000 بيرلs (245,000 m³) تيل پيدا ڪري رهيو هو.

قزاقستان جا ڪوئلي جا ذخيرا پڻ تمام وڏا آهن. قاراغندي جو ڪوئلي وارو حوض دنيا جي اهم پٿريلي ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي ۽ قاراغندي علائقو سوويت دور ۾ ڪوئلي جي اهم ترين فراهم ڪندڙ علائقن مان شمار ٿيندو هو. ايڪيبستوز ۽ آستانا جا ڪوئلي وارا حوض پڻ اڃا مڪمل طور استعمال نه ٿيا آهن.

قوستانائي علائقو ۾ لوهي معدنيات جا وڏا ذخيرا موجود آهن. جيزقازغان ۽ بلخاش جي ڀرپاسي ملڪ جا اهم ترين ٽامي جا ذخيرا واقع آهن، جڏهن ته التائي جبلن ۾ سون ڪڍيو وڃي ٿو. آتاسو ۽ جيزقازغان ڀرسان جيزدي ۾ مينگنيز جا وڏا ذخيرا آهن، جڏهن ته اقتوبه علائقو ۾ نِڪل جا ذخيرا پڻ موجود آهن. قوستانائي کان لڳ ڀڳ 200 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه ۾ جيتيقارا واقع آهي، جتي سون جا ذخيرا شهري آباديءَ جي هيٺان پڻ مليا آهن؛ ڪجهه عمارتون انهن ذخيرن تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ ڊاهيون ويون.

ڪجهه اندازن موجب، قزاقستان وٽ يورينيم، ڪروميم، سيسو ۽ زنڪ جا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏا ذخيرا، مينگنيز جا ٽئين نمبر تي ۽ ٽامي جا پنجين نمبر تي وڏا ذخيرا آهن، جڏهن ته ڪوئلي، لوهه ۽ سون جي ذخيرن جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن ملڪن ۾ شامل آهي. قزاقستان ڪروميم، وينڊيم، بسمٿ ۽ فلورين جي ذخيرن جي لحاظ کان پڻ دنيا جي اهم ترين ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ وٽ ڪوبالٽ، ٽنگسٽن، مولبڊينم ۽ ٻين معدنيات جا به وڏا ذخيرا موجود آهن. 2015ع ۾ قزاقستان جي سون جي پيداوار 64 ميٽرڪ ٽن هئي. يورينيم جي معدني ڳولا دوران اوپل جا ذخيرا پڻ دريافت ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ملڪ هيرن جي برآمد پڻ ڪري ٿو.

قزاقستان وٽ فاسفورائيٽ جا پڻ وڏا ذخيرا آهن. ٻن اهم ذخيرن ۾ 650 ملين ٽن P₂O₅ وارو قاراتائو حوض ۽ اتر-اولهه قزاقستان ۾ واقع اقتوبه فاسفورائيٽ حوض جو چلي سائي ذخيرو شامل آهن، جنهن ۾ 9 سيڪڙو خام ڌاتوءَ جا 500–800 ملين ٽن وسيلا موجود آهن.

قزاقستان ۾ ڪيتريون وڏيون جهاز رانيءَ لائق نديون پڻ آهن. اهي گهڻو ڪري ملڪ جي ڪنارن وارن علائقن، خاص طور اتر ۾، وهن ٿيون، جڏهن ته ڏکڻ ۽ وچ وارن علائقن جون ڪيتريون نديون اونهاري جي سخت گرميءَ دوران گهڻو گهٽجي يا سڪي وڃن ٿيون.

17 آڪٽوبر 2013ع تي استخراجي صنعتن جي شفافيت جي شروعات قزاقستان کي ”اي آءِ ٽي آءِ مطابق“ ملڪ طور قبول ڪيو، جنهن جو مطلب هو ته ملڪ وٽ قدرتي وسيلن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جي باقاعده پڌرائي يقيني بڻائڻ لاءِ بنيادي ۽ فعال نظام موجود هو.

آبهوا

1991ع کان 2020ع تائين قزاقستان لاءِ 1 ڪلوميٽر ريزوليوشن وارو ڪوپن–گائيگر آبهوا درجابندي نقشو

قزاقستان ۾ انتهائي براعظمي ۽ ٿڌي ميداني آبهوا آهي ۽ ملڪ يوروشيائي ميداني علائقي جي اندر واقع آهي، جنهن ۾ قزاق ميداني علائقو شامل آهي. هتي اونهارا گرم ۽ سيارا سخت ٿڌا ٿين ٿا. حقيقت ۾ آستانا، اولان باتور کان پوءِ، دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر آهي. وسڪارو خشڪ کان نيم خشڪ حالتن جي وچ ۾ مختلف رهي ٿو، جڏهن ته سيارو خاص طور تي خشڪ هوندو آهي.

قزاقستان جي وڏن شهرن ۾ روزاني وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد

هنڌ	جولاءِ (°C)	جولاءِ (°F)	جنوري (°C)	جنوري (°F)
الماتي	30/18	86/64	0/−8	33/17
شمڪينت	32/17	91/66	4/−4	39/23
قاراغندي	27/14	80/57	−8/−17	16/1
آستانا	27/15	80/59	−10/−18	14/−1
پاولودار	28/15	82/59	−11/−20	12/−5
آقتوبي	30/15	86/61	−8/−16	17/2

نباتات ۽ حيوانات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان جي جهنگلي جيوت

التين ايميل قومي پارڪ ۾ ”ڳائيندڙ وارياسو“

قارقارالي ڀرسان قارقارالي قومي پارڪ، قاراغندي علائقو

اولهه قزاقستان جو اسٽيپ

ڪورساڪ لومڙي

پنهنجي وڏي ايراضي ۽ ڪيترن ئي قدرتي علائقن ۾ پکڙيل هجڻ سبب قزاقستان ۾ نباتات ۽ حيوانات جو تمام گهڻو تنوع ملي ٿو. ملڪ جي مختلف قدرتي وسيلن، ناياب ۽ ختم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل ٻوٽن ۽ جانورن کي قومي پارڪن، قدرتي محفوظ علائقن ۽ ٻين تحفظ وارن علائقن ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي.

اتر ۾، جتي اسٽيپ ۽ ٻيلائي اسٽيپ غالب آهن ۽ گڏجي قزاقستان جي ڪُل ايراضيءَ جو 28.5 سيڪڙو حصو والارين ٿا، اتي اناج وارا ٻوٽا ۽ گاهه وڏي مقدار ۾ ٿين ٿا. خاص طور اسٽيپ ۾ فيدر گراس عام آهي. ڪيترائي دوائن ۾ ڪم ايندڙ ٻوٽا پڻ ملن ٿا، جن ۾ اڊونِس (Adonis)، سينٽ جانز ورٽ (Hypericum) ۽ ويليرين (Valeriana) شامل آهن. ورم ووڊ پڻ تمام گهڻو ٿئي ٿو. ٻيلن جي ننڍن ٽڪرن ۾ برچ، ايسپن، ولو ۽ ڪرنٽ جا ٻوٽا ٿين ٿا؛ وڌيڪ اولهه طرف اسپروس، جڏهن ته اولهه ۾ اوڪ ۽ لنڊن جا وڻ ملن ٿا. ٻيلن ۾ ٻير پڻ گهڻي مقدار ۾ ٿين ٿا. عام ٻوٽن ۾ اسٽراگلس، گيگيا، ايليم، ڪاريڪس ۽ آڪسيٽروپس پڻ شامل آهن. ختم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل ٻوٽن ۾ مقامي جهنگلي صوف مالس سيورسيئي، جهنگلي انگور وائٽس ونيفيرا، جهنگلي ٽيولپ جون ڪيتريون ئي جنسون، جهڙوڪ ٽيولپا گريگيئي، ناياب بصر جي جنس ايليم قاراتاوينسي، ان کان سواءِ آئرس ولموٽيانا ۽ ٽيولپا ڪافمانيانا شامل آهن.

هن علائقي جا عام جانور گرائونڊ اسڪوئرل، مارموٽ، جربوا ۽ يوريشيائي ڳاڙهي گليري جهڙا ڪُتريندڙ جانور آهن. ان کان سواءِ سها، ارمين، بيجر، بگهڙ، ڳاڙهي لومڙي ۽ ڪورساڪ لومڙي پڻ ملن ٿا. ٻيلن ۾ ڪٿي ڪٿي جهنگلي سوئر، واپيٽي ۽ رو هرڻ رهن ٿا، جڏهن ته اسٽيپ ۾ ناياب ۽ محفوظ سائيگا هرڻ ملي ٿو. هن علائقي ۾ 1,500 کان وڌيڪ ڍنڍون هجڻ سبب پکين، خاص طور آبي پکين، جو وڏو انگ ملي ٿو، جن ۾ هنس، عقاب، بسٽرڊ—جيڪي قزاقستان جا سڀ کان وڏا پکي آهن ۽ 16 ڪلوگرام تائين وزن رکن ٿا—ڳجهون، ڪونج، ٻگهه، بدڪون، گيز، جهنگلي ڪڪڙ، ڪاٺ ڪُٽا، لارڪ ۽ ٻيا ڪيترائي پکي شامل آهن.

قزاقستان جي 14 سيڪڙو کان وڌيڪ ايراضي نيم ريگستان تي مشتمل آهي. هتي اسٽيپ جي ڀيٽ ۾ حياتياتي تنوع گهڻو گهٽ آهي. ورم ووڊ، ڪيمومائل ۽ فيدر گراس خاص طور عام آهن. سها، گرائونڊ اسڪوئرل ۽ جربوا پڻ ملن ٿا، جڏهن ته بگهڙ ۽ ڪورساڪ لومڙي گهڻا آهن؛ سائيگا ۽ گوائٽرڊ غزال نسبتاً گهٽ ملن ٿا. هتي ڪرڙين ۽ نانگن جا به ڪيترائي قسم رهن ٿا.

قزاقستان ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل قدرتي علائقو ريگستان آهي. هتي رڳو خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ، ننڍا ۽ ڊگهن پاڙن وارا ٻوٽا ٿين ٿا. سيج گراس، ريگستاني فيدر گراس ۽ ورم ووڊ سڀ کان عام آهن. اونهاري ۾ گهڻا ٻوٽا سج جي سخت گرميءَ سبب سڙي وڃن ٿا. ٻوٽيدار جهڳٽا، خاص طور ساڪسول، پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. ريگستان ۾ وڏا جانور نسبتاً ناياب آهن. گوائٽرڊ غزال، سائيگا ۽ پاڻيءَ جي ذريعن ڀرسان رهندڙ جهنگلي سوئر جهڙا کُرن وارا جانور وڌيڪ ملن ٿا، جڏهن ته بگهڙ ۽ جهنگلي ريڊ ٻلي وڌيڪ ناياب آهن. ايشيائي جهنگلي گڏهه، مثال طور، التين ايميل قومي پارڪ ۽ بارسا ڪيلميس قدرتي محفوظ علائقو ۾ ملن ٿا. خشڪ علائقن جي ڪجهه دريائي ٻيلن ۾ خطري هيٺ آيل بخارا هرڻ پڻ ملي ٿو، جيڪو ڪنهن زماني ۾ ناپيد ٿي ويل ڪيسپيئن ٽائيگر جو اهم شڪار هوندو هو. ننڍا جانور جهڙوڪ سيڙهه، ڪڇون ۽ جربوا انتهائي ماحولياتي حالتن سان وڌيڪ آسانيءَ سان مطابقت رکن ٿا. ريگستان ۾ مختلف اگاما ۽ نانگن سميت ريڙهيون پائيندڙ جانور عام آهن؛ مجموعي طور قزاقستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جا لڳ ڀڳ 50 کان 60 قسم ملن ٿا. وڇون پڻ قزاقستان جي حيوانات جو حصو آهن.

تيان شان جي وسيع جبلن ۾، جيڪي گهڻو ڪري اسپروس جي ٻيلن سان ڍڪيل آهن، اڄ به برفاني چيتو ملي ٿو، جيڪو قزاقستان جي قومي علامتن مان هڪ آهي. البت هن جانور جون مستحڪم آباديون هاڻي خاص طور آقسو-جاباغلي ۽ الماتي محفوظ علائقن ۾ ملن ٿيون. يوريشيائي لنڪس پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو، جڏهن ته التائي ۾ رڇن جو وڏو انگ رهي ٿو. وڌيڪ ڏکڻ ۾ تيان شان ڀورو رڇ ملي ٿو. ٻنهي جابلو علائقن ۾ سائبيريائي آئيبيڪس ۽ ارغالي پڻ رهن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ-اولهه جي جابلو اسٽيپن ۾ يوريئل جهنگلي رڍون ملن ٿيون. ٻين ٿڻائتن جانورن ۾ موس ۽ پالاس جي ٻلي پڻ شامل آهن، جڏهن ته ڪيترائي ناياب ٿڻائتا جانور قانوني تحفظ هيٺ آهن.

آخري برفاني دور کان اڳ اتر برفاني سمنڊ ۽ ڪيسپيئن سمنڊ جي وچ ۾ موجود آبي رابطي جي نتيجي ۾ اڄ به ڪيسپيئن سمنڊ ۾ سيلن جون وڏيون ڪالونيون ملن ٿيون. ڪيسپيئن سيل، بائيڪل سيل سان گڏ، دنيا جي انهن چند سيلن مان آهي جيڪي مڪمل طور اندرين پاڻيءَ ۾ رهن ٿا.

قزاقستان جي محفوظ جنسن واري ڳاڙهي ڪتاب ۾ 125 ڪرنگهي وارا جانور، جن ۾ ڪيترائي پکي ۽ ٿڻائتا جانور شامل آهن، ۽ 404 ٻوٽا، جن ۾ فنگس، الجي ۽ لائيڪن پڻ شامل آهن، درج ٿيل آهن. 2019ع ۾ قزاقستان جو ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت وارو انڊيڪس جو سراسري اسڪور 8.23/10 هو، جنهن سان ملڪ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 26هين نمبر تي رهيو.

پرزيوالسڪي جو گهوڙو لڳ ڀڳ 200 سالن کان پوءِ ٻيهر قزاقستان جي ميداني علائقن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قزاقستان جي حڪومت, قزاقستان جي سياست ۽ قزاقستان ۾ چونڊون

قاسم جومارت توقائيف
صدر

خالي
نائب صدر

اولژاس بيڪتينوف
وزيراعظم

سياسي نظام

سرڪاري طور قزاقستان هڪ جمهوري، سيڪيولر، آئيني وحداني ريپبلڪ آهي؛ نورسلطان نذربائيف 1991ع کان 2019ع تائين ملڪ جي اڳواڻي ڪئي. سندس جاءِ قاسم جومارت توقائيف ورتي. صدر پارليامينٽ پاران منظور ڪيل قانون سازيءَ کي ويٽو ڪري سگهي ٿو ۽ هٿياربند فوجن جو اعليٰ فوجي سربراهه پڻ آهي. وزيراعظم وزيرن جي ڪابينا جي صدارت ڪري ٿو ۽ قزاقستان جي حڪومت جي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو. ڪابينا ۾ ٽي نائب وزيراعظم ۽ سورهن وزير آهن.

قزاقستان ۾ هڪ ايواني پارليامينٽ آهي، جيڪا قورلتائي جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. قورلتائيءَ جا 145 ميمبر آهن.

2020ع ۾ فريڊم هائوس قزاقستان کي ”مضبوط ٿيل آمرانه نظام“ قرار ڏنو ۽ چيو ته قزاقستان ۾ اظهار جي آزادي جو احترام نٿو ڪيو وڃي ۽ ”قزاقستان جا چونڊ قانون آزاد ۽ منصفاڻي چونڊن جي ضمانت نٿا ڏين.“

اڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ پنهنجي جمهوريت انڊيڪس ۾ قزاقستان کي مسلسل ”آمرانه نظام“ طور درجابندي ڪندو رهيو آهي؛ 2020ع ۾ ملڪ 167 ملڪن مان 128هين نمبر تي هو. وي-ڊيم جمهوريت انڊيڪسن 2024ع ۾ قزاقستان کي چونڊ آمرانه نظام قرار ڏنو.

سياسي سڌارا

جون 2019ع ۾ قاسم جومارت توقائيف جي چونڊ کان پوءِ سڌارن تي عمل شروع ڪيو ويو. توقائيف مخالف ڌر جي سياسي سرگرمين، عوامي گڏجاڻين ۽ سياسي پارٽيون قائم ڪرڻ لاءِ ضابطن ۾ نرميءَ جي حمايت ڪئي آهي. جون 2019ع ۾ توقائيف حڪومتي پاليسين ۽ سڌارن بابت قومي سطح تي عوامي ڳالهه ٻولهه لاءِ هڪ پليٽ فارم طور ”عوامي اعتماد جي قومي ڪائونسل“ قائم ڪئي. جولاءِ 2019ع ۾ قزاقستان جي صدر ”ٻڌندڙ رياست“ جو تصور پيش ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪ جي شهرين جي سمورين تعميري درخواستن جو تيزيءَ ۽ اثرائتي نموني جواب ڏيڻ هو. متبادل نظرين ۽ راين کي هٿي ڏيڻ لاءِ اهڙو قانون منظور ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو، جنهن تحت ٻين پارٽين جي نمائندن کي پارليامينٽ جي ڪجهه ڪاميٽين جي صدارت جا عهدا سنڀالڻ جي اجازت ڏني وڃي. سياسي پارٽيءَ جي رجسٽريشن لاءِ گهربل گهٽ ۾ گهٽ ميمبرن جو انگ 40,000 مان گهٽائي 20,000 ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. مرڪزي علائقن ۾ پرامن جلسن لاءِ مخصوص جايون مقرر ڪرڻ ۽ منتظمن، شرڪت ڪندڙن ۽ مبصرن جي حقن ۽ ذميوارين بابت نئون قانون منظور ڪرڻ جو پڻ اعلان ڪيو ويو. عوامي تحفظ وڌائڻ جي ڪوشش طور صدر توقائيف ماڻهن خلاف ڏوهن جا مرتڪب ٿيندڙن لاءِ سزائون سخت ڪيون.

