مواد ڏانھن هلو

چوڌري رحمت علي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
چوڌري رحمت علي
Choudhry Rahmat Ali
چوڌري رحمت علي
پيدائش16 نومبر 1897(1897-11-16)
بالاچور، ضلعي هشيارپور، پنجاب، برطانوي هندستان
وفات3 فيبروري 1951(1951-02-03) (عمر 53 سال)
ڪيمبرج، انگلينڊ
قوميتپاڪستاني
مشھور ڪم"اعلان پاڪستان"
علمي خدمتون
مُکيه ڪم"اعلان پاڪستان"
مُکيه خيال"پاڪستان ٺاهڻ جو نظريو"

چوڌري رحمت علي (اردو: چودهري رحمت علي؛ 16 نومبر، 1897ع - 3 فيبروري، 1951ع) هڪ پاڪستاني قوم پرست ڪارڪن هو، جيڪو پاڪستان جي رياست جي قيام جي شروعاتي حامين مان هڪ هو. هن کي برٽش انڊيا ۾ هڪ الڳ مسلمان وطن لاءِ "پاڪستان" جو نالو ڏيڻ جو اعزاز حاصل آهي ۽ عام طور تي پاڪستان تحريڪ جي بانين مان هڪ جي طور تي سڃاتو وڃي ٿو.

پنجاب جي ضلعي، هشيارپور جي شھر، بالاچور ۾ ڄائو، رحمت علي تعليم لاهور ۾ حاصل ڪئي. هن جو بنيادي ڪم، جڏهن هو سال 1933ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ قانون جو شاگرد هو، هڪ پمفليٽ جي صورت ۾ ”هاڻي يا ڪڏهن نه؛ ڇا اسان هميشه لاءِ زندهه آهيون يا هميشه لاءِ ختم ٿينداسين؟“ آھي، جنهن کي "پاڪستان جو ڊڪليئريشن" به چيو وڃي ٿو.[1][2][3][4] اهو پمفليٽ لنڊن ۾ ٽين گول ميز ڪانفرنس ۾ برطانوي ۽ هندستاني نمائندن کي خطاب ڪندي ٻڌايو ويو.[5] انهن خيالن کي نمائندن يا ڪنهن به سياستدان جي هڪ ڏهاڪي جي ويجهو حمايت نه مليو. انهن کي شاگردن جي نظرين ۾، خاص ڪري محمد علي جناح جي نظريي جي طور تي رد ڪيو ويو، پر 1940ع تائين برصغير ​​جا مسلمان سياستدان انهن کي قبول ڪرڻ لاءِ چوڌاري گهمي آيا، جنهن جي نتيجي ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي لاهور واري ٺهراءُ کي اڳتي وڌايو ويو، جنهن کي، پريس ۾، فوري طور تي "پاڪستان جو ٺھراءُ" جو نالو ڏنو ويو.

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، رحمت علي اپريل، 1948ع ۾ انگلينڊ کان واپس آيو ۽ پاڪستان ۾ رهڻ جو ارادو ڪيائين، پر سندس سامان ضبط ڪيو ويو ۽ ان وقت جو وزيراعظم، لياقت علي خان کيس ملڪ بدر ڪيو. آڪٽوبر، 1948ع ۾ رحمت علي خالي هٿين واپس انگلينڊ روانو ٿيو. هن 3 فيبروري، 1951ع تي ڪيمبرج ۾ "لاچار ۽ اڪيلو" وفات ڪئي[6] بي وطن، چوڌري رحمت علي جي تدفين جو خرچ ايمانوئل ڪاليج، ڪيمبرج پنهنجي مالڪن جي هدايت تي پورو ڪيو. چوڌري رحمت علي کي 20 فيبروري، 1951ع تي ڪيمبرج شهر جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

ابتدائي زندگي

[سنواريو]

رحمت علي 16 نومبر 1897ع تي بلاچور ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو هوشيارپور ضلعي جي ڳڙه شنڪر تحصيل ۾ واقع هو.[7] اهو علائقو ان وقت برطانوي هندستان جي پنجاب صوبي جو حصو هو. هو هڪ پنجابي مسلمان خاندان ۾ ڄائو. سندس والد حاجي شاهه محمد جون ٻه زالون هيون؛ رحمت علي ٻي زال جو پٽ هو. سندس ماءُ تڏهن وفات ڪري وئي جڏهن هو ايترو ننڍو هو جو کيس ياد به نه رهي، تنهنڪري سندس پرورش سندس سڳي ماءُ بدران سوتيلي ماءُ ڪئي.[7]

مورخ ڪي. ڪي. عزيز، جيڪو رحمت علي کي ذاتي طور ڄاڻندو هو، جي مطابق[8] رحمت علي گجر قبيلي جي گورسي شاخ سان تعلق رکندو هو.[9][10]

تعليم ۽ پيشو

[سنواريو]

ڇاڪاڻ⁠تہ بلاچور هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهنڪري رحمت علي کي پنهنجي تعليم جاري رکڻ لاءِ راهون شهر وڃڻو پيو، جتي هڪ مڊل اسڪول موجود هو.[11] مڊل اسڪول مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 1910ع ۾ هو جلنڌر ويو ۽ سينداس اينگلو سنسڪرت هاءِ اسڪول ۾ داخلا ورتائين. 1912ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ ساڳئي سال اسلاميه ڪاليج لاهور ۾ داخل ٿيو.

