مواد ڏانھن هلو

ڪيسپئن سمنڊ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڪئسپين سمنڊ
آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري
ٽيرا سيٽلائيٽ تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ
مقاماوڀر يورپ، اولهه ايشيا ۽ وچ ايشيا
پاڻي جو قسمقديم ڍنڍ، بند طاس، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي
اھم داخلي وھڪرا وولگا درياهه، يورال درياهه، ڪورا درياهه، تيريڪ درياهه، هراز درياهه، سفيد رود
اھم خارجي وھڪرا ٻاڦ بڻجڻ، گارابوغازڪول
ڪيچمينٽ 3,626,000 چورس ڪلوميٽر (1,400,000 چورس ميل)[1]
سامونڊي طاسايران، آذربائيجان، قازقستان، ترڪمانستان، روس (خاص طور آستراخان اوبلاست، داغستان ۽ ڪالميڪيا)
وڌ کان وڌ ڊيگھ1,030 ڪلوميٽر (640 mi)
وڌ کان وڌ ويڪر435 ڪلوميٽر (270 mi)
سطحي پکيڙ389,000 چورس ڪلوميٽر (150,194 چورس ميل)
سراسري اونھائي211 m (690 ft)
وڌ کان وڌ اونھائي1,025 m (3,360 ft)
پاڻي جو حجم78,200 km3 (18,800 cu mi)
رھائش  وقت250 سال
ڪناري جي ڊيگھ 17,000 ڪلوميٽر (4,300 mi)
سطح جي بلندي−28 m (−92 ft)
ٻيٽ26+
آباديونباڪو (آذربائيجان)، بندر انزلي (ايران)، آقتائو (قازقستان)، لنڪران (آذربائيجان)، ماخاچ قلعه (روس)، ترڪمان باشي (ترڪمانستان) (ڏسو مضمون)
حوالا[1]
1 Shore length is not a well-defined measure.

ڪئسپين سمنڊ دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، جنهن کي دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل سمنڊ طور سڃاتو وڃي ٿو.[2][3][4] هي هڪ بند طاس (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو يورپ ۽ ايشيا ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: قفقاز جي اوڀر ۾، وچ ايشيا جي وسيع اسٽيپ جي اولهه ۾، اوڀر يورپ ۾ ڏاکڻي روس جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ ايراني پليٽو جي اتر ۾. هي 371,000 چورس ڪلوميٽر (143,244 چورس ميل) جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي گارابوغازڪول کان سواءِ)، جيڪا تقريباً جاپان جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار 78,200 km3 (19,000 cu mi) آهي.[5] ان جي لوڻياٺ لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري سامونڊي پاڻي جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ قازقستان، اتر اولهه ۾ روس، ڏکڻ اولهه ۾ آذربائيجان، ڏکڻ ۾ ايران ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ترڪمانستان واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم ڪئسپي مان نڪتل آهي.

هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ 1,200 ڪلوميٽر (750 mi) ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر 320 ڪلوميٽر (200 mi) آهي. ان جي ڪل ايراضي 386,400 چورس ڪلوميٽر (149,200 چورس ميل) آهي ۽ ان جي مٿاڇري سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 27 m (89 ft) هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، يورپ جو سڀ کان ڊگهو وولگا درياهه، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو سامونڊي فرش سمنڊ جي سطح کان 1,023 m (3,356 ft) هيٺ پهچي ٿو، جيڪو ڍنڍ بائيڪال ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي جيولوجيڪل کوٽائي آهي.

ڪئسپين سمنڊ ڍنڍ سپيريئر کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي ڪيويار ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران گلوبل وارمنگ ۽ ريگستاني ٿيڻ جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي ماحولياتي تباهي (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.[6][7][8]

نالي جي معنيَ

[سنواريو]

ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق ڏکڻ قفقاز يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي ڪيسپي نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا[9] ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن[10] عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو[11] فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء خضر يا درياء خزر سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي حضر سڏين ٿا.

سرحدي ملڪ

[سنواريو]

موجوده سرحدي ملڪ

[سنواريو]

اتر

[سنواريو]

اوڀر

[سنواريو]

اولهه

[سنواريو]

ڏکڻ

[سنواريو]


اڳوڻا سرحدي ملڪ

[سنواريو]

اتر

[سنواريو]

ڏکڻ

[سنواريو]

اولهه

[سنواريو]

طبعي خاصيتون

[سنواريو]

ٺهڻ

[سنواريو]
پيراٿيٿس سمنڊ جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ ويل مڇيون (Cetaceans) ۽ پِنِي پيڊ (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.

ڪئسپين سمنڊ، ڏاکڻو ڪئسپين طاس ۾، ڪارو سمنڊ وانگر قديم پيراٿيٿس سمنڊ جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي بيسالٽ تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي گرينائيٽ تي.[12] اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،[13] ۽ ديرين مائيوسين (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، ٽيڪٽونڪ اڀار ۽ سمنڊ جي سطح ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو.

پليائيوسين واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ پلائسٽوسين جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.[14]

گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي (Evaporitic sediments) جهڙوڪ هيلائيٽ جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ ٻاڦياتي کوٽائي (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال ڀونوچ سمنڊ جي هيٺان پڻ موجود آهن.

اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ کارو ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.[15] هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي.

گارابوغازڪول ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.[16]

جاگرافي

[سنواريو]
ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.

ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.[17] ان جي ايراضي جرمني کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا آذربائيجان، ايران، قازقستان، روس ۽ ترڪمانستان سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.[18]

اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد مانگشلاق حد آهي، جيڪا چيچن ٻيٽ ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد اپشيرون حد آهي، جيڪا يوروشيا جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ آبي سِل (Aquatic sill) آهي.[19] اها چيلوف ٻيٽ ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.[20] گارابوغازڪول نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا ترڪمانستان جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي.

انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،[21] ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف 5–6 m (16–20 ft) آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي 190 m (620 ft) آهي.[20] ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي 1,000 m (3,300 ft) کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ فارس جي نار، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.[18] ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.[22]

130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو وولگا درياهه آهي. ٻيو وڏو درياهه يورال درياهه اتر کان، ۽ ڪورا درياهه اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو آمو درياهه (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل ازبوئي درياهه جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ سير درياهه به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو.

ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ 2,000 چورس ڪلوميٽر (770 mi2) آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ ڪئسپين کاھي (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 27 m (89 ft) هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. وچ ايشيا جون وسيع اسٽيپون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته قفقاز جبل اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا حياتي علائقا ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ جبلن جي قطارن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي حياتياتي گوناگوني پيدا ٿي آهي.[16]

ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. اوغورجا آدا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ 37 ڪلوميٽر (23 mi) ڊگهو آهي، جتي گوئٽرڊ غزال آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو، جيڪو هڪ اهم پکين وارو علائقو (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي.

آبهوا

[سنواريو]

ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ ٿڌي ريگستاني آبهوا (BWk)، ٿڌي نيم خشڪ آبهوا (BSk) ۽ نم براعظمي آبهوا (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ ڀونوچ سمنڊي آبهوا (Csa) ۽ نم نيم گرم آبهوا (Cfa) موجود آهي.

آبيات

[سنواريو]
آقتائو، منگستائو علائقو، قازقستان جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ

ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو مٺو پاڻي وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي کارومٺو پاڻي (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي.

پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي گريٽ ليڪس کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. وولگا درياهه (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ يورال درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر ٻاڦ بڻجڻ کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو ماحولياتي نظام هڪ بند طاس (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي يوسٽيٽڪ (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي.

گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ ليو گوميليوف، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب خزر سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.[23]

صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون وولگا درياهه جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.[24]

سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً 3 m (10 ft) جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً 3 m (10 ft) وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.[25]

موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب آبهوا جي تبديلي سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.[26]

ماحولياتي تباهي

[سنواريو]

وولگا درياهه، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".[27]

ڪئسپين علائقي ۾ فوسل ايندھن جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، باڪو جي سامهون واقع ولف ٻيٽ تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.[28]

ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود گاري وارا آتش فشان (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي باڪو کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني سوڪار (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.[29]

ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي

اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران گلوبل وارمنگ سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ ريگستاني ٿيڻ جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح 9–18 m (30–60 ft) تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي ماحولياتي تباهي (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.[6][7][8][30]

وچولي کان اعليٰ گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 18 m (60 ft) تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ 143,000 چورس ڪلوميٽر (55,000 چورس ميل) ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.[26] اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.[26]

23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر قاسم جومارت توقائيف ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي حياتياتي گوناگوني جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.[31]

جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا سمنڊ جي سطح کان 29 m (95 ft) کان به وڌيڪ هيٺ هئي.[32]

ٻوٽا ۽ جانور

[سنواريو]

ٻوٽا

[سنواريو]
ايران جا اترئين ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا، البرز جبلن وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.

1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي لئگونن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.[33][34]

روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون وولگا ڊيلٽا جي وير ڀاٽ وارن علائقن ۽ سامور درياهه جي ڊيلٽا وارن درياهي ڪناري جي ٻيلن سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي وچ ايشيا جي ريگستانن جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، پاڻيءَ جي آلودگي ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن.

اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا ۽ اتان جي مقامي نيلمبو ڪئسپيڪا، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل ويڪرن پنن وارا ٻيلا ۽ ٽئين ارضياتي دور کان موجود استوائي ليانا ٻيلا شامل آهن.[35][36] 2018ع ۾ سامورسڪي قومي پارڪ قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو.

2019ع کان يونيسڪو ايران جي مازندران واري علائقي جي سرسبز هيرڪانيائي ٻيلن کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.[37]

جانور

[سنواريو]
اڪثر ٽيڊپول گوبيون (بينٿوفيلس) رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.[38]

ڪئسپين ڪڇون (مائوريمس ڪئسپيڪا)، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. زيبرا مسل ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها حملو ڪندڙ جنس بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ ڪئسپين گل ۽ ڪئسپين ٽرن شامل آهن. ڪئسپين سيل (پوسا ڪئسپيڪا) ڪئسپين سمنڊ سان مخصوص واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين سيل جنسن مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ سيلون رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.[27]

گوبستان جي پٿريلي چترڪاري بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ سيٽيشين، بيلين ويل کان وٺي ڊولفنن تائين،[39][40] ۽ آڪ، جيڪي گهڻو ڪري برونچز گليمٽ ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.[39][41] جيتوڻيڪ ڪيچڪداش جبل تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته چهنبدار ويل يا ڊولفن ڏيکاري ٿي،[39][41] پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور بيلوگا اسٽرجن جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي پٿريلي نقش ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ اتر قطبي سمنڊ، اتر سمنڊ يا ڪاري سمنڊ جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد چوٿين ارضياتي دور، يا ان کان به پوءِ آخري برفاني دور يا قديم زماني تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ لئگون ڪاڪل، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.[39][42]

سمنڊ جي طاس، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ ذيلي جنسون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ نسلن سان واسطو رکن ٿيون.[38] انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ مقامي آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ درجابنديءَ جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.[38] پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: اناتيروسٽرم، ڪئسپيومائزان، خزر، جنهن کي اڪثر پونٽيڪولا ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ هيرڪانوگوبيئس.[38]

پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان گوبي مڇيون، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، سائپرنڊ، جن جون 32، ۽ ڪلوپيئڊ، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: الوسا ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ بينٿوفيلس ۾ 16 مقامي جنسون آهن.[38] ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ڪلوپيونيلا جون چار جنسون، گوبيو وولجنسس، روٽيلس جون ٻه جنسون، سابانيويا جون ٽي جنسون، اسٽينوڊس ليوسيڪٿس، سالمو جون ٻه جنسون، ميسوگوبيئس جون ٻه جنسون ۽ نيوگوبيئس جون ٽي جنسون شامل آهن.[38]

گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل پيلئارڪٽڪ جنسون آهن، جهڙوڪ ڪروشيئن ڪارپ، پروشين ڪارپ، عام ڪارپ، عام بريم، عام بليڪ، اسپ، اڇي بريم، سن بليڪ، عام ڊيس، عام روچ، عام رڊ، يورپي چب، سيڪل، ٽينچ، يورپي ويدر فش، ويلس ڪيٽ فش، اترئين پائيڪ، بربٽ، يورپي پرچ ۽ زينڊر.[38] ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي متعارف ڪرايل مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.[38]

اسٽرجن مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني روسي، بسٽرڊ، فارسي، اسٽرليٽ، تارن واري ۽ بيلوگا، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.[38] انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان آنا حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري ڪئويار ٺاهيو ويندو آهي. حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.[43]

تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو ماحولياتي ڪارڪن ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ آذربائيجاني منات[27]، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.[44] ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون.

ٻن ڪئسپين واگهن جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن

هن علائقي جي مقامي رينگڻ وارن جانورن ۾ اسپر-ٿاءِ ٽارٽس (ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني) ۽ هورسفيلڊ جي ڪڇون شامل آهن.

تاريخ

[سنواريو]

ارضياتي تاريخ

[سنواريو]
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو
1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ ايمانوئل بووين پاران تيار ڪيل ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو
ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، ابن حوقل جو ڏهين صديءَ جو نقشو.

هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو مائيوسين دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو ٽيڪٽونڪ واقعن سبب ٽيٿس سمنڊ جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو پلائسٽوسين دور جو آهي، جيڪو برفاني دور جي چڪرن ۽ موجوده وولگا درياهه جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري سرميٽين ڍنڍ ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد ڪارو سمنڊ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن عربستان جو اپٻيٽ اولهه ايشيا سان ٽڪرائجڻ سبب ڪوپيٽ داغ ۽ قفقاز جبل اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي جبل سازي (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار ڪارو سمنڊ کان الڳ ٿيندو رهيو.

پونٽيئن دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي خاچماز ۽ لنڪران ڍنڍن (يا ابتدائي بالاخاني) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو اڪچاگيلين دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر ڪارو سمنڊ ۽ ارال سمنڊ سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.[47]

سترهين صديءَ جو ڪوسيڪ باغي ۽ سامونڊي قزاق سٽينڪا رازن، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: واسلي سوريڪوف، 1906ع)

ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي

[سنواريو]

ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار دمانيسي مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان هومو ايريڪٽس يا هومو ارگاسٽر جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت جارجيا ۽ آذربائيجان جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ آزيخ غار مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه البرز جبل واري علائقي ۾ هيٺئين پٿر واري دور جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ دربند غار مان مليا آهن.

نيئنڊرٿال انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي مازندران صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو بهشهر شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ ڪامربند غار مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.[48][49]

قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي هِرڪاني سمنڊ (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.[50] قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ٿالاتا (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ٿالاسا (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.[51]

چوڏهين صديءَ جي تيموري جاگرافيدان حافظ ابرو لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ارال سمنڊ تقريباً سڪي ويو.[52][53]

فوسل ايندھن

[سنواريو]

هي علائقو فوسل ايندھن سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.[54] سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين ٿامس بينسٽر ۽ جيفري ڊڪٽ باڪو جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي نِفتي چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني پيٽروليم]."[55]

اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.[56]

جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس

[سنواريو]

پيٽر اعظم جي حڪمرانيءَ دوران فيودور سوئيمونوف سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ڪئسپين سمنڊ جو راهنما لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ روسي سائنس اڪيڊمي پاران ڇپرايا ويا.[57]

شهر

[سنواريو]
باڪو، آذربائيجان جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.

قديم

[سنواريو]

جديد

[سنواريو]
مخاچ قلعه، روس جي داغستان جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.

معيشت

[سنواريو]
ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002

ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.[58] ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. عالمي توانائي مارڪيٽ تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو.

ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا آبي بجلي جي وسيلن سان به مالا مال آهن.

ايران وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب بيرل خام تيل جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ قدرتي گئس جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.[58]

روس جي معيشت 2015ع ۾ برائے نام GDP جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ خريداري قوت برابري (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.[59] روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،[60] جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.[61]

ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون ڪيسپين اقتصادي فورم 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.[62]

ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. ڪيسپين ڊجيٽل حب منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.[63]

تيل ۽ قدرتي گئس

[سنواريو]
ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم
ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، چيليڪن ميدان، ترڪمانستان

ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ خام تيل جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. بي پي ائموڪو ۽ آمريڪي توانائي معلوماتي اداري جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين بيرل تيل سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. قازقستان علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ آذربائيجان لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.[64]

ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.

دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه باڪو، آذربائيجان ڀرسان بيبي هيبت نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ ابشيرون اپٻيٽ تي بالاخاني، سابونچي، رامانا ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا.

ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن بالشويڪن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت سوويت يونين جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.[54]

1994ع ۾ "صدِيءَ جو معاهدو" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه جيهان تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي.

پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته لوڪ آئل ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.[65]

آمدورفت

[سنواريو]

باڪو، آذربائيجان ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي وولگا–ڊان واهه وسيلي وولگا ندي، ڊان ندي ۽ پوءِ آزوف سمنڊ تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو وولگا–بالٽڪ آبي رستو آهي، جيڪو اتر سمنڊ سان ڳنڍيل آهي، جيئن وائيٽ سي وائيٽ سي–بالٽڪ واهه وسيلي ڳنڍيل آهي.

باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.[66]

آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.[67]

سياسي مسئلا

[سنواريو]

آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. بولا ٻيٽ، پيراللهي ٻيٽ ۽ نرگين ٻيٽ، جيڪو اڳوڻو سوويتي فوجي اڏو رهيو آهي ۽ باڪو نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا.

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ ڊڪ چيني چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."[68]

علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

مجوزه ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.[69] پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ هائيڊروڪاربن برآمدن تي سندس موجوده اجارہ داري پڻ ڪمزور ٿي ويندي.[69] تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.[70]

آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا مان ظاهر ٿيو ته بي پي آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ ويل بلو آئوٽ واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.[71][72]

علائقائي حيثيت

[سنواريو]
ڪيسپين سمنڊ، آذربائيجان

سامونڊي ڪنارو

[سنواريو]

ڪيسپين سمنڊ جي لڳ ڀڳ 4,800 ڪلوميٽر (3,000 mi) ڊگهي سامونڊي ڪناري سان پنج رياستون واقع آهن. انهن ملڪن جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه هيٺين ريت آهي:[73]

قازقستان – 1,422 ڪلوميٽر (884 mi)

ترڪمانستان – 1,035 ڪلوميٽر (643 mi)

ايران – 728 ڪلوميٽر (452 mi)

آذربائيجان – 813 ڪلوميٽر (505 mi)

روس – 747 ڪلوميٽر (464 mi)

ڳالهيون

[سنواريو]

ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ 1931ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب سمنڊ ٻنهي ملڪن جي گڏيل ملڪيت هو.[74][75] 2000ع تائين ڪيسپين سمنڊ جي حدبندي بابت ان جي ڪناري تي واقع سڀني رياستن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن کان ڳالهيون جاري هيون. قانوني طور ان کي سمنڊ، ڍنڍ يا ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو آبي جسم قرار ڏيڻ سان حدبنديءَ جا اصول طئي ٿيڻا هئا، تنهنڪري اهو معاملو سخت بحث هيٺ رهيو.[76] معدني وسيلن، جهڙوڪ تيل ۽ قدرتي گئس، مڇيگيري ۽ بين الاقوامي پاڻين تائين رسائي، جيڪا روس جي وولگا ندي ۽ ان کي ڪارو سمنڊ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيندڙ واهن وسيلي حاصل ٿئي ٿي، سڀ انهن ڳالهين جي نتيجي تي دارومدار رکن ٿا. وولگا تائين رسائي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان جهڙين سامونڊي ڪناري کان محروم رياستن جي مارڪيٽي ڪارڪردگي ۽ معاشي گهڻ رخي واڌ لاءِ اهم آهي. اهو روس لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌندڙ اچ وڃ ان جي اندرين آبي رستن تي دٻاءُ وجهي ٿي، جيڪي ڪجهه هنڌن تي تمام گهڻو ڀرجي سگهن ٿا. جيڪڏهن قانوني طور هن آبي جسم کي سمنڊ قرار ڏنو وڃي ته ڪيترائي اڳوڻا فيصلا ۽ بين الاقوامي معاهدا پرڏيهي جهازن کي آزاد رسائي ڏيڻ جا پابند ڪن ٿا. جيڪڏهن ان کي ڍنڍ قرار ڏنو وڃي ته اهڙي ڪا ذميواري لاڳو نه ٿيندي. ماحولياتي مسئلن جي حل ۽ بهتريءَ جو دارومدار پڻ سمنڊ جي قانوني حيثيت ۽ سرحدن واري مسئلي تي آهي.

ڪيسپين سمنڊ جو ڪنارو، داغستان

ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع پنجئي رياستون سمنڊ ۾ بحري فوجون رکن ٿيون.[77] ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب فني لحاظ کان سمنڊ کي ڍنڍ سمجهيو ويو ۽ ان کي ٻن شعبن، ايراني ۽ سوويتي، ۾ ورهايو ويو؛ پر ان جا وسيلا، جيڪي ان وقت گهڻو ڪري مڇين تي ٻڌل هئا، گڏيل طور استعمال ڪيا ويندا هئا. ٻنهي شعبن جي وچ واري لڪير کي گڏيل ڍنڍ اندر هڪ بين الاقوامي سرحد سمجهيو ويندو هو، جيئن البرٽ ڍنڍ ۾ آهي. سوويتي شعبي کي وڌيڪ چئن ساحلي جمهوريتن جي انتظامي شعبن ۾ ورهايو ويو هو.

روس، قازقستان ۽ آذربائيجان پاڻ ۾ وچين لڪيرن جي بنياد تي ٻطرفا معاهدا ڪيا آهن. ٽنهي ملڪن پاران وچين لڪيرن جي استعمال سبب امڪان آهي ته مستقبل جي معاهدن ۾ علائقي جي حدبنديءَ لاءِ به اهوئي طريقو اختيار ڪيو ويندو. بهرحال، ايران پنجن ئي ملڪن جي وچ ۾ هڪ گڏيل گهڻ ڌريي معاهدي تي زور ڏئي ٿو ۽ سمنڊ مان پنجون حصو حاصل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آذربائيجان ۽ ايران جي وچ ۾ سمنڊ جي ڪجهه تيل جي ميدانن بابت اختلاف موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن ايراني گشتي ٻيڙين تڪراري علائقي ۾ ڳولا لاءِ آذربائيجان پاران موڪليل جهازن تي فائرنگ پڻ ڪئي آهي. آذربائيجان ۽ ترڪمانستان جي وچ ۾ به اهڙيون ئي ڇڪتاڻون رهيون آهن؛ ترڪمانستان جو دعويٰ آهي ته آذربائيجان هڪ اهڙي تيل جي ميدان مان طئي ٿيل مقدار کان وڌيڪ تيل ڪڍيو، جنهن کي ٻئي ڌريون گڏيل ميدان تسليم ڪن ٿيون.

