مواد ڏانھن هلو

زندگي

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

زندگي
Temporal range: 3770–0 Ma آرڪيئن – موجوده دور (ممڪن هيڊيئن ابتدا)
مرجاني پهاڙ تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون
سائنسي درجا بندي e
Unrecognized taxon (fix): زندگي
ڊومين، سپرگروپ ۽ ٻيا

ڌرتيءَ تي زندگي:

زندگي هڪ يا وڌيڪ خلين نالي ايڪن مان ٺهيل مادي جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان عمل جهڙوڪ خلوي اشارا ڏيڻ، هم حالتي، ميٽابولزم، خلوي واڌ، موافقت، محرڪن جو ردعمل ۽ توليد ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ موت جي حالت تائين پهچي ٿي. جاندار نظامن جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ خود منظم نظام. زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ کي وائرس وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو ميزبان خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها ڌرتي تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ مٽي ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي ماحولياتي نظام گڏجي حياتي گولو ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو انتهائي ماحول پسند جاندار رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو حياتياتي مجموعو چيو ويندو آهي.

زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. ايمپيڊوڪلس جي ماديت جهڙن نظرين موجب اها چئن ابدي عنصرن مان ٺهيل هئي، جڏهن ته ارسطو جي هيليومارفزم موجب جاندارن ۾ روح هوندا آهن ۽ اهي صورت ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. زندگيءَ جي ابتدا گهٽ ۾ گهٽ 3.5 ارب سال اڳ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي ناپيد نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني نوعن ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان پنڊپهڻن جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ ارسطو کان شروع ٿيون. جديد درجابندي جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ ڪارل لنيئس جي ٻٽي نالي واري طريقي سان ٿي.

جاندار حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم ڪيميائي عنصرن مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا وڏا ماليڪيول، پروٽين ۽ نيوڪليئڪ تيزاب، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور ڊي اين اي ۽ آر اين اي ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. خليو زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ پروڪيريوٽس (بيڪٽيريا ۽ آرڪيا) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا جاندار، خاص طور يوڪيريوٽس، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان گهڻ خلوي ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو. سائنسدان ۽ انجنيئر مصنوعي زندگي جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن.

وصفون

[سنواريو]

ڏکيائي

[سنواريو]

زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.[5][6][7] ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.[8][9][10] ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.[11][12] زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.[13] زندگيءَ جي قانوني وصفن تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.[14] زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.[15]

حياتياتي مجموعو ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،[16] جهڙوڪ ڪنهن ماحولياتي سرشتي يا حياتي علائقي ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.[17]

تشريحي

[سنواريو]

جاندار

جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ حياتيات ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:[7][18][19][20][21][22]

  1. هم حالتي: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ پگهر اچڻ.
  2. تنظيم: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ گهرڙن تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن.
  3. ميٽابولزم: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ (اينابولزم) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ (ڪيٽابولزم) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ توانائيءَ جي ضرورت هوندي آهي.
  4. واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي.
  5. موافقت: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي رهائشگاهه ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.[23][24][25]
  6. تحريڪن ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن هڪ گهرڙي واري جاندار جو سڪڙجڻ، گهڻ گهرڙي وارن جاندارن جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ (ضوئي رخيت) ۽ ڪيميائي رخيت.
  7. توليد: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان غير جنسي نموني يا ٻن والديني جاندارن مان جنسي نموني.

طبعيات

[سنواريو]

اينٽراپي ۽ زندگي

طبعيات جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ حرڪياتي حرارتي سرشتو آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.[26][27] حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.[28] ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو ڊاروني ارتقا مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف ناسا جي هڪ ڪميٽيءَ خلائي حياتيات جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران ڪارل سيگن جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.[29][30] تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.[29]

جاندار سرشتا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جاندار سرشتا

ٻيا محقق جاندار سرشتن جي نظريي وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون خود منظم ۽ خود تخليقي (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ اسٽورٽ ڪافمين جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ خودمختيار عامل يا اهڙو گهڻ-عاملي سرشتو آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.[31] وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.[32] جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني درجا بنديءَ واري تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.[33]

موت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو موت
حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي آفريقي مينهن، ماحولياتي سرشتي ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.

موت ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.[34][35] موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.[35] بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.[36] تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب روح لاءِ ڪنهن قسم جي آخرت يا پنر جنم، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي جيئرو ٿيڻ تي ايمان رکن ٿا.[37]

وائرس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وائرس
اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ ايڊينو وائرس

وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.[38][39] گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو جين ڪوڊ ڪندڙ نقل ساز سمجهيو ويندو آهي.[40] انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،[41] ڇاڪاڻ ته انهن ۾ جين هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،[42][43] ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس ميٽابولزم نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي زندگيءَ جي ابتدا جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ نامياتي ماليڪيولن مان ٿي هوندي.[44][45]

اڀياس جي تاريخ

[سنواريو]

ماديت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ماديت

زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. ايمپيڊوڪلس (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ چئن ابدي "عنصرن" يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.[46]

ڊيموڪريٽس (460 ق.م.) هڪ ايٽم پرست هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت روح (سائيڪي) جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.[47]

ان جي ابتڙ، افلاطون جو خيال هو ته دنيا کي دائمي صورتن منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.[48]

قديم يونان ۾ جنم وٺندڙ ميڪانيڪي ماديت کي فرانسيسي فلسفي ريني ڊيڪارٽ (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز جاندار مشينن جي درجا بند تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب موناڊالاجي (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."[49] هن خيال کي جوليان آفري ڊي لا ميٽري (1709–1750) پنهنجي ڪتاب L'Homme Machine ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.[50] 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر گهرڙي جي نظريي ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. چارلس ڊارون جو ارتقائي نظريو (1859) قدرتي چونڊ وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.[51] 20هين صديءَ جي شروعات ۾ اسٽيفان ليڊڪ (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب La biologie synthétique ۾ پيش ڪيا ويا هئا،[52] جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.[53]

هائلو مورفزم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هائلو مورفزم
ارسطو موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي روحن جي بناوت

هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي ارسطو (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو روح (يوناني سائيڪي، لاطيني اينيما) آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو نباتياتي روح، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ حيواني روح، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ عقلي روح، جيڪو شعور ۽ استدلال جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.[54] هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.[55]

هي بيان زندگيءَ جي غائي وضاحتن سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي ارتقائي تاريخ کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.[56]

خودبخود پيدائش

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خودبخود پيدائش

خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.[57]

خودبخود پيدائش جو نظريو ارسطو پيش ڪيو،[58] جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ لوئي پاسچر جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ فرانسيسڪو ريڊي، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.[59][60] خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.[61][62][63]

حياتي قوت پسندي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حياتي قوت پسندي

حياتي قوت پسندي اهو عقيدو آهي ته هڪ غير مادي حياتي اصول موجود آهي. هي نظريو جارج ارنسٽ شٽال (17هين صدي) سان شروع ٿيو ۽ 19هين صديءَ جي وچ تائين مقبول رهيو. هن نظريي آنري برگسان، فريڊرڪ نٽشي ۽ ولهيلم ڊلٿائي جهڙن فلسفين،[64] زاويئر بيشا جهڙن ايناٽامي دانن ۽ يوستس فان ليبگ جهڙن ڪيميا دانن کي متاثر ڪيو.[65] حياتي قوت پسنديءَ ۾ اهو خيال شامل هو ته نامياتي ۽ غير نامياتي مادي جي وچ ۾ هڪ بنيادي فرق آهي ۽ نامياتي مادو رڳو جاندارن مان حاصل ٿي سگهي ٿو. اهو خيال 1828ع ۾ غلط ثابت ٿيو، جڏهن فريڊرڪ وولر غير نامياتي مادن مان يوريا تيار ڪئي.[66] هن وولر ترڪيب کي جديد نامياتي ڪيميا جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو. اها تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته پهريون ڀيرو ڪنهن نامياتي مرڪب کي غير نامياتي ردعملن وسيلي تيار ڪيو ويو هو.[65]

1850ع واري ڏهاڪي دوران هرمن فان هيلمهولٽز، جنهن کان اڳ يوليس رابرٽ فان ميئر ان ڳالهه جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ثابت ڪيو ته عضلن جي حرڪت دوران ڪا به توانائي ضايع نٿي ٿئي؛ ان مان اهو ظاهر ٿيو ته عضلي کي حرڪت ڏيڻ لاءِ ڪنهن "حياتي قوت" جي ضرورت نه آهي.[67] انهن نتيجن سبب حياتي قوت پسنديءَ وارن نظرين ۾ سائنسي دلچسپي ختم ٿي وئي، خاص طور ايڊورڊ بوخنر جي ان مظاهري کان پوءِ ته الڪوحلي خميرڪاري خمير جي گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ به ٿي سگهي ٿي.[68] ان هوندي به، ڇدوسائنسي نظرين، جهڙوڪ هوميوپيٿي، ۾ اهو عقيدو اڃا موجود آهي، جيڪا بيمارين ۽ علالتن کي هڪ مفروضي حياتي قوت ۾ خلل جو نتيجو سمجهي ٿي.[69]

ترقي

[سنواريو]


زندگيءَ جي ابتدا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو غير حياتي پيدائش

ڌرتيءَ جي عمر لڳ ڀڳ 4.54 ارب سال آهي.[70] ڌرتيءَ تي زندگي گهٽ ۾ گهٽ 3.5 ارب سالن کان موجود آهي،[71][72][73][74] جڏهن ته زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا جسماني نشان 3.7 ارب سال پراڻا آهن.[75][76] ماليڪيولي گهڙين مان ڪيل اندازا، جيئن TimeTree عوامي ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن، زندگيءَ جي ابتدا کي لڳ ڀڳ 4 ارب سال اڳ رکن ٿا.[77] زندگيءَ جي ابتدا بابت مفروضا سادن نامياتي ماليڪيولن مان اڳ-خلوي زندگي، پروٽو سيلن ۽ ميٽابولزم وسيلي هڪ آفاقي آخري گڏيل ابن ڏاڏي جي ٺهڻ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.[78] 2016ع ۾ آخري آفاقي گڏيل ابن ڏاڏي جا 355 جين عارضي طور سڃاتا ويا.[79]