1915ع ۾ هن انٽرميڊيئيٽ جو امتحان انگريزي، تاريخ، رياضي ۽ فارسي مضمونن سان پاس ڪيو. ان کان پوءِ 1918ع ۾ اسلاميه ڪاليج مان بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪيائين، جتي سندس مضمون انگريزي، معاشيات ۽ فارسي هئا. ڪاليج ۾ رهڻ دوران هو ڪاليج جي مباحثي واري يونين جو سيڪريٽري رهيو، پنهنجي تدريسي گروهه جو سيڪريٽري ۽ نائب صدر پڻ رهيو، ۽ ڪاليج جي رسالي Crescent جو ايڊيٽر به هو.[12]

ڪاليج کان ٻاهر رحمت علي ان وقت جي مشهور اخبار ڪشمير جو اسسٽنٽ ايڊيٽر پڻ رهيو، جيڪا منشي محمد دين فوق ڪشميري طرفان قائم ۽ ايڊٽ ڪئي ويندي هئي. رحمت علي هندستاني تاريخ ۽ سياست بابت ڪيترائي مضمون لکيا، جن ۾ هن دليل ڏنو ته اتر يا اتر اولهه هندستان مسلمانن جو وطن آهي ۽ انهن کي اتي حڪمراني ڪرڻ جو حق حاصل آهي.

سندس هڪ مضمون، "مغرب کی کورانا تقلید" (يعني مغرب جي انڌي تقليد)، سندس نوڪري وڃائڻ جو سبب بڻيو.[13] هن مضمون تي برطانوي اختيارين جو ڌيان ويو، جنهن کان پوءِ لاهور جي ڊپٽي ڪمشنر هينري فلپس ٽولنٽن[14] منشي محمد دين فوق کي پنهنجي آفيس ۾ طلب ڪيو. ٽولنٽن سخت سرزنش ڪندي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن اهڙو واقعو ٻيهر ٿيو ته سزا ڏني ويندي. ان واقعي کان پوءِ فوق رحمت علي کي نوڪريءَ مان برطرف ڪري ڇڏيو.[15]

1918ع ۾ اسلاميه ڪاليج لاهور مان گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ رحمت علي ايچيسن ڪاليج لاهور ۾ استاد مقرر ٿيو. ان کان پوءِ هو سر نواب مراد بخش خان مزاري جو ڇهه سال چيف صلاحڪار رهيو. انهيءَ عرصي دوران هن مزاري خاندان جي ٻارن کي به تعليم ڏني، جن ۾ مير بلاخ شير مزاري شامل هو، جيڪو بعد ۾ پاڪستان جو نگران وزيراعظم بڻيو، ۽ سردار شيرباز خان مزاري، جيڪو پاڪستان ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ ۽ تحريڪ بحالي جمهوريت جو سربراهه رهيو.

بعد ۾ رحمت علي پنجاب يونيورسٽي ۾ قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو. 1930ع ۾ هن انگلينڊ وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1931ع ۾ ايمانوئل ڪاليج، ڪيمبرج ۾ داخلا ورتي. هن 1933ع ۾ بيچلر آف آرٽس ۽ 1940ع ۾ ماسٽر آف آرٽس جون ڊگريون ڪيمبرج يونيورسٽي مان حاصل ڪيون.

1933ع ۾ هن مشهور پمفليٽ Now or Never شايع ڪيو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو لفظ "پاڪستان" استعمال ڪيو ويو.[16]

1943ع ۾ هن مڊل ٽيمپل، لنڊن مان بار ايٽ لا جي سند حاصل ڪئي.[17]

1946ع ۾ هن انگلينڊ ۾ پاڪستان نيشنل موومينٽ قائم ڪئي. 1947ع تائين هو ڏکڻ ايشيا بابت پنهنجي تصور تي مختلف ڪتابچا شايع ڪندو رهيو. پر هندستان جي ورهاڱي جو حتمي نتيجو کيس مايوس ڪري ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وڏي پيماني تي قتل عام ۽ لڏپلاڻ ٿي. هو ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ريڊڪلف لائين تحت علائقن جي ورڇ کان به مطمئن نه هو.

