مواد ڏانھن هلو

قطب الدين ايبڪ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
قطب الدين ايبڪ
قطب الدين ايبڪ جي قبر، لاهور جي انارڪلي بازار ۾
پهريون دهليءَ جو سلطان
25 جون 1206ع – 4 نومبر 1210ع
25 جون 1206ع، قصر همايون، لاهور
پيشروعهدي جو قيام
(محمد غوري بطور غوري شهنشاهه)
جانشينآرام شاهه
جنم1150ع
ايبڪ، ترڪستان، غزنوي سلطنت، هاڻوڪو ايبڪ، سمنگان، افغانستان
وفات4 نومبر 1210(1210-11-04) (عمر 59–60 سال)
لاهور، پنجاب، دهلي سلطنت، هاڻوڪو پنجاب، پاڪستان
تدفين
قطب الدين ايبڪ جو مقبرو، لاهور
فوجي زندگي
جنگيون/سورهيهترائن جي پهرين جنگ
ترائن جي ٻي جنگ
چنداوار جي جنگ
ڪالنجر جو گهيرو
ڪسهرادا جي جنگ (1197ع)
جهلم جي جنگ (1206ع)
اجمير جي جنگ

قطب الدين ايبڪ (Persian: قطب‌الدین ایبک؛ 1150ع – 4 نومبر 1210ع) ترڪ نسل جو سپهه سالار هو، جيڪو غوري شهنشاهه محمد غوري جي ماتحت هو. هو اتر هندستان ۾ غوري علائقن جو نگران هو، ۽ 1206ع ۾ محمد غوري جي قتل کان پوءِ هن لاهور ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي ۽ دهلي سلطنت جا بنياد وڌا.

ايبڪ ترڪستان جو رهاڪو هو ۽ ٻالڪپڻ ۾ غلامي ۾ وڪرو ڪيو ويو. کيس ايران جي نيشاپور ۾ هڪ قاضي خريد ڪيو، جتي هن تيراندازي، گهوڙي سواري ۽ ٻيا هنر سکيا. پوءِ کيس غزني ۾ محمد غوريءَ کي ٻيهر وڪرو ڪيو ويو، جتي هو شاهي اصطبلن جي نگران عهدي تائين پهتو. خوارزمي-غوري جنگين دوران کيس سلطان شاهه خوارزم جي جاسوسن گرفتار ڪيو؛ غوري فتح کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو ۽ محمد غوريءَ وٽ سندس وڏي عزت ٿي. 1192ع ۾ ترائن جي ٻي جنگ ۾ غوري فتح کان پوءِ محمد غوريءَ ايبڪ کي پنهنجي هندستاني علائقن جو نگران مقرر ڪيو. ايبڪ اتر هندستان ۾ چاهامانا، گاهڙوالا، چالوڪيا، چنديلا ۽ ٻين راڄن جي ڪيترن علائقن کي فتح يا لٽ ڪري غوري طاقت کي وڌايو. مارچ 1206ع ۾ محمد غوريءَ جي قتل کان پوءِ ايبڪ اتر-اولهه هندستان جي غوري علائقن تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي اڳوڻي غلام سپهه سالار تاج الدين يلدوز سان وڙهيو. هن مهم دوران هو غزني تائين اڳتي وڌيو، جيتوڻيڪ پوءِ واپس موٽي آيو ۽ لاهور کي پنهنجو تختگاهه بڻايائين. هن نالي ماتر محمد غوريءَ جي جانشين غياث الدين محمود جي بالادستي قبول ڪئي، جنهن کيس هندستان جو حڪمران سرڪاري طور تسليم ڪيو. ايبڪ کان پوءِ آرام شاهه حڪمران ٿيو، ۽ پوءِ سندس اڳوڻو غلام ۽ ناٺي التمش تخت تي ويٺو، جنهن هندستان جي ڍلي نموني سنڀاليل غوري علائقن کي هڪ طاقتور دهلي سلطنت ۾ تبديل ڪيو. ايبڪ دهلي ۾ قطب منار ۽ اجمير ۾ اڍائي دن ڪا جهونپڙا تعمير ڪرائڻ سبب پڻ مشهور آهي.