حياتي گولو زندگيءَ جي ابتدا کان پوءِ، گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 3.5 ارب سال اڳ، ترقي ڪري چڪو هو، اهڙو گمان ڪيو وڃي ٿو.[80] ڌرتيءَ تي زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت اولهه گرين لينڊ جي 3.7 ارب سال پراڻن ميٽا سڊيمينٽري پٿرن مان مليل حياتيائي اصل وارو گريفائٽ[75] ۽ اولهه آسٽريليا جي 3.48 ارب سال پراڻي ريتلي پٿر مان مليل جرثومي چٽائين جا پنڊپهڻ شامل آهن.[76] وڌيڪ تازو، 2015ع ۾، اولهه آسٽريليا جي 4.1 ارب سال پراڻن پٿرن ۾ "حياتيائي زندگيءَ جا آثار" مليا.[71] 2017ع ۾، ڪئناڊا جي ڪيوبيڪ ۾ نوووآگيٽڪ پٽي جي گرم آبي چشمن جي رسوبن ۾ مفروضاتي پنڊ ٿيل خرد جاندارن يا خرد پنڊپهڻن جي دريافت جو اعلان ڪيو ويو، جيڪي 4.28 ارب سال پراڻا هئا. اهو ڌرتيءَ تي زندگيءَ جو سڀ کان پراڻو رڪارڊ آهي، جيڪو 4.4 ارب سال اڳ سمنڊن جي ٺهڻ کان پوءِ "زندگيءَ جي لڳ ڀڳ فوري ظهور" ۽ ڌرتيءَ جي ٺهڻ 4.54 ارب سال اڳ کان گهڻو دير نه پوءِ زندگيءَ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[81]

ارتقا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارتقا

ارتقا حياتياتي آبادين جي وراثتي خاصيتن ۾ لڳاتار نسلن دوران ٿيندڙ تبديلي آهي. ان جي نتيجي ۾ نيون نوعون ظاهر ٿين ٿيون ۽ اڪثر پراڻيون نوعون ختم ٿي وڃن ٿيون.[82][83] ارتقا تڏهن ٿئي ٿي، جڏهن قدرتي چونڊ، جنهن ۾ جنسي چونڊ پڻ شامل آهي، ۽ جينيٽڪ ڊرفٽ جهڙا ارتقائي عمل جينياتي گوناگونيت تي اثرانداز ٿين ٿا، جنهن سان لڳاتار نسلن دوران ڪنهن آباديءَ ۾ ڪجهه خاصيتن جي شرح وڌي يا گهٽجي ٿي.[84] ارتقا جي عمل حياتيائي تنظيم جي هر سطح تي حياتيائي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي.[85][86]

پنڊپهڻ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پنڊپهڻ

پنڊپهڻ ڏورانهين ماضيءَ جي جاندارن جا محفوظ ٿيل باقيات يا نشان آهن. دريافت ٿيل ۽ اڻ دريافت ٿيل سڀني پنڊپهڻن جي مجموعي ۽ انهن جي رسوبي پٿر جي تهن (طبقن) ۾ ترتيب کي پنڊپهڻي رڪارڊ چيو ويندو آهي. ڪنهن محفوظ نموني کي تڏهن پنڊپهڻ چيو ويندو آهي، جڏهن اهو من ماني مقرر ڪيل 10,000 سال اڳ واري تاريخ کان پراڻو هجي.[87] تنهنڪري پنڊپهڻن جي عمر هولوسين عهد جي شروعات وارن سڀ کان تازن نمونن کان وٺي آرڪيئن ايون جي سڀ کان پراڻن، يعني 3.4 ارب سال پراڻن نمونن تائين پکڙيل آهي.[88][89]

ناپيدي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ناپيدي

ناپيدي اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ڪا نوع ختم ٿي وڃي ٿي.[90] ناپيديءَ جو لمحو ان نوع جي آخري فرد جي موت جو لمحو آهي. جيئن ته ڪنهن نوع جي امڪاني حد تمام وڏي ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري اهو لمحو طئي ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ۽ عام طور ظاهر غير موجودگيءَ جي هڪ عرصي کان پوءِ پٺتي نظر سان طئي ڪيو ويندو آهي. نوعون تڏهن ناپيد ٿين ٿيون، جڏهن اهي بدلجندڙ رهائشگاهه ۾ يا وڌيڪ طاقتور مقابلي آڏو وڌيڪ زنده رهڻ جي قابل نه رهن. جيڪي به نوعون ڪڏهن زنده رهيون آهن، انهن مان 99 سيڪڙو کان وڌيڪ هاڻي ناپيد ٿي چڪيون آهن.[91][92][93][94] اجتماعي ناپيديون نون جاندار گروهن کي گوناگون ٿيڻ جا موقعا ڏئي ارتقا کي تيز ڪري سگهن ٿيون.[95]

ماحولياتي حالتون

[سنواريو]
سائنوبيڪٽيريا ڊرامائي نموني بدلائي ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي صورتن جي بناوت کي، آڪسيجن برداشت نه ڪندڙ جاندارن کي لڳ ڀڳ ناپيد ڪرڻ وسيلي

ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي گوناگونيت جينياتي موقعن، ميٽابولڪ صلاحيت، ماحولياتي چئلينجن،[96] ۽ هم زيستي جي متحرڪ باهمي عمل جو نتيجو آهي.[97][98][99] پنهنجي وجود جي گهڻي عرصي دوران، ڌرتيءَ جي رهائش لائق ماحول تي خرد جاندارن جو غلبو رهيو آهي ۽ اهو انهن جي ميٽابولزم ۽ ارتقا جي اثر هيٺ رهيو آهي. انهن خرد حياتياتي سرگرمين جي نتيجي ۾، ڌرتيءَ جو طبعي-ڪيميائي ماحول ارضياتي وقت جي پيماني تي بدلجندو رهيو آهي، جنهن بعد ۾ پيدا ٿيندڙ حياتيءَ جي ارتقائي واٽ تي اثر وڌو آهي.[96] مثال طور، ضِيائي ترڪيب جي ضمني پيداوار طور سائنوبيڪٽيريا پاران سالماتي آڪسيجن جي خارج ٿيڻ ڌرتيءَ جي ماحول ۾ عالمي سطح جون تبديليون آنديون. جيئن ته ان وقت ڌرتيءَ تي موجود گهڻي ڀاڱي حياتيءَ لاءِ آڪسيجن زهريلي هئي، تنهنڪري ان نوان ارتقائي چئلينج پيدا ڪيا ۽ نيٺ ڌرتيءَ جي اهم حيواني ۽ نباتاتي نوعن جي ٺهڻ جو سبب بڻي. جاندارن ۽ سندن ماحول وچ ۾ اهو باهمي عمل حياتياتي سرشتن جي هڪ فطري خاصيت آهي.[96]

حياتي گولو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حياتي گولو
ڊائنوڪوڪس جيوٿرمالس، هڪ بيڪٽيريم جيڪو ارضياتي گرم چشمن ۽ سمنڊ جي اونهي زيرسطحي حصن ۾ وڌي ويجهي ٿو[100]

حياتي گولو سڀني ماحولياتي سرشتن جو عالمي مجموعو آهي. ان کي ڌرتيءَ تي حياتيءَ جو علائقو پڻ چئي سگهجي ٿو، جيڪو هڪ بند سرشتو آهي (شمسي ۽ ڪائناتي تابڪاري ۽ ڌرتيءَ جي اندروني حصي مان ايندڙ گرميءَ کان سواءِ) ۽ گهڻي ڀاڱي پاڻ ضابطو ڪندڙ آهي.[101] جاندار حياتي گولي جي هر حصي ۾ موجود آهن، جن ۾ مٽي، گرم چشما، زمين هيٺ گهٽ ۾ گهٽ 19 ڪلوميٽر (12 mi) جي اونهائيءَ تائين پٿرن جي اندر، سمنڊ جا سڀ کان اونها حصا ۽ فضا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 64 ڪلوميٽر (40 mi) جي اوچائيءَ تائين شامل آهن.[102][103][104] مثال طور، ايسپرگلس نائگر جا اسپور ميزواسفيئر ۾ 48 کان 77 ڪلوميٽر جي اوچائيءَ تي مليا آهن.[105] آزمائشي حالتن هيٺ، حياتياتي صورتن کي خلائي خال ۾ زنده رهندي ڏٺو ويو آهي.[106][107] حياتياتي صورتون اونهي ماريانا کاهي ۾،[108] آمريڪا جي اتر اولهه واري سامونڊي ڪناري کان پري 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) اونهي سمنڊ هيٺ، سامونڊي فرش کان 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) تائين هيٺ پٿرن جي اندر،[109][110] ۽ جاپان کان پري سامونڊي فرش کان 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) هيٺ وڌن ويجهن ٿيون.[111] 2014ع ۾، حياتياتي صورتون انٽارڪٽيڪا جي برف کان 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) هيٺ رهندي مليون.[112][113] بين الاقوامي سامونڊي دريافت پروگرام جي مهمن نانڪائي کاهي جي سبڊڪشن علائقي ۾ سامونڊي فرش کان 1.2 ڪلوميٽر هيٺ 120 °C گرمي پد واري رسوب ۾ هڪ گهرڙي حياتي دريافت ڪئي.[114] هڪ محقق موجب، ”توهان خرد جاندار هر هنڌ ڳولي سگهو ٿا—اهي حالتن سان انتهائي موافقت پذير آهن ۽ جتي به هجن، زنده رهي سگهن ٿا.“[109]

برداشت جي حد

[سنواريو]

ڪنهن ماحولياتي سرشتي جا غير فعال جزا اهي طبعي ۽ ڪيميائي عنصر آهن، جيڪي حياتيءَ لاءِ ضروري آهن—توانائي (سج جي روشني يا ڪيميائي توانائي)، پاڻي، گرمي، وايومنڊل، ڪشش ثقل، غذائي جزا ۽ بالابنفشي شمسي تابڪاريءَ کان تحفظ.[115] گهڻن ماحولياتي سرشتن ۾ حالتون ڏينهن دوران ۽ هڪ مند کان ٻي مند تائين بدلجنديون رهن ٿيون. انهن ماحولياتي سرشتن ۾ زنده رهڻ لاءِ، جاندارن کي حالتن جي هڪ حد برداشت ڪرڻ جي قابل هجڻ گهرجي، جنهن کي ”برداشت جي حد“ چيو ويندو آهي.[116] هن حد کان ٻاهر ”جسمانياتي دٻاءَ جا علائقا“ هوندا آهن، جتي زنده رهڻ ۽ نسل وڌائڻ ممڪن ته هوندو آهي، پر موزون نه هوندو آهي. انهن علائقن کان اڳتي ”عدم برداشت جا علائقا“ هوندا آهن، جتي ان جاندار جو زنده رهڻ ۽ نسل وڌائڻ ناممڪن يا انتهائي اڻ ٿيڻو هوندو آهي. برداشت جي وسيع حد رکندڙ جاندار، برداشت جي سوڙهي حد رکندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع علائقن ۾ پکڙيل هوندا آهن.[116]