17 سيپٽمبر 2022ع تي توقائيف هڪ فرمان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت صدارتي مدي کي ستن سالن جي هڪ ئي مدي تائين محدود ڪيو ويو. هن حڪومت جي ادارن وچ ۾ اختيارن کي ”غير مرڪوز“ ڪرڻ ۽ ”ورهاست“ ڪرڻ لاءِ نئين سڌارتي پيڪيج جي تياريءَ جو پڻ اعلان ڪيو. سڌارتي پيڪيج جو مقصد چونڊ نظام ۾ تبديلي آڻڻ ۽ قزاقستان جي علائقن جي فيصلا سازيءَ وارن اختيارن کي وڌائڻ پڻ هو. صدر جي اختيارن جي ڀيٽ ۾ پارليامينٽ جا اختيار وڌايا ويا، صدر جي مائٽن کي هاڻي سرڪاري عهدا رکڻ کان پڻ روڪيو ويو، جڏهن ته آئيني عدالت بحال ڪئي وئي ۽ موت جي سزا ختم ڪئي وئي.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قزاقستان جا علائقا ۽ قزاقستان جا ضلعا

قزاقستان جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جا 14 علائقا ڏيکاريل آهن.ڏ • ب • س

قزاقستان سترهن علائقن (اوبلاستر؛ اوبلاستي) ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته چار شهر پنهنجي چوڌاري موجود جاگرافيائي علائقن کان الڳ انتظام هيٺ آهن. علائقن کي وڌيڪ 177 ضلعن (اوداندر؛ رايوني) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعا وري انتظامي ورهاست جي سڀ کان هيٺين سطح تي ڳوٺاڻن ضلعن ۾ ورهايل آهن، جن ۾ اهي سموريون ڳوٺاڻيون آباديون ۽ ڳوٺ شامل آهن، جن جي پنهنجي لاڳاپيل بلدياتي حڪومت ناهي.

الماتي، آستانا ۽ شمڪينت کي سرڪاري طور ريپبلڪي اهميت وارن شهرن جو درجو حاصل آهي ۽ اهي پنهنجي چوڌاري موجود علائقن جو حصو ناهن. بائيڪونور شهر کي پڻ خاص درجو حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بائيڪونور ڪوسموڊروم لاءِ اهو 2050ع تائين روس کي ليز تي ڏنل آهي. شمڪينت کي جون 2018ع ۾ ”ريپبلڪي اهميت واري شهر“ جو درجو ڏنو ويو.

هر علائقي جو سربراهه هڪ اڪيم (علائقائي گورنر) هوندو آهي، جنهن کي صدر مقرر ڪندو آهي. ضلعي اڪيم علائقائي اڪيم مقرر ڪندا آهن. 10 ڊسمبر 1997ع تي قزاقستان جي حڪومت پنهنجي گاديءَ جو هنڌ سوويت دور ۾ قائم ڪيل الماتيءَ کان آستانا منتقل ڪيو.

بلدياتي ورهاست

قزاقستان ۾ انتظامي ورهاست جي هر سطح تي بلدياتي ادارا موجود آهن. ريپبلڪي، علائقائي ۽ ضلعي اهميت وارن شهرن کي شهري آباديءَ وارن هنڌن طور درجابندي ڪئي وڃي ٿي؛ جڏهن ته باقي سڀني کي ڳوٺاڻيون آباديون قرار ڏنو وڃي ٿو. سڀ کان مٿين سطح تي الماتي ۽ آستانا جا شهر آهن، جن کي علائقي جي برابر انتظامي سطح تي ريپبلڪي اهميت وارن شهرن طور درجابندي ڪئي وئي آهي. وچولي سطح تي علائقائي اهميت وارا شهر آهن، جن جي انتظامي سطح ضلعي جي برابر آهي. انهن ٻنهي سطحن جا شهر وڌيڪ شهري ضلعن ۾ ورهائي سگهجن ٿا. سڀ کان هيٺين سطح تي ضلعي اهميت وارا شهر ۽ ٻه هزار کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻيون آباديون (aul) آهن، جن جي انتظامي سطح ڳوٺاڻن ضلعن جي برابر آهي.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان جا پرڏيهي لاڳاپا

صدر نظربائيف، آمريڪي صدر بارڪ اوباما ۽ روسي صدر دمتري ميدويديف سان گڏ، 2012ع

نظربائيف ۽ روسي صدر ولاديمير پيوٽن، 2017ع ۾ آستانا ۾ شنگهائي تعاون تنظيم جي رياستي سربراهن واري ڪائونسل جي اجلاس دوران.

نظربائيف، روس ۽ چين جي اڳواڻن سان گڏ ماسڪو فتح ڏينهن پريڊ دوران، 9 مئي 2015ع.

آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي رياستي سربراهن واري ڪائونسل جو اجلاس، 16 سيپٽمبر 2016ع، بشڪيڪ.

آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جو آرٿوگرافڪ پروجيڪشن.

قزاقستان آزاد رياستن جي دولت مشترڪه، اقتصادي سهڪار تنظيم ۽ شنگهائي سهڪار تنظيم جو ميمبر آهي. قزاقستان، روس، بيلاروس، ڪرغزستان ۽ تاجڪستان 2000ع ۾ يوريشيائي اقتصادي برادري قائم ڪئي، جنهن جو مقصد واپاري محصولن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اڳين ڪوششن کي بحال ڪرڻ ۽ ڪسٽمز يونين تحت آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ هو. 1 ڊسمبر 2007ع تي اعلان ڪيو ويو ته قزاقستان کي 2010ع لاءِ يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو آهي. 12 نومبر 2012ع تي قزاقستان پهريون ڀيرو گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.

قزاقستان گڏيل قومن، يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم، يورو-ائٽلانٽڪ ڀائيواري ڪائونسل، ترڪ ڪائونسل ۽ اسلامي سهڪار تنظيم جو پڻ ميمبر آهي. اهو اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي امن لاءِ ڀائيواري پروگرام ۾ سرگرم حصو وٺندڙ آهي.

1999ع ۾ قزاقستان يورپ جي ڪائونسل جي پارلياماني اسيمبلي ۾ مبصر جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ درخواست ڏني هئي. اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب اهو هو ته جيئن ته قزاقستان جو ڪجهه حصو يورپ ۾ واقع آهي، تنهنڪري اهو مڪمل رڪنيت لاءِ درخواست ڏئي سگهي ٿو، پر جيستائين ملڪ ۾ جمهوريت ۽ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿيندي، تيستائين ڪائونسل ۾ ان کي ڪا به حيثيت نه ڏني ويندي.

1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جيڪا ”گهڻ رخي پرڏيهي پاليسي“ (Kazakh: көпвекторлы сыртқы саясат, lit. 'ڪوپويڪتورلي سيرتقي ساياسات') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ان جو مقصد ٻن وڏن پاڙيسرين، روس ۽ چين، سان گڏوگڏ آمريڪا ۽ باقي مغربي دنيا سان هڪجهڙا سٺا لاڳاپا برقرار رکڻ آهي. روس ڏکڻ-وچ قزاقستان ۾ بائيقونور ڪاسموڊروم خلائي روانگي واري ماڳ جي چوڌاري لڳ ڀڳ 6,000 چور�ڪلو� ميٽرs (2,317 sq mi) ايراضي ليز تي ورتي آهي، جتان پهريون انسان خلا ۾ موڪليو ويو هو ۽ جتان سوويت خلائي شٽل بوران ۽ مشهور خلائي اسٽيشن مير سان لاڳاپيل خلائي مهمون پڻ هلايون ويون.

11 اپريل 2010ع تي صدر نظربائيف ۽ اوباما واشنگٽن ڊي. سي. ۾ ائٽمي سلامتي سربراهي اجلاس دوران ملاقات ڪئي ۽ آمريڪا ۽ قزاقستان وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري ڀائيواري کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ تي ڳالهه ٻولهه ڪئي. ٻنهي ائٽمي سلامتي ۽ عدم ڦهلاءَ، وچ ايشيا ۾ علائقائي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ عالمي قدرن کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٻه طرفي سهڪار وڌائڻ جو عزم ڪيو.

2014ع کان قزاقستان 2017–2018ع لاءِ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي غير مستقل ميمبر واري سيٽ حاصل ڪرڻ لاءِ اميدوار هو. 28 جون 2016ع تي قزاقستان ٻن سالن جي مدي لاءِ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو غير مستقل ميمبر چونڊيو ويو.

قاسم جومارت توقائيف، اردوان، شي جن پنگ ۽ ٻيا اڳواڻ شنگهائي سهڪار تنظيم جي سمرقند سربراهي اجلاس ۾، 16 سيپٽمبر 2022ع

قزاقستان هيٽي، اولهه صحارا ۽ آئيوري ڪوسٽ ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مهمن جي حمايت ڪئي آهي. مارچ 2014ع ۾ دفاع واري وزارت گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ مبصرن طور 20 قزاقستاني فوجين کي چونڊيو. ڪئپٽن کان ڪرنل تائين عهدن وارن انهن فوجي اهلڪارن لاءِ گڏيل قومن جي خاص تربيت مڪمل ڪرڻ، انگريزي ٻوليءَ ۾ رواني ۽ خاص فوجي گاڏين جي استعمال ۾ مهارت ضروري هئي.

2014ع ۾ قزاقستان روس جي حمايت يافته باغين سان تڪرار دوران يوڪرين کي انساني همدرديءَ جي بنياد تي امداد ڏني. آڪٽوبر 2014ع ۾ قزاقستان يوڪرين ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي جي انساني امدادي ڪوششن لاءِ 30,000 آمريڪي ڊالر ڏنا. جنوري 2015ع ۾ انساني بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ قزاقستان يوڪرين جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن ڏانهن 400,000 آمريڪي ڊالرن جي امداد موڪلي. صدر نظربائيف يوڪرين جي جنگ بابت چيو ته، ”ڀائراڻي جنگ اوڀر يوڪرين ۾ حقيقي تباهي آندي آهي، ۽ اتي جنگ روڪڻ، يوڪرين جي آزادي مضبوط ڪرڻ ۽ يوڪرين جي علائقائي سالميت کي محفوظ بڻائڻ گڏيل ذميواري آهي.“ ماهرن جو خيال آهي ته يوڪرين جو بحران ڪنهن به رخ ۾ وڃي، قزاقستان جا يورپي يونين سان لاڳاپا معمول مطابق رهندا. اهو پڻ سمجهيو ويو ته نظربائيف جي ثالثيءَ کي روس ۽ يوڪرين ٻنهي طرفان مثبت نموني ورتو ويو.

قزاقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت 26 جنوري 2015ع تي جاري ڪيل بيان ۾ چيو: ”اسان پختي يقين سان سمجهون ٿا ته ڏکڻ-اوڀر يوڪرين جي بحران کي حل ڪرڻ لاءِ امن ڳالهين کان سواءِ ٻيو ڪو متبادل ناهي.“ 2018ع ۾ قزاقستان گڏيل قومن جي ائٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي تي صحيح ڪئي.

صدر قاسم جومارت توقائيف، روسي صدر ولاديمير پوتن سان گڏ، 28 نومبر 2022ع

6 مارچ 2020ع تي قزاقستان جي 2020–2030ع واري پرڏيهي پاليسيءَ جي تصور جو اعلان ڪيو ويو. دستاويز ۾ هيٺيان مکيه نقطا بيان ڪيا ويا:

• ملڪ جي کليل، اڳڪٿي لائق ۽ مستقل پرڏيهي پاليسي، جيڪا ترقي پسند نوعيت جي هجي ۽ ترقيءَ جي نئين مرحلي تي پهرئين صدر جي اختيار ڪيل رخ کي جاري رکندي پنهنجو تسلسل برقرار رکي؛
• انساني حقن جو تحفظ، انساني همدرديءَ واري سفارتڪاريءَ جي ترقي ۽ ماحولياتي تحفظ؛
• بين الاقوامي ميدان ۾ ملڪ جي اقتصادي مفادن کي هٿي ڏيڻ، جنهن ۾ سيڙپڪاري راغب ڪرڻ لاءِ رياستي پاليسيءَ تي عملدرآمد پڻ شامل آهي؛
• بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ؛
• علائقائي ۽ گهڻ ڌري سفارتڪاريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بنيادي طور اهم ڀائيوارن — روس، چين، آمريڪا، وچ ايشيائي رياستن ۽ يورپي يونين جي ملڪن — سان گڏيل فائدي وارن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ گڏوگڏ گهڻ ڌري ادارن — گڏيل قومون، يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم، شنگهائي سهڪار تنظيم، آزاد رياستن جي دولت مشترڪه ۽ ٻين — وسيلي سهڪار وڌائڻ شامل آهي.

گڏيل سلامتي معاهدي جي تنظيم جا ميمبر ملڪ

قزاقستان جي بين الاقوامي تنظيمن ۾ رڪنيتن ۾ شامل آهن:

• آزاد رياستن جي دولت مشترڪه
• گڏيل سلامتي معاهدي جي تنظيم
• شنگهائي سهڪار تنظيم
• يورو-ائٽلانٽڪ ڀائيواري ڪائونسل
• انفرادي ڀائيواري عملي منصوبو، نيٽو، يوڪرين، جارجيا، آذربائيجان، آرمينيا، مالدووا، بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۽ مونٽينيگرو سان
• ترڪ ڪائونسل ۽ ترڪسوئي برادري. (قومي ٻولي قزاق ٻين ترڪ ٻولين سان لاڳاپيل آهي، جن سان اها ثقافتي ۽ تاريخي لاڳاپا رکي ٿي)

  ترڪ ڪائونسل جا ميمبر

  امڪاني مستقبل جا ميمبر

• گڏيل قومون
• يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم
• يونيسڪو، جتي قزاقستان ان جي عالمي ورثو ڪميٽي جو ميمبر آهي
• ائٽمي فراهم ڪندڙ گروپ، حصو وٺندڙ حڪومت طور
• عالمي واپاري تنظيم
• اسلامي سهڪار تنظيم
• ابراهيم معاهدا (2025ع)

انهن اصولن جي بنياد تي، فيبروري 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي کان پوءِ قزاقستان وڌندڙ حد تائين هڪ آزاد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جيڪا ان جي پنهنجن پرڏيهي پاليسيءَ وارن مقصدن ۽ خواهشن تي ٻڌل آهي. ان پاليسيءَ تحت ملڪ ”سڀني وڏين طاقتن“ سان پنهنجن لاڳاپن ۾ توازن قائم ڪرڻ ۽ ڪنهن به شعبي ۾ ڪنهن هڪ طاقت تي حد کان وڌيڪ انحصار کان اصولي طور پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جڏهن ته ملڪ کي اقتصادي طور انهن سڀني لاءِ کليل رکي ٿو جيڪي اتي سيڙپڪاري ڪرڻ لاءِ تيار آهن.

2024ع جي عالمي امن انڊيڪس موجب قزاقستان دنيا جو 59هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.

نومبر 2025ع ۾، اسرائيل سان سفارتي لاڳاپا قائم ڪرڻ کان پوءِ، قزاقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت هڪ بيان جاري ڪيو، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو ته قزاقستان ابراهيم معاهدن ۾ شريڪ ٿيو آهي ته جيئن پنهنجي مفادن جو تحفظ ڪري سگهي؛ اهو قدم جمهوريه قزاقستان جي متوازن، تعميري ۽ پرامن پرڏيهي پاليسيءَ سان مطابقت رکي ٿو.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان جون هٿياربند فوجون

قزاقستان جو ريپبلڪن گارڊ

قزاقستان جو سوخوئي ايس يو-27

قزاقستان جي فوج جو گهڻو حصو سوويت هٿياربند فوجن جي ترڪستان فوجي ضلعي مان ورثي ۾ مليو. اهي يونٽ قزاقستان جي نئين فوج جو بنياد بڻيا. قزاقستان کي 40هين فوج (اڳوڻي 32هين فوج) جا سمورا يونٽ ۽ 17هين آرمي ڪور جو هڪ حصو مليو، جن ۾ زميني فوج جا ڇهه ڊويزن، ذخيري جا اڏا، 14هين ۽ 35هين هوائي لاهه واريون برگيڊون، ٻه راڪيٽ برگيڊون، ٻه توپخاني جون ريجمينٽون ۽ وڏي مقدار ۾ اهو فوجي سازوسامان شامل هو، جيڪو يورپ ۾ روايتي هٿياربند فوجن بابت معاهدو تي صحيحن کان پوءِ يورال جبلن جي اولهه وارن علائقن مان واپس آندو ويو هو. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان قزاقستان جي فوج پنهنجي زرهي يونٽن جو انگ وڌائڻ تي ڌيان ڏنو آهي. 1990ع ۾ زرهي يونٽن جو انگ 500 هو، جيڪو 2005ع تائين وڌي 1,613 ٿي ويو.

قزاقستان جي هوائي فوج گهڻو ڪري سوويت دور جي جهازن تي مشتمل آهي، جن ۾ 41 مگ-29، 44 مگ-31، 37 ايس يو-24 ۽ 60 ايس يو-27 شامل آهن. ڪيسپيئن سمنڊ ۾ هڪ ننڍڙي بحري فوج پڻ قائم رکي وئي آهي.

قزاقستان عراق ۾ آمريڪي حملي کان پوءِ واري مشن ۾ مدد لاءِ 29 فوجي انجنيئر موڪليا. ٻي عراق جنگ دوران قزاقستاني فوجين 40 لک بارودي سرنگون ۽ ٻيا ڌماڪيدار مادا ناڪاره ڪيا، 5,000 کان وڌيڪ اتحادي فوجين ۽ عام شهرين کي طبي سارسنڀال فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ 718 ڪيوبڪ ميٽرs (25,400 cu ft) پاڻي صاف ڪيو.

قزاقستان جي قومي سلامتي ڪاميٽي (يو ق ڪي) 13 جون 1992ع تي قائم ڪئي وئي. ان ۾ اندروني سلامتي جي سروس، فوجي جوابي جاسوسي، سرحدي محافظ، ڪيترائي ڪمانڊو يونٽ ۽ پرڏيهي جاسوسي (بارلائو) شامل آهن. پوئين اداري کي قومي سلامتي ڪاميٽيءَ جو سڀ کان اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ڊائريڪٽر نورتائي ابيڪائيف آهي.