غلام اداري جو پس منظر

[سنواريو]

ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.[1] ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.[2][3] غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو..[4]

شروعاتي زندگي

[سنواريو]

ايبڪ لڳ ڀڳ 1150ع ۾ ڄائو.[5] سندس نالو مختلف صورتن ۾ "قطب الدين ايبگ"،[6] "قطب الدين ايبڪ"،[7] ۽ "قطب الدين ايبڪ" طور لکيو ويو آهي.[8] هو ترڪستان مان هو ۽ ايبڪ نالي هڪ ترڪ قبيلي سان تعلق رکندو هو. لفظ "ايبڪ"، جيڪو "ايبيڪ" يا "ايبگ" طور به لکيو ويندو آهي، ترڪي لفظن "چنڊ" (اي) ۽ "سردار" (بيڪ) مان نڪتل آهي. ٻالڪپڻ ۾ هو پنهنجي خاندان کان جدا ڪيو ويو ۽ نيشاپور جي غلام بازار ۾ آندو ويو. اتي قاضي فخرالدين عبدالعزيز ڪوفي، جيڪو مشهور مسلمان فقيهه ابو حنيفه جي نسل مان هو، کيس خريد ڪيو. ايبڪ سان قاضيءَ جي گهر ۾ محبت ڀريو سلوڪ ڪيو ويو ۽ کيس قاضيءَ جي پٽن سان گڏ تعليم ڏني وئي. هن قرآن جي تلاوت سان گڏ تيراندازي ۽ گهوڙي سواري پڻ سکي.[9] قاضي يا سندس ڪنهن پٽ ايبڪ کي هڪ سوداگر وٽ وڪرو ڪيو، جنهن پوءِ ان نينگر کي غزني ۾ غوري سلطان محمد غوري کي وڪرو ڪيو. سلطان جي غلام گهراڻي ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ايبڪ جي ذهانت ۽ نيڪ طبيعت سلطان جو ڌيان ڇڪايو. هڪ ڀيري جڏهن سلطان پنهنجي غلامن کي تحفا ڏنا، ته ايبڪ پنهنجو حصو خادمن ۾ ورهائي ڇڏيو. هن عمل کان متاثر ٿي سلطان کيس اعليٰ درجي تي ترقي ڏني.[9] ايبڪ پوءِ امير آخور، يعني شاهي اصطبلن جي نگران، جي اهم عهدي تي پهتو.[10][9] خوارزمي حڪمران سلطان شاهه خوارزم سان غوري تڪرارن دوران ايبڪ گهوڙن جي عام سار سنڀال، سندن چاري ۽ سامان جو ذميوار هو.[11] هڪ ڏينهن، گهوڙن لاءِ چارو ڳوليندي، کيس سلطان شاهه جي جاسوسن گرفتار ڪيو ۽ لوهه جي پنجري ۾ بند ڪيو. جڏهن غورين سلطان شاهه کي شڪست ڏني، تڏهن محمد غوريءَ کيس پنجري ۾ ڏٺو ۽ سندس بي وسي واري حالت ڏسي سخت متاثر ٿيو. آزاد ٿيڻ کان پوءِ سلطان مٿس وڌيڪ مهربان ٿيو. 1191ع–1192ع ۾ هندستان ۾ وڙهيل ترائن جي پهرين جنگ تائين ايبڪ جي بعد وارن عهدن بابت ڪا ڄاڻ موجود ناهي.[12]

غوري سلطان جي ماتحت

[سنواريو]

چاهامانا خلاف مهم

[سنواريو]