انتهائي ماحول پسند جاندار

[سنواريو]

انتهائي ماحول پسند جاندار

ڊائنوڪوڪس ريڊيوڊورانس هڪ انتهائي ماحول پسند جاندار آهي، جيڪو سخت سردي، پاڻيءَ جي کوٽ، خلائي خال، تيزاب ۽ تابڪاريءَ جي انتهائي اثرن جي مزاحمت ڪري سگهي ٿو

زنده رهڻ لاءِ، ڪجهه خرد جاندار اهڙيءَ طرح ارتقا پذير ٿيا آهن جو اهي ڄمڻ، مڪمل خشڪ ٿيڻ، بک، تابڪاريءَ جي بلند سطحن ۽ ٻين طبعي يا ڪيميائي چئلينجن کي برداشت ڪري سگهن ٿا. اهي انتهائي ماحول پسند خرد جاندار اهڙين حالتن کي ڊگهي عرصي تائين برداشت ڪري زنده رهي سگهن ٿا.[96][117] اهي توانائيءَ جي غير معمولي ذريعن مان فائدو وٺڻ ۾ خاص مهارت رکن ٿا. اهڙن انتهائي ماحولن ۾ خرد حياتياتي برادرين جي ساخت ۽ ميٽابولڪ گوناگونيت جي تشريح ۽ اڀياس جاري آهي.[118]

درجابندي

[سنواريو]

سانچو:مک

اولهه جي قديم دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطو جي حياتيات

جاندارن جي پهرين درجابندي يوناني فلسفي ارسطو (384–322 ق.م.) ڪئي، جنهن جاندارن کي سندن حرڪت ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ٻوٽن يا حيوانن ۾ ورهايو. هن رت وارن حيوانن کي رت کان سواءِ حيوانن کان ڌار ڪيو، جنهن کي ترتيبوار ڪرنگهي وارن ۽ اڪرنگهي جانورن جي تصورن سان ڀيٽي سگهجي ٿو، ۽ رت وارن حيوانن کي پنج گروهن ۾ ورهايو: زنده ٻچا ڄڻيندڙ چوپايا (ٿڻائتا جانور)، بيضا ڏيندڙ چوپايا (رڙهندڙ جانور ۽ ٻه-ماحوليا جانور)، پکي، مڇيون ۽ وهيل. رت کان سواءِ حيوانن کي پنج گروهن ۾ ورهايو ويو: سيفالوپوڊ، ڪرستيشيا، جيت، جن ۾ ڪوريئڙا، وڇون ۽ سينٽيپيڊ پڻ شامل هئا، کوپڙي وارا جانور، جهڙوڪ گهڻا مولسڪ ۽ ايڪائنوڊرم، ۽ زووفائٽ، يعني اهڙا حيوان جيڪي ٻوٽن جهڙا لڳندا هئا. هي نظريو هزار سال کان وڌيڪ عرصي تائين غالب رهيو.[119]

اوڀر جو فلسفو

[سنواريو]

قديم هندستاني طب ۾، سشرتا سمهتا، جنهن کي روايتي طور ڇهين صدي ق.م. جي لڳ ڀڳ جو متن سمجهيو وڃي ٿو، زهرن، ۽ ان جي توسيع طور مادن کي، ستهاورا، يعني "غير متحرڪ"، جيڪي ٻوٽن يا معدنيات مان نڪتل هئا، ۽ جنگما، يعني "متحرڪ" يا جاندار، جيڪي حيواني اصل جا هئا، ۾ ورهايو.[120] متن ۾ نباتاتي بادشاهت کي وڌيڪ قسمن ۾ ورهايو ويو، جهڙوڪ ورڪشا، يعني ميوا ۽ گل ڏيندڙ وڻ، ۽ ويروڌا، يعني چڙهندڙ ٻوٽا ۽ ٻوٽا نما جهاڙيون.[121] ان جي ساٿي متن چرڪ سمهتا ۾ پڻ ستهاورا، جنگما ۽ مصنوعي، يعني سميگوجا، قسمن واري هڪ ملندڙ ٽي-رخِي ورهاست استعمال ڪئي وئي.[122]

قديم چين ۾، اريا، جيڪو محفوظ ٿيل سڀ کان پراڻو چيني لغت آهي ۽ ممڪن آهي ته چن يا شروعاتي هان گهراڻي دوران، ژو گهراڻي تائين ويندڙ مواد مان گڏ ڪيو ويو هجي، پنهنجن داخلائن کي 19 معنوي قسمن ۾ منظم ڪري ٿو، جن ۾ گاهه، وڻ، جيت، مڇيون، پکي ۽ جانور بابت الڳ ڀاڱا شامل آهن.[123] بعد وارن چيني مٽيريا ميڊيڪا ڪمن، جيڪي لي شيزن جي بينڪائو گانگمو (1578) ۾ پنهنجي ڪمال تي پهتا، مادن کي طبي استعمال جي بنياد تي نباتاتي ۽ حيواني قسمن ۾ منظم ڪيو.[124]

لنيئن

[سنواريو]

1740ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، ڪارل لنيئس نوعن جي درجابندي لاءِ پنهنجو ٻٽي نالي وارو طريقو متعارف ڪرايو. لنيئس غير ضروري بلاغت ختم ڪري، نوان تشريحي اصطلاح متعارف ڪرائي ۽ انهن جي معنيٰ کي صحيح نموني بيان ڪري، اڳ ۾ استعمال ٿيندڙ گهڻ-لفظي نالن جي بناوت کي بهتر ۽ انهن جي ڊيگهه کي گهٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[125]

فنگسن کي اصل ۾ ٻوٽن طور ورتو ويندو هو. ٿوري عرصي لاءِ لنيئس انهن کي حيواني بادشاهت ۾ ورميز ٽيڪسن ۾ رکيو، پر پوءِ وري انهن کي ٻوٽن واري بادشاهت ۾ واپس رکيائين. هربرٽ ڪوپلينڊ فنگسن کي پنهنجي پروٽوڪٽسٽا ۾ درجي بندي ڪيو، جتي هن انهن کي هڪ-گهرڙي جاندارن سان شامل ڪيو؛ اهڙي طرح هن مسئلي کان جزوي طور بچاءُ ڪيو، پر سندن خاص حيثيت کي پڻ تسليم ڪيو. اهو مسئلو نيٺ وائٽيڪر حل ڪيو، جڏهن هن پنهنجي پنج-بادشاهتي سرشتي ۾ فنگسن کي پنهنجو الڳ بادشاهت ڏنو. ارتقائي تاريخ ڏيکاري ٿي ته فنگس ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ حيوانن سان وڌيڪ ويجهي لاڳاپيل آهن.[126]

جيئن خوردبيني ۾ اڳڀرائي گهرڙن ۽ خرد جاندارن جي تفصيلي اڀياس کي ممڪن بڻايو، تيئن حياتيءَ جا نوان گروهه ظاهر ٿيا ۽ گهرڙي حياتيات ۽ خرد حياتيات جا شعبا پيدا ٿيا. انهن نون جاندارن کي شروعات ۾ الڳ الڳ، پروٽوزوا کي حيوانن طور ۽ پروٽوفائيٽا/ٿيلو فائيٽا کي ٻوٽن طور بيان ڪيو ويو، پر ارنسٽ هيڪل انهن کي پروٽسٽا بادشاهت ۾ گڏ ڪيو؛ پوءِ پروڪيريوٽن کي مونيرا بادشاهت ۾ الڳ ڪيو ويو، جيڪا نيٺ ٻن الڳ گروهن، بيڪٽيريا ۽ آرڪيا، ۾ ورهائجي وئي. ان مان ڇهه-بادشاهتي سرشتو ۽ نيٺ موجوده ٽي-ڊومين سرشتو وجود ۾ آيو، جيڪو ارتقائي لاڳاپن تي ٻڌل آهي. تنهن هوندي به، يوڪيريوٽس، خاص طور پروٽسٽن، جي درجابندي اڃا به تڪراري آهي.[127]

جيئن خرد حياتيات ترقي ڪئي، تيئن غير خلوي وائرس دريافت ٿيا. انهن کي جاندار سمجهڻ يا نه سمجهڻ بحث جو موضوع رهيو آهي؛ وائرسن ۾ زندگيءَ جون خاصيتون، جهڙوڪ گهرڙي جون جھليون، ميٽابولزم ۽ وڌڻ يا پنهنجي ماحول ڏانهن ردعمل ڏيڻ جي صلاحيت، موجود نه هونديون آهن. وائرسن کي سندن جينياتيات جي بنياد تي "نوعن" ۾ ورهايو ويو آهي، پر اهڙي درجابندي جا ڪيترائي پهلو اڃا به تڪراري آهن.[128]

اصل لنيئن سرشتي ۾ ڪيترائي ڀيرا ترميم ڪئي وئي آهي، مثال طور هيٺين ريت:

لينيئس
1735[129]		 هيڪل
1866[130]		 چيٽن
1925[131]		 ڪوپلينڊ
1938[132]		 وٽيڪر
1969[133]		 ووز ۽ ٻيا
1990[134]		 ڪيوليئر-سمٿ
1998،[135] 2015[136]
2 بادشاهتون 3 بادشاهتون 2 ايمپائر 4 بادشاهتون 5 بادشاهتون 3 ڊومين 2 ايمپائر،
6/7 بادشاهتون
(درجه بندي نه ڪيل) پروٽسٽا پروڪيريوٽا مونيرا مونيرا بيڪٽيريا بيڪٽيريا
آرڪيا آرڪيا (2015)
يوڪيريوٽا پروٽوڪٽسٽا پروٽسٽا يوڪيريا پروٽوزوا*
ڪرومسٽا*
ويجيٽيبيليا پلانٽي پلانٽي پلانٽي پلانٽي
فنجاءِ فنجاءِ
اينيميليا اينيميليا اينيميليا اينيميليا اينيميليا *ڪلئڊ نه آهي.