2002ع کان قزاقستان جي حڪومت گڏيل حڪمت عمليءَ واري امن قائم رکڻ جي فوجي مشق ”اسٽيپ ايگل“ جي ميزباني ڪندي رهي آهي. ”اسٽيپ ايگل“ جو ڌيان اتحاد قائم ڪرڻ تي آهي ۽ اها حصو وٺندڙ ملڪن کي گڏجي ڪم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي. اسٽيپ ايگل مشقن دوران ڪازبيٽ امن قائم رکڻ واري بٽالين، نيٽو ۽ آمريڪي فوج سان گڏ، امن قائم رکڻ جي ڪارروائين ۾ گڏيل قيادت هيٺ هڪ گهڻ قومي فوج جي حصي طور ڪم ڪري ٿي.

ڊسمبر 2013ع ۾ قزاقستان اعلان ڪيو ته اهو گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي سهائتا لاءِ هيٽي، اولهه صحارا، آئيوري ڪوسٽ ۽ لائبيريا ڏانهن آفيسر موڪليندو.

بدعنواني

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان ۾ بدعنواني

2005ع ۾ عالمي بئنڪ قزاقستان کي بدعنوانيءَ جي انتهائي متاثر ملڪن ۾ شمار ڪيو، جتي ان جي صورتحال انگولا، بوليويا، ڪينيا، لبيا ۽ پاڪستان جي برابر ڄاڻائي وئي. 2012ع ۾ قزاقستان گهٽ بدعنوان ملڪن جي هڪ اشاري ۾ هيٺين درجي تي رهيو ۽ عالمي اقتصادي فورم بدعنوانيءَ کي ملڪ ۾ ڪاروبار ڪرڻ جي راهه ۾ سڀ کان وڏو مسئلو قرار ڏنو. قزاقستان بابت 2017ع جي او اي سي ڊي جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته قزاقستان سول سروس، عدليا، بدعنوانيءَ جي روڪٿام جي ذريعن، معلومات تائين رسائي ۽ بدعنوانيءَ خلاف عدالتي ڪارروائيءَ سان لاڳاپيل قانونن ۾ سڌارا ڪيا آهن. قزاقستان بدعنوانيءَ خلاف اهڙا سڌارا لاڳو ڪيا آهن، جن کي ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل جهڙين تنظيمن پاران تسليم ڪيو ويو آهي.

2011ع ۾ سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۾ رشوت بابت هڪ جاچ جي نتيجي ۾، سوئس بئنڪ اڪائونٽن مان قزاقستان جا 48 ملين آمريڪي ڊالرن جا اثاثا ضبط ڪيا. آمريڪي عملدارن جو خيال هو ته اهي رقمون قزاقستان ۾ تيل يا تيل جي ڳولا جا حق حاصل ڪرڻ جي بدلي ۾ آمريڪي عملدارن طرفان قزاقستاني عملدارن کي ڏنل رشوت جي نمائندگي ڪن ٿيون. ان سلسلي ۾ ڪارروائين ۾ آخرڪار آمريڪا ۾ 84 ملين آمريڪي ڊالر ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ وڌيڪ 60 ملين آمريڪي ڊالر شامل ٿيا.

وفاقي جاچ بيورو (ايف بي آءِ) ۽ قزاقستان جي بدعنوانيءَ خلاف اداري فيبروري 2015ع ۾ گڏيل قانوني سهائتا جي معاهدي تي صحيحون ڪيون.

انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان ۾ انساني حق

2024ع لاءِ رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز جي پريس جي آزاديءَ واري اشاري ۾ قزاقستان 180 ملڪن مان 142هين نمبر تي رهيو؛ ان کان اڳ 2023ع ۾ اهو 134هين نمبر تي هو.

آزاد مبصرن قزاقستان ۾ انساني حقن جي صورتحال کي خراب قرار ڏنو آهي. ملڪ ۾ انساني حقن بابت پنهنجي 2015ع جي رپورٽ ۾ هيومن رائيٽس واچ چيو ته، "قزاقستان گڏجاڻيءَ، اظهار ۽ مذهب جي آزاديءَ تي سخت پابنديون لاڳو ڪري ٿو." ان تنظيم حڪومت کي آمراڻي پڻ قرار ڏنو آهي. 2014ع ۾ اختيارين اخبارون بند ڪيون، پرامن پر بنا اجازت ٿيل احتجاجن کان پوءِ ڪيترن ئي ماڻهن کي قيد ڪيو يا ڏنڊ وڌو، ۽ رياستي ضابطن کان ٻاهر مذهبي عمل ڪرڻ تي عبادت ڪندڙن کي ڏنڊ وڌو يا حراست ۾ ورتو. حڪومت جا نقاد، جن ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ ولاديمير ڪوزلوف پڻ شامل هو، غيرمنصفاڻي مقدمن کان پوءِ به حراست ۾ رهيا. 2014ع جي وچ ڌاري قزاقستان نوان فوجداري، فوجداري سزائن جي نفاذ، فوجداري طريقيڪار ۽ انتظامي ضابطا، ۽ ٽريڊ يونينن بابت هڪ نئون قانون منظور ڪيو، جن ۾ بنيادي آزادين کي محدود ڪندڙ شقون شامل آهن ۽ جيڪي بين الاقوامي معيارن سان مطابقت نٿيون رکن. حراستي هنڌن تي تشدد اڃا به عام آهي." تنهن هوندي به، قزاقستان جيلن ۾ قيدين جو انگ گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. هيومن رائيٽس واچ جي 2016ع واري رپورٽ ۾ چيو ويو ته قزاقستان "2015ع ۾ انساني حقن جي بگڙجندڙ صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ تمام ٿورا بامعنيٰ قدم کنيا ۽ سياسي سڌارن بدران اقتصادي ترقيءَ تي ڌيان برقرار رکيو." حڪومت جي ڪجهه نقادن کي مبينا طور غلط معلومات پکيڙڻ جي الزام هيٺ ڪوويڊ-19 جي وبا دوران گرفتار ڪيو ويو. پوليس کي مقامي برادرين جي وڌيڪ ويجهو آڻڻ لاءِ مقامي پوليس سروس جي قيام ۽ عدم برداشت واري پوليسنگ جهڙن مختلف سڌارن باوجود، پوليس اهلڪارن ۽ عام شهرين وچ ۾ سهڪار بهتر نه ٿيو آهي.

2014ع ۾ جاري ڪيل آمريڪي حڪومت جي هڪ رپورٽ موجب، قزاقستان ۾:

قانون پوليس کي پابند نٿو ڪري ته اها حراست ۾ ورتل ماڻهن کي سندن وڪيل رکڻ جي حق بابت آگاهه ڪري، ۽ پوليس ائين نه ڪيو. انساني حقن جي مبصرن الزام لڳايو ته قانون لاڳو ڪندڙ عملدارن حراست ۾ ورتل ماڻهن کي وڪيل سان ملڻ کان روڪيو، حراست ۾ ورتل شخص جي وڪيل جي پهچڻ کان اڳ ابتدائي پڇاڳاڇا ذريعي ثبوت گڏ ڪيا، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ثبوت گڏ ڪرڻ لاءِ بدعنوان دفاعي وڪيلن کي استعمال ڪيو.

[...] قانون آزاد عدليا جي ضمانت نٿو ڏئي. انتظامي شاخ عدالتي آزاديءَ کي سخت محدود ڪيو. سرڪاري وڪيلن کي نيم عدالتي ڪردار حاصل هو ۽ کين عدالتي فيصلن کي معطل ڪرڻ جو اختيار حاصل هو.

عدالتي عمل جي هر مرحلي تي بدعنواني ظاهر هئي. جيتوڻيڪ جج سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ سرڪاري ملازمن مان هئا، وڪيلن ۽ انساني حقن جي نگرانن الزام لڳايو ته اڪثر فوجداري ڪيسن ۾ ججن، سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين عملدارن موافق فيصلن جي بدلي ۾ رشوت گهري.

ورلڊ جسٽس پروجيڪٽ جي 2015ع واري قانون جي حڪمرانيءَ واري اشاري ۾ قزاقستان جو عالمي درجو 102 ملڪن مان 65هون هو؛ ملڪ "امن امان ۽ سلامتي" ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري (عالمي درجو 32/102)، جڏهن ته "حڪومتي اختيارن تي پابندين" (93/102)، "کليل حڪومت" (85/102) ۽ "بنيادي حقن" (84/102، حالتن ۾ خرابي ڏيکاريندڙ هيٺاهين رجحان سان) ۾ ان جي ڪارڪردگي ڪمزور رهي.

آمريڪن بار ايسوسيئيشن جي قانون جي حڪمرانيءَ واري شروعات تحت قزاقستان ۾ انصاف جي شعبي جي ماهرن جي تربيت لاءِ پروگرام هلن ٿا.

قزاقستان جي سپريم ڪورٽ ملڪ جي قانوني نظام کي جديد بڻائڻ ۽ ان ۾ شفافيت ۽ نگراني وڌائڻ لاءِ قدم کنيا آهن. آمريڪي بين الاقوامي ترقيءَ واري اداري جي مالي سهڪار سان، اي بي اي جي قانون جي حڪمرانيءَ واري شروعات اپريل 2012ع ۾ قزاقستان جي عدليا جي آزادي ۽ جوابدهي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ نئون پروگرام شروع ڪيو.

فوجداري انصاف ۽ عدالتي نظام ۾ شفافيت وڌائڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال بهتر ڪرڻ جي ڪوشش طور، قزاقستان 2018ع تائين سمورا جاچ، استغاثي ۽ عدالتي رڪارڊ ڊجيٽل ڪرڻ جو ارادو رکيو هو. ڪيترائي فوجداري ڪيس مقدمي کان اڳ جوابدار ۽ متاثر ڌر وچ ۾ ٺاهه جي بنياد تي بند ڪيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي طريقي سان قانون لاڳو ڪندڙ عملدارن جو ڪم آسان ٿئي ٿو، جوابدار سزا کان بچي وڃي ٿو، جڏهن ته متاثر ڌر جي حقن کي ٿوري اهميت ڏني وڃي ٿي.

قزاقستان ۾ 1997ع کان هم جنس پرستي قانوني آهي، جيتوڻيڪ اڃا تائين ملڪ جي اڪثر علائقن ۾ ان کي سماجي قبوليت حاصل ناهي. قزاقستان ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف امتيازي سلوڪ وڏي پيماني تي موجود آهي.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان جي معيشت

1973ع کان قزاقستان ۾ في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ

الماتي شهر ۾ هڪ گهڻ مقصدي عمارت ۽ مالي مرڪز

2018ع ۾ قزاقستان جي مجموعي گهريلو پيداوار 179.332 ارب آمريڪي ڊالر هئي ۽ سالياني واڌ جي شرح 4.5 سيڪڙو رهي. في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار 9,686 آمريڪي ڊالر هئي. عالمي منڊي ۾ خام تيل جي بلند قيمتن سبب 2000ع کان 2007ع تائين مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ 8.9 سيڪڙو کان 13.5 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي، پر 2008ع جي مالي بحران دوران اها گهٽجي 1 کان 3 سيڪڙو تائين اچي وئي، جنهن کان پوءِ 2010ع کان ٻيهر واڌ شروع ٿي. قزاقستان جون ٻيون اهم برآمدات ڪڻڪ، ڪپڙي جون شيون ۽ مال مويشي آهن. قزاقستان يورينيم جي اهم برآمد ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.

2014ع ۾ قزاقستان جي معيشت 4.6 سيڪڙو وڌي. 2014ع کان پوءِ تيل جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ روس-يوڪرين جنگ جي اثرن سبب ملڪ جي اقتصادي واڌ ۾ سستي آئي. فيبروري 2014ع ۾ ملڪ پنهنجي ڪرنسي جي قيمت 19 سيڪڙو گهٽائي. آگسٽ 2015ع ۾ وڌيڪ 22 سيڪڙو قدر گهٽايو ويو. قزاقستان اڳوڻي سوويت جمهوريتن مان پهريون ملڪ هو، جنهن بين الاقوامي مالياتي فنڊ جو سمورو قرض مقرر وقت کان ست سال اڳ واپس ڪيو.

قزاقستان 2008ع جي مالي بحران کي مالي پاليسيءَ ۾ نرمي ۽ زر پاليسيءَ جي استحڪام جي گڏيل استعمال سان منهن ڏنو. 2009ع ۾ حڪومت بئنڪن جي ٻيهر سرمائيداري، جائيداد ۽ زرعي شعبن ۽ ننڍن ۽ وچولن ادارن جي سهائتا سميت وڏا امدادي قدم کنيا. تحريڪي پروگرامن جي مجموعي ماليت 21 ارب آمريڪي ڊالر، يعني ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو، هئي؛ جنهن مان 4 ارب ڊالر مالي شعبي جي استحڪام لاءِ رکيا ويا. عظيم مندي دوران 2009ع ۾ قزاقستان جي معيشت 1.2 سيڪڙو گهٽجي وئي، پر 2011ع ۽ 2012ع ۾ ترتيبوار 7.5 سيڪڙو ۽ 5 سيڪڙو وڌي. حڪومت بجيٽ خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني کي پنهنجي تيل فنڊ، سامرڪ-قازينا، ۾ جمع ڪرڻ وسيلي محتاط مالي پاليسي جاري رکي. 2008ع جي مالي بحران حڪومت کي معيشت جي سهائتا لاءِ عوامي قرض وڌائڻ تي مجبور ڪيو. عوامي قرض 2008ع ۾ مجموعي گهريلو پيداوار جي 8.7 سيڪڙو مان وڌي 2013ع ۾ 13.4 سيڪڙو ٿيو. 2012ع ۽ 2013ع جي وچ ۾ حڪومت مجموعي طور 4.5 سيڪڙو جو مالي سرپلس حاصل ڪيو.

مارچ 2002ع ۾ آمريڪي واپار کاتي قزاقستان کي آمريڪي واپاري قانون تحت بازاري معيشت جو درجو ڏنو. هن تبديليءَ سان ڪرنسي جي تبادلي پذيري، اجرت جي تعين، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ کليل ماحول ۽ پيداوار جي ذريعن ۽ وسيلن جي ورڇ تي حڪومتي ضابطي سميت اهم بازاري سڌارن کي تسليم ڪيو ويو. سيپٽمبر 2002ع ۾ قزاقستان آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن کي ڪنهن وڏي بين الاقوامي ڪريڊٽ ريٽنگ اداري کان سيڙپڪاري درجي واري ڪريڊٽ ريٽنگ ملي. ڊسمبر 2003ع جي آخر تائين قزاقستان جو مجموعي پرڏيهي قرض لڳ ڀڳ 22.9 ارب آمريڪي ڊالر هو. مجموعي سرڪاري قرض 4.2 ارب ڊالر، يعني مجموعي گهريلو پيداوار جو 14 سيڪڙو، هو. قرض ۽ مجموعي گهريلو پيداوار جي تناسب ۾ گهٽتائي آئي: 2000ع ۾ اهو 21.7 سيڪڙو، 2001ع ۾ 17.5 سيڪڙو ۽ 2002ع ۾ 15.4 سيڪڙو هو. 2019ع ۾ اهو ٻيهر وڌي 19.2 سيڪڙو ٿيو.

اقتائو، ڪيسپيئن سمنڊ تي قزاقستان جو واحد سامونڊي بندر.

29 نومبر 2003ع تي ٽيڪس ڪوڊ ۾ تبديليءَ بابت قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت ٽيڪس جون شرحون گهٽايون ويون. قدر افزوده ٽيڪس 16 سيڪڙو مان گهٽائي 15 سيڪڙو، سڀني ملازمت ڏيندڙن تي لاڳو سماجي ٽيڪس 21 سيڪڙو مان گهٽائي 20 سيڪڙو، ۽ ذاتي آمدني ٽيڪس 30 سيڪڙو مان گهٽائي 20 سيڪڙو ڪيو ويو. 7 جولاءِ 2006ع تي ذاتي آمدني ٽيڪس کي وڌيڪ گهٽائي منافع ورڇ واري آمدنيءَ لاءِ 5 سيڪڙو ۽ ٻين ذاتي آمدنين لاءِ 10 سيڪڙو جي هڪجهڙي شرح مقرر ڪئي وئي. قزاقستان 20 جون 2003ع تي نئون زمين ڪوڊ ۽ 5 اپريل 2003ع تي نئون ڪسٽمز ڪوڊ اختيار ڪري سڌارن کي اڳتي وڌايو.

قزاقستان 1998ع ۾ پينشن سڌارن جو پروگرام شروع ڪيو. جنوري 2012ع تائين پينشن اثاثن جي ماليت لڳ ڀڳ 17 ارب آمريڪي ڊالر، يعني 2.5 ٽريلين ٽينگي، هئي. ملڪ ۾ 11 بچت پينشن فنڊ هئا. واحد سرڪاري فنڊ، رياستي جمع ٿيندڙ پينشن فنڊ، 2006ع ۾ خانگيڪاري ڪيو ويو. ملڪ جو گڏيل مالي ضابطه ڪار ادارو پينشن فنڊن جي نگراني ۽ ضابطي جو ذميوار آهي. سيڙپڪاريءَ جي موقعن لاءِ پينشن فنڊن جي وڌندڙ گهرج قرضي سيڪيورٽيز جي منڊي جي ترقيءَ جو سبب بڻي. پينشن فنڊن جو سرمايو لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪارپوريٽ ۽ سرڪاري بانڊن ۾ سيڙايو ويندو آهي، جن ۾ قزاقستان حڪومت جا يورو بانڊ پڻ شامل آهن. حڪومت هڪ گڏيل قومي پينشن فنڊ قائم ڪرڻ ۽ خانگي پينشن فنڊن جا سمورا اڪائونٽ ان ۾ منتقل ڪرڻ واري منصوبي جو جائزو وٺي رهي هئي.

وال اسٽريٽ جرنل ۽ هيريٽيج فائونڊيشن پاران جاري ڪيل 2018ع جي اقتصادي آزاديءَ واري اشاري ۾ قزاقستان 41هين نمبر تي پهتو.

پرڏيهي واپار

2013ع ۾ قزاقستان جي درآمدن جو نقشو

قزاقستان جي برآمدن جي تناسب وار نمائندگي.

عالمي واپار ۾ قزاقستان جي وڌندڙ ڪردار ۽ نئين ريشم راهه تي ان جي مرڪزي جاگرافيائي حيثيت ملڪ کي اربين ماڻهن تائين پنهنجي منڊين جي رسائي وڌائڻ جي صلاحيت ڏني. قزاقستان 2015ع ۾ عالمي واپاري تنظيم جو ميمبر ٿيو.