ايبڪ غوري فوج جي انهن سپهه سالارن مان هو، جن کي هندستان ۾ چاهامانا حڪمران پرٿويراج ٽيون جي فوجن ترائن جي پهرين جنگ ۾ شڪست ڏني.[14] ترائن جي ٻي جنگ ۾، جتي غورين فتح حاصل ڪئي، ايبڪ غوري فوج جي عام ترتيب جو ذميوار هو ۽ سلطان محمد غوريءَ جي ويجهو رهيو، جنهن پاڻ کي فوج جي مرڪز ۾ بيهاريو هو.[15] ترائن ۾ فتح کان پوءِ محمد غوريءَ اڳوڻي چاهامانا علائقي کي ايبڪ جي حوالي ڪيو، جنهن کي ڪهرام، هاڻوڪي پنجاب، ڀارت جي گهورام، ۾ مقرر ڪيو ويو.[16][8] هن مقرريءَ جي صحيح نوعيت واضح ناهي: منهاج سراج ان کي اقطاع سڏيو آهي، فخر مدبر ان کي "ڪمان" (سپهه سالاري) سڏيو آهي، ۽ حسن نظامي لکي ٿو ته ايبڪ کي ڪهرام ۽ سمانا جو گورنر (ايالت) بڻايو ويو.[6] پرٿويراج جي وفات کان پوءِ ايبڪ سندس پٽ گووندراج چوٿون کي غوري تابع حڪمران مقرر ڪيو. ڪجهه وقت کان پوءِ پرٿويراج جي ڀاءُ هريراج رڻٿمبور قلعو تي حملو ڪيو، جنهن کي ايبڪ پنهنجي ماتحت قوام الملڪ جي حوالي ڪيو هو. ايبڪ رڻٿمبور ڏانهن ڪاهه ڪئي، جنهن سبب هريراج رڻٿمبور ۽ اڳوڻي چاهامانا گادي اجمير ٻنهي مان پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيو.[16]

جتوان خلاف مهم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بگر جي جنگ

سيپٽمبر 1192ع ۾ جتوان نالي هڪ باغي اڳوڻي چاهامانا علائقي ۾ نصرت الدين جي قبضي هيٺ هانسي قلعو جو گهيرو ڪيو.[17] ايبڪ هانسي ڏانهن ڪاهه ڪئي، جنهن سبب جتوان بگر ڏانهن پوئتي هٽيو، جتي باغي جنگ ۾ شڪست کائي قتل ٿيو.[17] جتوان جي بغاوت بابت مٿي ڄاڻايل معلومات همعصر ليکڪ حسن نظامي وٽان ملي ٿي. فرشته، جيڪو 17هين صديءَ جو مؤرخ هو، بغاوت کي 1203ع سان منسوب ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته جتوان پنهنجي شڪست کان پوءِ گجرات جي سرحدن ڏانهن هليو ويو. پوءِ جڏهن ايبڪ گجرات تي حملو ڪيو، تڏهن هو چالوڪيا بادشاهه ڀيم ٻيون جي ماتحت طور قتل ٿيو.[18] مؤرخ دشرت شرما موجب فرشته شايد بگر علائقو، جتي جتوان قتل ٿيو، کي گجرات جي سرحد ڀرسان بانسواڙا ۽ ڊونگرپور جي ويجهو ڪنهن ٻئي بگر نالي علائقي سان ملائي ويٺو.[19] مؤرخ اي. ڪي. مجمدار وڌيڪ لکي ٿو ته فرشته شايد چالوڪيا حڪمران ڀيم کي ڀيم سنگهه سان ملائي ويٺو، جيڪو خرتر گڇ پٽاولي موجب 1171ع ۾ هانسي جو گورنر هو. اهڙيءَ طرح، جتوان ممڪن آهي ته ڀيم سنگهه جو هڪ جرنيل هو، جنهن پنهنجي آقا لاءِ قلعو واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.[20] هينري ميئرز ايليٽ جتوان کي جاٽ اڳواڻ سمجهيو، ۽ پوءِ وارن ليکڪن به اها دعويٰ ورجائي.[21] نظامي ائين نٿو چوي، ۽ ايليٽ جو اندازو غالباً "جتوان" ۽ "جاٽ" لفظن جي مشابهت ۽ بغاوت واري علائقي تي ٻڌل هو، جتي جاٽ ملي سگهن ٿا.[22] ايس. ايڇ. هوديوالا موجب "جتوان" اصل مخطوطي ۾ "چاهوان" جي غلط پڙهڻي آهي، ۽ باغي غالباً پرٿويراج جو چاهامانا، يعني چوهان يا چاهوان، ماتحت هو.[23][20] ريما هوجا موجب اهو نالو غالباً "جيترا" جي بگڙيل صورت آهي.[24]