يوڪيريوٽن کي ٿورين بادشاهتن ۾ منظم ڪرڻ جي ڪوشش کي چئلينج ڪيو ويو آهي. پروٽوزوا ڪو ڪليڊ يا فطري گروهه نٿا ٺاهين،[137] ۽ نه ئي ڪرومسٽا (ڪرومالويولاٽا) اهڙو گروهه ٺاهين ٿا.[138]

ميٽاجينومڪ

[سنواريو]

گهڻن مڪمل جينومن جي ترتيب پڙهڻ جي صلاحيت حياتياتدانن کي سڄي حياتيءَ جي وڻ جي نسلي تاريخ بابت ميٽاجينومڪ نقطه نظر اختيار ڪرڻ جي قابل بڻايو آهي. ان سان اهو احساس پيدا ٿيو آهي ته جاندار شين جي اڪثريت بيڪٽيريا آهي، ۽ سڀني جو هڪ گڏيل اصل آهي.[134][139]

بناوت

[سنواريو]

ڪيميائي عنصر

[سنواريو]

حياتياتي ڪم لاءِ زندگيءَ جي سڀني صورتن کي ڪجهه بنيادي ڪيميائي عنصرن جي ضرورت هوندي آهي. انهن ۾ ڪاربان، هائيڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ گندرف شامل آهن، جيڪي سڀني جاندارن لاءِ بنيادي وڏا غذائي جزا آهن.[140] گڏجي اهي نيوڪليئڪ تيزاب، پروٽين ۽ لپڊ ٺاهين ٿا، جيڪي جاندار مادي جو وڏو حصو آهن. انهن ڇهن عنصرن مان پنج ڊي اين اي جا ڪيميائي جزا ٺاهين ٿا؛ رڳو گندرف ان ۾ شامل نه آهي. گندرف امينو تيزابن سسٽئين ۽ ميٿيونين جو جزو آهي. جاندارن ۾ انهن عنصرن مان سڀ کان گهڻو ڪاربان هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا مستحڪم هم ويلنسي بند ٺاهڻ جي خاصيت آهي. اها خاصيت ڪاربان تي ٻڌل، يعني نامياتي، ماليڪيولن کي اهڙيون بي شمار ڪيميائي ترتيبون ٺاهڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيڪي نامياتي ڪيميا ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.[141] حياتيائي ڪيميا جا متبادل مفروضاتي قسم به پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي انهن مان هڪ يا وڌيڪ عنصر ختم ڪن ٿا، ڪنهن عنصر کي فهرست کان ٻاهر ڪنهن ٻئي عنصر سان بدلائين ٿا، يا گهربل ڪراليتن يا ٻين ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪن ٿا.[142][143]

ڊي اين اي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڊي اين اي

ڊي آڪسي رائبو نيوڪليئڪ ايسڊ يا ڊي اين اي هڪ ماليڪيول آهي، جيڪو سڀني ڄاتل جاندارن ۽ ڪيترن وائرسن جي واڌ، ترقي، ڪم ۽ توليد ۾ استعمال ٿيندڙ گهڻيون جينياتي هدايتون کڻي ٿو. ڊي اين اي ۽ آر اين اي نيوڪليئڪ تيزاب آهن؛ پروٽينن ۽ پيچيده ڪاربوهائيڊريٽن سان گڏ، اهي وڏن ماليڪيولن جا ٽي اهم قسم آهن، جيڪي زندگيءَ جي سڀني ڄاتل صورتن لاءِ ضروري آهن. گهڻا ڊي اين اي ماليڪيول ٻن حياتيائي پوليمر ڌاڳن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي هڪ ٻئي چوڌاري ويڙهجي ٻٽي پيچ ٺاهين ٿا. ڊي اين اي جا ٻه ڌاڳا پولي نيوڪليوٽائڊ سڏجن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي سادن ايڪن، يعني نيوڪليوٽائڊن، مان ٺهيل هوندا آهن. هر نيوڪليوٽائڊ ۾ نائٽروجن رکندڙ نيوڪليو بيس، يعني سائٽوسين (C)، گوانين (G)، ايڊينين (A)، يا ٿائيمين (T)، سان گڏ کنڊ ڊي آڪسي رائبوز ۽ هڪ فاسفيٽ گروپ شامل هوندا آهن.[144]

نيوڪليوٽائڊ هڪ زنجير ۾ هڪ ٻئي سان، هڪ نيوڪليوٽائڊ جي کنڊ ۽ ايندڙ نيوڪليوٽائڊ جي فاسفيٽ وچ ۾ هم ويلنسي بندن وسيلي ڳنڍجن ٿا، جنهن سان بدلجندڙ کنڊ-فاسفيٽ پٺي ٺهي ٿي. بنيادي جوڙن جي قاعدن موجب (A سان T، ۽ C سان G)، هائيڊروجن بند ٻن الڳ پولي نيوڪليوٽائڊ ڌاڳن جي نائٽروجني بنيادن کي ڳنڍي ٻه ڌاڳي وارو ڊي اين اي ٺاهين ٿا. هن جي اهم خاصيت اها آهي ته هر ڌاڳي ۾ ٻئي ڌاڳي کي ٻيهر ٺاهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي، جنهن سان توليد ۽ گهرڙي جي ورهاست دوران معلومات محفوظ رهي ٿي.[145] گهرڙن اندر ڊي اين اي ڊگهن ڍانچن ۾ منظم هوندو آهي، جن کي ڪروموسوم چيو ويندو آهي. گهرڙي ورهاست دوران اهي ڪروموسوم ڊي اين اي نقل سازي جي عمل ۾ ٻيڻا ٿين ٿا ۽ هر گهرڙي کي پنهنجي ڪروموسومن جو مڪمل سيٽ ملي ٿو. يوڪيريوٽس پنهنجو گهڻو ڊي اين اي گهرڙي مرڪز اندر محفوظ ڪن ٿا.[146]

گهرڙا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گهرڙو (حياتيات)

گهرڙا هر جاندار شيءِ جي بناوت جا بنيادي ايڪا آهن ۽ سڀ گهرڙا اڳ موجود گهرڙن مان ورهاست وسيلي پيدا ٿين ٿا.[147][148] گهرڙي جو نظريو هينري ڊيوٽروشي، ٿيئڊور شوان، رڊولف ورخو ۽ ٻين پاران 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ترتيب ڏنو ويو ۽ پوءِ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.[149] ڪنهن جاندار جي سرگرمي سندس گهرڙن جي مجموعي سرگرميءَ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ توانائيءَ جو وهڪرو گهرڙن اندر ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندو آهي. گهرڙن ۾ وراثتي معلومات موجود هوندي آهي، جيڪا گهرڙي جي ورهاست دوران جينياتي ڪوڊ طور اڳتي منتقل ٿيندي آهي.[150]

گهرڙن جا ٻه بنيادي قسم آهن، جيڪي انهن جي ارتقائي اصل کي ظاهر ڪن ٿا. پروڪيريوٽ گهرڙن ۾ مرڪز ۽ ٻيا جھليءَ سان بند عضيوچا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ انهن وٽ گول ڊي اين اي ۽ رائبوسوم هوندا آهن. بيڪٽيريا ۽ آرڪيا پروڪيريوٽن جا ٻه ڊومين آهن. ٻيو بنيادي قسم يوڪيريوٽ گهرڙو آهي، جنهن ۾ مرڪزي جھلي سان بند الڳ مرڪز ۽ جھليءَ سان بند عضيوچا هوندا آهن، جن ۾ مائٽوڪانڊريا، ڪلوروپلاسٽ، لائسوسوم، کُرو ۽ هموار اينڊوپلازمڪ ريٽيڪيولم ۽ ويڪيول شامل آهن. ان کان سواءِ، انهن جو ڊي اين اي ڪروموسومن ۾ منظم هوندو آهي. وڏن پيچيده جاندارن جون سڀ نوعون يوڪيريوٽ آهن، جن ۾ حيوان، ٻوٽا ۽ فنگس شامل آهن، جيتوڻيڪ پروٽسٽ خرد جاندارن ۾ وڏي گوناگونيت موجود آهي.[151] روايتي نمونو اهو آهي ته يوڪيريوٽس پروڪيريوٽن مان ارتقا پذير ٿيا، ۽ يوڪيريوٽن جا اهم عضيوچا بيڪٽيريا ۽ ابتدائي يوڪيريوٽ گهرڙي وچ ۾ اندرهمزيستي وسيلي ٺهيا.[152]

گهرڙي حياتيات جا ماليڪيولي ميڪانيزم پروٽينن تي ٻڌل آهن. انهن مان گهڻيون رائبوسومن ۾ اينزائيم جي مدد سان ٿيندڙ عمل، جنهن کي پروٽين حياتياتي ترڪيب چيو ويندو آهي، وسيلي ٺهن ٿيون. امينو تيزابن جي هڪ ترتيب گهرڙي جي نيوڪليئڪ تيزاب جي جين اظهار جي بنياد تي گڏجي ۽ ڳنڍجي ٿي.[153] يوڪيريوٽ گهرڙن ۾، اهي پروٽين پوءِ پنهنجي منزل ڏانهن موڪلڻ جي تياريءَ لاءِ گولجي اوزار وسيلي منتقل ۽ عمل هيٺ آڻي سگهجن ٿا.[154]

گهرڙا گهرڙي ورهاست جي عمل وسيلي توليد ڪن ٿا، جنهن ۾ والديني گهرڙو ٻن يا وڌيڪ ڌيءُ گهرڙن ۾ ورهائجي ٿو. پروڪيريوٽن ۾ گهرڙي ورهاست فشن وسيلي ٿئي ٿي، جنهن ۾ ڊي اين اي جي نقل ٺهي ٿي، پوءِ ٻه ڪاپيون گهرڙي جي جھليءَ جي حصن سان ڳنڍجن ٿيون. يوڪيريوٽن ۾ وڌيڪ پيچيده مائٽوسس جو عمل ٿيندو آهي. بهرحال نتيجو ساڳيو آهي؛ ٺهندڙ گهرڙي ڪاپيون هڪ ٻئي ۽ اصل گهرڙي جهڙيون هونديون آهن، سواءِ ميوٽيشنن جي، ۽ ٻئي انٽرفيز واري عرصي کان پوءِ وڌيڪ ورهاست جي قابل هونديون آهن.[155] گهڻ-گهرڙي ٻوٽن، حيوانن ۽ فنگسن جون گهڻيون نوعون، ۽ ڪيترائي پروٽسٽ جنسي توليد جي قابل هوندا آهن. جنسي توليد، جنهن ۾ ميوسس وارو عمل شامل آهي، يوڪيريوٽن جي ارتقا ۾ تمام شروعاتي وقت ۾ پيدا ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.[156][157]

گهڻ-گهرڙي بناوت

[سنواريو]

گهڻ-گهرڙي جاندار شايد پهريون ڀيرو هڪجهڙن گهرڙن جي نوآبادين جي ٺهڻ وسيلي ارتقا پذير ٿيا. اهي گهرڙا گهرڙي چنبڙڻ وسيلي گروهي جاندار ٺاهي سگهن ٿا. ڪنهن نوآبادي جا انفرادي ميمبر پنهنجي سر زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته حقيقي گهڻ-گهرڙي جاندار جا ميمبر خاص ڪم لاءِ مخصوص ٿي ويا آهن، جنهن ڪري اهي بقا لاءِ باقي جاندار تي دارومدار رکن ٿا. اهڙا جاندار ڪلوني طور يا هڪ ئي جرمي گهرڙي مان ٺهن ٿا، جيڪو بالغ جاندار ٺاهيندڙ مختلف خاص گهرڙن کي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو. هي خصوصيت گهڻ-گهرڙي جاندارن کي هڪ-گهرڙي جاندارن جي ڀيٽ ۾ وسيلن کي وڌيڪ ڪارائتي نموني استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.[158] لڳ ڀڳ 800 ملين سال اڳ، هڪ ماليڪيول، يعني اينزائيم GK-PID، ۾ هڪ معمولي جيني تبديلي جاندارن کي هڪ-گهرڙي حالت مان گهڻن گهرڙن واري حالت ڏانهن وڃڻ جي اجازت ڏئي سگهي ٿي.[159]