هن پنهنجي ڪتاب The Greatest Betrayal ۾ لکيو ته جناح مسلمانن خلاف ڇهه "موتمار ڌڪ" هنيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هن رحمت علي جي تصور کان ننڍو پاڪستان قبول ڪيو.[18] رحمت علي جي خيال ۾ اهو ئي بعد ۾ پيدا ٿيندڙ بدامني ۽ انتشار جو هڪ وڏو سبب هو. [حوالو گهربل]

فلسفو

[سنواريو]

رحمت علي جون لکڻيون، محمد اقبال ۽ ٻين مفڪرن جي تحريرن سان گڏ، پاڪستان جي قيام لاءِ اهم فڪري محرڪ ثابت ٿيون. هن بنگال جي مسلمانن لاءِ "بنگستان" ۽ حيدرآباد دکن جي مسلمانن لاءِ "عثمانستان" جا نالا تجويز ڪيا. هن مختلف مذهبن تي مشتمل ڏکڻ ايشيا لاءِ دينيا نالو پڻ پيش ڪيو.[19][20]

پاڪستان جو تصور

[سنواريو]
ڪيمبرج جي همبرسٽون روڊ تي واقع اهو گهر، جتي رحمت علي رهندو هو ۽ جتي هن پهريون ڀيرو "پاڪستان" لفظ لکيو.

مورخ عقيل عباس جعفري جي مطابق، "پاڪستان" نالو سڀ کان پهرين ڪشميري صحافي غلام حسن شاهه ڪاظمي 1 جولاءِ 1928ع تي استعمال ڪيو هو، جڏهن هن ايبٽ آباد ۾ حڪومت کي "پاکستان" نالي هڪ هفتيوار اخبار جاري ڪرڻ جي اجازت لاءِ درخواست ڏني.[21] اهو پاڪستان لفظ جي استعمال جو پهريون دستاويزي ثبوت سمجهيو وڃي ٿو.[22]

چوڌري رحمت علي 1933ع ۾ هڪ آزاد مسلم رياست لاءِ پاڪستان نالو تجويز ڪيو، جيڪو غلام حسن شاهه ڪاظمي طرفان پنهنجي اخبار لاءِ ان نالي جي استعمال کان پنج سال پوءِ هو.[23]

1930ع ۾ رحمت علي ڪيمبرج منتقل ٿيو ۽ همبرسٽون روڊ نمبر 3 تي رهائش اختيار ڪئي. چيو وڃي ٿو ته انهيءَ گهر جي هڪ ڪمري ۾ هن پهريون ڀيرو "پاڪستان" لفظ لکيو. سندس سيڪريٽري مس فراسٽ جي مطابق، اها سوچ کيس لنڊن جي هڪ ٻه-ماڙ بس جي مٿئين حصي ۾ سفر دوران آئي.[24]

هن نالي بابت پهرين بحث بابت مختلف روايتون موجود آهن. سندس دوست عبدالكريم جبار جي مطابق، 1932ع ۾ رحمت علي جڏهن ٿيمز درياهه جي ڪناري تي پنهنجي دوستن پير احسان الدين ۽ خواجه عبد الرحيم سان گڏ گهمي رهيو هو، تڏهن اهو نالو سامهون آيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ لنڊن جنرل اومني بس ڪمپني جون ڪيترين ئي بسون ٿيمز درياهه جي ڪنارن سان هلنديون هيون، خاص طور ويسٽ منسٽر، ايمبينڪمينٽ، بليڪ فرائيرز، سائوٿ وارڪ ۽ ٽاور برج جي ڀرپاسي. اهم رستن ۾ روٽ 11، 24، 59 ۽ 76 شامل هئا.[25]

سر محمد اقبال ٻڌايو ته جڏهن هو 1930ع ۾ پهرين گول ميز ڪانفرنس لاءِ لنڊن ويو هو ته رحمت علي ساڻس مليو ۽ پڇيائين ته الله آباد واري تجويز ڪيل مسلم رياست کي ڪهڙو نالو ڏنو وڃي. اقبال جواب ۾ چيو ته جيڪڏهن اتر اولهه هندستان جي صوبن جي نالن جا پهريان اکر ۽ بلوچستان جي "ستان" کي گڏ ڪيو وڃي ته "پاڪستان" جهڙو خوبصورت ۽ بامعنيٰ نالو ٺهي ٿو.[26]

رحمت علي جي سوانح نگار ڪي. ڪي. عزيز لکي ٿو ته هي خيال رحمت علي کي ڊسمبر 1932ع ۾، يا ان کان ٿورو اڳ، لنڊن بس روٽ 11 جي مٿئين منزل تي سفر دوران آيو. رحمت علي جي چوڻ موجب اهو لفظ اوچتو سندس ذهن جي پردي تي چمڪيو ۽ کيس هڪ الهامي خيال وانگر محسوس ٿيو.[27]

28 جنوري 1933ع تي رحمت علي پنهنجي مشهور پمفليٽ Now or Never; Are We to Live or Perish Forever? ۾ هن تصور کي پيش ڪيو.[28]

هن وقت لفظ "PAKSTAN" استعمال ڪيو ويو، جنهن سان مراد هندستان جي پنج اترين وحدتون هيون:

[29][30]

1933ع جي آخر تائين لفظ "Pakistan" عام استعمال ۾ اچي ويو ۽ تلفظ کي آسان بڻائڻ لاءِ وچ ۾ "i" شامل ڪئي وئي، جنهن سان موجوده صورت "Pakistan" وجود ۾ آئي.[31]

