بربر
بربر يا امازيغي (واحد: امازيغ، جمع: امازيغن) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي اتر آفريڪا جي ملڪن جهڙوڪ مراڪش، الجزائر، ليبيا ۽ تونس جا قديم ترين رهواسي آهن.[1][2] اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا 100 کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.[1] اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو تمازيغت (Tamazight) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها تيفيناغ (Tifinagh) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.[1]
"بربر" ۽ "امازيغ" اصطلاح
[سنواريو]عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي بربر چيو ويو.[3] لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (Barbarian) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن.
اهي پاڻ کي امازيغ سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".[1] تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي.
تاريخ
[سنواريو]بربر (انگريزي: Berber) اتر آفريڪا جي قديم ٻوليون، ثقافت ۽ ماڻھن جو نالو آهي. بربر يا امزائغي (انگريزي: Imazighen) ڏکڻ ۾ صحارا رڻپٽ، اوڀر ۾ مصر کان رومي سمنڊ وارو اتر آفريڪا جو پورو حصو ويندي اولھ آفريڪا جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.[4] تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، عيسائيت، يھوديت ۽ اسلام شامل آهن.[4] موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ سني اسلام سان تعلق رکندڙ آهن.[4] اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمان ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.[4] اھي اسپين جي فتح ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.[4] انھن جو عربن سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.[4] ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن الموارد ۽ الموحد شاھي خاندانن کي اڀاريو جن اسپين ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.[4] بربر مانھن جو ماريني (1196ع–1464ع) ۽ فاطمي (909ع–1171ع) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.[4] موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، لبيا ۽ تيونس ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي الجيريا، نائيجيريا ۽ ماريطانيہ ۽ خصوصاً مراڪش ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.[4] مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.[4] انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن فرانس، بيلجيم ۽ نيدرلينڊ ۾ رھندڙ آھي.[4] لفظ بربر يوناني ۽ رومن لفظ باربيرين (انگريزي: Barbarian) سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.[4] اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي تمازائت (انگريزي: Tamazight) سڏين ٿا.[4]
آغاز
[سنواريو]امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا.
عرب اسلامي فتحون
[سنواريو]7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن اسلام قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن اموي خلافت جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.[5]
امازيغي سلطنتون
[سنواريو]تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ المرابطون (Almoravids) ۽ الموحدون (Almohads) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي اندلس (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.[6]
هنر ۽ ثقافت
[سنواريو]امازيغي ثقافت ۾ عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾.
اڻڻ جو هنر (Weaving)
[سنواريو]امازيغي عورتن لاءِ قالين ۽ ڪپڙا اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ جنت ۾ ويندي. اهي اون (wool) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.[7]
نقش ۽ نگار (Motifs)
[سنواريو]ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن:
- پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ.
- ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت.
- ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت.[8]
ٻوليون ۽ تنوع
[سنواريو]تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. تاشيلحيٽ (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. تازائيٽ (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. ريفين (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي.
اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.[2]
| گروهه | ملڪ | نوٽس |
|---|---|---|
| شلوح (Chleuhs) | مراڪش | ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |
| قبائل (Kabyles) | الجزائر | الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |
| طوارق (Tuareg) | صحارا ريگستان | نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |
| ريفين (Riffians) | مراڪش | اتر مراڪش جا رهواسي. |
| سيوي (Siwi) | مصر | مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |
حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 Vandenbroeck, Paul (2000). L'art des femmes berbères.
- 1 2 "Berber". Encyclopædia Britannica.
- ↑ Rouighi, Ramzi (2019-07-05), Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib, University of Pennsylvania Press
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100,
- ↑ https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53
- ↑ Hall, John G. (2002). North Africa.
- ↑ Vanderbroeck, Paul (2000). Azetta : l'art des femmes berbères.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedBecker 2017 38