دوآب ۾ ابتدائي فتوحون

[سنواريو]
اجمير ۾ اڍائي دن ڪا جهونپڙا مسجد 1192ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ 1199ع ۾ قطب الدين ايبڪ طرفان مڪمل ڪئي وئي.

جتوان کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هو ڪهرام واپس آيو ۽ گنگا-يمنا دوآب تي حملي جون تياريون ڪرڻ لڳو. 1192ع ۾ هن ميرٺ ۽ بران، هاڻوڪي بلند شهر، تي قبضو ڪيو، جتان هو پوءِ گاهڙوالا راڄ خلاف حملا ڪندو رهيو.[17] هن 1192ع ۾ دهلي تي پڻ قبضو ڪيو، جتي شروع ۾ هن مقامي تومارا حڪمران کي تابع طور برقرار رکيو. 1193ع ۾ هن تومارا حڪمران کي غداري سبب هٽائي دهليءَ جو سڌو ڪنٽرول سنڀاليو.[25]

غزني ۾ قيام

[سنواريو]

1193ع ۾ سلطان محمد غوريءَ ايبڪ کي غوري تختگاهه غزني سڏايو.[26] لڳ ڀڳ همعصر مؤرخ منهاج سراج سبب بيان نٿو ڪري، پر 14هين صديءَ جو مؤرخ عبدالملڪ عصامي دعويٰ ڪري ٿو ته ڪجهه ماڻهن سلطان جي دل ۾ ايبڪ جي وفاداري بابت شڪ پيدا ڪيو هو. مؤرخ ڪي. اي. نظامي عصامي جي بيان کي ناقابل اعتبار سمجهي ٿو ۽ خيال ظاهر ڪري ٿو ته سلطان شايد هندستان ۾ وڌيڪ غوري توسيع جي رٿابندي لاءِ ايبڪ جي مدد گهري هئي.[26]

هندستان ڏانهن واپسي

[سنواريو]

ايبڪ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا غزني ۾ رهيو. 1194ع ۾ هندستان واپس اچڻ کان پوءِ هن يمنا ندي پار ڪئي ۽ ڪوئل، هاڻوڪو علي ڳڙهه، کي ڊور راجپوتن کان فتح ڪيو.[26][27] ان وچ ۾، هندستان ۾ ايبڪ جي غير موجودگيءَ جو فائدو وٺندي، هريراج اڳوڻي چاهامانا علائقي جي هڪ حصي تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو هو.[16] دهلي واپس اچڻ کان پوءِ ايبڪ هريراج خلاف فوج موڪلي، جنهن يقيني شڪست کي سامهون ڏسي خودڪشي ڪئي.[28] پوءِ ايبڪ اجمير کي هڪ مسلمان گورنر جي ماتحت ڪيو ۽ گووندراج کي رڻٿمبور منتقل ڪيو.[17]

گاهڙوالن خلاف جنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چنداوار جي جنگ