2007ع ۾ ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي گڏجاڻيءَ ۾ هڪ اهڙي معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون، جنهن موجب رڳو انهن جهازن کي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جيڪي ڪنهن ساحلي رياست جو جهنڊو کڻن ٿا.[78]

پنجن رياستن جي وچ ۾ ڳالهيون لڳ ڀڳ 1990ع کان 2018ع تائين ڪڏهن تيز ۽ ڪڏهن سست رفتاري سان جاري رهيون. 2014ع ۾ آستراخان ۾ ٿيل چوٿين ڪيسپين سربراهي اجلاس ۾ نمايان اڳڀرائي ٿي.[79]

ڪيسپين سربراهي اجلاس

[سنواريو]

ڪيسپين سربراهي اجلاس پنجن ساحلي رياستن جي رياستي سربراهن جي سطح واري گڏجاڻي آهي.[80] پنجون ڪيسپين سربراهي اجلاس 12 آگسٽ 2018ع تي قازقستان جي بندرگاهي شهر اڪٽائو ۾ ٿيو.[80] پنجن ئي اڳواڻن ”ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن“ تي صحيحون ڪيون.[81]

ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي نمائندن 28 سيپٽمبر 2018ع تي، اڪٽائو سربراهي اجلاس جي پيرويءَ طور، قازقستان جي گاديءَ واري شهر ۾ گڏجاڻي ڪئي. گڏجاڻيءَ جي ميزباني قازقستان جي سيڙپڪاري ۽ ترقي واري وزارت ڪئي. شرڪت ڪندڙن ڪيسپين علائقي بابت هر ٻن سالن کان پوءِ هڪ سيڙپڪاري فورم منعقد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.[82]

ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن

[سنواريو]

پنجئي ساحلي رياستون ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن جي خاص ڪم ڪندڙ گروهن وسيلي سمنڊ جي قانوني طور پابند انتظام بابت گڏيل راءِ قائم ڪن ٿيون.[83] ڪيسپين سربراهي اجلاس کان اڳ، 51هين خاص ڪم ڪندڙ گروهه جي گڏجاڻي مئي 2018ع ۾ آستانا ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪيترن معاهدن بابت اتفاق ٿيو: آمدورفت جي شعبي ۾ سهڪار، واپاري ۽ معاشي سهڪار، سمنڊ ۾ واقعن جي روڪٿام، دهشتگرديءَ جو مقابلو، منظم ڏوهن خلاف جنگ ۽ سرحدي سلامتيءَ ۾ سهڪار بابت معاهدا.[84]

ڪنوينشن هر پاڙيسري ملڪ کي 24 ڪلوميٽر (15 mi) تائين علائقائي پاڻيءَ تي اختيار ڏئي ٿو، جنهن سان گڏ سطح تي 16 ڪلوميٽر (10 mi) تائين مڇيگيريءَ جا خاص حق پڻ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن ته باقي حصو بين الاقوامي پاڻين طور برقرار رهي ٿو. ٻئي طرف، سمنڊ جي تري جي حدبندي اڃا غير مقرر آهي ۽ ملڪن جي وچ ۾ ٻطرفن معاهدن جي تابع آهي. اهڙيءَ ريت، قانوني لحاظ کان ڪيسپين سمنڊ نه مڪمل طور سمنڊ آهي ۽ نه ئي ڍنڍ.[85]

جيتوڻيڪ ڪنوينشن ڪيويار جي پيداوار، تيل ۽ گئس جي ڪڍاڻي ۽ فوجي استعمال بابت ضابطا طئي ڪري ٿو، پر اهو ماحولياتي مسئلن بابت ڪو ذڪر نٿو ڪري.[27]

سرحد پار وهڪرا

[سنواريو]

يو اين اي سي اي ڪيترن اهڙن درياهن کي سڃاڻي ٿو، جيڪي بين الاقوامي سرحدون پار ڪري ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.[86] اهي هي آهن:

درياهه ملڪ
اترڪ درياهه ايران، ترڪمانستان
ڪورا درياهه آرمينيا، آذربائيجان، جارجيا، ايران، ترڪي
يورال درياهه قازقستان، روس
سامور درياهه آذربائيجان، روس
سولاڪ درياهه جارجيا، روس
تيريڪ درياهه

آمدورفت

[سنواريو]

جيتوڻيڪ ڪيسپين سمنڊ هڪ بند آبي حوض آهي، پر ان جو سڀ کان وڏو معاون درياهه، وولگا، اهم جهاز راني واهن وسيلي ڊان درياهه سان، ۽ ان ريت ڪاري سمنڊ سان، توڙي بالٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيل آهي. انهن مان شاخي واهه اتر ڊوينا ۽ اڇي سمنڊ ڏانهن پڻ وڃن ٿا.

ڪيسپين سمنڊ جو هڪ ٻيو معاون درياهه، ڪوما درياهه، هڪ آبپاشي واهه وسيلي ڊان درياهه جي حوض سان ڳنڍيل آهي.