گهرڙن پنهنجي ننڍڙي ماحول کي محسوس ڪرڻ ۽ ان ڏانهن ردعمل ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا آهن، جنهن سان انهن جي موافقت جي صلاحيت وڌي ٿي. گهرڙي اشارا گهرڙي سرگرمين کي هم آهنگ ڪن ٿا، ۽ اهڙيءَ طرح گهڻ-گهرڙي جاندارن جي بنيادي ڪمن کي ضابطو ڪن ٿا. گهرڙن وچ ۾ اشارا سڌي گهرڙي رابطي وسيلي، يعني جوڪسٽاڪرين اشارو ڏيڻ، يا اڻ سڌيءَ طرح عاملن جي ڏي وٺ وسيلي، جيئن اندروني رطوبتي نظام ۾، ٿي سگهن ٿا. وڌيڪ پيچيده جاندارن ۾ سرگرمين جي هم آهنگي هڪ خاص اعصابي نظام وسيلي ٿي سگهي ٿي.[160]

ڪائنات ۾

[سنواريو]

جيتوڻيڪ زندگي رڳو ڌرتيءَ تي تصديق ٿيل آهي، پر ڪيترن جو خيال آهي ته ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي رڳو ممڪن ئي نه، پر امڪاني يا اڻٽر آهي،[161][162] جنهن سان رڳو طبعي ڪوني علم بدران حياتيائي طبعياتي ڪوني علم وجود ۾ اچي سگهي ٿو.[163] شمسي نظام ۽ ٻين سياروي نظامن ۾ ٻين سيارن ۽ چنڊن کي ان ثبوت لاءِ پرکيو پيو وڃي ته ڇا انهن ڪڏهن سادي زندگيءَ کي سهارو ڏنو هو، ۽ سيٽي جهڙا منصوبا ممڪن ڌارين تهذيبن مان ايندڙ ريڊيو نشريات کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. شمسي نظام اندر ٻيا هنڌ، جتي خرد حياتي موجود ٿي سگهي ٿي، انهن ۾ مريخ جي زيرسطح، زهره جو مٿيون وايومنڊل،[164] ۽ ديو قامت سيارن جي ڪجهه چنڊن جا زيرسطحي سمنڊ شامل آهن.[165][166]

ڌرتيءَ تي زندگيءَ جي سخت جاني ۽ گهڻ رخائپ جي تحقيق،[117] ۽ انهن ماليڪيولي سرشتن جي سمجهه، جن کي ڪجهه جاندار انتهائي حالتن ۾ زنده رهڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگيءَ جي ڳولا لاءِ اهم آهي.[96] مثال طور، لائڪن مصنوعي مريخي ماحول ۾ هڪ مهينو زنده رهي سگهي ٿو.[167][168]

شمسي نظام کان ٻاهر، ڪنهن ٻئي مکيه سلسلي واري تاري جي چوڌاري اهو علائقو، جيڪو ڌرتيءَ جهڙي سياري تي ڌرتيءَ جهڙي زندگيءَ کي سهارو ڏئي سگهي، رهائش لائق علائقو سڏجي ٿو. هن علائقي جا اندروني ۽ ٻاهريان اڌ قطر تاري جي روشنيءَ سان گڏ بدلجن ٿا، ۽ اهو وقتي عرصو به بدلجي ٿو، جنهن دوران اهو علائقو برقرار رهي ٿو. سج کان وڌيڪ وڏي ماس وارن تارن جو رهائش لائق علائقو وڏو هوندو آهي، پر اهي ستارن جي ارتقا جي سج جهڙي "مکيه سلسلي" تي گهٽ عرصو رهندا آهن. ننڍن ڳاڙهن بونن ۾ ان جي ابتڙ مسئلو هوندو آهي؛ انهن جو رهائش لائق علائقو ننڍو هوندو آهي، جيڪو وڌيڪ مقناطيسي سرگرميءَ ۽ ويجهن مدارن سبب مدي لاڪنگ جي اثرن هيٺ هوندو آهي. تنهنڪري سج جهڙن وچولي ماس وارن تارن وٽ ڌرتيءَ جهڙي زندگيءَ جي ترقيءَ جو امڪان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.[169]

ڪنهن تاري جو ڪهڪشان اندر هنڌ به زندگيءَ جي ٺهڻ جي امڪان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. اهڙن علائقن جا تارا، جتي سيارا ٺاهڻ وارن ڳرن عنصرن جي گهڻي مقدار هجي ۽ امڪاني طور رهائشگاهه کي نقصان پهچائيندڙ سپرنووا واقعن جي شرح گهٽ هجي، اتي پيچيده زندگيءَ وارن سيارن جي موجودگيءَ جو امڪان وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.[170] ڊريڪ مساوات جا متغير انهن سياروي نظامن جي حالتن تي بحث لاءِ استعمال ٿين ٿا، جتي تهذيب جي موجودگيءَ جو امڪان سڀ کان وڌيڪ هجي، جيتوڻيڪ غير يقينيت جون حدون تمام وسيع آهن.[171] ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگيءَ جي ثبوتن جي رپورٽنگ لاءِ "زندگيءَ جي سڃاڻپ بابت اعتماد" وارو پيمانو (CoLD) پڻ تجويز ڪيو ويو آهي.[172][173]

مصنوعي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو مصنوعي زندگي ۽ مصنوعي حياتيات

مصنوعي زندگي، زندگيءَ جي ڪنهن به پهلوءَ جي تخليق آهي، جهڙوڪ ڪمپيوٽرن، روبوٽيات يا حياتيائي ڪيميا وسيلي.[174] مصنوعي حياتيات حياتيائي ٽيڪنالاجي جو هڪ نئون شعبو آهي، جيڪو سائنس ۽ حياتيائي انجنيئرنگ کي گڏ ڪري ٿو. ان جو عام مقصد اهڙن نون حياتياتي ڪمن ۽ سرشتن جي جوڙجڪ ۽ تعمير آهي، جيڪي فطرت ۾ موجود نه آهن. مصنوعي حياتيات حياتياتي ٽيڪنالاجي جي وسيع نئين تعريف ۽ واڌ کي شامل ڪري ٿي، جنهن جا آخري مقصد اهڙا انجنيئر ڪيل حياتياتي سرشتا ٺاهڻ ۽ جوڙڻ آهن، جيڪي ڄاڻ کي پروسيس ڪن، ڪيميائي مادن ۾ تبديلي آڻين، مواد ۽ بناوتون ٺاهين، توانائي پيدا ڪن، خوراڪ فراهم ڪن، ۽ انساني صحت ۽ ماحول کي برقرار رکن ۽ بهتر ڪن.[175]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا ۽ حاشيا