2018ع ۾ قزاقستان جي پرڏيهي واپار جو مجموعي ڦيرو 93.5 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو 2017ع جي ڀيٽ ۾ 19.7 سيڪڙو وڌيڪ هو. 2018ع ۾ برآمدات 67 ارب ڊالر تائين پهتيون، جيڪي 2017ع جي ڀيٽ ۾ 25.7 سيڪڙو وڌيڪ هيون، جڏهن ته درآمدات 32.5 ارب ڊالر رهيون، جيڪي 9.9 سيڪڙو وڌيون. 2018ع ۾ برآمدات قزاقستان جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 40.1 سيڪڙو هيون. قزاقستان 120 ملڪن ڏانهن 800 قسمن جون شيون برآمد ڪري ٿو.

زراعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان ۾ زراعت

ڪوڪشيتائو ڀرسان اناج جا کيت

زراعت قزاقستان جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو حصو بڻائي ٿي. اناج، آلو، انگور، ڀاڄيون، خربوزا ۽ مال مويشي ملڪ جون سڀ کان اهم زرعي پيداوارون آهن. زرعي زمين 846,000 چور�ڪلو� ميٽرs (327,000 sq mi) کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. موجود زرعي زمين مان 205,000 km² (79,000 sq mi) قابلِ پوک زمين ۽ 611,000 km² (236,000 sq mi) چراگاهه ۽ گاهه ڪٽڻ واري زمين تي مشتمل آهي. ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو زرعي زمين طور درجابندي ٿيل آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو چراگاهن تي مشتمل آهي. في رهواسي قابلِ پوک زمين جي دستيابي 1.5 هيڪٽر آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي.

مال مويشي مان حاصل ٿيندڙ اهم شين ۾ کير جون شيون، چمڙو، گوشت ۽ اُن شامل آهن. ملڪ جون اهم فصلون ڪڻڪ، جَوَ، ڪپهه ۽ چانور آهن. ڪڻڪ جي برآمد، جيڪا پرڏيهي ناڻي جو اهم ذريعو آهي، قزاقستان جي برآمدي واپار جي مکيه شين مان هڪ آهي. 2003ع ۾ قزاقستان مجموعي طور 17.6 ملين ٽن اناج جي پيداوار حاصل ڪئي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 2.8 سيڪڙو وڌيڪ هئي. سوويت دور دوران ناقص انتظام سبب قزاقستان جي زراعت اڃا تائين ڪيترن ئي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي. الماتي جي اوڀر وارن جبلن ۾ ڪجهه مقدار ۾ قزاقستاني شراب پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي.

توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قزاقستان ۾ توانائي

قزاقستان وٽ ڪيسپيئن سمنڊ واري علائقي ۾ تيل جا سڀ کان وڏا ثابت ٿيل ذخيرا مان ڪجهه موجود آهن.

توانائي معيشت جو اڳواڻ شعبو رهي آهي. قازقستان جي تيل ۽ گئس وارن ذخيرن مان خام تيل ۽ قدرتي گئس جي ڪنڊينسيٽ جي پيداوار 2012ع ۾ 79.2 ملين ٽن (77.9 ملين لانگ ٽن؛ 87.3 ملين شارٽ ٽن) رهي، جيڪا 2003ع ۾ 51.2 ملين ٽن (50.4 ملين لانگ ٽن؛ 56.4 ملين شارٽ ٽن) هئي. قازقستان 2003ع ۾ تيل ۽ گئس ڪنڊينسيٽ جي برآمد وڌائي 44.3 ملين ٽن تائين پهچائي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 13 سيڪڙو وڌيڪ هئي. 2003ع ۾ قازقستان ۾ گئس جي پيداوار 13.9 ارب مڪعب ميٽر (490 ارب مڪعب فوٽ) رهي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 22.7 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان ۾ قدرتي گئس جي پيداوار 7.3 ارب مڪعب ميٽر (260 ارب مڪعب فوٽ) شامل هئي. قازقستان وٽ لڳ ڀڳ 4 ارب ٽن (3.9 ارب لانگ ٽن؛ 4.4 ارب شارٽ ٽن) ثابت ٿيل ۽ حاصل ڪرڻ جوڳا تيل جا ذخيرا ۽ 2,000 مڪعب ڪلوميٽر (480 مڪعب ميل) گئس جا ذخيرا موجود آهن. قازقستان دنيا ۾ تيل پيدا ڪندڙ ملڪن مان 19هين نمبر تي آهي. 2003ع ۾ قازقستان جي تيل جي برآمدن جي ماليت 7 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي برآمدن جو 65 سيڪڙو ۽ مجموعي گهرو پيداوار جو 24 سيڪڙو هئي.

تيل ۽ گئس جي اهم ميدانن ۽ حاصل ڪرڻ جوڳن تيل جي ذخيرن ۾ تينگيز شامل آهي، جنهن ۾ 7 ارب بيرل (1.1 ارب مڪعب ميٽر) تيل جا ذخيرا آهن؛ ڪاراچاگاناڪ ۾ 8 ارب بيرل (1.3 ارب مڪعب ميٽر) تيل ۽ 1,350 مڪعب ڪلوميٽر (320 مڪعب ميل) قدرتي گئس جا ذخيرا آهن؛ جڏهن تہ ڪاشاگان ۾ 7 کان 9 ارب بيرل (1.4 ارب مڪعب ميٽر) تيل جا ذخيرا آهن.

ڪاشاغان تيل ميدان جي اڏاوتن جو فضائي ڏيک

قازمُنائي گئس، قزاقستان جي قومي تيل ۽ گئس ڪمپني، 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي ته جيئن تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ رياست جي مفادن جي نمائندگي ڪري. تينگيز ميدان جي گڏيل ترقي 1993ع ۾ 40 سالن واري تينگيز شيورآئل منصوبي هيٺ شروع ڪئي وئي، جنهن ۾ شيورون ٽيڪساڪو جو 50 سيڪڙو، آمريڪي ايڪسون موبل جو 25 سيڪڙو، قازمُنائي گئس جو 20 سيڪڙو ۽ لوڪ آرڪو جو 5 سيڪڙو حصو هو. قاراچاغانڪ قدرتي گئس ۽ گئس ڪنڊينسيٽ ميدان جي ترقي بي جي گروپ، اَجِپ، شيورون ٽيڪساڪو ۽ لوڪ آئل ڪري رهيا آهن. چيني تيل ڪمپنيون پڻ قزاقستان جي تيل جي صنعت ۾ سرگرم آهن.

قزاقستان 2013ع ۾ سائي معيشت جو منصوبو شروع ڪيو. ان تحت ملڪ 2050ع تائين پنهنجي توانائيءَ جي ضرورتن جو 50 سيڪڙو متبادل ۽ قابلِ تجديد ذريعن مان حاصل ڪرڻ جو عزم ڪيو. اندازو لڳايو ويو ته سائي معيشت مجموعي گهريلو پيداوار ۾ 3 سيڪڙو واڌ آڻي سگهي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 500,000 روزگار جا موقعا پيدا ڪري سگهي ٿي. حڪومت قابلِ تجديد ذريعن مان پيدا ٿيندڙ توانائيءَ لاءِ قيمتون مقرر ڪيون. هوائي بجلي گهرن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ بجليءَ جي قيمت 22.68 ٽينگي (0.12 آمريڪي ڊالر)، ننڍن پن بجلي گهرن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ جي قيمت 16.71 ٽينگي (0.09 آمريڪي ڊالر)، ۽ بايوگئس پلانٽن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ جي قيمت 32.23 ٽينگي (0.18 آمريڪي ڊالر) مقرر ڪئي وئي.

بنيادي ڍانچو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ آمدورفت ۽ قازقستان ۾ ٽيلي مواصلات

قازقستان جو ريلوي نيٽ ورڪ

قازقستان تيمير زولي جي 2TE10U ڊيزل لوڪوموٽو ذريعي ڇڪجندڙ قزل اوردا–سيميپالاتنسڪ ٽرين 22. تصوير قازقستان جي آئنابولاڪ ڀرسان ورتل آهي.

ريلوي ملڪ جي 57 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي ۾ سموري مال برداري ۽ مسافر آمدورفت جو 68 سيڪڙو مهيا ڪري ٿي. صنعتي ريلوي لائينن کان سواءِ، عام استعمال واري ريلوي سروس ۾ 15,333 km (9,527 mi) ريلوي پٽڙيون آهن. 2012ع ۾ سانچو:Track gauge گيج واري ريلوي جي ڊيگهه 15,333 km (9,527 mi) هئي، جنهن مان 4,000 km (2,500 mi) بجليءَ تي هلندڙ هئي. اڪثر شهر ريلوي ذريعي هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن؛ تيز رفتار ٽرينون الماتي (ڏاکڻئين پاسي وارو شهر) کان پيٽروپاول (اترين پاسي وارو شهر) تائين لڳ ڀڳ 18 ڪلاڪن ۾ پهچن ٿيون.

قازقستان تيمير زولي (ڪي ٽي زيڊ) قومي ريلوي ڪمپني آهي. ڪي ٽي زيڊ قازقستان جي ريلوي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ فرانسيسي لوڪوموٽو ٺاهيندڙ ڪمپني السٽوم سان سهڪار ڪري ٿي. 2018ع تائين، السٽوم جا 600 کان وڌيڪ ملازم هئا ۽ قازقستان ۾ ڪي ٽي زيڊ ۽ ان جي ماتحت اداري سان گڏ ان جا ٻه گڏيل منصوبا هئا. جولاءِ 2017ع ۾ السٽوم قازقستان ۾ پنهنجو پهريون لوڪوموٽو مرمتي مرڪز کوليو. اهو وچ ايشيا ۽ قفقاز ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد مرمتي مرڪز آهي. قازقستان جي سڀ کان جديد ريلوي اسٽيشن آستانا نورلي زول ريلوي اسٽيشن، 31 مئي 2017ع تي آستانا ۾ کوليو ويو. قازقستان ريلويز (ڪي ٽي زيڊ) موجب، 120,000 m² (1,300,000 ft²) ايراضيءَ واري هن اسٽيشن کي 54 ٽرينن جي استعمال لاءِ تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ روزانو 35,000 مسافرن کي سنڀالڻ جي گنجائش هئي.

ايئر آستانا جو بوئنگ 757 جهاز

الماتي ميٽرو جي هڪ اسٽيشن.

الماتي ميٽرو

الماتي ۾ 8.56 km (5.32 mi) ڊگهو هڪ ننڍو ميٽرو نظام موجود آهي. مستقبل لاءِ ٻي ۽ ٽين ميٽرو لائين ٺاهڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي. ٻي لائين الاتائو ۽ زيبيڪ زولي اسٽيشنن وٽ پهرين لائين سان ملڻي هئي. آستانا ميٽرو نظام تعمير هيٺ رهيو آهي، پر 2013ع ۾ هڪ مرحلي تي ان تي ڪم ڇڏي ڏنو ويو هو. مئي 2015ع ۾ منصوبي کي ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون. ملڪ ۾ 86 km (53 mi) ڊگهو ٽرام نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي، جنهن 1965ع ۾ سروس شروع ڪئي ۽ 2012ع تائين ان جا 20 باقاعده ۽ ٽي خاص رستا هئا.

خورگوس گيٽ وي خشڪ بندرگاهه قازقستان جي اهم خشڪ بندرگاهن مان هڪ آهي، جتي چين ۽ يورپ جي وچ ۾ 9,000 km (5,600 mi) کان وڌيڪ سفر ڪندڙ بين البراعظمي يوريشيائي ٽرينن جي مال برداري سنڀالي وڃي ٿي. خورگوس گيٽ وي خشڪ بندرگاهه جي چوڌاري خورگوس ايسٽرن گيٽ خاص اقتصادي علائقو قائم آهي، جنهن ڊسمبر 2016ع ۾ باضابطه طور ڪم شروع ڪيو.

2009ع ۾ يورپي ڪميشن ايئر آستانا جي واحد استثنا سان قازقستان جي سڀني هوائي ڪمپنين کي ڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو. ان کان پوءِ قازقستان پنهنجي هوائي سلامتيءَ جي نگرانيءَ واري نظام کي جديد بڻائڻ ۽ نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ قدم کنيا. 2016ع ۾ يورپي هوائي سلامتي اختيارين قازقستان جي سڀني هوائي ڪمپنين کي ڪاري فهرست مان خارج ڪري ڇڏيو ۽ چيو ته قازق هوائي ڪمپنين ۽ شهري هوابازي ڪميٽي پاران بين الاقوامي معيارن جي تعميل جا ”ڪافي ثبوت“ موجود آهن.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ سياحت

بورابائي ڍنڍ، بوليڪتائو جبل تان نظارو

شمبولاڪ اسڪِي تفريح گاهه، الماتي

آستانا ۾ ايڪسپو 2017ع جو نور عالم پويلين

الماتي

قازقستان ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو نائون نمبر وڏو ملڪ ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ آهي. 2014ع تائين سياحت قازقستان جي مجموعي گهرو پيداوار جو 0.3 سيڪڙو هئي، پر حڪومت 2020ع تائين ان کي وڌائي 3 سيڪڙو ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي هئي. عالمي اقتصادي فورم جي 2017ع واري سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ موجب، قازقستان ۾ سفر ۽ سياحت جي صنعت جي مجموعي گهرو پيداوار 3.08 ارب آمريڪي ڊالر، يعني مجموعي گهرو پيداوار جو رڳو 1.6 سيڪڙو هئي. عالمي اقتصادي فورم پنهنجي 2019ع واري رپورٽ ۾ قازقستان کي 80هين نمبر تي رکيو.

2017ع ۾ قازقستان سياحن جي آمد جي انگ جي لحاظ کان 43هين نمبر تي هو. 2014ع ۾ دي گارڊين قازقستان جي جبلن، ڍنڍن ۽ ريگستاني منظرن جي باوجود، ملڪ ۾ سياحت کي ”تمام گهڻو غير ترقي يافته“ قرار ڏنو. سياحت جي واڌ ۾ رنڊڪ بڻجندڙ سببن ۾ مهانگيون قيمتون، ”زوال پذير بنيادي ڍانچو“، ”خراب خدمتون“ ۽ هڪ وڏي غير ترقي يافته ملڪ اندر سفر ڪرڻ جون ڏکيائيون شامل ڄاڻايون ويون. خود قازق شهرين لاءِ به پرڏيهه ۾ موڪلون گذارڻ جو خرچ قازقستان اندر موڪلون گذارڻ جي خرچ جي رڳو اڌ جيترو ٿي سگهي ٿو.

قازق حڪومت، جنهن کي ڊگهي عرصي کان آمراڻي حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ جنهن جي تاريخ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ سياسي مخالفت کي دٻائڻ سان لاڳاپيل رهي آهي، 2015ع ۾ ”سياحتي صنعت جي ترقيءَ جو منصوبو 2020ع“ جاري ڪيو. ان جو مقصد قازقستان ۾ پنج سياحتي مرڪز قائم ڪرڻ هو: آستانا شهر، الماتي شهر، اوڀر قازقستان، ڏکڻ قازقستان ۽ اولهه قازقستان اوبلاست. منصوبي تحت 4 ارب آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ ۽ 2020ع تائين سياحتي صنعت ۾ 300,000 نيون نوڪريون پيدا ڪرڻ پڻ گهربل هو.

قازقستان آرمينيا، آذربائيجان، بيلاروس، جارجيا، مالدووا، ڪرغزستان، منگوليا، روس ۽ يوڪرين جي شهرين لاءِ 90 ڏينهن تائين مستقل ويزا کان ڇوٽ واري نظام جي آڇ ڪئي آهي، جڏهن تہ ارجنٽينا، برازيل، ايڪواڊور، سربيا، ڏکڻ ڪوريا، تاجڪستان، ترڪي، گڏيل عرب امارتون ۽ ازبڪستان جي شهرين لاءِ 30 ڏينهن تائين ويزا کان ڇوٽ وارو نظام لاڳو ڪيو آهي. ان کان سواءِ 54 ملڪن جي شهرين لاءِ پڻ ويزا کان ڇوٽ وارو نظام قائم ڪيو ويو، جن ۾ يورپي يونين ۽ اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر ملڪ، آمريڪا جون گڏيل رياستون، جاپان، ميڪسيڪو، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ شامل آهن.

پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري

قازقستان پنهنجي آزاديءَ (1991ع) کان وٺي 120 کان وڌيڪ ملڪن مان 330 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (ايف ڊي آءِ) حاصل ڪئي آهي. 2015ع ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتي چيو تہ قازقستان کي وڏي پيماني تي خطي ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ بهترين ماحول رکندڙ ملڪ سمجهيو ويندو هو. 2014ع ۾ صدر نورسلطان نذربائيف پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيڪسن ۾ رعايتن کي قانوني شڪل ڏني، جن ۾ ڪارپوريٽ ٽيڪس کان 10 سالن جي ڇوٽ، ملڪيت جي ٽيڪس کان اٺن سالن جي ڇوٽ ۽ ٻين اڪثر ٽيڪسن ۾ 10 سالن تائين واڌ نه ڪرڻ شامل هئا. ٻين ترغيبي قدمن ۾ پيداواري سهولت جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ سرمائيداري سيڙپڪاريءَ جي 30 سيڪڙو تائين رقم واپس ڏيڻ پڻ شامل آهي.

2012ع ۾ قازقستان 7 سيڪڙو واڌ جي شرح سان ملڪ اندر 14 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري حاصل ڪئي. 2018ع ۾ قازقستان ۾ 24 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي.

2014ع ۾ يورپي بئنڪ براءِ تعمير نو ۽ ترقي (اي بي آر ڊي) ۽ قازقستان، قازقستان ۾ سڌارن جي عمل کي نئين سر سگهارو ڪرڻ لاءِ هڪ ڀائيواري قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بين الاقوامي مالياتي ادارن سان گڏجي ڪم ڪندي قازق حڪومت پاران مهيا ڪيل 2.7 ارب آمريڪي ڊالر قازقستان جي معيشت جي اهم شعبن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.