1194ع ۾ محمد غوري هندستان موٽي آيو ۽ 50,000 گهوڙن واري فوج سان جمنا پار ڪري چنداوار جي جنگ ۾ گاهڙوالا بادشاهه جئي چندر جي فوجن کي شڪست ڏني؛ جئي چندر جنگ ۾ مارجي ويو. جنگ کان پوءِ محمد غوري اوڀر ڏانهن اڳتي وڌيو، ۽ ايبڪ اڳين دستي ۾ هو. بنارس، يعني ڪاشي، شهر تي قبضو ڪيو ويو ۽ ان کي تباهه ڪيو ويو، ۽ "هزار مندرن ۾ بتن" کي ڊاهيو ويو.[29][30][31] عام طور سمجهيو وڃي ٿو ته سارناٿ جو ٻڌ ڌرمي شهر به ان وقت تباهه ٿيو هو.[31][32] جيتوڻيڪ غورين گاهڙوالا راڄ تي مڪمل قبضو حاصل نه ڪيو، پر هن فتح سبب کين علائقي جي ڪيترن هنڌن تي فوجي ٿاڻا قائم ڪرڻ جو موقعو مليو.[26]

ٻيون مهمون

[سنواريو]
دهلي ۾ قطب منار جي تعمير 1199ع ۾ قطب الدين ايبڪ شروع ڪرائي ۽ 1220ع ۾ سندس ناٺي التمش ان کي مڪمل ڪرايو. هي مملوڪ خاندان جي تعميراتي ڪمن جو هڪ مثال آهي.

چنداوار ۾ فتح کان پوءِ ايبڪ پنهنجو ڌيان ڪوئل ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪرڻ ڏانهن ڏنو.[26] محمد غوري غزني واپس ويو، پر 1195ع–96ع ۾ هندستان موٽي آيو، جڏهن هن بيانا جي ڀاٽي حڪمران ڪمارپال کي شڪست ڏني. پوءِ هو گواليار ڏانهن وڌيو، جتي مقامي پريهارا حڪمران سلاڪهڻپال ڊگهي گهيري کان پوءِ سندس بالادستي قبول ڪئي.[33]

ان دوران، اجمير ڀرسان رهندڙ مهر قبيلن غوري حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. ڏکڻ ۾ گجرات تي حڪومت ڪندڙ چالوڪيان جي حمايت سان مهرن ايبڪ جي علائقي تي قبضي لاءِ سنجيده خطرو پيدا ڪيو. ايبڪ انهن خلاف ڪاهه ڪئي، پر اجمير ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيو. جڏهن غوري تختگاهه غزني مان مددگار فوج اجمير پهتي، تڏهن مهر پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.[17]

1197ع ۾ ايبڪ مائونٽ ابو وٽ چالوڪيا فوج کي شڪست ڏني، اهڙيءَ طرح هن لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ ڪسهرادا جي جنگ ۾ محمد غوري جي شڪست جو بدلو ورتو.[34] پوءِ ايبڪ جي فوج چالوڪيا تختگاهه انهلواڙا ڏانهن وڌي: دفاع ڪندڙ بادشاهه ڀيم ٻيون شهر مان ڀڄي ويو، ۽ حملي آورن شهر کي لٽيو.[33] منهاج ايبڪ جي انهلواڙا تي حملي کي "گجرات جي فتح" قرار ڏئي ٿو، پر ان سان گجرات غوري سلطنت ۾ شامل نه ٿيو.[34] 16هين صديءَ جو مؤرخ فرشته لکي ٿو ته ايبڪ علائقي ۾ غوري طاقت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ مسلمان عملدار مقرر ڪيو، جڏهن ته ابن اثير لکي ٿو ته ايبڪ نئين قبضي ڪيل علائقي کي هندو تابع حڪمرانن جي ماتحت رکيو. ڳالهه جيڪا به هجي، هن علائقي تي غوري ڪنٽرول گهڻو وقت قائم نه رهيو، ۽ چالوڪيا ٿوري ئي وقت کان پوءِ پنهنجي تختگاهه تي ٻيهر قابض ٿي ويا.[33]