[سنواريو]
  1. ↑ "New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life". Molecular Biology and Evolution 36 (4): 757–765. April 2019. doi:10.1093/molbev/msz012. PMID 30668767.
  2. ↑ Yazaki, Euki; Yabuki, Akinori; Imaizumi, Ayaka; Kume, Keitaro; Hashimoto, Tetsuo; Inagaki, Yuji (2022). "The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris". Open Biology 12 (4). doi:10.1098/rsob.210376. PMID 35414259.
  3. ↑ Torruella, Guifré; Galindo, Luis Javier; Moreira, David; López-García, Purificación (2025). "Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life". Current Biology 35 (1): 198–207.e4. doi:10.1016/j.cub.2024.10.075. Bibcode: 2025CBio...35..198T.
  4. ↑ International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee (May 2020). "The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks". Nature Microbiology 5 (5): 668–674. doi:10.1038/s41564-020-0709-x. PMID 32341570.
  5. ↑ Tsokolov, Serhiy A. (May 2009). "Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations". Astrobiology 9 (4): 401–412. doi:10.1089/ast.2007.0201. PMID 19519215. Bibcode: 2009AsBio...9..401T.
  6. ↑ Emmeche, Claus (1997). "Defining Life, Explaining Emergence". نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ. اصل نسخو مان 14 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 McKay, Chris P. (14 September 2004). "What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds?". PLOS Biology 2 (9): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMID 15367939.
  8. ↑ Mautner, Michael N. (1997). "Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds". جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي 50: 93–102. Bibcode: 1997JBIS...50...93M. http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2 November 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  9. ↑ Mautner, Michael N. (2000). Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future (PDF). Michael Mautner. ISBN 978-0-476-00330-9. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2 November 2012 تي محفوظ ڪيل.
  10. ↑ McKay, Chris (18 September 2014). "What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question". Astrobiology Magazine.
  11. ↑ Nealson, K.H.; Conrad, P.G. (December 1999). "Life: past, present and future". فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي 354 (1392): 1923–1939. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMID 10670014. PMC 1692713. https://royalsociety.org/journals/.
  12. ↑ Mautner, Michael N. (2009). "Life-centered ethics, and the human future in space". Bioethics 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128. http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2 November 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  13. ↑ Jeuken M (1975). "The biological and philosophical defitions of life". Acta Biotheoretica 24 (1–2): 14–21. doi:10.1007/BF01556737. PMID 811024.
  14. ↑ Capron AM (1978). "Legal definition of death". اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز 315 (1): 349–362. doi:10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x. PMID 284746. Bibcode: 1978NYASA.315..349C.
  15. ↑ Trifonov, Edward N. (17 March 2011). "Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition". Journal of Biomolecular Structure and Dynamics 29 (2): 259–266. doi:10.1080/073911011010524992. PMID 21875147.
  16. ↑ "Biota". Cambridge Dictionary. 31 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Sinclair, A. R. E.; Byrom, Andrea E. (2006). "Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota". جرنل آف اينيمل ايڪالاجي 75 (1): 64–79. doi:10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x. PMID 16903044. Bibcode: 2006JAnEc..75...64S.
  18. ↑ Koshland, Daniel E. Jr. (22 March 2002). "The Seven Pillars of Life". سائنس 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Bibcode: 2002Sci...295.2215K.
  19. ↑ "life". The American Heritage Dictionary of the English Language (4th ڇاپو). Houghton Mifflin. 2006. ISBN 978-0-618-70173-5.
  20. ↑ "Life". Merriam-Webster Dictionary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Habitability and Biology: What are the Properties of Life?". Phoenix Mars Mission. The University of Arizona. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Trifonov, Edward N. (2012). "Definition of Life: Navigation through Uncertainties". Journal of Biomolecular Structure & Dynamics 29 (4): 647–650. doi:10.1080/073911012010525017. PMID 22208269.
  23. ↑ Dobzhansky, Theodosius (1968). "On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology". Evolutionary Biology. Boston, MA: Springer US. ص. 1–34. doi:10.1007/978-1-4684-8094-8_1. ISBN 978-1-4684-8096-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Wang, Guanyu (2014). Analysis of complex diseases: a mathematical perspective. سي آر سي پريس. ISBN 978-1-4665-7223-2. OCLC 868928102.
  25. ↑ Sejian, Veerasamy; Gaughan, John; Baumgard, Lance; Prasad, C. S., مرتب (2015). Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation. Springer. ISBN 978-81-322-2265-1. OCLC 906025831.
  26. ↑ Luttermoser, Donald G. "ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII" (PDF). ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي. اصل نسخو (PDF) مان 22 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Luttermoser, Donald G. (Spring 2008). "Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module" (PDF). ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي. اصل نسخو (PDF) مان 22 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Lammer, H.; Bredehöft, J.H.; Coustenis, A.; Khodachenko, M.L. (2009). "What makes a planet habitable?". The Astronomy and Astrophysics Review 17 (2): 181–249. doi:10.1007/s00159-009-0019-z. Bibcode: 2009A&ARv..17..181L. http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf. Retrieved 3 May 2016. "Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself.".
  29. 1 2 Benner, Steven A. (December 2010). "Defining Life". Astrobiology 10 (10): 1021–1030. doi:10.1089/ast.2010.0524. PMID 21162682. Bibcode: 2010AsBio..10.1021B.
  30. ↑ Joyce, Gerald F. (1995). "The RNA World: Life before DNA and Protein". Extraterrestrials. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 139–151. doi:10.1017/CBO9780511564970.017. hdl:2060/19980211165. ISBN 978-0-511-56497-0. S2CID 83282463.
  31. ↑ Kaufmann, Stuart (2004). "Autonomous agents". ۾ Barrow, John D.; Davies, P.C.W.; Harper, Jr., C.L. (مرتب). Science and Ultimate Reality. ص. 654–666. doi:10.1017/CBO9780511814990.032. ISBN 978-0-521-83113-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Longo, Giuseppe; Montévil, Maël; Kauffman, Stuart (1 January 2012). "No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere". Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation. GECCO '12. ص. 1379–1392. arXiv:1201.2069. Bibcode:2012arXiv1201.2069L. CiteSeerX 10.1.1.701.3838. doi:10.1145/2330784.2330946. ISBN 978-1-4503-1178-6. S2CID 15609415. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2017 تي محفوظ ڪيل.
  33. ↑ Tlusty, Tsvi; Libchaber, Albert (2025-01-28). "Life sets off a cascade of machines". Proceedings of the National Academy of Sciences 122 (4). doi:10.1073/pnas.2418000122. PMID 39854238. Bibcode: 2025PNAS..12218000T.
  34. ↑ Definition of death. اصل نسخو مان 3 November 2009 تي محفوظ ڪيل.
  35. 1 2 "Definition of death". Encyclopedia of Death and Dying. Advameg, Inc. اصل نسخو مان 3 February 2007 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Henig, Robin Marantz (April 2016). "Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death". National Geographic. اصل نسخو مان 1 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "How the Major Religions View the Afterlife". Encyclopedia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Virus". Genome.gov. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "Are Viruses Alive?". Yellowstone Thermal Viruses. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Koonin, E. V.; Starokadomskyy, P. (7 March 2016). "Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question". Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science 59: 125–134. doi:10.1016/j.shpsc.2016.02.016. PMID 26965225.
  41. ↑ Rybicki, E. P. (1990). "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics". S Afr J Sci 86: 182–186. https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229. Retrieved 5 November 2023.
  42. ↑ Holmes, E. C. (October 2007). "Viral evolution in the genomic age". PLOS Biol. 5 (10). doi:10.1371/journal.pbio.0050278. PMID 17914905.
  43. ↑ Forterre, Patrick (3 March 2010). "Defining Life: The Virus Viewpoint". Orig Life Evol Biosph 40 (2): 151–160. doi:10.1007/s11084-010-9194-1. PMID 20198436. Bibcode: 2010OLEB...40..151F.
  44. ↑ Koonin, E. V.; Senkevich, T. G.; Dolja, V. V. (2006). "The ancient Virus World and evolution of cells". Biology Direct 1: 29. doi:10.1186/1745-6150-1-29. PMID 16984643.
  45. ↑ Rybicki, Ed (November 1997). "Origins of Viruses". اصل نسخو مان 9 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ Parry, Richard (4 March 2005). "Empedocles". Stanford Encyclopedia of Philosophy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Parry, Richard (25 August 2010). "Democritus". Stanford Encyclopedia of Philosophy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2006 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Hankinson, R.J. (1997). Cause and Explanation in Ancient Greek Thought. Oxford University Press. ص. 125. ISBN 978-0-19-924656-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "The Monadology". Leibniz's Monadology. Edinburgh University Press. 2014-09-10. ص. 14–33. doi:10.1515/9780748693238-006. ISBN 978-0-7486-9323-8. 2025-04-10 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ de la Mettrie, J.J.O. (1748). L'Homme Machine [Man a machine]. Leyden: Elie Luzac.
  51. ↑ Thagard, Paul (2012). The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change. MIT Press. ص. 204–205. ISBN 978-0-262-01728-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Leduc, Stéphane (1912). La Biologie Synthétique [Synthetic Biology]. Paris: Poinat.
  53. ↑ Russell, Michael J.; Barge, Laura M.; Bhartia, Rohit; Bocanegra, Dylan; Bracher, Paul J.; Branscomb, Elbert; Kidd, Richard; McGlynn, Shawn et al. (2014). "The Drive to Life on Wet and Icy Worlds". Astrobiology 14 (4): 308–343. doi:10.1089/ast.2013.1110. PMID 24697642. Bibcode: 2014AsBio..14..308R.
  54. ↑ Aristotle. On the Soul. Book II.
  55. ↑ Marietta, Don (1998). Introduction to ancient philosophy. M.E. Sharpe. ص. 104. ISBN 978-0-7656-0216-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life. Cambridge University Press. ص. 193–194. ISBN 978-0-521-76278-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Stillingfleet, Edward (1697). Origines Sacrae. Cambridge University Press.
  58. ↑ André Brack (1998). "Introduction" (PDF). ۾ André Brack (مرتب). The Molecular Origins of Life. Cambridge University Press. ص. 1. ISBN 978-0-521-56475-5. 7 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Levine, Russell; Evers, Chris. "The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859)". North Carolina State University. National Health Museum. اصل نسخو مان 9 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ Tyndall, John (1905). Fragments of Science. جلد 2. New York: P.F. Collier. Chapters IV, XII, and XIII.
  61. ↑ Bernal, J.D. (1967) [Reprinted work by اي. آءِ. اوپارين originally published 1924; Moscow: دي ماسڪو ورڪر]. The Origin of Life. The Weidenfeld and Nicolson Natural History. Translation of Oparin by Ann Synge. London: ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن. LCCN 67098482.
  62. ↑ Zubay, Geoffrey (2000). Origins of Life: On Earth and in the Cosmos (2nd ڇاپو). Academic Press. ISBN 978-0-12-781910-5.
  63. ↑ Smith, John Maynard; Szathmary, Eors (1997). The Major Transitions in Evolution. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-850294-4.