رحمت علي لکيو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ افغانستان، ايران ۽ تاجڪستان جهڙن مسلم "ايشيائي وطنن" جي ٻيهر ويجهڙائي ۽ اتحاد به ممڪن ٿيندو، جيڪو اتر اولهه هندستان جي سياسي، تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي اولهه ايشيا سان ظاهر ڪندو هو.[32]

بعد ۾ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ رحمت علي پاڪستان جي اشتقاق بابت وڌيڪ وضاحت ڪندي لکيو:

” بغير واوين جي هِتي اقتباس تحرير ڪريو۔ “

—چوڌري رحمت علي[33]

رحمت علي جي پمفليٽ ۾ سندس تجويز ڪيل پاڪستان جي مسلمانن کي هڪ "قوم" قرار ڏنو ويو، جيڪو بعد ۾ ٻه قومي نظريي جي بنيادن مان هڪ بڻيو:

” بغير واوين جي هِتي اقتباس تحرير ڪريو۔ “

—چوڌري رحمت علي، جنوري 1933ع[34]

رحمت علي جو خيال هو ته پهرين ۽ ٻي گول ميز ڪانفرنس جي نمائندن هڪ وڏي غلطي ۽ ناقابل معافي خيانت ڪئي، جڏهن انهن "آل انڊيا وفاق" جي اصول کي قبول ڪيو. هن مطالبو ڪيو ته اتر اولهه وارن پنجن مسلم علائقن ۾ رهندڙ ٽن ڪروڙ مسلمانن جي قومي حيثيت کي تسليم ڪيو وڃي ۽ انهن لاءِ هڪ جدا وفاقي آئين ڏنو وڃي.[34]

رحمت علي جي سوانح نگار ڪي. ڪي. عزيز لکي ٿو ته[35]:

” بغير واوين جي هِتي اقتباس تحرير ڪريو۔ “

بعد ۾ رحمت علي جي سياسي مخالفن انهن ساٿين ۽ صحيح ڪندڙن جا نالا پاڪستان لفظ جي خالق طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

چوڌري رحمت علي اها شخصيت هئي، جنهن پاڪستان جي نالي سان آزاديءَ جي تحريڪ جي شروعات ڪئي. هن 1915ع ۾ ٻن قومن جو تصور پيش ڪيو، 1934ع ۾ پاڪستان نيشنل موومينٽ قائم ڪئي ۽ 1935ع ۾ Pakistan نالي پندرهن روزه اخبار پڻ جاري ڪئي.

اقبال ۽ جناح

[سنواريو]
چوڌري رحمت علي (کاٻي پاسي پهريون ويٺل)، محمد اقبال (وچ ۾)، خواجه عبد الرحيم (ساڄي پاسي) ۽ 1932ع ۾ اقبال جي انگلينڊ دوري دوران نوجوان ڪارڪنن جو هڪ گروهه

29 ڊسمبر 1930ع تي محمد اقبال پنهنجي صدارتي خطبي ۾ چيو:[36]

مان چاهيان ٿو ته پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، سنڌ ۽ بلوچستان کي گڏائي هڪ واحد رياست بڻايو وڃي. برطانوي سلطنت جي اندر خودمختياري هجي يا ان کان ٻاهر، هڪ گڏيل اتر اولهه هندستاني مسلم رياست جو قيام مون کي گهٽ ۾ گهٽ اتر اولهه هندستان جي مسلمانن جي آخري منزل نظر اچي ٿو.

ڪجهه عالمن جي راءِ موجب،[37] اقبال ڪنهن مڪمل خودمختيار مسلم رياست جو تصور پيش نه ڪيو هو، بلڪه سندس خواهش هئي ته پنجاب، سنڌ، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان کي گڏائي هندستان جي اندر هڪ وڏو اتر اولهه مسلم صوبو قائم ڪيو وڃي.[38] انهن جو خيال آهي ته اقبال ڪڏهن به ملڪ جي ورهاڱي جو مطالبو نه ڪيو هو.[39][40][41]

28 جنوري 1933ع تي چوڌري رحمت علي پنهنجي مشهور تصور "پاڪستان" کي منظر عام تي آندو. 1933ع جي آخر تائين لفظ "Pakistan" عام استعمال ۾ اچي ويو ۽ تلفظ کي آسان بڻائڻ لاءِ ان ۾ "i" شامل ڪئي وئي، جيئن "افغانستان" ۾ آهي.

بعد ۾ رحمت علي پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي لکيو:

"Pakistan" فارسي ۽ اردو ٻنهي ٻولين جو لفظ آهي. اهو اسان جي سڀني وطنن جي نالن مان ورتل اکرن تي مشتمل آهي، يعني پنجاب، افغانيا، ڪشمير، ايران، سنڌ ۽ بلوچستان. ان جو مطلب آهي "پاڪن جي سرزمين".[42]

جواهر لال نهرو پنهنجي ڪتاب ۾ لکيو:

اقبال پاڪستان جي شروعاتي حامين مان هڪ هو، پر لڳي ٿو ته هن بعد ۾ ان جي اندروني خطري ۽ غير عملي هجڻ کي محسوس ڪيو. ايڊورڊ ٿامپسن لکيو آهي ته هڪ گفتگو دوران اقبال کيس ٻڌايو ته هن مسلم ليگ جي اجلاس جي صدر هجڻ جي حيثيت ۾ پاڪستان جي حمايت ڪئي هئي، پر کيس يقين هو ته اهو مجموعي طور هندستان ۽ خاص طور مسلمانن لاءِ نقصانڪار ثابت ٿيندو.[43]

1934ع ۾ چوڌري رحمت علي ۽ سندس ساٿين محمد علي جناح سان ملاقات ڪئي ۽ پاڪستان جي تصور جي حمايت جي اپيل ڪئي. جناح جواب ڏنو:

منهنجا پيارا نوجوانو، ايتري جلدي نه ڪريو؛ پاڻي کي وهڻ ڏيو، اهو پاڻ پنهنجي سطح تي پهچي ويندو.[44][45]

تجويز ڪيل نقشا ۽ نالا

[سنواريو]

رحمت علي ڪيترائي ڪتابچا شايع ڪيا جن ۾ هن پاڻ کي "پاڪستان قومي تحريڪ جو باني" قرار ڏنو. انهن ڪتابچن ۾ هن برصغير جا مختلف نقشا پڻ شامل ڪيا، جن ۾ مسلمانن لاءِ ممڪن رياستن جا نالا پيش ڪيا ويا، جهڙوڪ:

  • حيدرستان
  • صديقستان
  • فاروقستان
  • معينستان
  • ماپليستان

[46]

هن سري لنڪا جي مسلمانن لاءِ صفيستان ۽ نصارستان جا نالا پڻ تجويز ڪيا.[47]

رحمت علي پنهنجي نقشن ۾ برصغير کي "پاڪاسيا" يا گهڻو ڪري "دينيا" سڏيو. "دينيا" لفظ "India" جو اڻگرام (Anagram) هو، جنهن ۾ "D" کي شروعات ۾ آندو ويو هو. عربي لفظ دين مان نڪتل هي نالو "ايمان جي سرزمين" جي معنيٰ رکي ٿو.

رحمت علي جي تصور موجب:

هو چاهيندو هو ته بنگالي، آسامي ۽ بهاري مسلمانن لاءِ هڪ آزاد مسلم رياست "بنگستان" قائم ٿئي، جڏهن ته حيدرآباد رياست کي اسلامي بادشاهت "عثمانستان" بڻايو وڃي.[19][20]

رحمت علي برصغير جي چوڌاري سمنڊن جا نالا به تبديل ڪرڻ جي تجويز ڏني:

  • خليج بنگال → بنگيان سمنڊ
  • عربي سمنڊ → پاڪيان سمنڊ
  • هند سمنڊ → عثمانيان سمنڊ

[46][47]

انهن متبادل نقشن سان گڏ رحمت علي پاڻ کي "صديقستان، نصارستان ۽ صفيستان قومي تحريڪن جو باني" پڻ سڏيو.[46]

هن انڊمان ٻيٽ کي "عاشور ٻيٽ" ۽ نڪوبار ٻيٽ کي "بالوس ٻيٽ" جا نالا به ڏنا.

ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ رحمت علي جو همعصر ميان عبد الحق لکي ٿو ته 1935ع کان پوءِ رحمت علي جي ذهني سوچ ۾ تبديلي آئي، جيڪا سندس چوڻ موجب نازي فڪر جي اهم ڪتابن جي مطالعي کان متاثر هئي، جن جا ڪيترائي اقتباس کيس زباني ياد هئا.[48]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ

[سنواريو]

جيتوڻيڪ چوڌري رحمت علي پاڪستان جي تصور جي اهم ترين شخصيتن مان هو، پر هن پنهنجي بالغ زندگيءَ جو وڏو حصو انگلينڊ ۾ گذاريو.

هندستان جي ورهاڱي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ، رحمت علي 6 اپريل 1948ع تي لاهور واپس آيو. پاڪستان پهچڻ کان پوءِ به هو مسلسل نئين رياست بابت پنهنجي بي اطميناني ظاهر ڪندو رهيو. هن جو خيال هو ته جيڪو پاڪستان وجود ۾ آيو، اهو سندس 1933ع واري تصور کان گهڻو ننڍو هو.[49]

هن محمد علي جناح تي تنقيد ڪندي چيو ته هن هڪ ننڍڙو پاڪستان قبول ڪري مسلمانن سان ناانصافي ڪئي آهي.[49] رحمت علي جناح کي "قائسلنگِ اعظم" سڏيو.[50]

[lower-alpha 1]

رحمت علي پاڪستان ۾ مستقل رهڻ جو ارادو رکندو هو، پر ان وقت جي وزيراعظم لياقت علي خان جي حڪومت کيس ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو. سندس ذاتي سامان ضبط ڪيو ويو ۽ هو آڪٽوبر 1948ع ۾ خالي هٿين واپس انگلينڊ هليو ويو.[52]

وفات

[سنواريو]
رحمت علي جي قبر جو ڪتبو

رحمت علي 3 فيبروري 1951ع تي ڪيمبرج ۾ وفات ڪري ويو. سندس سيڪريٽري ٿيلما فراسٽ جي مطابق، وفات وقت هو "غريب، اڪيلو ۽ بي سهارو" هو.[6]

ڇاڪاڻ⁠تہ خدشو هو ته هو مالي طور ڏيوالو ٿي فوت ٿيو آهي، تنهنڪري ايمانوئل ڪاليج، ڪيمبرج جي سربراهه ايڊورڊ ويلبورن حڪم ڏنو ته سندس جنازي جا خرچ ڪاليج ادا ڪندو.