1197ع–98ع ۾ ايبڪ هاڻوڪي اتر پرديش ۾ بدائون فتح ڪيو، ۽ اڳوڻي گاهڙوالا تختگاهه وارانسي تي پڻ ٻيهر قبضو ڪيو، جيڪو غوري ڪنٽرول مان نڪري ويو هو. 1198ع–99ع ۾ هن چنتروال، جنهن جي سڃاڻپ واضح نه آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو چنداوار ئي هجي، ۽ قنوج تي قبضو ڪيو. پوءِ هن سيروه، ممڪن آهي هاڻوڪو سيروهي راجسٿان ۾، فتح ڪيو. فارسي مؤرخ فخر مدبر، لڳ ڀڳ 1157ع–1236ع، موجب ايبڪ 1199ع–1200ع ۾ هاڻوڪي مدھيه پرديش ۾ مالوه پڻ فتح ڪيو. بهرحال، ٻيو ڪو مؤرخ اهڙي فتح جو ذڪر نٿو ڪري؛ تنهنڪري ممڪن آهي ته ايبڪ مالوه تي رڳو ڇاپو هنيو هو.[33]

ان دوران، بهاءُ الدين تغرل[35]، جنهن کي بهاء الدين تغرل طور به لکيو وڃي ٿو، هڪ ٻيو ممتاز غوري غلام سپهه سالار، گواليار قلعو جو گهيرو ڪري رهيو هو.[36] سخت ڏکي حالت ۾ اچڻ کان پوءِ قلعي جي محافظن ايبڪ سان رابطو ڪيو ۽ قلعو ايبڪ جي حوالي ڪري ڇڏيو.[37]

1202ع ۾ ايبڪ ڪالنجر جو گهيرو ڪيو، جيڪو وچ هندستان جي چنديلا راڄ جو هڪ اهم قلعو هو. چنديلا حڪمران پرمردي ايبڪ سان ڳالهين جي شروعات ڪئي، پر معاهدو مڪمل ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. چنديلا وزيراعظم اجيه ديو دشمنيون ٻيهر شروع ڪيون، پر جڏهن غورين قلعي جي پاڻيءَ جي فراهمي بند ڪئي، تڏهن هو ڳالهين لاءِ مجبور ٿيو. ٺاهه جي حصي طور چنديلن کي اجيه ڳڙهه ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو. سندن اڳوڻا مضبوط مرڪز ڪالنجر، مهوٻا ۽ کجوراهو غوري ڪنٽرول هيٺ اچي ويا، جن تي حسن ارنل حڪومت ڪئي.[38]

ان دوران، غوري ڪمانڊر بختيار خلجي اوڀر اتر پرديش ۽ بهار واري علائقي ۾ ننڍن گاهڙوالا سردارن کي تابع ڪيو.[39] پنهنجي بهار واري مهم کان پوءِ، جنهن ۾ ٻڌ خانقاهن جي تباهي به شامل هئي، خلجي بدائون پهتو ته جيئن ايبڪ کي سلام ڪري، جنهن تازو ئي ڪالنجر ۾ پنهنجي ڪامياب مهم مڪمل ڪئي هئي. 23 مارچ 1203ع تي خلجي ايبڪ کي جنگي مال پيش ڪيو، جنهن ۾ 20 گرفتار ٿيل هاٿي، جواهر ۽ نقد رقم شامل هئا.[40] ايبڪ خلجي کي عزت ڏني، جيڪو پوءِ اوڀر ۾ بنگال واري علائقي جي هڪ حصي کي فتح ڪرڻ ويو.[41] بختيار آزاد نموني ڪم ڪندو هو،[34] ۽ 1206ع ۾ پنهنجي وفات وقت ايبڪ جو ماتحت نه هو.[42]

1204ع ۾ محمد غوري کي خوارزمين ۽ سندن اتحادين هٿان اندخود جي جنگ ۾ شڪست آئي، جنهن کان پوءِ سندس اختيار کي ڪيترن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پيو. ايبڪ لاهور واري علائقي جي کوکر سردارن جي بغاوت دٻائڻ ۾ سندس مدد ڪئي، ۽ پوءِ دهلي واپس آيو.[43] 15 مارچ 1206ع تي محمد غوري قتل ڪيو ويو: مختلف ذريعا هن عمل کي مختلف نموني کوکرن يا اسماعيلين سان منسوب ڪن ٿا.[44]