سمنڊ پار مقرر وقتن تي هلندڙ فيري خدمتون، جن ۾ ريل گاڏيون کڻندڙ فيريون پڻ شامل آهن،[87] خاص طور هيٺين هنڌن جي وچ ۾ هلن ٿيون:

واهه

[سنواريو]

هڪ بند حوض هئڻ سبب ڪيسپين سمنڊ جي حوض جو سمنڊ سان ڪو قدرتي ڳانڍاپو ناهي. وچئين دور کان واپاري ڪيترن ئي خشڪيءَ وارن گذرگاهن وسيلي ڪيسپين سمنڊ تائين پهچندا هئا، جيڪي وولگا ۽ ان جي معاون درياهن کي ڊان درياهه، جيڪو ازوف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندڙ مختلف درياهن سان ڳنڍيندا هئا. وولگا جي حوض کي بالٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيندڙ ابتدائي واهه ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ئي ٺاهيا ويا هئا. ان کان پوءِ واهن جا ڪيترائي منصوبا مڪمل ڪيا ويا آهن.

ٻه جديد واهه نظام، جيڪي وولگا جي حوض ۽ ان ريت ڪيسپين سمنڊ کي کليل سمنڊ سان ڳنڍين ٿا، اهي وولگا–بالٽڪ آبي رستو ۽ وولگا–ڊان واهه آهن.

تجويز ڪيل پيچورا–ڪاما واهه هڪ اهڙو منصوبو هو، جنهن تي 1930ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي بحث ٿيندو رهيو. جهاز راني ان منصوبي ۾ ثانوي مقصد هو. ان جو بنيادي مقصد پيچورا درياهه جي ڪجهه پاڻيءَ جو رخ بدلائي، جيڪو اتر منجمد سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، ڪاما درياهه وسيلي وولگا ڏانهن آڻڻ هو. ان جا مقصد آبپاشي ۽ ڪيسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح کي مستحڪم ڪرڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اهو سمجهيو پئي ويو ته پاڻيءَ جي سطح خطري واري تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. 1971ع دوران سوويت يونين پاران علائقي ۾ پرامن ايٽمي اڏاوتي تجربا پڻ ڪيا ويا.