  64. ↑ Schwartz, Sanford (2009). C.S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy. Oxford University Press. ص. 56. ISBN 978-0-19-988839-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  65. 1 2 Wilkinson, Ian (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry". The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine 13 (4). http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf. Retrieved 27 December 2015. آرڪائيو ڪيا ويا 5 January 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  66. ↑ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie 88 (2): 253–256. doi:10.1002/andp.18280880206. Bibcode: 1828AnP....88..253W. http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer.
  67. ↑ Rabinbach, Anson (1992). The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity. University of California Press. ص. 124–125. ISBN 978-0-520-07827-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Cornish-Bowden Athel, مرتب (1997). New Beer in an Old Bottle. Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge. Valencia, Spain: Universitat de València. ISBN 978-8437-033280.
  69. ↑ "NCAHF Position Paper on Homeopathy". National Council Against Health Fraud. February 1994. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Special Publications, Geological Society of London 190 (1): 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Bibcode: 2001GSLSP.190..205D.
  71. 1 2 Bell, Elizabeth A.; Boehnike, Patrick; Harrison, T. Mark; Mao, Wendy L. (19 October 2015). "Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon". PNAS 112 (47): 14518–14521. doi:10.1073/pnas.1517557112. PMID 26483481. PMC 4664351. Bibcode: 2015PNAS..11214518B. http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf.
  72. ↑ Schopf, J.W. (June 2006). "Fossil evidence of Archaean life". Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. 361 (1470): 869–885. doi:10.1098/rstb.2006.1834. PMID 16754604.
  73. ↑ Hamilton Raven, Peter; Brooks Johnson, George (2002). Biology. McGraw-Hill Education. ص. 68. ISBN 978-0-07-112261-0. 7 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Fossils at a Glance (2nd ڇاپو). John Wiley & Sons. ص. 134. ISBN 978-1-4051-9336-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  75. 1 2 Ohtomo, Yoko; Kakegawa, Takeshi; Ishida, Akizumi; Nagase, Toshiro; Rosing, Minik T. (8 December 2013). "Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks". Nature Geoscience 7 (1): 25–28. doi:10.1038/ngeo2025. Bibcode: 2014NatGe...7...25O.
  76. 1 2 Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (8 November 2013). "Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia". Astrobiology 13 (12): 1103–1124. doi:10.1089/ast.2013.1030. PMID 24205812. Bibcode: 2013AsBio..13.1103N.
  77. ↑ Hedges, S. B. Hedges (2009). "Life". ۾ S. B. Hedges; S. Kumar (مرتب). The Timetree of Life. Oxford University Press. ص. 89–98. ISBN 978-0-1995-3503-3.
  78. ↑ "Habitability and Biology: What are the Properties of Life?". Phoenix Mars Mission. The University of Arizona. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ Wade, Nicholas (25 July 2016). "Meet Luca, the Ancestor of All Living Things". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Campbell, Neil A.; Brad Williamson; Robin J. Heyden (2006). Biology: Exploring Life. Boston, Massachusetts: Pearson Prentice Hall. ISBN 978-0-13-250882-7. اصل نسخو مان 2 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Dodd, Matthew S.; Papineau, Dominic; Grenne, Tor; Slack, John F.; Rittner, Martin; Pirajno, Franco; O'Neil, Jonathan; Little, Crispin T.S. (1 March 2017). "Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates". Nature 543 (7643): 60–64. doi:10.1038/nature21377. PMID 28252057. Bibcode: 2017Natur.543...60D. http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/. Retrieved 2 March 2017.
  82. ↑ Hall, Brian K.; Hallgrímsson, Benedikt (2008). Strickberger's Evolution (4th ڇاپو). Sudbury, Massachusetts: Jones and Bartlett Publishers. ص. 4–6. ISBN 978-0-7637-0066-9. LCCN 2007008981. OCLC 85814089.
  83. ↑ "Evolution Resources". Washington, DC: National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2016 تي محفوظ ڪيل.
  84. ↑ Scott-Phillips, Thomas C.; Laland, Kevin N.; Shuker, David M.; Dickins, Thomas E.; West, Stuart A. (May 2014). "The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal". Evolution 68 (5): 1231–1243. doi:10.1111/evo.12332. PMID 24325256. Bibcode: 2014Evolu..68.1231S. "Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.".
  85. ↑ Hall & Hallgrímsson 2008, pp. 3–5
  86. ↑ Voet, Donald; Voet, Judith G.; Pratt, Charlotte W. (2016). Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level (Fifth ڇاپو). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life, pp. 1–22. ISBN 978-1-118-91840-1. LCCN 2016002847. OCLC 939245154.
  87. ↑ "Frequently Asked Questions". San Diego Natural History Museum. اصل نسخو مان 10 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Vastag, Brian (21 August 2011). "Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ Wade, Nicholas (21 August 2011). "Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Extinction – definition. اصل نسخو مان 26 September 2009 تي محفوظ ڪيل.
  91. ↑ "What is an extinction?". Late Triassic. Bristol University. اصل نسخو مان 1 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ McKinney, Michael L. (1996). "How do rare species avoid extinction? A paleontological view". ۾ Kunin, W.E.; Gaston, Kevin (مرتب). The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences. Springer. ISBN 978-0-412-63380-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Stearns, Beverly Peterson; Stearns, Stephen C. (2000). Watching, from the Edge of Extinction. Yale University Press. ص. x. ISBN 978-0-300-08469-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Novacek, Michael J. (8 November 2014). "Prehistory's Brilliant Future". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ Van Valkenburgh, B. (1999). "Major patterns in the history of carnivorous mammals". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 27: 463–493. doi:10.1146/annurev.earth.27.1.463. Bibcode: 1999AREPS..27..463V. https://zenodo.org/record/890156. Retrieved 29 June 2019.
  96. 1 2 3 4 5 Rothschild, Lynn (September 2003). "Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life". NASA. اصل نسخو مان 29 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2009 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ King, G.A.M. (April 1977). "Symbiosis and the origin of life". Origins of Life and Evolution of Biospheres 8 (1): 39–53. doi:10.1007/BF00930938. PMID 896191. Bibcode: 1977OrLi....8...39K.
  98. ↑ Margulis, Lynn (2001). The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution. London: Orion Books. ISBN 978-0-7538-0785-9.
  99. ↑ Futuyma, D.J.; Janis Antonovics (1992). Oxford surveys in evolutionary biology: Symbiosis in evolution. جلد 8. London, England: Oxford University Press. ص. 347–374. ISBN 978-0-19-507623-3.
  100. ↑ Liedert, Christina; Peltola, Minna; Bernhardt, Jörg; Neubauer, Peter; Salkinoja-Salonen, Mirja (15 March 2012). "Physiology of Resistant Deinococcus geothermalis Bacterium Aerobically Cultivated in Low-Manganese Medium" (en ۾). Journal of Bacteriology 194 (6): 1552–1561. doi:10.1128/JB.06429-11. PMID 22228732.
  101. ↑ "Biosphere". The Columbia Encyclopedia (6th ڇاپو). Columbia University Press. 2004. اصل نسخو مان 27 October 2011 تي محفوظ ڪيل.
  102. ↑ University of Georgia (25 August 1998). "First-Ever Scientific Estimate Of Total Bacteria On Earth Shows Far Greater Numbers Than Ever Known Before". سائنس ڊيلي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 November 2014 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Hadhazy, Adam (12 January 2015). "Life Might Thrive a Dozen Miles Beneath Earth's Surface". فلڪياتي حياتيات ميگزين. اصل نسخو مان 12 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Fox-Skelly, Jasmin (24 November 2015). "The Strange Beasts That Live in Solid Rock Deep Underground". بي بي سي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Imshenetsky, AA; Lysenko, SV; Kazakov, GA (June 1978). "Upper boundary of the biosphere". Applied and Environmental Microbiology 35 (1): 1–5. doi:10.1128/aem.35.1.1-5.1978. PMID 623455. Bibcode: 1978ApEnM..35....1I.
  106. ↑ Dose, K.; Bieger-Dose, A.; Dillmann, R.; Gill, M.; Kerz, O.; Klein, A.; Meinert, H.; Nawroth, T. et al. (1995). "ERA-experiment "space biochemistry"". Advances in Space Research 16 (8): 119–129. doi:10.1016/0273-1177(95)00280-R. PMID 11542696. Bibcode: 1995AdSpR..16h.119D.
  107. ↑ Horneck, G.; Eschweiler, U.; Reitz, G.; Wehner, J.; Willimek, R.; Strauch, K. (1995). "Biological responses to space: results of the experiment "Exobiological Unit" of ERA on EURECA I". Advances in Space Research 16 (8): 105–118. doi:10.1016/0273-1177(95)00279-N. PMID 11542695. Bibcode: 1995AdSpR..16h.105H.
  108. ↑ Glud, Ronnie; Wenzhöfer, Frank; Middelboe, Mathias; Oguri, Kazumasa; Turnewitsch, Robert; Canfield, Donald E.; Kitazato, Hiroshi (17 March 2013). "High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth". نيچر جيو سائنس 6 (4): 284–288. doi:10.1038/ngeo1773. Bibcode: 2013NatGe...6..284G.
  109. 1 2 Choi, Charles Q. (17 March 2013). "Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth". لائيو سائنس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Oskin, Becky (14 March 2013). "Intraterrestrials: Life Thrives in Ocean Floor". لائيو سائنس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Morelle, Rebecca (15 December 2014). "Microbes discovered by deepest marine drill analysed". بي بي سي نيوز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ Fox, Douglas (20 August 2014). "Lakes under the ice: Antarctica's secret garden". نيچر 512 (7514): 244–246. doi:10.1038/512244a. PMID 25143097. Bibcode: 2014Natur.512..244F.
  113. ↑ Mack, Eric (20 August 2014). "Life Confirmed Under Antarctic Ice; Is Space Next?". فوربز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Heuer, Verena B.; Inagaki, Fumio; Morono, Yuki; Kubo, Yusuke; Spivack, Arthur J.; Viehweger, Bernhard; Treude, Tina; Beulig, Felix et al. (4 December 2020). "Temperature limits to deep subseafloor life in the Nankai Trough subduction zone". Science 370 (6521): 1230–1234. doi:10.1126/science.abd7934. PMID 33273103. Bibcode: 2020Sci...370.1230H. https://escholarship.org/uc/item/5b65v425. Retrieved 5 November 2023.
  115. ↑ "Essential requirements for life". CMEX-NASA. اصل نسخو مان 17 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2009 تي حاصل ڪيل.
  116. 1 2 Chiras, Daniel C. (2001). Environmental Science – Creating a Sustainable Future (6th ڇاپو). Sudbury, MA : Jones and Bartlett. ISBN 978-0-7637-1316-4.
  117. 1 2 Chang, Kenneth (12 September 2016). "Visions of Life on Mars in Earth's Depths". نيو يارڪ ٽائمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Rampelotto, Pabulo Henrique (2010). "Resistance of microorganisms to extreme environmental conditions and its contribution to astrobiology". Sustainability 2 (6): 1602–1623. doi:10.3390/su2061602. Bibcode: 2010Sust....2.1602R. http://urlib.net/dpi.inpe.br/plutao@80/2010/06.29.20.11.
  119. ↑ "Aristotle". University of California Museum of Paleontology. اصل نسخو مان 20 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Poison Detection and Diagnosis in Ayurveda: A Historical and Scientific Perspective". Journal of Population Therapeutics and Clinical Pharmacology. https://jptcp.com/index.php/jptcp/article/view/13351. Retrieved 5 July 2026.
  121. ↑ "According to Susruta Samhita, Virudha consisted of". 5 July 2026 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ Ayurveda Concept of Visha: A Review. https://ijrap.net/admin/php/uploads/2932_pdf.pdf. Retrieved 5 July 2026.
  123. ↑ "Erya". Encyclopædia Britannica. 5 July 2026 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ "Taxonomy". Encyclopædia Britannica. 5 July 2026 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ "Stability or stasis in the names of organisms: the evolving codes of nomenclature". فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي 359 (1444): 611–622. April 2004. doi:10.1098/rstb.2003.1445. PMID 15253348.