محمد غوري جي قتل وقت 1206ع ۾ غوري ڪنٽرول

[سنواريو]

منهاج جي طبقات ناصري موجب، ايبڪ ڏکڻ ۾ اجين جي سرحدن تائين علائقو فتح ڪري چڪو هو.[45] منهاج لکي ٿو ته 1206ع ۾ سلطان محمد غوري جي وفات وقت هندستان ۾ غورين جي قبضي هيٺ هيٺيان علائقا هئا:[46]

سانچو:Col-list

بهرحال، انهن سڀني علائقن ۾ غوري ڪنٽرول هڪجهڙو مؤثر نه هو. انهن مان ڪجهه هنڌن، جهڙوڪ گواليار ۽ ڪالنجر، ۾ غوري ڪنٽرول ڪمزور ٿي چڪو هو يا بلڪل ختم ٿي ويو هو.[47]

اوڀر هندستان

[سنواريو]

سلطان محمد غوري جي دور ۾ اوڀر هندستان ۾ بهار ۽ بنگال واري علائقي جا ڪجهه حصا خلجي قبيلي فتح ڪيا هئا، جنهن جي اڳواڻي غوري جرنيل بختيار خلجي ڪري رهيو هو. بختيار کي سندس ماتحت علي مردان خلجي 1206ع ۾ ديوڪوٽ ۾ قتل ڪيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت جڏهن سلطان محمد غوري قتل ٿيو. ان کان پوءِ، بختيار جي هڪ ٻئي ماتحت محمد شيران خلجي علي مردان کي قيد ڪيو ۽ اوڀر هندستان ۾ خلجين جو اڳواڻ بڻجي ويو. علي مردان دهلي ڀڄي آيو، جتي هن ايبڪ کي خلجي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ راضي ڪيو. خلجي محمد غوري جا غلام نه هئا، تنهنڪري ايبڪ کي هن معاملي ۾ ڪو قانوني اختيار حاصل نه هو. تنهن هوندي به، هن پنهنجي ماتحت قيمض رومي، اودھ جي گورنر، کي حڪم ڏنو ته بنگال ۾ لکناوتي ڏانهن ڪاهي ۽ خلجي اميرن کي مناسب اقطاعون ڏئي.[48]

قيمض رومي ديوڪوٽ جي اقطاع حسام الدين عوض خلجي کي ڏني، جيڪو بختيار جو هڪ ٻيو ماتحت هو. محمد شيران ۽ ٻين خلجي اميرن هن فيصلي سان اختلاف ڪيو ۽ ديوڪوٽ ڏانهن ڪاهه ڪئي. بهرحال، رومي کين فيصله ڪن شڪست ڏني، ۽ شيران بعد ۾ هڪ تڪرار ۾ مارجي ويو. پوءِ ايبڪ لکناوتي علي مردان جي حوالي ڪيو (هيٺ ڏسو).[48]

اتر هندستان جي حڪمران طور سڃاڻپ

[سنواريو]
قطب الدين ايبڪ جي دور ۾ سلطنت پنهنجي وڌ ۾ وڌ وسعت تي.

سانچو:Delhi Sultanate تاج المعاصر، حسن نظامي جي همعصر تاريخ، مان اشارو ملي ٿو ته محمد غوري ترائن ۾ فتح کان پوءِ ايبڪ کي هندستان ۾ پنهنجو نمائندو مقرر ڪيو. حسن نظامي اهو به لکي ٿو ته ڪهرام ۽ سمانا جي ايالت، يعني گورنري، ايبڪ جي حوالي ڪئي وئي.[49]