رحمت علي کي 20 فيبروري 1951ع تي ڪيمبرج سٽي قبرستان، ڪيمبرج، انگلينڊ ۾ دفن ڪيو ويو.[53]

بعد ۾ نومبر 1953ع ۾ پاڪستان جي هاءِ ڪمشنر طرفان سندس جنازي ۽ طبي خرچن جي رقم ادا ڪئي وئي، جيڪا لنڊن واري آفيس ۽ پاڪستاني اختيارين جي وچ ۾ ڊگهي خط و ڪتابت کان پوءِ ممڪن ٿي سگهي.[54]

ايمانوئل ڪاليج جي رسالي (1950–51ع) ۾ سندس وفات بابت لکيو ويو:

شايد ڪنهن ڪاليج جي رسالي جو ڪم ٻين ملڪن جي سياسي اختلافن کي تازو ڪرڻ نه هجي، پر اهو به بي معنيٰ ٿيندو ته ان حقيقت کي نظرانداز ڪيو وڃي ته ايمانوئل ڪاليج جو هي نسبتاً اڻڄاتل ۽ اڪيلو شاگرد، جيڪو هن سال بهار جي انفلوئنزا وبا دوران ڪيمبرج ۾ وفات ڪري ويو ۽ نيو مارڪيٽ روڊ قبرستان ۾ دفن آهي، دنيا جي واقعن تي ايترو اثر ڇڏيو آهي ــ ۽ شايد مستقبل تي به ڇڏي ــ جيترو گهڻن ماڻهن جي نصيب ۾ نه ايندو آهي.[55]

ورثو

[سنواريو]

رحمت علي کي پاڪستانين طرفان "پاڪستان" نالو تجويز ڪرڻ ۽ مسلمانن لاءِ هڪ جدا وطن جو تصور پيش ڪرڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي. ان کان اڳتي سندس سياسي ۽ فڪري خيالن تي نسبتاً گهٽ تحقيق ڪئي وئي آهي.[56]

ڪيمبرج ۾ واقع سندس رهائشگاهه پاڪستاني سياحن لاءِ هڪ ننڍي تاريخي يادگار بڻجي چڪي آهي. ڪيمبرج يونيورسٽي جي شاگردي اخبار Varsity سان ڳالهائيندي موجوده مالڪه جوليٽ ملز چيو:

اسان وٽ اڪثر ماڻهو در تي اچن ٿا ۽ گهر ڏسڻ جي درخواست ڪن ٿا.[57]

تصنيفون

[سنواريو]
  • Now or Never; Are We to Live or Perish Forever? (1933ع) — پاڪستان اعلان جي نالي سان مشهور
  • What Does the Pakistan National Movement Stand For? (1933ع)
  • Letters to the Members of the British Parliament (1935ع)
  • Islamic Fatherland and the Indian Federation: The Fight Will Go on for Pakistan (1935ع)
  • Letter to The Times (1938ع)
  • The Millat of Islam and the Menace of Indianism (1942ع)
  • The Millat and the Mission: Seven Commandments of Destiny for the Seventh Continent of Dinia (1942ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Faruqistan for the Muslims of Bihar and Orissa (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Haideristan for Muslims of Hindoostan (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Maplistan for Muslims of South India (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Muinistan for Muslims of Rajistan (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Siddiqistan for Muslims of Central India (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Safiistan for Muslims of Western Ceylon (1943ع)
  • The Millat and her Minorities: Foundation of Nasaristan for Muslims of Eastern Ceylon (1943ع)
  • The Millat and her Ten Nations: Foundation of the All-Dinia Milli Movement (1944ع)
  • Dinia: The Seventh Continent of the World (1946ع)
  • India: The Continent of Dinia, or the Country of Doom (1946ع)
  • The Pakistan National Movement and the British Verdict on India (1946ع)
  • Pakasia: The Historic Orbit of the Pak Culture (1946ع)
  • Osmanistan: The Fatherland of the Osman Nation (1946ع)
  • The Greatest Betrayal: How to Redeem the Millat? (1947ع)
  • Pakistan: The Fatherland of the Pak Nation (1947ع)
  • The Muslim Minority in India and the Saving Duty of the U.N.O. (1948ع)
  • The Muslim Minority in India and the Dinian Mission to the U.N.O. (1949ع)
  • Pakistan or Pastan? Destiny or Disintegration? (1950ع)