مئي 2014ع تائين قازقستان 1991ع ۾ پنهنجي آزاديءَ کان وٺي مجموعي طور 190 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سيڙپڪاري حاصل ڪري چڪو هو ۽ في ماڻهو حاصل ڪيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ جي لحاظ کان آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي ملڪن ۾ پهرين نمبر تي هو. اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جي 2017ع واري سيڙپڪاري پاليسي جائزي ۾ ڄاڻايو ويو تہ پرڏيهي سيڙپڪارن لاءِ موقعا کولڻ ۽ پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ کي راغب ڪرڻ لاءِ پاليسي بهتر بڻائڻ ۾ ”وڏيون اڳڀرايون“ ڪيون ويون آهن.

چين قازقستان جي اهم معاشي ۽ واپاري ڀائيوارن مان هڪ آهي. 2013ع ۾ چين بيلٽ ۽ روڊ شروعات (بي آر آءِ) شروع ڪئي، جنهن ۾ قازقستان هڪ لنگهه مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

بئنڪنگ

قازقستان جي بئنڪنگ شعبي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ تيز واڌ ۽ زوال واري چڪر جو تجربو ڪيو. 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تيز رفتار واڌ جي دور کان پوءِ، 2008ع جي مالي بحران سبب بئنڪنگ صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ بي ٽي اي بئنڪ جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني ۽ الائنس بئنڪ سميت ڪيترائي وڏا بئنڪ پنهنجون مالي ذميواريون پوريون ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيا. ان کان پوءِ هن شعبي ۾ وڏي پيماني تي گهٽتائي ۽ نئين سر جوڙجڪ ٿي، جڏهن تہ سموري بئنڪنگ نظام جا مجموعي قرض، جيڪي 2007ع ۾ مجموعي گهرو پيداوار جي 59 سيڪڙو جي برابر هئا، 2011ع تائين گهٽجي 39 سيڪڙو رهجي ويا. شعبي کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ قازقستان جي قومي بئنڪ وسيع تر سڌارن جي حصي طور جمع پونجي جي ضمانت واري رٿا متعارف ڪرائي. ان عرصي دوران قازقستان ۾ ڪيترائي بين الاقوامي بئنڪ ڪم ڪندا رهيا، جن ۾ آر بي ايس، سٽي بئنڪ ۽ ايڇ ايس بي سي شامل هئا. ان کان سواءِ، ڏکڻ ڪوريا جي ڪوڪمن بئنڪ ۽ اٽلي جي يوني ڪريڊٽ جهڙن پرڏيهي مالياتي ادارن حصول ۽ حصيداري سيڙپڪاري ذريعي قازقستان جي مارڪيٽ ۾ داخلا ورتي.سانچو:Source?

معاشي مقابلي جي صلاحيت

عالمي اقتصادي فورم جي 2010–11ع واري عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ موجب، قازقستان معاشي مقابلي جي صلاحيت جي لحاظ کان دنيا ۾ 72هين نمبر تي هو. هڪ سال پوءِ، عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ قازقستان کي سڀ کان وڌيڪ مقابلي جي صلاحيت رکندڙ معيشتن ۾ 50هين نمبر تي رکيو.

عالمي بئنڪ جي 2020ع واري ڪاروبار ڪرڻ بابت رپورٽ ۾ قازقستان دنيا ۾ 25هين نمبر تي رهيو، جڏهن تہ اقليتي سيڙپڪارن جي حقن جي تحفظ جي لحاظ کان دنيا ۾ پهرين نمبر تي رهيو. قازقستان 2013ع ۾ دنيا جي 50 سڀ کان وڌيڪ مقابلي جي صلاحيت رکندڙ ملڪن ۾ شامل ٿيڻ جو پنهنجو مقصد حاصل ڪيو ۽ سيپٽمبر 2014ع جي شروعات ۾ شايع ٿيل عالمي اقتصادي فورم جي 2014–2015ع واري عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي. قازقستان رپورٽ ۾ مقابلي جي صلاحيت جي لڳ ڀڳ سڀني بنيادي شعبن ۾ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي ٻين ملڪن کان اڳتي هو، جن ۾ ادارا، بنيادي ڍانچو، ڪُلي معاشي ماحول، اعليٰ تعليم ۽ تربيت، شين جي مارڪيٽ جي ڪارڪردگي، پورهيت مارڪيٽ جي ترقي، مالي مارڪيٽ جي ترقي، ٽيڪنالاجي تياري، مارڪيٽ جي ماپ، ڪاروباري ترقي ۽ جدت شامل هئا؛ جڏهن تہ رڳو صحت ۽ پرائمري تعليم جي شعبي ۾ پوئتي هو. عالمي مقابلي جي صلاحيت وارو انگ اکر انهن مان هر هڪ شعبي لاءِ 1 کان 7 تائين اسڪور ڏئي ٿو، ۽ قازقستان مجموعي طور 4.4 اسڪور حاصل ڪيو.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

وچ ايشيا ۾ تحقيق تي خرچ جا لاڙا، مجموعي گهرو پيداوار جي سيڪڙي طور، 2001–2013ع. ذريعو: يونيسڪو سائنس رپورٽ: 2030 (2015ع)، شڪل 14.3.

تحقيق اڃا تائين گهڻو ڪري قازقستان جي سڀ کان وڏي شهر ۽ اڳوڻي گاديءَ واري هنڌ الماتي ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جي 52 سيڪڙو تحقيقي عملي جو مرڪز آهي. سرڪاري تحقيق گهڻو ڪري تحقيقي ادارن تائين محدود آهي، جڏهن تہ يونيورسٽين جو حصو تمام ٿورو آهي. تحقيقي ادارا تعليم ۽ سائنس واري وزارت جي ماتحت قومي تحقيقي ڪائونسلن کان مالي وسيلا حاصل ڪن ٿا. تنهن هوندي بہ، انهن جي تحقيقي پيداوار گهڻو ڪري مارڪيٽ جي ضرورتن سان ڳنڍيل نه هوندي آهي. ڪاروباري شعبي ۾ رڳو ٿورا صنعتي ادارا پاڻ تحقيق ڪن ٿا.

ازبڪ محققن سان سهڪار ڪندي ڊي سي-60 آئن ايڪسيلريٽر تي ڪم ڪندڙ قازق طبعياتدانن جو هڪ گروهه

2010ع ۾ منظور ڪيل تيز رفتار صنعتي ۽ جدت واري ترقيءَ جي رياستي پروگرام جي سڀ کان وڌيڪ اهم هدفن مان هڪ ملڪ ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٿيندڙ خرچ کي 2015ع تائين مجموعي گهرو پيداوار جي 1 سيڪڙو تائين وڌائڻ هو. 2013ع تائين اهو تناسب مجموعي گهرو پيداوار جو 0.18 سيڪڙو هو. جيستائين معاشي واڌ مضبوط رهندي، تيستائين اهو هدف حاصل ڪرڻ ڏکيو رهندو. 2005ع کان وٺي معيشت جي واڌ، جيڪا 2013ع ۾ 6 سيڪڙو هئي، تحقيق ۽ ترقيءَ تي مجموعي ملڪي خرچ جي واڌ کان وڌيڪ تيز رهي آهي؛ تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ 2005ع کان 2013ع جي وچ ۾ رڳو قوت خريد جي برابريءَ موجب 598 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌي 714 ملين آمريڪي ڊالرن تائين پهتو.

قازقستان ۾ جدت تي خرچ 2010ع کان 2011ع جي وچ ۾ ٻيڻي کان بہ وڌيڪ ٿي ويو ۽ 235 ارب ٽينگي (لڳ ڀڳ 1.6 ارب آمريڪي ڊالر)، يعني مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.1 سيڪڙو، رهيو. ان مجموعي رقم جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ ترقي يافته ملڪن ۾ جدت تي ٿيندڙ خرچ جو لڳ ڀڳ 40 کان 70 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ٿيندو آهي. ان واڌ جو سبب ان عرصي دوران پيداوار جي بناوٽ، نين خدمتن ۽ نون پيداواري طريقن جي متعارف ٿيڻ ۾ تيز واڌ هئي، جڏهن تہ مشينري ۽ سامان جي خريداريءَ تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، جيڪا روايتي طور قازقستان جي جدت واري خرچ جو وڏو حصو رهي آهي. تربيت جا خرچ جدت تي ٿيندڙ مجموعي خرچ جو رڳو 2 سيڪڙو هئا، جيڪو ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ حصو آهي. قازقستان 2025ع ۾ عالمي جدت انگ اکر ۾ 81هين نمبر تي هو.

ڊسمبر 2012ع ۾ صدر نورسلطان نذربائيف ”مضبوط ڪاروبار، مضبوط رياست“ جي نعري سان قازقستان 2050 حڪمت عملي جو اعلان ڪيو. هيءَ عملي حڪمت عملي وسيع سماجي، معاشي ۽ سياسي سڌارن جي تجويز پيش ڪري ٿي، جنهن جو مقصد 2050ع تائين قازقستان کي دنيا جي 30 وڏين معيشتن ۾ شامل ڪرڻ آهي. هن دستاويز ۾ قازقستان پاڻ لاءِ علم تي ٻڌل معيشت ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ 15 سالن جو عرصو مقرر ڪيو. هر پنج سالا منصوبي دوران نوان شعبا قائم ڪرڻا هئا. انهن مان پهريون منصوبو، جيڪو 2010–2014ع جي عرصي تي ٻڌل هو، گاڏين جي پيداوار، جهاز سازي ۽ لوڪوموٽو، مسافر ۽ مال بردار ريل گاڏين جي پيداوار ۾ صنعتي صلاحيت وڌائڻ تي مرڪوز هو. 2019ع تائين هلندڙ ٻئي پنج سالا منصوبي جو مقصد انهن شين لاءِ برآمدي مارڪيٽن کي ترقي ڏيڻ هو. قازقستان کي ارضياتي ڳولا جي عالمي مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ جي قابل بڻائڻ لاءِ ملڪ تيل ۽ گئس جهڙن روايتي معدني وسيلن ڪڍڻ وارن شعبن جي ڪارڪردگي وڌائڻ جو ارادو رکيو. ملڪ نادر زميني ڌاتن کي پڻ ترقي ڏيڻ جو ارادو رکيو، ڇاڪاڻ تہ اهي اليڪٽرانڪس، ليزر ٽيڪنالاجي، مواصلات ۽ طبي سامان لاءِ اهم آهن. ٻيو پنج سالا منصوبو ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروباري ادارن لاءِ ڪاروبار 2020 رستي جي نقشي جي ترقيءَ سان گڏ هليو، جنهن ۾ علائقن ۾ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروباري ادارن کي امدادي رقمون ۽ ننڍا قرض فراهم ڪرڻ جو بندوبست شامل هو. حڪومت ۽ قومي واپارين واري چيمبر نون ڪاروباري منصوبن جي مدد لاءِ هڪ اثرائتو طريقه ڪار تيار ڪرڻ جي پڻ رٿابندي ڪئي.

بائيڪونور ڪاسموڊروم دنيا جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو فعال خلائي اڏو آهي.

2050ع تائين ايندڙ پنج سالا منصوبن دوران موبائل، گهڻ-ذريعاتي، نينو ۽ خلائي ٽيڪنالاجين، روبوٽڪس، جينياتي انجنيئرنگ ۽ متبادل توانائي جهڙن شعبن ۾ نيون صنعتون قائم ڪيون وينديون. خوراڪ جي پروسيسنگ وارن ادارن کي ترقي ڏني ويندي، جنهن جو مقصد ملڪ کي گوشت، کير وارين شين ۽ ٻين زرعي پيداوار جو هڪ وڏو علائقائي برآمد ڪندڙ بڻائڻ آهي. گهٽ پيداوار ڏيندڙ ۽ گهڻو پاڻي استعمال ڪندڙ فصلن جي قسمن کي ڀاڄين، تيل ڏيندڙ فصلن ۽ چاري جي پيداوار سان تبديل ڪيو ويندو. 2030ع تائين ”سبز معيشت“ ڏانهن منتقليءَ جي حصي طور 15 سيڪڙو زرعي ايراضيءَ تي پاڻي بچائيندڙ ٽيڪنالاجين سان پوک ڪئي ويندي. تجرباتي زرعي ۽ جدتي مرڪز قائم ڪيا ويندا ۽ ڏڪار برداشت ڪندڙ جينياتي طور تبديل ڪيل فصل تيار ڪيا ويندا.

قازقستان 2050 حڪمت عملي ۾ 2050ع تائين مجموعي گهرو پيداوار جو 3 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ مختص ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن نون اعليٰ ٽيڪنالاجي وارن شعبن جي ترقي ممڪن بڻائي سگهجي.

ڊجيٽل قازقستان پروگرام 2018ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي استعمال ذريعي ملڪ جي معاشي واڌ کي تيز ڪرڻ هو. قازقستان جي ڊجيٽلائيزيشن جي ڪوششن ٻن سالن ۾ معيشت لاءِ 800 ارب ٽينگي (1.97 ارب آمريڪي ڊالر) پيدا ڪيا. پروگرام 120,000 نوڪريون پيدا ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ 32.8 ارب ٽينگي (80.7 ملين آمريڪي ڊالر) جي سيڙپڪاري راغب ڪئي.

ڊجيٽل قازقستان پروگرام جي حصي طور سمورين سرڪاري خدمتن مان لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو خودڪار بڻايون ويون.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي آبادي

پڻ ڏسو: قازق

آبادي جو اهرام، 2023ع

2025ع تائين قازقستان جي اندازي موجب آبادي 20.8 ملين هئي. سرڪاري انگن اکرن موجب، سيپٽمبر 2024ع ۾ ملڪ جي آبادي 20 ملين کان وڌي وئي، جڏهن تہ هڪ ڏهاڪو اڳ اها 17,280,000 هئي. هي انگ 1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ ۾ نمايان واڌ کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ملڪ جي آبادي 16.4 ملين هئي، پر ان کان پوءِ گهڻو ڪري نسلي روسين جي لڏپلاڻ سبب 2001ع تائين گهٽجي 14.8 ملين رهجي وئي.

اڪثر سوويت يونين کان پوءِ وارين رياستن جي ابتڙ، قازقستان آزاديءَ کان وٺي آباديءَ جي متبادل سطح واري زرخيزي برقرار رکي آهي، ۽ 2025ع ۾ ان جي ڪل زرخيزي شرح 2.53 هئي. ان جي نتيجي ۾ ملڪ جي آبادي نسبتاً نوجوان آهي؛ قازقستان جي آباديءَ جو 29 سيڪڙو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارو آهي، جڏهن تہ رڳو 9 سيڪڙو آبادي 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آهي.

2024ع جي عالمي بک انگ اکر (جي ايڇ آءِ) ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان قازقستان 25هين نمبر تي هو. قازقستان جو عالمي بک انگ اکر 5.3 هو، جيڪو بک جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪري ٿو.

شهري مرڪز

قازقستان جا وڏا شهر
درجو	نالو	علائقو	آبادي
1	الماتي	الماتي	1,854,656
2	آستانا	آستانا	1,078,384
3	شمڪينت	شمڪينت	1,009,086
4	قاراگاندي	قاراگاندي	497,712
5	اڪتوبي	اڪتوبي	487,994
6	تاراز	جامبل	357,791
7	پاولودار	پاولودار	333,989
8	اوسڪيمين	اوڀر قازقستان	331,614
9	سيمي	ابائي	323,138
10	اتيرائو	اتيرائو	269,720

نسلي گروهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي نسلي آبادي

وچ ايشيا جي نسلي ۽ لساني گوناگوني، 1992ع

قزاقستان ۾ نسلي گروهه (2021ع)

نسلي گروهه		حصو
قزاق		70.4%
روسي		15.5%
ازبڪ		3.2%
يوڪريني		2.0%
اويغور		1.5%
جرمن		1.2%
تاتار		1.1%
ٻيا		5.1%
ذريعو: 2021ع جي آدمشماري

2020ع جي نسلي آدمشماري: قزاق آباديءَ جو حصو

2020ع جي نسلي آدمشماري: روسي آباديءَ جو حصو

2026ع تائين نسلي قازق آباديءَ جو 71.5 سيڪڙو ۽ نسلي روسي 14.4 سيڪڙو هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ نسلي روسي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ٻين نسلي گروهن ۾ تاتار (1.1 سيڪڙو)، يوڪريني (1.8 سيڪڙو)، ازبڪ (3.4 سيڪڙو)، جرمن (1.1 سيڪڙو)، اويغور (1.5 سيڪڙو)، آذربائيجاني، دونگان، ترڪ، ڪوريائي، پولش ۽ لٿوينيائي شامل آهن. ڪجهه اقليتن، جهڙوڪ يوڪريني، ڪوريائي، وولگا جرمن، چيچن، مسخيتي ترڪ ۽ روسي حڪومت جي سياسي مخالفن کي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران قازقستان ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو هو. اهي جلاوطنيون يوسف اسٽالن جي حڪم هيٺ ڪيون ويون. سوويت دور جا ڪجهه سڀ کان وڏا پورهيت ڪئمپ (گولاگ) پڻ ملڪ ۾ موجود هئا.

روسي آباديءَ جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ڪنواري زمينن جي مهم ۽ سوويت خلائي پروگرام سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪي خروشچوف جي دور ۾ هليا. 1989ع ۾ نسلي روسي آباديءَ جو 37.8 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ ملڪ جي 20 علائقن مان رڳو ستن ۾ قازق اڪثريت ۾ هئا. 1991ع کان اڳ قازقستان ۾ جرمنن جو انگ لڳ ڀڳ ڏهه لک هو، جن مان گهڻا وولگا جرمن نسل جا هئا، جن کي ٻي عالمي جنگ دوران قازقستان ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو هو. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ انهن مان گهڻا جرمني ڏانهن لڏي ويا. ننڍي پونٽڪ يوناني اقليت جا گهڻا ماڻهو يونان ڏانهن لڏي ويا آهن. 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ سوويت يونين جي هزارين ڪوريائي ماڻهن کي وچ ايشيا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. اهي ماڻهو هاڻي ڪوريو-سارام جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.

1990ع وارو ڏهاڪو ملڪ جي ڪيترن ئي روسي، يوڪريني ۽ وولگا جرمن ماڻهن جي لڏپلاڻ سان نمايان رهيو؛ اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ مقامي قازق ملڪ جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه بڻجي ويا. قازقستان جي آباديءَ ۾ واڌ جا ٻيا سبب وڌيڪ پيدائش جي شرح ۽ چين، منگوليا ۽ روس مان نسلي قازقن جي لڏپلاڻ آهن.