جون 2007ع ۾، پنهنجي تيل سان مالا مال ملڪ جي مارڪيٽن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ، قازقستان جي صدر نورسلطان نظربائيف ڪيسپين سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ جي وچ ۾ 700 ڪلوميٽر (435 mi) ڊگهي رابطي واري واهه جي تجويز پيش ڪئي. اميد ڪئي وئي ته ”يوريشيا واهه“، جنهن کي مانيچ جهاز راني واهه پڻ چيو وڃي ٿو، سامونڊي ڪناري کان محروم قازقستان ۽ ٻين وچ ايشيائي ملڪن کي سامونڊي رياستن ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو ۽ کين واپار جي مقدار ۾ نمايان واڌ ڪرڻ جي قابل بڻائيندو. جيتوڻيڪ واهه روسي علائقي مان گذرندو، پر اهو قازقستان کي ڪيسپين سمنڊ تي موجود سندس بندرگاهن وسيلي فائدو پهچائيندو. قازقستان جي زراعت واري وزارت جي آبي وسيلن بابت ڪميٽي جي عملدارن موجب، واهه جو سڀ کان امڪاني رستو ڪوما–مانيچ هيٺاهين علائقي مان گذرندو، جتي هن وقت درياهن ۽ ڍنڍن جو هڪ سلسلو اڳ ئي ڪوما–مانيچ واهه نالي آبپاشي واهه وسيلي ڳنڍيل آهي. وولگا–ڊان واهه کي جديد بڻائڻ هڪ ٻيو امڪاني طريقو هوندو.[88]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 van der Leeden, Troise, and Todd, eds., The Water Encyclopedia. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.
  2. ↑ "Convention on the Legal Status of the Caspian Sea". President Of Russia (آمريڪي انگريزي ۾). 2018-08-12. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-03-12 تي محفوظ ڪيل. 2022-01-22 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Is the Caspian a sea or a lake?". The Economist (آمريڪي انگريزي ۾). 2018-08-16. ISSN 0013-0613. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-08-19 تي محفوظ ڪيل. 2022-01-22 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Zimnitskaya, Hanna; von Geldern, James (January 2011). "Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter?". Journal of Eurasian Studies 2 (1): 1–14. doi:10.1016/j.euras.2010.10.009.
  5. ↑ Leong, Goh Cheng (1995-10-27). Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 66. ISBN 978-0-19-562816-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-10-16 تي محفوظ ڪيل. 2022-01-17 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 Dumont, Henri (October 1995). "Ecocide in the Caspian Sea". Nature 377 (6551): 673–674. doi:10.1038/377673a0. Bibcode: 1995Natur.377..673D.
  7. 1 2 Wesselingh, Frank; Lattuada, Matteo (2020-12-23). "The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent". The Conversation (آمريڪي انگريزي ۾). 2023-06-29 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 Prange, Matthias; Wilke, Thomas; Wesselingh, Frank P. (2020). "The other side of sea level change" (en ۾). Communications Earth & Environment 1 (1): 69. doi:10.1038/s43247-020-00075-6. Bibcode: 2020ComEE...1...69P.
  9. ↑ Caspian Sea آرڪائيو ڪيا ويا 2008-01-07 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. in Encyclopædia Britannica.
  10. ↑ "Strabo. Geography. 11.3.1". Perseus.tufts.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2011-05-11 تي محفوظ ڪيل. 2011-04-14 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Iran (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, p. 28 آرڪائيو ڪيا ويا 2011-06-07 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Lonely Planet Publications, ISBN 978-1-74104-293-1
  12. ↑ Kaz’min, V. G.; Verzhbitskii, E. V. (2011). "Age and origin of the South Caspian Basin". Oceanology (Pleiades Publishing Ltd) 51 (1): 131–140. doi:10.1134/s0001437011010073. Bibcode: 2011Ocgy...51..131K.
  13. ↑ Jessie Szalay (24 February 2017). "Caspian Sea: Largest Inland Body of Water". Live Science.
  14. ↑ Van Baak, Christiaan G. C.; Grothe, Arjen; Richards, Keith; Stoica, Marius; Aliyeva, Elmira; Davies, Gareth R.; Kuiper, Klaudia F.; Krijgsman, Wout (March 2019). "Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations". Global and Planetary Change 174: 153–163. doi:10.1016/j.gloplacha.2019.01.007. Bibcode: 2019GPC...174..153V.
  15. ↑ "Sea Facts". Casp Info. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2017-02-26 تي محفوظ ڪيل. 2017-02-25 تي حاصل ڪيل.
  16. 1 2 "Caspian Sea – Background". Caspian Environment Programme. 2009. 11 September 2012 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  17. ↑ "Caspian Sea". Iran Gazette. اصل نسخو مان 2009-01-22 تي محفوظ ڪيل. 2010-05-17 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 Hooshang Amirahmadi (2000). The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development. Palgrave Macmillan. ص. 112–. ISBN 978-0-312-22351-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. (2007). "Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea". Doklady Earth Sciences 414 (1): 552–556. doi:10.1134/S1028334X07040149. Bibcode: 2007DokES.414..552K.
  20. 1 2 Henri J. Dumont; Tamara A. Shiganova; Ulrich Niermann (2004). Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas. Springer. ISBN 978-1-4020-1869-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ A. G. Kostianoi and A. Kosarev (2005). The Caspian Sea Environment. Birkhäuser. ISBN 978-3-540-28281-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "News Azerbaijan". ann.az. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Gumilev, Lev Nikolayevich (1967). "New Data on the History of the Khazars". Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae: 80. https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf.
  24. ↑ "Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region | GRID-Arendal". www.grida.no. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-05-26 تي محفوظ ڪيل. 2021-07-05 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Welcome to the Caspian Sea Level Project Site". Caspage.citg.tudelft.nl. اصل نسخو مان 2011-07-24 تي محفوظ ڪيل. 2010-05-17 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 3 Court, Rebecca; Lattuada, Matteo; Shumeyko, Nataliya; Baimukanov, Mirgaliy; Eybatov, Tariyel; Kaidarova, Altynay; Mamedov, Elchin V.; Rustamov, Eldar et al. (2025-04-10). "Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure" (en ۾). Communications Earth & Environment 6 (1): 261. doi:10.1038/s43247-025-02212-5. Bibcode: 2025ComEE...6..261C.
  27. 1 2 3 4 "Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe". The Nation. Bangkok. Agence France-Presse. 2019-04-18. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-04-17 تي محفوظ ڪيل. 2019-04-18 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Caspian Environment Programme". caspianenvironment.org. اصل نسخي مان 13 April 2010 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea". Radio Free Europe/Radio Liberty (انگريزي ۾). 5 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-07-05 تي محفوظ ڪيل. 2021-07-05 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea". The Moscow Times (انگريزي ۾). 2020-12-25. 2023-06-29 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Satubaldina, Assel (2021-11-03). "President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol". The Astana Times (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-11-03 تي محفوظ ڪيل. 2021-11-03 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia" (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-07-23. 2025-07-28 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report". www.zin.ru. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-01-16 تي محفوظ ڪيل. 2021-07-05 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Grillo, Oscar; Venora, Gianfranco (2011-12-16). Ecosystems Biodiversity (انگريزي ۾). BoD – Books on Demand. ISBN 978-953-307-417-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-10-18 تي محفوظ ڪيل. 2021-07-24 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran | Ecoregions | WWF". World Wildlife Fund (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2013-05-01 تي محفوظ ڪيل. 2021-07-05 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Samursky Forest". Geomerid. 10 November 2025 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Hyrcanian Forests". UNESCO World Heritage Centre. July 1, 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان July 12, 2019 تي محفوظ ڪيل. July 21, 2022 تي حاصل ڪيل.
  38. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". Zoosystematica Rossica 18(2): 295–317.
  39. 1 2 3 4 Gallagher, Ronnie (2011). "The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean". Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on Academia.edu. 2024-02-15 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Фараджева, Малахат (2015). "Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан". Российская Археология (4): 50–63. https://www.academia.edu/25303267. Retrieved 2019-02-20.
  41. 1 2 "Gobustan Petroglyphs – Subject Matter". The سمٿسونين ادارو. اصل نسخو مان 2015-04-28 تي محفوظ ڪيل. 2015-01-19 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology". The سمٿسونين ادارو. اصل نسخو مان 2015-04-28 تي محفوظ ڪيل. 2015-01-19 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ C. Michael Hogan. "Overfishing". Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC
  44. ↑ "Fishing Prospects". Iran Daily. 2007-01-14. اصل نسخو مان 2008-09-05 تي محفوظ ڪيل. 2012-05-20 تي حاصل ڪيل.
  45. 1 2 3 4 Heptner, V.G.; Sludskij, A.A. (1992) [1972]. Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola [Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats)]. Washington DC: Smithsonian Institution and the National Science Foundation. ص. 1–732. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2017-10-20 تي محفوظ ڪيل. 2017-04-10 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 3 4 Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran آرڪائيو ڪيا ويا 2016-04-30 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Images Publishing, Avon.
  47. ↑ Dumont, H. J. (January 1998). "The Caspian Lake: History, biota, structure, and function". Limnology and Oceanography 43 (1): 44–52. doi:10.4319/lo.1998.43.1.0044. Bibcode: 1998LimOc..43...44D.
  48. ↑ "Major Monuments". آرڪائيو ڪيا ويا May 14, 2011, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.
  49. ↑ "Safeguarding Caspian Interests". Iran Daily. 2006-11-26. اصل نسخو مان 2009-06-03 تي محفوظ ڪيل. 2016-02-07 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Strabo. "Geography". § 2.5.14. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-04-13 تي محفوظ ڪيل. 2019-03-30 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2017-04-22 تي محفوظ ڪيل. 2019-03-30 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Mikhail, Alan (2013). Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa. OUP USA. ص. 152. ISBN 978-0-19-976866-0. Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer
  53. ↑ Sala, Renato (28 February 2019). "Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP)". ۾ Yang, Lian Emlyn; Bork, Hans-Rudolf; Fang, Xuiqi; Mishke, Steffen (مرتب). Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road. Springer, Cham. ص. 95–121. doi:10.1007/978-3-030-00728-7_5. ISBN 978-3-030-00727-0.
  54. 1 2 "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan آرڪائيو ڪيا ويا 2007-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". SOCAR[مڪمل حوالو گهربل آهي]
  55. ↑ "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History آرڪائيو ڪيا ويا 2007-09-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". SOCAR[مڪمل حوالو گهربل آهي]
  56. ↑ "Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water". World Atlas. September 29, 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان December 22, 2017 تي محفوظ ڪيل. December 19, 2017 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Fedor I. Soimonov". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  58. 1 2 Kalyuzhnova, Y. (2008). Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies (انگريزي ۾). Springer. ISBN 978-0-230-22755-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-10-20 تي محفوظ ڪيل. 2020-10-03 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". www.imf.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-09-18 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Commission of the Russian Federation for UNESCO". www.unesco.ru. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2011-03-23 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov. اصل نسخو مان 2016-03-15 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "The Astana Times". astanatimes.com. 2019-08-13. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-08-13 تي محفوظ ڪيل. 2019-10-02 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau". The Astana Times. 26 May 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-01-07 تي محفوظ ڪيل. 2020-12-11 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Geld, Bernard (April 9, 2002). "Caspian Oil and Gas: Production and Prospects" (PDF). wvvw.iwar.org.uk. اصل نسخو (PDF) مان December 6, 2018 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea". October 31, 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان November 3, 2016 تي محفوظ ڪيل. November 2, 2016 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase". AzerNews.az (انگريزي ۾). 2018-05-01. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-12-06 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "Caspian Sea-Black Sea Transport". Georgia Today on the Web. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-12-06 تي محفوظ ڪيل. 2018-12-05 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "The Great Gas Game آرڪائيو ڪيا ويا 2007-06-08 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.", Christian Science Monitor (2001-10-25)
  69. 1 2 Sergei Blagov, "Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline آرڪائيو ڪيا ويا 2007-06-10 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.", Eurasianet (2006-03-27)
  70. ↑ "Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy آرڪائيو ڪيا ويا 2008-05-12 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.", Eurasianet (2007-12-10)
  71. ↑ Tim Webb (2010-12-15). "WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-12-16 تي محفوظ ڪيل. 2013-03-26 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Walt, Vivienne (2010-12-18). "WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster". Time. اصل نسخو مان 2013-03-25 تي محفوظ ڪيل. 2013-03-26 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Characteristics of Caspian Sea". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-10-18 تي محفوظ ڪيل. 2020-03-20 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Anyanova, Ekaterina (2010). "Legal complications in the Caspian Sea". International Journal of Private Law 3 (4): 418. doi:10.1504/IJPL.2010.035412.
  75. ↑ Mirfendereski, Guive (2001). "The Iranian and Soviet Sea (1931–1940)". A Diplomatic History of the Caspian Sea. ص. 139–145. doi:10.1057/9780230107571_33. ISBN 978-1-349-38711-3.
  76. ↑ Khoshbakht B. Yusifzade. "8.3 The Status of the Caspian Sea – Dividing Natural Resources Between Five Countries". Azer.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2010-02-02 تي محفوظ ڪيل. 2010-05-17 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "The great Caspian arms race", Foreign Policy, June 2012, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2014-10-09 تي محفوظ ڪيل, 2017-03-06 تي حاصل ڪيل
  78. ↑ "Russia Gets Way in Caspian Meet". اصل نسخي مان 2008-01-20 تي محفوظ ڪيل. 2007-10-28 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو)
  79. ↑ Contessi, Nicola (4 March 2015). "Traditional Security in Eurasia: The Caspian Caught between Militarisation and Diplomacy". The RUSI Journal 160 (2): 50–57. doi:10.1080/03071847.2015.1031525.
  80. 1 2 "Five Leaders Attend Caspian Summit". RadioFreeEurope RadioLiberty. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-08-13 تي محفوظ ڪيل. 2018-08-13 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Five States Sign Convention On Caspian Legal Status". Radio Free Europe. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-05-14 تي محفوظ ڪيل. 2022-05-14 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Orazgaliyeva, Malika (2018-10-03). "Caspian Sea states to host sea-related investment forum every two years". The Astana Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-04-25 تي محفوظ ڪيل. 2019-04-25 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "Are the Littoral States Close to Signing an Agreement on the Legal Status of the Caspian Sea?". Jamestown. The Jamestown Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-07-13 تي محفوظ ڪيل. 2018-07-13 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ "The working group agreed on the provisional agenda of the Caspian summit and the draft of final document". caspianbarrel.org. 30 May 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-07-13 تي محفوظ ڪيل. 2018-07-13 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "Is the Caspian a sea or a lake?". The Economist. 2018-08-16. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-08-19 تي محفوظ ڪيل. 2018-08-20 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Drainage basin of the Caspian Sea" (PDF). UNECE. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2009-07-31 تي محفوظ ڪيل. 2012-03-12 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ "Train Ferries on the Caspian Sea as Part of the Middle Corridor". Port Economics, Management and Policy (آمريڪي انگريزي ۾). 2024-10-30. اصل نسخو مان 28 Dec 2024 تي محفوظ ڪيل. 2025-01-06 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "Caspian Canal Could Boost Kazakh Trade" آرڪائيو ڪيا ويا 2009-01-19 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Business Week (2007-07-09)

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪيسپئن_سمنڊ&oldid=402778" تان ورتل