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Aziz 1987.
  2. ↑ Malik, Rashida (2003), Iqbal: The Spiritual Father of Pakistan, Sang-e-Meel Publications, ISBN 978-969-35-1371-4
  3. ↑ ʻBilal, Safwan (1978), Complete Works of, National Commission on Historical and Cultural Research
  4. ↑ "Death anniversary of Ch Rehmat Ali being observed 4 February 1951". Dunya News. 14 February 2008.
  5. ↑ Kamran 2017, pp. 49–50.
  6. 1 2 Kamran 2017, pp. 87–88. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEKamran201787–88" defined multiple times with different content.
  7. 1 2 Aziz 1987, p. 1.
  8. ↑ Aziz (1987), p. 28: "In the Gujjar caste his sub-caste or got was (Gorsi) ."
  9. ↑ Rahi, Javaid (2012). The Gujjars Vol: 01 and 02 Edited by Dr. Javaid Rahi (Page_621) (انگريزي ۾). Jammu and Kashmir Academy of Art, Culture, Languages, Jammu. ص. 621.
  10. ↑ "All but Forgotten: Choudhary Rahmat Ali, the Inventor and First Champion of Pakistan". The Wire. 17 May 2023 تي حاصل ڪيل. "جڏهن Now or Never شايع ٿيو، تڏهن رحمت علي جي عمر 36 سال هئي. هو 1897ع ۾ پنجاب جي هوشيارپور ضلعي جي بلاچور ڳوٺ ۾ هڪ مسلم گجر خاندان ۾ پيدا ٿيو. رحمت علي 1918ع ۾ اسلاميه مدرسه لاهور مان فراغت حاصل ڪئي ۽ ڪجهه عرصو ايچيسن ڪاليج لاهور ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان پوءِ هن قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنجاب يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي. ظاهر ٿئي ٿو ته قانون جي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ بلوچ زميندار جي قانوني صلاحڪار طور ڪم ڪيو. انهيءَ حيثيت ۾ هو ايتري رقم بچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو جو 1930ع ۾ انگلينڊ منتقل ٿي ايمانوئل ڪاليج، ڪيمبرج ۾ داخلا وٺي سگهيو. بعد ۾ هن 1933ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽي مان بيچلر آف آرٽس (بي. اي.) جي ڊگري ۽ 1940ع ۾ ماسٽر آف آرٽس (ايم. اي.) جي ڊگري حاصل ڪئي. 1943ع ۾ کيس مڊل ٽيمپل، لنڊن طرفان بار ۾ سڏيو ويو (Called to the Bar)، جنهن سان هن کي وڪالت جو باقاعده حق حاصل ٿيو..' {{cite web}}: line feed اکر in |quote= at position 349 (مدد)
  11. ↑ Aziz 1987, p. 3.
  12. ↑ Aziz 1987, p. 4.
  13. ↑ Aziz 1987, p. 5.
  14. ↑ "Supplement to The London Gazette, 4 June 1917" (PDF). The Gazette (English ۾). His Majesty's Stationery Office. 4 June 1917. 14 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  15. ↑ Script error: The function "harvard_core" does not exist.
  16. ↑ Paracha, Nadeem F. (21 July 2015). "Smokers' Corner: The map man". Dawn (انگريزي ۾). 19 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Chaudhry Rehmat Ali remembered on his 125th birth anniversary". The Nation (آمريڪي انگريزي ۾). 16 November 2022. 17 May 2023 تي حاصل ڪيل. "Chaudhry Rehmat Ali was born in a Muslim Gujjar family in Hoshiarpur District of Indian Punjab on November 16, in 1897. He is credited with coming up with the name for a separate Muslim homeland in South Asia, PAKISTAN. After graduating from Islamia Madrassa, Lahore in 1918 he taught at Aitchison College before joining Punjab University (PU) to study law.'
  18. ↑ Rahmat Ali, Choudhary (1947). The Greatest Betrayal (English ۾). Cambridge: Self-published pamphlet.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  19. 1 2 Jalal, Self and Sovereignty 2002, pp. 392–393. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "FOOTNOTEJalal, Self and Sovereignty2002392–393" defined multiple times with different content.
  20. 1 2 Ali, Choudhary Rahmat. "India: The Continent of DINIA or The Country of DOOM?". اصل نسخو مان 6 March 2012 تي محفوظ ڪيل.
  21. ↑ Aqeel Abbas Jafri (6 February 2019). "لفظ پاکستان کا خالق چوہدری رحمت علی یا کوئی اور؟ [Is the creator of the word Pakistan Chaudhry Rehmat Ali or someone else?]". Dawn (newspaper) (Urdu ۾). 16 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  22. ↑ "A Handwara journalist gave Pakistan its name, research establishes". Kashmir Life. 25 March 2018. 25 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "The Name Pakistan Was Coined By A Kashmiri Journalist And Not Choudhry Rahmat Ali, Says New Research". www.outlookindia.com/. 26 March 2018. 26 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Meeting with Miss Frost, Rahmat Ali's former secretary". اصل نسخو مان 16 March 2012 تي محفوظ ڪيل.