2026ع تائين آباديءَ جو 63.6 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو.

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جون ٻوليون

قازقستان سرڪاري طور ٻه ٻولي ملڪ آهي. قازق، جيڪا ترڪ ٻولين جي قبچاق شاخ سان واسطو رکي ٿي، 2021ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جي 80.1 سيڪڙو ماڻهن روانيءَ سان ڳالهائي ٿي، ۽ ان کي ”رياستي ٻولي“ جو درجو حاصل آهي. ٻئي پاسي، 2021ع تائين روسي ٻولي آباديءَ جي 83.7 سيڪڙو ماڻهن ڳالهائي ٿي. روسي ٻوليءَ کي قازق ٻوليءَ جي برابر ”سرڪاري ٻولي“ جو درجو حاصل آهي ۽ اها ڪاروبار، سرڪاري ڪم ڪار ۽ مختلف نسلي گروهن جي وچ ۾ رابطي لاءِ عام طور استعمال ٿئي ٿي. تنهن هوندي بہ، ساڳي آدمشماري موجب رڳو 63.4 سيڪڙو نسلي قازق ۽ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو 49.3 سيڪڙو روزاني بنياد تي قازق ٻولي ڳالهائين ٿا.

حڪومت جنوري 2015ع ۾ اعلان ڪيو تہ 2025ع تائين قازق ٻوليءَ جي لکائيءَ لاءِ سيريلڪ رسم الخط جي جاءِ تي لاطيني رسم الخط اختيار ڪيو ويندو. قازقستان ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻين اقليتي ٻولين ۾ ازبڪ، يوڪريني، اويغور، ڪرغز، تاتار ۽ جرمن شامل آهن. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ نوجوانن ۾ انگريزي ۽ ترڪي پڻ مقبول ٿيون آهن. قازقستان ۾ تعليم قازق، روسي يا ٻنهي ٻولين ۾ ڏني وڃي ٿي. 2019ع ۾ پنهنجي استعيفيٰ واري خطاب دوران نورسلطان نذربائيف اهو تصور پيش ڪيو تہ مستقبل ۾ قازقستان جا ماڻهو ٽي ٻوليون، يعني قازق، روسي ۽ انگريزي، ڳالهائيندا.

رسم الخط ۽ الفابيٽ

قزاق ٻولي سيريلي، لاطيني ۽ فارسي-عربي رسم الخطن ۾

قزاق ٻولي لاءِ هن وقت بنيادي طور سيريلي رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته قزاقستان حڪومت ان کي مرحليوار لاطيني رسم الخط ڏانهن منتقل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. اڳوڻي صدر نورسلطان نظربائيف 2012ع ۾ اعلان ڪيو ته قزاق ٻوليءَ کي لاطيني رسم الخط ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تياري ڪئي وڃي، جنهن جو مقصد جديد ٽيڪنالاجي، عالمي رابطن، سائنس ۽ تعليم سان هم آهنگي وڌائڻ هو. قزاق ٻوليءَ لاءِ لاطيني رسم الخط نئون ناهي؛ 1929ع کان 1940ع تائين سوويت دور ۾ قزاق ٻولي لاطيني بنياد واري الفابيٽ ۾ لکي ويندي هئي، جنهن کان پوءِ 1940ع ۾ ان جي جاءِ سيريلي رسم الخط ورتي. قزاق ٻولي تاريخي طور عربي رسم الخط ۾ پڻ لکي ويندي رهي آهي. آزاديءَ کان پوءِ لاطيني رسم الخط ڏانهن منتقلي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون ۽ نوان لاطيني الفابيٽ تيار ڪيا ويا، جڏهن ته ان تبديلي کي جديديت ۽ قزاق ٻوليءَ جي بين الاقوامي رابطن کي آسان بڻائڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ مذهب

قازقستان ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)
اسلام			69.3%
عيسائيت			17.2%
جواب نہ ڏنو			11.01%
لادينيت			2.25%
ٻيا مذهب			0.2%

مسجد ۾ قزاق شادي

2021ع جي آدمشماري موجب قازقستان جي آباديءَ جو 69.3 سيڪڙو مسلمان، 17.2 سيڪڙو عيسائي، 2.25 سيڪڙو لادين ۽ 0.2 سيڪڙو ٻين مذهبن سان وابسته هئا، جڏهن ته 11.01 سيڪڙو ماڻهن مذهبي وابستگي بابت جواب نہ ڏنو. ٻين مذهبي جماعتن ۾ ٻڌمت، يهوديت، بهائي عقيدو ۽ ٻيون ننڍيون مذهبي برادريون شامل آهن.

قازقستان هڪ سيڪيولر رياست آهي ۽ ان جو آئين مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. آئين جي آرٽيڪل 14 ۾ مذهب جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته آرٽيڪل 19 هر شخص کي پنهنجي مذهبي وابستگي طئي ڪرڻ ۽ ان کي ظاهر ڪرڻ يا نہ ڪرڻ جو حق ڏئي ٿو. 2009ع ۾ آئيني ڪائونسل هڪ اهڙي تجويز ڪيل قانون کي غير آئيني قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ مذهبي آزادي محدود ڪري سگهي ها.

سوويت دور ۾ مذهبي سرگرمين تي سخت پابندين کان پوءِ آزاديءَ کانپوءِ مذهبي ادارن ۽ عبادتگاهن جو انگ تيزيءَ سان وڌيو. مذهبي تنظيمن جو انگ 1990ع ۾ 670 مان وڌي 4,000 کان مٿي ٿي ويو، جڏهن ته ملڪ ۾ هزارين مسجدون، آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪ گرجا گهر، پروٽيسٽنٽ عبادت خانا ۽ يهودي سيناگاگ قائم آهن.

2003ع کان اڳوڻي صدر نورسلطان نظربائيف جي شروعات تي قازقستان ۾ دنيا ۽ روايتي مذهبن جي اڳواڻن جون ڪانگريسون منعقد ٿينديون رهيون آهن. سندس ئي تجويز تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي 2010ع کي ثقافتن جي ويجهڙائيءَ جو عالمي سال قرار ڏنو. 1995ع ۾ قازقستان جي عوام جي اسيمبلي رياست جي سربراهه وٽ صلاحڪاري اداري طور قائم ڪئي وئي.

اسلام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ اسلام

اسلام قازقستان جو سڀ کان وڏو مذهب آهي. ملڪ جي مسلمانن جي اڪثريت سني اسلام جي حنفي فقهي مڪتب سان تعلق رکي ٿي، جڏهن ته غير فرقيوار مسلمان پڻ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. مسلمان آباديءَ ۾ نسلي قازقن سان گڏ ازبڪ، اويغور، تاتار ۽ ٻيا گروهه شامل آهن. هڪ ننڍو حصو شافعي فقهي مڪتب سان وابسته آهي ۽ ملڪ ۾ ڪجهه احمدي مسلمان پڻ موجود آهن.

قازقستان جو اسلام سان رابطو اٺين صديءَ ۾ ٿيو ۽ 751ع جي تالاس جي جنگ کان پوءِ وچ ايشيا ۾ اسلام جي پکيڙ تيز ٿي. منگول حملن هن عمل کي عارضي طور سست ڪيو، پر بعد ۾ ڪجهه منگول حڪمرانن جي اسلام قبول ڪرڻ سان ان جي واڌ ٻيهر تيز ٿي. اتر قازقستان جا خانه بدوش علائقا نسبتاً دير سان اسلامي اثر هيٺ آيا ۽ ڪيترن مقامي گروهن اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ به اڳ-اسلامي ۽ شاماني رسمن جا ڪجهه عنصر برقرار رکيا.

ڪيٿرين ٻيون جي دور ۾ خانه بدوش آباديءَ ۾ اسلامي تبليغ کي روسي سلطنت جي پاليسيءَ جي حصي طور همٿايو ويو. 19هين صديءَ جي وچ کان روسي اختيارين اسلام کي سياسي خطري طور ڏسڻ شروع ڪيو ۽ مذهبي تعليم تي پابنديون وڌايون. سوويت يونين جي دور ۾ اسلام ٻين مذهبن وانگر سخت دٻاءَ هيٺ رهيو ۽ گهڻيون مسجدون بند يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون.

آزاديءَ کان پوءِ مسجدن ۽ مسلمان مذهبي تنظيمن جو انگ تيزيءَ سان وڌيو. ملڪ جون گهڻيون مسجدون ”قازقستان جي مسلمانن جي روحاني انجمن“ سان وابسته آهن، جنهن جي اڳواڻي اعليٰ مفتي ڪري ٿو. عيد الاضحيٰ ملڪ ۾ سرڪاري موڪل آهي.

عيسائيت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ عيسائيت

پڻ ڏسو: قازقستان ۾ روسي آرٿوڊوڪس چرچ ۽ قازقستان ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ

الماتي ۾ اسينشن ڪيٿيڊرل

عيسائيت قازقستان جو ٻيو وڏو مذهب آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو فرقو روسي آرٿوڊوڪس چرچ آهي. آرٿوڊوڪس آباديءَ ۾ گهڻو ڪري نسلي روسي، يوڪريني ۽ بيلاروسي شامل آهن. ٻين عيسائي جماعتن ۾ رومن ڪيٿولڪ، يوناني ڪيٿولڪ، پروٽيسٽنٽ، آرمينيائي اپاسٽولڪ چرچ، يوناني آرٿوڊوڪس ۽ جارجيا آرٿوڊوڪس شامل آهن. قازقستان جا جرمن گهڻو ڪري لوٿرن يا مينونائٽ روايتن سان وابسته رهيا آهن.

مرڪزي ايشيا ۾ عيسائيت جي موجودگي ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن موجوده شام ۽ بازنطيني سلطنت کان فارس وسيلي نسطوري عيسائي هن علائقي ۾ پهتا. روسي سلطنت جي توسيع سان آرٿوڊوڪس عيسائيت جو اثر گهڻو وڌيو، جڏهن ته 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ روسي جرمنن، پولش ۽ ٻين يورپي آبادڪارن جي اچڻ سان ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ جماعتون پڻ وڌيون.

سوويت دور ۾ گرجا گهرن ۽ مذهبي سرگرمين تي پابنديون لڳايون ويون، پر آزاديءَ کان پوءِ آرٿوڊوڪس، ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ ادارن جي ٻيهر بحالي ٿي. قازقستان ۽ ويٽيڪن وچ ۾ سفارتي لاڳاپن قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪيٿولڪ برادريءَ کي وڌيڪ ادارتي سهڪار مليو. ملڪ ۾ 258 آرٿوڊوڪس گرجا گهر، 93 ڪيٿولڪ گرجا گهر ۽ 500 کان وڌيڪ پروٽيسٽنٽ گرجا گهر ۽ عبادت خانا هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. روسي آرٿوڊوڪس ڪرسمس پڻ سرڪاري موڪل طور تسليم ٿيل آهي.

يهوديت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ يهوديت

1989ع ۾ قازق سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ 18,492 يهودي رهندا هئا، جڏهن ته 2010ع تائين يهودي آبادي لڳ ڀڳ 3,700 رهجي وئي هئي. انهن مان گهڻا جرمني، آمريڪا ۽ اسرائيل ڏانهن لڏي ويا. ملڪ ۾ رهندڙ گهڻا يهودي اشڪنازي آهن. يهودي برادريون آستانا، الماتي، اقتوبه، قزل اوردا، پيٽروپاول، تاراز ۽ شمڪينت سميت ڪيترن شهرن ۾ موجود آهن.

2004ع ۾ آستانا ۾ ”بيت راحيل–چاباد لوباويچ“ کوليو ويو، جنهن کي وچ ايشيا جي وڏين سيناگاگن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. قازقستان جي يهودي برادري ملڪ جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ آمريڪن جيوش جوائنٽ ڊسٽريبيوشن ڪميٽي سماجي خدمتون، خوراڪ، دوائون ۽ ٻيون مدد فراهم ڪري ٿي.

ٻڌمت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ ٻڌمت

وچ ايشيا جو ٻڌمت سان رابطو غالباً پهرين صدي قبل مسيح ۾ ٿيو. ٻي ۽ ٽين صدي عيسويءَ دوران هندستان مان ٻڌ مبلغ هن علائقي ۾ پهتا ۽ ڇهين صديءَ کان ڪجهه ترڪ قبائلي گروهه ٻڌمت جي اثر هيٺ آيا. 16هين کان 18هين صديءَ تائين جونغار منگولن اوڀر قازقستان جي زيتيسو ۽ بلخاش ڍنڍ جي ڀرپاسي ۾ تبتي ٻڌمت جي گيلوگ روايت سان لاڳاپيل خانقاهون قائم ڪيون. اڄ ٻڌمت هڪ ننڍي اقليتي مذهب طور موجود آهي ۽ ان جا پيروڪار گهڻو ڪري ڪورين، تبتي ۽ ڪجهه ٻين اقليتي برادرين سان تعلق رکن ٿا.

لادينيت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ لادينيت

سوويت دور جي سرڪاري الحاد جي باوجود، آزاديءَ کان پوءِ قازقستان ۾ مذهبي سڃاڻپ ٻيهر وڌي، پر آباديءَ جو هڪ حصو پاڻ کي ڪنهن مذهب سان وابسته نٿو سمجهي. 2009ع جي هڪ اندازي موجب 2.8 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ملحد قرار ڏيندي هئي جڏهن ته 2019ع ۾ پارليامينٽ جي ميمبر ولاديمير بوئڪو جي بيان موجب اهو انگ 18.8 سيڪڙو تائين ٻڌايو ويو. 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ 2.25 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي لادين قرار ڏنو، جڏهن ته 11.01 سيڪڙو مذهبي وابستگيءَ بابت جواب نہ ڏنو.

• 
  آستانا ۾ آستانا وڏي مسجد؛ اسلام ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي.
• 
  الماتي ۾ اسينشن ڪيٿيڊرل.
• 
  قاراغندي ۾ آور ليڊي آف فاطمه ڪيٿيڊرل، وچ ايشيا جي وڏين ڪيٿولڪ گرجا گهرن مان هڪ.

تعليم

قازق قومي تدريسي يونيورسٽي

سيمي جي ميڊيڪل اڪيڊمي

قازقستان ۾ هڪ گڏيل قومي تعليمي نظام رائج آهي. ٻارن لاءِ پنجن کان ڇهن ورهين جي عمر ۾ پري اسڪول تعليم جي شروعات ٿئي ٿي، جيڪا سڀني ٻارن لاءِ مفت آهي ۽ ان جو مقصد هر ٻار جي انفرادي تعليمي ضرورتن کي هٿي ڏيڻ آهي. قازقستان جي تعليمي نظام جو بنيادي حصو ثانوي تعليم آهي، جيڪا هيٺين درجن 1 کان 4، وچين درجن 5 کان 7 ۽ مٿين درجن 10 کان 11 يا 12 تائين ورهايل آهي. لڳ ڀڳ 3.2 ملين شاگردن کي علائقي موجب مختلف ٻولين ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي، جن ۾ قازق، روسي، ازبڪ، اويغور، تاجڪ، ۽ ڪجهه اسڪولن ۾ يوڪريني ۽ جرمن پڻ شامل آهن. 2015ع ۾ بالغ آباديءَ جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکندا هئا.

اعليٰ تعليم مختلف ادارن، جهڙوڪ يونيورسٽي، اڪيڊمي، انسٽيٽيوٽ، ڪنزرويٽري، ڪاليج ۽ فني اعليٰ تعليمي ادارن ۾ حاصل ڪري سگهجي ٿي. اعليٰ تعليم جو نظام ڪيترن مرحلن تي مشتمل آهي، جن جي پڄاڻي يونيورسٽي ڊگري يا ماسٽر ڊگري سان ٿئي ٿي.

قازقستان ۾ لڳ ڀڳ 170 اعليٰ تعليمي ادارا آهن، جن مان اٽڪل 110 غير سرڪاري ۽ 60 سرڪاري يونيورسٽيون آهن. وڏن ادارن ۾ قاراغندي رياستي يونيورسٽي، پاولودار رياستي يونيورسٽي ۽ الفارابي قازق قومي يونيورسٽي شامل آهن. الماتي ۾ قازق-برطانوي فني يونيورسٽي ۽ جرمن-قازق يونيورسٽي پڻ موجود آهن. فني يونيورسٽيون الماتي، قاراغندي ۽ اوسڪيمين ۾ پڻ واقع آهن.

2015ع جي پيسا جائزي ۾ قازقستاني شاگردن 72 ملڪن مان رياضيءَ ۾ 42هون، سائنس ۾ 43هون ۽ پڙهڻ جي سمجهه ۾ 51هون درجو حاصل ڪيو.

پڻ ڏسو: قازقستان جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست

تعليم ثانوي سطح تائين لازمي آهي ۽ خواندگيءَ جي شرح 98.8 سيڪڙو آهي.

قازق نيشنل يونيورسٽي آف آرٽس

صحت

2021ع ۾ قازقستان جا صحت بابت خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جو 3.9 سيڪڙو هئا. 2020ع ۾ ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن تي 40.3 ڊاڪٽر ڪم ڪري رهيا هئا. 2022ع ۾ پنجن ورهين کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن تي 9.7 هئي.

2022ع ۾ قازقستان جي رهواسين جي ڄمڻ وقت سراسري زندگي جي اميد 74.4 سال هئي. عورتن لاءِ اها 78.4 سال ۽ مردن لاءِ 70.3 سال هئي. 2000ع ۾ زندگي جي اميد 65.5 سال هئي، جيڪا 2022ع تائين لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو وڌي وئي.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي ثقافت

پڻ ڏسو: قازق لباس ۽ قازق شاديءَ جي رسم

وچ ايشيائي امن فوجي بٽالين جي افتتاحي تقريبن دوران گالا ڪنسرٽ ۾ هڪ قازقستاني فنڪار گهوڙي سواريءَ جي ڊگهي ورثي جو مظاهرو ڪندي.

روسي نوآبادياتي تسلط کان اڳ، قازقن وٽ پنهنجي خانه بدوش چوپائي مال تي ٻڌل معيشت جي بنياد تي انتهائي ترقي يافته ثقافت موجود هئي. اسلام اٺين صديءَ ۾ عربن جي آمد سان هن علائقي ۾ پهتو. شروعات ۾ اهو ترڪستان جي ڏاکڻين حصن ۾ مضبوط ٿيو ۽ پوءِ اتر ڏانهن پکڙيو. سامانين سرگرم تبليغي ڪوششن وسيلي مذهب کي پاڙون پڪڙڻ ۾ مدد ڏني. سونهري لشڪر 14هين صديءَ دوران علائقي جي قبيلن ۾ اسلام کي وڌيڪ ڦهلايو.