  126. ↑ Whittaker, R.H. (January 1969). "New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms". Science 163 (3863): 150–160. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760. Bibcode: 1969Sci...163..150W.
  127. ↑ Adl, S.M.; Simpson, A.G.; Farmer, M.A. (2005). "The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists". Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5): 399–451. doi:10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x. PMID 16248873.
  128. ↑ Van Regenmortel, M.H. (January 2007). "Virus species and virus identification: past and current controversies". Infection, Genetics and Evolution 7 (1): 133–144. doi:10.1016/j.meegid.2006.04.002. PMID 16713373. Bibcode: 2007InfGE...7..133V.
  129. ↑ Linnaeus, Carl (1735). Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species.
  130. ↑ Haeckel, Ernst (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin.
  131. ↑ Chatton, É. (1925). "Pansporella perplexa. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires". Annales des Sciences Naturelles - Zoologie et Biologie Animale 10-VII: 1–84.
  132. ↑ Copeland, H. (1938). "The kingdoms of organisms". Quarterly Review of Biology 13 (4): 383–420. doi:10.1086/394568.
  133. ↑ Whittaker, R. H. (January 1969). "New concepts of kingdoms of organisms". Science 163 (3863): 150–60. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760. Bibcode: 1969Sci...163..150W.
  134. 1 2 3 Woese, Carl; Kandler, O.; Wheelis, M. (1990). "Towards a natural system of organisms:proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 87 (12): 4576–9. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMID 2112744. Bibcode: 1990PNAS...87.4576W.
  135. ↑ Cavalier-Smith, Thomas (1998). "A revised six-kingdom system of life". Biological Reviews 73 (3): 203–66. doi:10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x. PMID 9809012. http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685.
  136. ↑ Ruggiero, Michael A.; Gordon, Dennis P.; Orrell, Thomas M.; Bailly, Nicolas; Bourgoin, Thierry; Brusca, Richard C.; Cavalier-Smith, Thomas; Guiry, Michael D. et al. (2015). "A higher level classification of all living organisms". PLOS ONE 10 (4). doi:10.1371/journal.pone.0119248. PMID 25923521. Bibcode: 2015PLoSO..1019248R.
  137. ↑ Simpson, Alastair G.B.; Roger, Andrew J. (2004). "The real 'kingdoms' of eukaryotes". Current Biology 14 (17): R693–R696. doi:10.1016/j.cub.2004.08.038. PMID 15341755. Bibcode: 2004CBio...14.R693S.
  138. ↑ Harper, J.T.; Waanders, E.; Keeling, P.J. (2005). "On the monophyly of chromalveolates using a six-protein phylogeny of eukaryotes". International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 55 (Pt 1): 487–496. doi:10.1099/ijs.0.63216-0. PMID 15653923. Bibcode: 2005IJSEM..55..487H.
  139. 1 2 Hug, Laura A.; Baker, Brett J.; Anantharaman, Karthik; Brown, Christopher T.; Probst, Alexander J.; Castelle, Cindy J.; Butterfield, Cristina N.; Hernsdorf, Alex W. et al. (11 April 2016). "A new view of the tree of life". Nature Microbiology 1 (5): 16048. doi:10.1038/nmicrobiol.2016.48. PMID 27572647.
  140. ↑ Hotz, Robert Lee (3 December 2010). "New link in chain of life". The Wall Street Journal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2017 تي محفوظ ڪيل. Until now, however, they were all thought to share the same biochemistry, based on the Big Six, to build proteins, fats and DNA.
  141. ↑ Lipkus, Alan H.; Yuan, Qiong; Lucas, Karen A.; Funk, Susan A.; Bartelt, William F.; Schenck, Roger J.; Trippe, Anthony J. (2008). "Structural Diversity of Organic Chemistry. A Scaffold Analysis of the CAS Registry". The Journal of Organic Chemistry (American Chemical Society (ACS)) 73 (12): 4443–4451. doi:10.1021/jo8001276. PMID 18505297.
  142. ↑ Committee on the Limits of Organic Life in Planetary Systems; Committee on the Origins and Evolution of Life; National Research Council (2007). The Limits of Organic Life in Planetary Systems. National Academy of Sciences. ISBN 978-0-309-66906-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ Benner, Steven A.; Ricardo, Alonso; Carrigan, Matthew A. (December 2004). "Is there a common chemical model for life in the universe?". Current Opinion in Chemical Biology 8 (6): 672–689. doi:10.1016/j.cbpa.2004.10.003. PMID 15556414. http://www.fossildna.com/articles/benner_commonmodelforlife.pdf. Retrieved 3 June 2012.
  144. ↑ Purcell, Adam (5 February 2016). "DNA". Basic Biology. اصل نسخو مان 5 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ Nuwer, Rachel (18 July 2015). "Counting All the DNA on Earth". The New York Times. New York. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ Russell, Peter (2001). iGenetics. New York: Benjamin Cummings. ISBN 978-0-8053-4553-7.
  147. ↑ "2.2: The Basic Structural and Functional Unit of Life: The Cell". LibreTexts. 2 June 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ Bose, Debopriya (14 May 2019). "Six Main Cell Functions". Leaf Group Ltd./Leaf Group Media. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Sapp, Jan (2003). Genesis: The Evolution of Biology. Oxford University Press. ص. 75–78. ISBN 978-0-19-515619-5.
  150. ↑ Lintilhac, P.M. (Jan 1999). "Thinking of biology: toward a theory of cellularity—speculations on the nature of the living cell". BioScience 49 (1): 59–68. doi:10.2307/1313494. PMID 11543344. https://www.rz.uni-karlsruhe.de/~db45/Studiendekanat/Lehre/Master/Module/Botanik_1/M1401/Evolution_Zellbiologie/Lintilhac%202003.pdf. Retrieved 2 June 2012. آرڪائيو ڪيا ويا 6 April 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  151. ↑ Whitman, W.; Coleman, D.; Wiebe, W. (1998). "Prokaryotes: The unseen majority". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 95 (12): 6578–6583. doi:10.1073/pnas.95.12.6578. PMID 9618454. Bibcode: 1998PNAS...95.6578W.
  152. ↑ Pace, Norman R. (18 May 2006). "Concept Time for a change". Nature 441 (7091): 289. doi:10.1038/441289a. PMID 16710401. Bibcode: 2006Natur.441..289P. http://coursesite.uhcl.edu/NAS/Kang/BIOL3231/Week3-Pace_2006.pdf. Retrieved 2 June 2012. آرڪائيو ڪيا ويا 16 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  153. ↑ "Scientific background". The Nobel Prize in Chemistry 2009. Royal Swedish Academy of Sciences. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ Nakano, A.; Luini, A. (2010). "Passage through the Golgi". Current Opinion in Cell Biology 22 (4): 471–478. doi:10.1016/j.ceb.2010.05.003. PMID 20605430.
  155. ↑ Panno, Joseph (2004). The Cell. Facts on File science library. Infobase Publishing. ص. 60–70. ISBN 978-0-8160-6736-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ Dacks, Joel; Roger, Andrew J. (1999). "The First Sexual Lineage and the Relevance of Facultative Sex". Journal of Molecular Evolution 48 (6): 779–783. doi:10.1007/PL00013156. PMID 10229582. Bibcode: 1999JMolE..48..779D.
  157. ↑ Bernstein, Harris; Bernstein, Carol (2010). "Evolutionary Origin of Recombination during Meiosis". BioScience 60 (7): 498–505. doi:10.1525/bio.2010.60.7.5. Bibcode: 2010BiSci..60..498B.
  158. ↑ Alberts, Bruce; Bray, Dennis; Lewis, Julian; ۽ ٻيا (1994). "From Single Cells to Multicellular Organisms". Molecular Biology of the Cell (3rd ڇاپو). New York: Garland Science. ISBN 978-0-8153-1620-6. 12 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ Zimmer, Carl (7 January 2016). "Genetic Flip Helped Organisms Go From One Cell to Many". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; ۽ ٻيا (2002). "General Principles of Cell Communication". Molecular Biology of the Cell. New York: Garland Science. ISBN 978-0-8153-3218-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ Race, Margaret S.; Randolph, Richard O. (2002). "The need for operating guidelines and a decision making framework applicable to the discovery of non-intelligent extraterrestrial life". Advances in Space Research 30 (6): 1583–1591. doi:10.1016/S0273-1177(02)00478-7. Bibcode: 2002AdSpR..30.1583R. "There is growing scientific confidence that the discovery of extraterrestrial life in some form is nearly inevitable".
  162. ↑ Cantor, Matt (15 February 2009). "Alien Life 'Inevitable': Astronomer". Newser. اصل نسخو مان 23 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2013 تي حاصل ڪيل. Scientists now believe there could be as many habitable planets in the cosmos as there are stars, and that makes life's existence elsewhere "inevitable" over billions of years, says one.
  163. ↑ Dick, Steven J. (2020). "The Biophysical Cosmology: The Place of Bioastronomy in the History of Science". Space, Time, and Aliens. Cham: Springer International Publishing. ص. 53–58. doi:10.1007/978-3-030-41614-0_4. ISBN 978-3-030-41613-3.
  164. ↑ Schulze-Makuch, Dirk; Dohm, James M.; Fairén, Alberto G.; Baker, Victor R.; Fink, Wolfgang; Strom, Robert G. (December 2005). "Venus, Mars, and the Ices on Mercury and the Moon: Astrobiological Implications and Proposed Mission Designs". Astrobiology 5 (6): 778–795. doi:10.1089/ast.2005.5.778. PMID 16379531. Bibcode: 2005AsBio...5..778S.
  165. ↑ Woo, Marcus (27 January 2015). "Why We're Looking for Alien Life on Moons, Not Just Planets". Wired. https://www.wired.com/2015/01/looking-alien-life-moons-just-planets/. Retrieved 27 January 2015.
  166. ↑ Strain, Daniel (14 December 2009). "Icy moons of Saturn and Jupiter may have conditions needed for life". The University of Santa Cruz. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ Baldwin, Emily (26 April 2012). "Lichen survives harsh Mars environment". Skymania News. اصل نسخو مان 28 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ de Vera, J.-P.; Kohler, Ulrich (26 April 2012). "The adaptation potential of extremophiles to Martian surface conditions and its implication for the habitability of Mars". EGU General Assembly Conference Abstracts 14: 2113. Bibcode: 2012EGUGA..14.2113D. http://media.egu2012.eu/media/filer_public/2012/04/05/10_solarsystem_devera.pdf. Retrieved 27 April 2012. آرڪائيو ڪيا ويا 25 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  169. ↑ Selis, Frank (2006). "Habitability: the point of view of an astronomer". ۾ Gargaud, Muriel; Martin, Hervé; Claeys, Philippe (مرتب). Lectures in Astrobiology. جلد 2. Springer. ص. 210–214. ISBN 978-3-540-33692-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ Lineweaver, Charles H.; Fenner, Yeshe; Gibson, Brad K. (January 2004). "The Galactic Habitable Zone and the age distribution of complex life in the Milky Way". Science 303 (5654): 59–62. doi:10.1126/science.1092322. PMID 14704421. Bibcode: 2004Sci...303...59L. https://cds.cern.ch/record/704101. Retrieved 30 August 2018.
  171. ↑ Vakoch, Douglas A.; Harrison, Albert A. (2011). Civilizations beyond Earth: extraterrestrial life and society. Berghahn Series. Berghahn Books. ص. 37–41. ISBN 978-0-85745-211-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ Green, James; Hoehler, Tori; Neveu, Marc; Domagal-Goldman, Shawn; Scalice, Daniella; Voytek, Mary (27 October 2021). "Call for a framework for reporting evidence for life beyond Earth". Nature 598 (7882): 575–579. doi:10.1038/s41586-021-03804-9. PMID 34707302. Bibcode: 2021Natur.598..575G. https://www.nature.com/articles/s41586-021-03804-9. Retrieved 1 November 2021.
  173. ↑ Fuge, Lauren (30 October 2021). "NASA proposes playbook for communicating the discovery of alien life – Sensationalising aliens is so 20th century, according to NASA scientists". Cosmos. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Artificial life". Dictionary.com. اصل نسخو مان 16 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ Chopra, Paras; Akhil Kamma. "Engineering life through Synthetic Biology". In Silico Biology 6. http://www.bioinfo.de/isb/2006/06/0038/. Retrieved 9 June 2008.
  1. ↑ اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر عالم وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.[4]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=زندگي&oldid=397798" تان ورتل