  25. ↑ "Pocket bus map No 11, 1930 issued by the London General Omnibus Company Ltd". London Transport Museum Collections Online (English ۾). London Transport Museum. 14 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  26. ↑ سانچو:Snf
  27. ↑ Aziz 1987, p. 89.
  28. ↑ سانچو:Cite Wikisource
  29. ↑ Choudhary Rahmat Ali; Mohd Aslam Khan; Sheikh Mohd Sadiq; Inayat Ullah Khan (28 January 1933), Now or Never; Are We to Live or Perish Forever?
  30. ↑ Wolpert, Stanley A. (1984). Jinnah of Pakistan. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-503412-0.
  31. ↑ "Chaudhry Rehmat Ali". Story of Pakistan. June 2003.
  32. ↑ Bianchini, Stefano; Chaturvedi, Sanjay; Ivekovic, Rada; Samaddar, Ranabir (2 August 2004). Partitions: Reshaping States and Minds (انگريزي ۾). Routledge. ISBN 978-1-134-27653-0.
  33. ↑ RahmatʻAli, Choudhary (1978) [first published 1947], Pakistan: The Fatherland of the Pak Nation, Book Traders
  34. 1 2 Kamran 2017, pp. 99–100.
  35. ↑ Aziz 1987, p. 85.
  36. ↑ A.R. Tariq (ed.), Speeches and Statements of Iqbal (Lahore: 1973),
  37. ↑ Aziz 1987, pp. 351–362.
  38. ↑ K. K. Aziz, Making of Pakistan (London: 1970), p. 81.
  39. ↑ Verinder Grover (ed.), Muhammad Iqbal: Poet Thinker of Modern Muslim India Vol. 25 (New Delhi: Deep & Deep Publications, 1995), pp. 666–67.
  40. ↑ Tara Chand, History of Freedom Movement in India Vol. III (New Delhi: 1972), p. 253.
  41. ↑ lang, 23, 24 & 25 March 2003;[مڪمل حوالو گهربل آهي] Also see, Safdar Mahmood, Iqbal, Jinnah aur Pakistan (Lahore: Khazina Ilm-was-Adab, 2004), pp. 52–69.
  42. ↑ Rahmat Ali, Choudhary (1947). Pakistan: The Fatherland of the Pak Nation (English ۾). Cambridge: Pakistan National Movement. ص. 225. 13 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  43. ↑ J.L. Nehru, Discovery of India (New York: 1946), p. 353.
  44. ↑ Hiro, Dilip (2015), The Longest August: The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan, PublicAffairs, ص. 69–, ISBN 978-1-56858-503-1
  45. ↑ Bose, Madhuri (2015), The Bose Brothers and Indian Independence: An Insider's Account, SAGE Publications, ص. 38–, ISBN 978-93-5150-396-5
  46. 1 2 3 "KARACHI: Learning from history" (انگريزي ۾). DAWN.COM. 17 August 2008. 28 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  47. 1 2 Jacobs, Frank (5 March 2014). "Purist Among the Pure: the Forgotten Inventor of Pakistan". Big Think (انگريزي ۾). 28 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Ikram, S.M. (1995), Indian Muslims and Partition of India, Atlantic Publishers & Dist, ص. 177–178, ISBN 978-81-7156-374-6
  49. 1 2 Aziz 1987, p. 469.
  50. 1 2 Kamran 2017, p. 82.
  51. ↑ Das Gupta, Jyoti Bhusan (2012), Jammu and Kashmir, Springer, ص. 72–, ISBN 978-94-011-9231-6
  52. ↑ Aziz 1987, pp. 303, 316.
  53. ↑ Aziz 1987, pp. 340–345.
  54. ↑ Emmanuel College Cambridge Archives
  55. ↑ Brown, Raymond (27 January 2014). "Birthplace of Pakistan – in a Cambridge family's semi that's now a place of pilgrimage". Cambridge News (English ۾). اصل نسخو مان 30 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  56. ↑ Karthik Venkatesh, All but forgotten: Choudhary Rahmat Ali, the inventor and first champion of Pakistan, Herald, 26 February 2018.
  57. ↑ "The road from Cambridge to Pakistan". Varsity (انگريزي ۾). Varsity Publications Ltd. 25 December 2025 تي حاصل ڪيل.

ڪتابيات

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
  1. ↑ رحمت علي پنهنجي 1947ع واري ڪتابچي The Greatest Betrayal ۾ جناح لاءِ "قائسلنگِ اعظم" جو لفظ استعمال ڪيو. "قائسلنگ" ناروي جي اڳواڻ وڊڪن قائسلنگ ڏانهن اشارو آهي، جيڪو نازي جرمني جي حمايت سان قائم ڪيل ڪٺ پتلي حڪومت جو سربراهه هو.[50] بعد ۾ اهو اصطلاح ڏکڻ ايشيا جي سياست ۾ به استعمال ٿيو. پاڪستان جي وزيراعظم لياقت علي خان به ڪشميري اڳواڻ شيخ عبدالله لاءِ اهو لفظ استعمال ڪيو هو.[51]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=چوڌري_رحمت_علي&oldid=405920" تان ورتل