قازقستان ادب، سائنس ۽ فلسفي ۾ ڪيترن ئي نمايان شخصيتن جو وطن آهي، جن ۾ ابائي قونانبايولي، مختار اوئزوف، گابيت موسيريپوف، قانيش ساتپائيف، مختار شاخانوف، ساڪن سيفولين ۽ جامبل جابائيف سميت ٻيا ڪيترائي شامل آهن.

هڪ يُرٽ اندر قزاق خاندان، 1911ع/1914ع

سياحت قازقستان ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ صنعت آهي ۽ ملڪ بين الاقوامي سياحتي نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي رهيو آهي. 2010ع ۾ قازقستان ”دي ريجن انيشيئيٽو“ (ٽي آر آءِ) ۾ شامل ٿيو، جيڪو سياحت سان لاڳاپيل تنظيمن جو ٽن علائقن تي ٻڌل گڏيل ڇتي وارو ادارو آهي. ٽي آر آءِ ٽن علائقن، يعني ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ، جي وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڪم ڪري ٿو. آرمينيا، بنگلاديش، جارجيا، قازقستان، ڪرغزستان، ڀارت، نيپال، پاڪستان، روس، سريلنڪا، تاجڪستان، ترڪي ۽ يوڪرين هاڻي ان جا ڀائيوار آهن، ۽ قازقستان سياحتي مارڪيٽ ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي، اوڀر يورپي ۽ وچ ايشيائي ملڪن سان ڳنڍيل آهي.

لطيف فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازق فن

قازقستان ۾ روايتي معنيٰ ۾ لطيف فن جي شروعات 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. ان تي وڏي حد تائين روسي فنڪارن، جهڙوڪ واسيلي ويريشيچاگن ۽ نڪولائي خلودوف، جو اثر پيو، جن وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي سفر ڪيو. خلودوف مقامي مصوريءَ جي مڪتب جي ترقيءَ تي خاص اثر ڇڏيو ۽ ڪيترن ئي مقامي فنڪارن جو استاد بڻيو. انهن مان سڀ کان مشهور ابيلخان ڪاستيئيف آهي، جنهن جي نالي پٺيان 1984ع ۾ قازقستان جي رياستي فن عجائب گهر جو نالو رکيو ويو.

قازق لطيف فن جو مڪتب 1940ع واري ڏهاڪي تائين مڪمل طور ٺهي چڪو هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ عروج تي پهتو. سوويت فنڪارانه تعليم جي گڏيل نظام هيٺ تربيت حاصل ڪندڙ مقامي مصورن، گرافڪ فنڪارن ۽ مجسمي سازن سرگرميءَ سان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ گهڻو ڪري پنهنجي فن ۾ قومي موضوعن کي استعمال ڪيو. مصورن او. تانسيڪبايئف، ج. شاردينوف، ڪ. تيلجانوف ۽ س. آئتبايئف، گرافڪ فنڪارن اِي. سيدورڪينا ۽ اَي. دوزيلخانوف، ۽ مجسمي سازن ه. ناؤريزبايوا ۽ اِي. سيرگيبايوا کي اڄ قازقستاني فن جي اهم شخصيتن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازق ادب

قازق ادب جي وصف ”وچ ايشيا جي قازق ماڻهن پاران قازق ٻولي ۾ تخليق ڪيل زباني ۽ تحريري ادب جي مجموعي“ طور ڪئي وڃي ٿي. قازق ادب موجوده قازقستان جي علائقي کان اڳتي به پکڙيل آهي، جنهن ۾ قازق سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو دور، روسي سلطنت جي اندر قازق سڃاڻپ واري علائقي ۽ قازق خانيٽ جو زمانو پڻ شامل آهي. ان جو ڪجهه حصو قازقستان جي تاريخ دوران هتي رهندڙ ترڪ قبيلن جي ادب ۽ نسلي قازقن پاران لکيل ادب جي ٻين لاڳاپيل موضوعن سان پڻ ملي ٿو.

1965ع جو سوويت ٽپال ٽڪيٽ، قازق مضمون نگار ۽ شاعر ابائي قونانبايولي جي اعزاز ۾

ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ جي چيني تحريري ذريعن موجب، قازقستان جي ترڪ قبيلن وٽ زباني شاعريءَ جي روايت هئي. اها روايت اڳين دورن کان آيل هئي ۽ گهڻو ڪري پيشاور قصه گو ۽ موسيقي پيش ڪندڙ فنڪارن وسيلي منتقل ٿيندي هئي. هن روايت جا نشان پنجين کان ستين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل اورخون رسم الخط جي پٿريلي نقش نگارين تي ڏسي سگهجن ٿا، جن ۾ شروعاتي ترڪ حڪمرانن، يعني ڪولتيگن ۽ بلگي جي حڪمرانيءَ جو ذڪر آهي. قازقن ۾ ڀانڊن جو پيشو بنيادي طور مردن جو هو، جيتوڻيڪ اهو رڳو مردن تائين محدود نه هو. گهٽ ۾ گهٽ 17هين صديءَ کان قازق ڀانڊن کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: جِراوَ، جيڪي ٻين جا ڪم اڳتي منتقل ڪندا هئا ۽ عام طور پنهنجو نئون اصل ڪم نه ٺاهيندا هئا؛ ۽ آقين، جيڪي پنهنجا شعر، ڪهاڻيون يا گيت في البديهه چوندا يا تخليق ڪندا هئا. ڪم جا ڪيترائي قسم هئا، جهڙوڪ تعليمي ترمي، مرثياتي تولگائو ۽ رزميه جِر. جيتوڻيڪ اهڙين ڪهاڻين جي اصل جو گهڻو ڪري پتو ناهي، پر انهن مان اڪثر کي ويجهي يا پري ماضيءَ جي ڀانڊن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو، جن بابت خيال ڪيو ويندو هو ته انهن اهي تخليق ڪيون يا اڳتي منتقل ڪيون؛ ان وقت تائين جڏهن 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ قازق شاعري ۽ نثر جو وڏو حصو پهريون ڀيرو لکي محفوظ ڪيو ويو. 19هين صديءَ ۾ پهريون ڀيرو تخليق ڪيل ڪمن ۽ اڳين دورن سان واسطو رکندڙ پر 19هين صديءَ کان اڳ غير دستاويزي رهيل ڪمن ۾ واضح اسلوبي فرق موجود آهن؛ مثال طور 16هين ۽ 17هين صديءَ جي ڀانڊن اير شوبان ۽ دوسمومبيت جِراوَ، جيڪو دوسپامبيت جيرائو جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ ممڪن طور پڙهيل لکيل هو ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته قسطنطنيه به ويو هو، توڙي 15هين صديءَ جي شالڪيز ۽ اسان قايغي ڏانهن منسوب ڪيل ڪم.

ٻين نمايان ڀانڊن ۾ قازتُوغان جيرائو، جيمبيت جيرائو، اَختامبردي جيرائو ۽ بخار جيرائو قالقمانولي شامل آهن، جيڪو ابلاي خان جو صلاحڪار هو ۽ جنهن جا ڪم ماشهور جوسيپ ڪوپيئيف محفوظ ڪيا. اير تارغين ۽ الپامس 19هين صديءَ ۾ لکيل صورت ۾ محفوظ ڪيل قازق ادب جا سڀ کان مشهور مثال آهن. ديدي قورقوت جو ڪتاب ۽ اوغوز نامه، جيڪو قديم ترڪ بادشاهه اوغوز خان جي ڪهاڻي آهي، سڀ کان مشهور ترڪ رزميه روايتن مان آهن. اهي شروعاتي طور لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ وجود ۾ آيا ۽ نسل در نسل زباني صورت ۾ منتقل ٿيندا رهيا. اهي افسانوي قصا 14هين کان 16هين صدي عيسويءَ دوران ترڪ ليکڪن لکي محفوظ ڪيا.

جديد ادبي قازق ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سڀ کان نمايان ڪردار ابائي قونانبايولي (Kazakh: Абай Құнанбайұлы؛ 1845–1904ع) جو آهي، جنهن جي لکڻين قازق لوڪ ثقافت جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ابائي جو اهم ڪم لفظن جو ڪتاب (Kazakh: қара сөздері, Qara sözderi) آهي، جيڪو هڪ فلسفياڻو مقالو ۽ شعرن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ هو روسي نوآبادياتي پاليسين تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ٻين قازقن کي تعليم ۽ خواندگي اختيار ڪرڻ لاءِ همٿائي ٿو. ادبي رسالن آي قاپ، جيڪو 1911ع کان 1915ع تائين عربي رسم الخط ۾ ڇپيو، ۽ قازق، جيڪو 1913ع کان 1918ع تائين ڇپيو، 20هين صديءَ جي شروعاتي قازقن جي فڪري ۽ سياسي زندگيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي موسيقي

قازقستان جي ٽپال ٽڪيٽ تي نوروز

جديد قازقستان ۾ قازق رياستي قورمانغازي لوڪ سازن وارو آرڪيسٽرا، قازق رياستي فلھارمونڪ آرڪيسٽرا، قازق قومي اوپيرا ۽ قازق رياستي چيمبر آرڪيسٽرا موجود آهن. لوڪ سازن واري آرڪيسٽرا جو نالو 19هين صديءَ جي مشهور موسيقار ۽ دومبرا وڄائيندڙ قورمانغازي صاغربايولي جي نالي تي رکيو ويو. 1931ع ۾ قائم ڪيل موسيقي ۽ ڊرامائي تربيت ڪاليج موسيقيءَ لاءِ اعليٰ تعليم جو پهريون ادارو هو. ٻن سالن کان پوءِ قازق لوڪ موسيقيءَ جي سازن جو آرڪيسٽرا قائم ڪيو ويو. اسيل مورا فائونڊيشن روايتي ۽ ڪلاسيڪي قازق موسيقيءَ جي بهترين نمونن جون تاريخي رڪارڊنگون محفوظ ڪري ۽ شايع ڪري رهي آهي. مکيه موسيقي درسگاهه الماتي ۾ قورمانغازي ڪنزرويٽري آهي. اها قازقستان جي گاديءَ واري شهر آستانا ۾ قائم قومي ڪنزرويٽريءَ سان مقابلو ڪري ٿي.

روايتي قازق موسيقيءَ جو ذڪر ڪندي حقيقي لوڪ موسيقيءَ کي ”لوڪيت پسندي“ کان ڌار رکڻ ضروري آهي. پوئين اصطلاح مان مراد اها موسيقي آهي جيڪا علمي تربيت حاصل ڪيل فنڪار روايتي موسيقيءَ کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ رکڻ جي مقصد سان پيش ڪن ٿا. جيترو ٻيهر جوڙي سمجهي سگهجي ٿو، مضبوط روسي اثر کان اڳ قازقستان جي موسيقي سازي موسيقي ۽ ڳائڻ واري موسيقيءَ تي مشتمل هئي. سازي موسيقيءَ ۾ ٽڪرا، جن کي ”ڪُئي“ چيو ويندو آهي، اڪيلو فنڪار پيش ڪندا هئا. موسيقيءَ جي پسمنظر يا ”پروگرام“ ۾ اڪثر ڪا ڪهاڻي هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن ڪُئي جا نالا قصن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ڳائڻ واري موسيقي يا ته ڪنهن رسم، جهڙوڪ شادي، جو حصو هوندي هئي ۽ گهڻو ڪري عورتون پيش ڪنديون هيون، يا ڪنهن دعوت جو حصو هوندي هئي. ان کي وڌيڪ ذيلي صنفن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: رزميه ڳائڻ، جنهن ۾ رڳو تاريخي حقيقتون نه پر قبيلي جو شجرو به شامل هوندو هو؛ محبت جا گيت؛ ۽ تعليمي شعر. هڪ خاص صورت ۾ ٻن يا وڌيڪ ڳائڻن جي عوامي مقابلي واري گڏيل تخليق، جنهن کي آيتس چيو وڃي ٿو، شامل هئي، جيڪا مکالمي انداز واري ۽ گهڻو ڪري پنهنجي مواد ۾ غير متوقع طور بيباڪ هوندي هئي.

اَي-اسٽوڊيو 1982ع ۾ الماتي، جنهن کي ان وقت الما-آتا چيو ويندو هو، ۾ قائم ٿيو؛ انهيءَ ڪري ان جو نالو ”الما-آتا اسٽوڊيو“ رکيو ويو.

قازقستان جي موسيقيءَ واري زندگيءَ تي روسي اثر ٻن مکيه شعبن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، علمي موسيقيءَ جي ادارن، جهڙوڪ اوپيرا اسٽيجن وارا ڪنسرٽ هال ۽ ڪنزرويٽريون، جو قيام، جتي يورپي موسيقي پيش ۽ سيکاري ويندي هئي؛ ۽ ٻيو، قازق روايتي موسيقيءَ کي انهن علمي ڍانچن ۾ شامل ڪرڻ جون ڪوششون. پهرين روسي سلطنت ۽ پوءِ سوويت يونين جي ڪنٽرول هيٺ، قازقستان جون لوڪ ۽ ڪلاسيڪي روايتون نسلي روسي موسيقي ۽ اولهه يورپي موسيقيءَ سان ڳنڍجي ويون. 20هين صديءَ کان اڳ قازق لوڪ موسيقيءَ کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو مطالعو ڪرڻ لاءِ نسلياتي تحقيقي ٽيمون ڪم ڪنديون هيون، جن ۾ موسيقار، موسيقي نقاد ۽ موسيقيات جا ماهر شامل هئا. 19هين صديءَ جي پهرين حصي ۾ قازق موسيقيءَ کي ليڪدار نوٽيشن ۾ لکي محفوظ ڪيو ويو. ان دور جي ڪجهه موسيقارن قازق لوڪ گيتن کي روسي انداز واري يورپي ڪلاسيڪي موسيقي سان هم آهنگ ڪيو.

تنهن هوندي به، قازقن پاڻ 1931ع تائين پنهنجي موسيقيءَ کي نوٽيشن ۾ نه لکيو. پوءِ، سوويت يونين جي حصي طور، قازق لوڪ ثقافت کي اهڙي سنواريل صورت ۾ همٿايو ويو، جنهن جو مقصد سياسي ۽ سماجي بيچينيءَ کان پاسو ڪرڻ هو. ان جو نتيجو حقيقي قازق لوڪ موسيقيءَ جو نسبتاً بي اثر نڪتل روپ هو. 1920ع ۾ روسي عملدار اليگزيندر زاتائييوچ قازق لوڪ موسيقيءَ جي ڌنن ۽ ٻين عنصرن کي استعمال ڪندي اهم فني موسيقيءَ جا ڪم تخليق ڪيا. 1928ع کان شروع ٿي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تيزيءَ سان، هن روايتي قازق سازن کي روسي انداز جي گڏيل موسيقيءَ ۾ استعمال لاءِ به ترتيب ڏنو، مثال طور فريٽن ۽ تارن جو انگ وڌائي. جلد ئي جديد آرڪيسٽرائي وڄت جا اهي انداز موسيقارن لاءِ سرڪاري طور موسيقي پيش ڪرڻ جو واحد طريقو بڻجي ويا؛ قازق لوڪ موسيقيءَ کي محب وطن، پيشاور ۽ سوشلسٽ سرگرميءَ ۾ تبديل ڪيو ويو.

فلم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي سئنيما

بين الاقوامي آستانا ايڪشن فلم فيسٽيول، 2010ع

قازقستان جي فلمي صنعت الماتي ۾ قائم سرڪاري ملڪيت واري قازق فلم اسٽوڊيو وسيلي هلائي وڃي ٿي. هن اسٽوڊيو مين بالا، هارموني ليسنز ۽ شال جهڙيون فلمون تيار ڪيون آهن. قازقستان هر سال منعقد ٿيندڙ بين الاقوامي آستانا ايڪشن فلم فيسٽيول ۽ يوريشيا بين الاقوامي فلم فيسٽيول جي ميزباني ڪري ٿو. هالي ووڊ جو هدايتڪار تيمور بيڪمامبيتوف قازقستان سان تعلق رکي ٿو ۽ هالي ووڊ ۽ قازقستان جي فلمي صنعت جي وچ ۾ لاڳاپا وڌائڻ ۾ سرگرم رهيو آهي.

قازقستاني صحافي آرتور پلاتونوف 2013ع جي ڪانز ڪارپوريٽ ميڊيا اينڊ ٽي وي ايوارڊز ۾ دهشتگرديءَ خلاف جدوجهد ۾ قازقستان جي ڪردار بابت پنهنجي دستاويزي فلم سولڊ سولز لاءِ بهترين اسڪرپٽ جو انعام حاصل ڪيو.

سيريڪ اپريموف جي فلم لِٽل برادر (بائوير) وچ ۽ اوڀر يورپ فلم فيسٽيول گو ايسٽ ۾ جرمن وفاقي پرڏيهي کاتي جو انعام حاصل ڪيو.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جي ميڊيا

مشهور قازق فلمي هدايتڪار تيمور بيڪمامبيتوف

قازقستان 2014ع ۾ رپورٽرز وٿ آئوٽ بارڊرز جي عالمي پريس آزادي انگ اکر ۾ 180 ملڪن مان 161هين نمبر تي هو. مارچ 2002ع جي وچ ڌاري هڪ عدالتي حڪم ۾، جنهن ۾ حڪومت مدعي هئي، ريسپبليڪا کي ٽن مهينن لاءِ ڇپائي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. حڪم کان بچڻ لاءِ اخبار کي ناٽ ديٽ ريسپبليڪا جهڙن ٻين نالن سان ڇاپيو ويو. 2014ع جي شروعات ۾ هڪ عدالت گهٽ اشاعت واري اساندي ٽائيمز اخبار جي ڇپائي بند ڪرڻ جو پڻ حڪم ڏنو ۽ چيو تہ اها ريسپبليڪا گروپ جو حصو هئي. هيومن رائيٽس واچ چيو: ”هي بي معنيٰ ڪيس ڏيکاري ٿو تہ قازق اختيارين تنقيدي ميڊيا کي خاموش ڪرڻ لاءِ ڪيتري حد تائين وڃڻ لاءِ تيار آهن.“ عوامي ميڊيا جي ضابطي ۽ هتڪ عزت، غلط معلومات ۽ نفرت انگيز تقرير خلاف قانون اظهار جي آزادي کي محدود ڪن ٿا.

آمريڪي پرڏيهي کاتي جي بيورو فار ڊيموڪريسي، هيومن رائيٽس اينڊ ليبر جي سهڪار سان آمريڪن بار ايسوسيئيشن رول آف لا انيشيئيٽو قازقستان جي صحافتي ادارن جي مدد لاءِ الماتي ۾ هڪ ميڊيا سپورٽ سينٽر کوليو.

خواجا احمد يساوي جو مقبرو

کاڌا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازق کاڌا

قومي کاڌن ۾ چوپائي مال جو گوشت، جهڙوڪ گهوڙي جو گوشت ۽ ڳئون جو گوشت، مختلف طريقن سان پچايو ويندو آهي ۽ عام طور روايتي مانيءَ جي شين جي وڏين قسمن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. مشروبات ۾ ڪاري چانهه شامل آهي، جيڪا اڪثر کير، سڪل ميون، جهڙوڪ سڪل خوبانين، ۽ ميون سان گڏ پيش ڪئي ويندي آهي. ڏاکڻين صوبن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري سائي چانهه پسند ڪن ٿا. کير مان ٺهيل روايتي مشروبات ۾ ايران، شوبات ۽ قوميز شامل آهن. روايتي قازق رات جي مانيءَ ۾ ميز تي مختلف قسم جا شروعاتي کاڌا رکيا ويندا آهن، جن کان پوءِ سوپ ۽ هڪ يا ٻه مکيه کاڌا، جهڙوڪ پلائو ۽ بيشبارماڪ، پيش ڪيا ويندا آهن. هو پنهنجو قومي مشروب قوميز پڻ پيئن ٿا، جيڪو خمير ٿيل گهوڙيءَ جي کير مان ٺهندو آهي.

ملڪ جي کاڌن جي ثقافت وچ ايشيا جي هن علائقي جي ماضيءَ واري خانه بدوش روايتن کي جاري رکي ٿي. هن خانه بدوش خوراڪ ۾ گوشت جو استعمال گهڻو آهي، ۽ قزاق کاڌن جي هڪ نمايان خاصيت گهوڙي جي گوشت تي خاص زور آهي.

راندين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان ۾ رانديون

آستانا ارينا جو اندريون ڏيک.

قازقستان اولمپڪ مقابلن ۾ لڳاتار سٺي ڪارڪردگي ڏيکاريندو رهيو آهي. ملڪ خاص طور باڪسنگ ۾ ڪامياب رهيو آهي. ان ڪري هن وچ ايشيائي ملڪ ۽ ان جي رانديگرن کي عالمي سطح تي وڌيڪ سڃاڻپ ملي آهي. دمتري ڪارپوف ۽ اولگا ريپاڪووا قازقستان جي نمايان رانديگرن مان آهن. دمتري ڪارپوف هڪ مشهور ڏهه مقابلي وارو رانديگر آهي، جنهن 2004ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين ۽ 2003ع ۽ 2007ع عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ ۾ ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. اولگا ريپاڪووا ٽرپل جمپ جي عورتن واري مقابلي جي ماهر رانديگرياڻي آهي، جنهن 2011ع عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ ۾ چاندي ۽ 2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين ۾ سون جو تمغو حاصل ڪيو. ميخائيل شايدوروف 2026ع جي سياري وارين اولمپڪ راندين ۾ مردن جي فگر اسڪيٽنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو. قازقستان جي شهر الماتي سياري وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني لاءِ ٻه ڀيرا درخواست ڏني: پهريون ڀيرو 2014ع لاءِ ۽ ٻيهر 2022ع لاءِ. آستانا ۽ الماتي گڏجي 2011ع ايشيائي سياري جون رانديون منعقد ڪيون.

قازقستان ۾ مشهور راندين ۾ فٽبال، باسڪيٽ بال، برفاني هاڪي، بينڊي ۽ باڪسنگ شامل آهن.

فٽبال قازقستان ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. قازقستان فٽبال فيڊريشن هن راند جو قومي انتظامي ادارو آهي. فيڊريشن مردن، عورتن ۽ فٽسال جي قومي ٽيمن کي منظم ڪري ٿي.

باريس ارينا، 2015ع

قازقستان جو سڀ کان مشهور باسڪيٽ بال رانديگر الجان جارموخاميدوف هو، جيڪو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سي ايس ڪي اي ماسڪو ۽ سوويت يونين جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم لاءِ کيڏيو. قازقستان جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم 1992ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ قائم ڪئي وئي. پنهنجي قيام کان وٺي اها براعظمي سطح تي مقابلي جوڳي رهي آهي. ان جي سڀ کان وڏي ڪاميابي 2002ع جي ايشيائي راندين ۾ هئي، جتي هن پنهنجي آخري ميچ ۾ فلپائن کي شڪست ڏئي ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو. سرڪاري ايشيائي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ، جنهن کي هاڻي فيبا ايشيا ڪپ چيو وڃي ٿو، ۾ قازقستان جي بهترين پوزيشن 2007ع ۾ چوٿون نمبر هئي.

قازقستان جي قومي بينڊي ٽيم دنيا جي بهترين ٽيمن مان هڪ آهي ۽ بينڊي عالمي چيمپيئن شپ ۾ ڪيترائي ڀيرا ڪانسي جو تمغو کٽي چڪي آهي، جنهن ۾ 2012ع وارو مقابلو پڻ شامل آهي، جڏهن قازقستان پنهنجي ملڪ ۾ ٽورنامينٽ جي ميزباني ڪئي. ٽيم ايشيائي سياري وارين راندين جي پهرين بينڊي ٽورنامينٽ پڻ کٽي. سوويت دور ۾ ڊائنامو الما-آتا سوويت يونين جي قومي چيمپيئن شپ 1977ع ۽ 1990ع ۾ ۽ يورپي ڪپ 1978ع ۾ کٽيو. ملڪ جي سترهن انتظامي ڀاڱن مان ڏهن ۾ بينڊي کيڏيو ۽ ترقي ڏني وڃي ٿي، جن ۾ چوڏهن علائقن مان اٺ ۽ انهن کان الڳ حيثيت رکندڙ ٽن شهرن مان ٻه شامل آهن. تنهن هوندي بہ، اورال جو اڪجائيق ملڪ جو واحد پيشاور ڪلب آهي.

نيڪولائي انٽروپوف

قازقستان جي قومي برفاني هاڪي ٽيم 1998ع ۽ 2006ع جي سياري وارين اولمپڪ راندين ۽ 2006ع مردن جي عالمي برفاني هاڪي چيمپيئن شپ ۾ برفاني هاڪي جا مقابلا کيڏيا. قازقستان هاڪي چيمپيئن شپ 1992ع کان منعقد ٿي رهي آهي. باريس آستانا قازقستان جي مکيه گهريلو پيشاور برفاني هاڪي ٽيم آهي، جيڪا 2008–09ع واري موسم تائين قازقستان جي قومي ليگ ۾ کيڏندي رهي، جنهن کان پوءِ ان کي ڪانٽينينٽل هاڪي ليگ ۾ منتقل ڪيو ويو. ساڳئي وقت قاززنڪ-ٽارپيڊو 1996ع کان ۽ ساريارڪا قاراگاندي 2012ع کان سپريم هاڪي ليگ ۾ کيڏي رهيا آهن. قازقستان جي نمايان برفاني هاڪي رانديگرن ۾ نيڪ انٽروپوف، ايوان ڪولشوف ۽ يوگيني نابوڪوف شامل آهن.

قازق باڪسر عام طور عالمي سطح تي مشهور آهن. گذريل ٽن اولمپڪ راندين ۾ سندن ڪارڪردگي بهترين مان هڪ قرار ڏني وئي ۽ ٽنهي راندين کي گڏ ڪري ڏسجي تہ ڪيوبا ۽ روس کان سواءِ ڪنهن بہ ملڪ کان وڌيڪ تمغا قازقستان حاصل ڪيا. 1996ع، 2004ع ۽ 2012ع ۾ ٽن قازقستاني باڪسرن، واسيلي جيروف 1996ع ۾، بختيار آرتائيف 2004ع ۾ ۽ سيريڪ ساپيئيف 2012ع ۾، پنهنجي فني مهارت سبب وال بارڪر ٽرافي حاصل ڪئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي بهترين باڪسر کي ڏني ويندي آهي. باڪسنگ ۾ قازقستان 2000ع جي سڊني گرمين وارين اولمپڪ راندين ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري. ٻن باڪسرن، بيڪزات ستارخانوف ۽ يرماخان ابراهيموف، سون جا تمغا حاصل ڪيا، جڏهن تہ بولات جوماديلوف ۽ مختارخان دلدابيکوف چاندي جا تمغا حاصل ڪيا. جامبيل ۾ ڄاول اولگ ماسڪائيف روس جي نمائندگي ڪندي 12 آگسٽ 2006ع تي هاشم رحمان کي ناڪ آئوٽ ڪرڻ کان پوءِ ڊبليو بي سي جو هيوي ويٽ عالمي چيمپيئن بڻيو. قازق باڪسر گينادي گولووڪن ڊبليو بي اي، ڊبليو بي سي، آءِ بي ايف ۽ آءِ بي او جو مڊل ويٽ چيمپيئن رهيو آهي. نتاشا راگوسينا، جيڪا روس جي نمائندگي ڪندي هئي پر قاراگاندي سان تعلق رکي ٿي، پنهنجي باڪسنگ ڪيريئر دوران عورتن جي سپر مڊل ويٽ جا ست مختلف عالمي خطاب ۽ هيوي ويٽ جا ٻه خطاب حاصل ڪيا. هوءَ عورتن جي ڊبليو بي اي سپر مڊل ويٽ چيمپيئن طور سڀ کان ڊگهي عرصي تائين رهڻ ۽ عورتن جي ڊبليو بي سي سپر مڊل ويٽ چيمپيئن طور سڀ کان ڊگهي عرصي تائين رهڻ جو رڪارڊ رکي ٿي.

قزاقستان ۾ نوروز

قزاقستان ۾ نوروز کي بهار جي اعتدال ۽ نئين سال جي شروعات طور ملهايو وڃي ٿو ۽ قزاقن وٽ هي ڏينهن نئين زندگي، خوشي ۽ برڪت جي علامت آهي. نوروز کان اڳ گهرن جي صفائي ڪئي وڃي ٿي ۽ ميڻ بتيون ٻاريون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ ته صاف گهر کي بيمارين ۽ بدقسمتين کان بچاءَ جي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. روايتي طور ڳوٺاڻيون ڇوڪريون گهوڙي جي گوشت مان اويقي آشار تيار ڪري پسنديده نوجوانن جي مهماني ڪنديون آهن، جڏهن ته نوجوان کين آئينو، ڦڻي ۽ عطر تحفي طور ڏيندا آهن. نوروز جي موقعي تي ماڻهو نوان ۽ اڇا ڪپڙا پائين ٿا، مائٽن سان ملاقاتون ڪن ٿا ۽ ست غذائي شين مان نوروز ڪوژه تيار ڪن ٿا، جيڪو سياري کي الوداع چوڻ جي علامت آهي؛ هن ڏينهن مينهن يا برف پوڻ کي پڻ نيڪ شگون سمجهيو وڃي ٿو. جشن دوران ڪوڪپار، قول توزاق، آودار يسپاق، قيزقوو ۽ آلتي باقان جهڙا روايتي مقابلا منعقد ٿين ٿا، جڏهن ته شام جو آيتيس نالي شعر ۽ شاعريءَ جو روايتي مقابلو ٿيندو آهي.

سرڪاري موڪلون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قازقستان جون سرڪاري موڪلون

يونيسڪو عالمي ورثي جا ماڳ

قازقستان جا ٽي ثقافتي ۽ ٻه قدرتي ماڳ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. ثقافتي ماڳ هي آهن:

• خواجا احمد يساوي جو مقبرو، 2003ع ۾ شامل ڪيو ويو
• تامگالي جي آثار قديمه واري منظرنامي اندر پٿريليون نقش نگاريون، 2004ع ۾ شامل ڪيون ويون
• ريشم جا رستا: چانگان–تيان شان لنگهه جو رستن وارو نيٽ ورڪ، 2014ع ۾ شامل ڪيو ويو

قدرتي ماڳ هي آهن:

• ساريارڪا – اتر قازقستان جون چراگاهون ۽ ڍنڍون، 2008ع ۾ شامل ڪيو ويو
• اولهه تيان شان، 2016ع ۾ شامل ڪيو ويو

گيلري

• 
  قزاقستان جي اتر-اولهه ۾ يورال ندي.
• 
  الماتي ۾ رائيمبيڪ ايونيو.
• 
  چارين ڪينين.
• 
  ڪوچرلا ڍنڍ.

• 
  آستانا جو اسٽيپ ميدان.
• 
  التائي جبل جو بيلوخا جبل.
• 
  التائي ۾ مارڪاڪول قدرتي ذخيري جي ٻيلي کاتي جا آفيسر.

پڻ ڏسو

• قازقستان جو خاڪو
• قازقستان جي شهرن جي فهرست
• اورورا منرلز گروپ

حوالا

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

پڻ ڏسو: وچ ايشيا جي تاريخ جي ڪتابيات

• Alexandrov, Mikhail (1999). Uneasy Alliance: Relations Between Russia and Kazakhstan in the Post-Soviet Era, 1992–1997. Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 0-313-30965-5.
• Cameron, Sarah. (2018) The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan (Cornell University Press, 2018) online review آرڪائيو ڪيا ويا 10 April 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Clammer, Paul; Kohn, Michael & Mayhew, Bradley (2004). Lonely Planet Guide: Central Asia. Oakland, CA: Lonely Planet. ISBN 1-86450-296-7.
• Cummings, Sally (2002). Kazakhstan: Power and the Elite. London: Tauris. ISBN 1-86064-854-1.
• Demko, Georg (1997). The Russian Colonization of Kazakhstane. New York: Routledge. ISBN 0-7007-0380-2.
• Fergus, Michael & Jandosova, Janar (2003). Kazakhstan: Coming of Age. London: Stacey International. ISBN 1-900988-61-5.
• George, Alexandra (2001). Journey into Kazakhstan: The True Face of the Nazarbayev Regime. Lanham: University Press of America. ISBN 0-7618-1964-9.
• Lee, Joo-Yup (April 2019). "The Kazakh Khanate". ۾ Ludden, David (مرتب). The Oxford Research Encyclopedia of Asian History. New York: Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.60. ISBN 978-0-19-027772-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2025-07-16 تي حاصل ڪيل.
• Martin, Virginia (2000). Law and Custom in the Steppe. Richmond, UK: Curzon. ISBN 0-7007-1405-7.
• Nahaylo, Bohdan and Victor Swoboda (1990). Soviet Disunion: A History of the Nationalities problem in the USSR.
• Nazarbayev, Nursultan (2001). Epicenter of Peace. Hollis, NH: Puritan Press. ISBN 1-884186-13-0.
• Nazpary, Jom (2002). Post-Soviet Chaos: Violence and Dispossession in Kazakhstana. London: Pluto Press. ISBN 0-7453-1503-8.
• Olcott, Martha Brill (2002). Kazakhstan: Unfulfilled Promise. Washington, DC: بروڪنگز انسٽيٽيوشن پريس. ISBN 0-87003-189-9.
• Rall, Ted (2006). Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East?. New York: NBM. ISBN 1-56163-454-9.
• Rashid, Ahmed. The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?
• Robbins, Christopher (2007). In Search of Kazakhstan: The Land That Disappeared. London: Profile Books. ISBN 978-1-86197-868-4.
• Smith, Graham, ed. (2017). The Nationalities Question in the Soviet Union (2nd ed.).
• Thubron, Colin (1994). The Lost Heart of Asia. New York: HarperCollins. ISBN 0-06-018226-1.

ٻاهريان ڳنڍڻا

عام

• ڪئسپين پائپ لائن تڪرار، ڊين پيٽر ڪروگ پرڏيهي معاملن جي ڊجيٽل آرڪائيوز مان
• ملڪ جو خاڪو آرڪائيو ڪيا ويا 1 June 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، بي بي سي نيوز مان.
• "Kazakhstan". The World Factbook (2026 ڇاپو). سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي.
• قازقستان آرڪائيو ڪيا ويا 4 June 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. بابت معلومات آمريڪي پرڏيهي کاتي مان
• پورٽلز ٽو دي ورلڊ، آمريڪا جي لائبريري آف ڪانگريس مان.
• قازقستان، يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز تي.
• جمهوريه قازقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت آرڪائيو ڪيا ويا 29 September 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• قازقستان بابت عالمي بئنڪ جا انگ اکر ۽ شماريات
• قازقستان انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آرڪائيو ڪيا ويا 22 February 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• قازقستان جي آزاديءَ جا 20 سال، دي اڪانومسٽ، 17 ڊسمبر 2011ع
• "ڍڪ کڄڻ" – قازقستان ۾ بدامني، دي اڪانومسٽ، 20 ڊسمبر 2011ع آرڪائيو ڪيا ويا 1 July 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• دي ريجن انيشيئيٽو (ٽي آر آءِ)
• وڪيميڊيا اٽلس آف Kazakhstan
• Geographic data related to قازقستان at OpenStreetMap
• ملڪ بابت حقيقتون آرڪائيو ڪيا ويا 1 January 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، قازقستان ڊسڪوري آرڪائيو ڪيا ويا 8 February 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. مان
• 2008ع انساني حقن جي رپورٽ: قازقستان. آمريڪي پرڏيهي کاتو؛ بيورو آف ڊيموڪريسي، هيومن رائيٽس اينڊ ليبر
• قازقستان لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون آرڪائيو ڪيا ويا 30 June 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، انٽرنيشنل فيوچرز مان.

حڪومت

• جمهوريه قازقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت آرڪائيو ڪيا ويا 29 September 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• جمهوريه قازقستان جي اي-گورنمينٽ آرڪائيو ڪيا ويا 26 January 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• قازقستان جي حڪومت آرڪائيو ڪيا ويا 21 September 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر

واپار

• عالمي بئنڪ جي قازقستان بابت مختصر واپاري شماريات آرڪائيو ڪيا ويا 23 October 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.