فخر مدبر، هڪ ٻيو همعصر مؤرخ، لکي ٿو ته محمد غوري ايبڪ کي پنهنجي هندستاني علائقن جو نائب السلطنت رسمي طور رڳو 1206ع ۾ مقرر ڪيو، جڏهن هو کوکر بغاوت دٻائڻ کان پوءِ غزني واپس وڃي رهيو هو. هن مؤرخ موجب ايبڪ کي ملڪ جي درجي تي ترقي ڏني وئي ۽ سلطان جي هندستاني علائقن جو ولي عهد (ولي العهد) مقرر ڪيو ويو.[50]

مؤرخ ڪي. اي. نظامي جو خيال آهي ته سلطان محمد غوري ايبڪ کي هندستان ۾ ڪڏهن به پنهنجو جانشين مقرر نه ڪيو: هن غلام سپهه سالار سلطان جي وفات کان پوءِ سفارتڪاري ۽ فوجي طاقت جي استعمال سان اها حيثيت حاصل ڪئي. سلطان جي اوچتي وفات سندس ٽن مکيه غلام سپهه سالارن، يعني ايبڪ، تاج الدين يلدوز ۽ ناصر الدين قباچه، کي اقتدار واري حيثيت ۾ ڇڏي وئي.[42] پنهنجي آخري سالن ۾ سلطان پنهنجي خاندان ۽ سردارن کان مايوس هو ۽ صرف پنهنجن غلامن تي ڀروسو ڪندو هو، جن کي هو پنهنجا پٽ ۽ جانشين سمجهندو هو.[51]

سلطان جي وفات وقت ايبڪ جو مرڪز دهلي ۾ هو. سلطان جي وفات کان پوءِ لاهور جي شهرين کيس خودمختيار اقتدار سنڀالڻ جي درخواست ڪئي، ۽ هن پنهنجي حڪومت لاهور منتقل ڪئي. هو 25 جون 1206ع تي غير رسمي طور تخت تي ويٺو، پر خودمختيار حڪمران طور سندس رسمي سڃاڻپ گهڻو پوءِ، 1208ع–1209ع ۾ ٿي.[52][8]

ان دوران، غزني ۽ ان جي آس پاس سلطان جا غلام غوري سلطنت تي قبضي لاءِ سندس اميرن سان وڙهيا ۽ سندس ڀائٽي غياث الدين محمود کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪئي.[53] جڏهن محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪري ورتي، تڏهن ايبڪ ۽ ٻين غلامن سندس درٻار ڏانهن قاصد موڪليا، جيڪي مختلف غوري علائقن تي حڪومت لاءِ آزاديءَ ۽ تقرريءَ جا فرمان گهرڻ ويا.[46] منهاج موجب، ايبڪ، يلدوز جي ابتڙ، محمود جي نالي سان خطبو جاري رکيو ۽ سندس نالي تي سڪا ضرب ڪرايا.[54][8]

يلدوز، جيڪو ايبڪ جو سُهرو هو، هندستان ۾ غوري علائقن تي قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. جڏهن سلطان محمود کيس غزني جو حڪمران تسليم ڪيو ۽ کيس آزاد ڪيو، تڏهن يلدوز پنجاب ڏانهن ڪاهي آيو، هن نيت سان ته علائقي تي قبضو ڪري. ايبڪ سندس خلاف ڪاهه ڪئي، کيس ڪوھستان ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ غزني تي قبضو ڪري ورتو.[47] پوءِ ايبڪ پنهنجي نمائندي نظام الدين محمد کي محمود جي مرڪز فيروز ڪوھ ڏانهن موڪليو، ته جيئن سندس تقرري واري درخواست تي جلد ڪارروائي ٿئي.[46]

1208ع–1209ع ۾ محمود ايبڪ کي چتر، يعني رسمي ڇٽي، عطا ڪئي،[54] ۽ تقرريءَ جو فرمان جاري ڪيو، جنهن ۾ کيس هندستان جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن وقت ايبڪ لاءِ آزاديءَ جو فرمان پڻ جاري ڪيو ويو هجي.[46] منهاج جي طبقات ناصري موجب، محمود ايبڪ کي "سلطان" جو خطاب ڏنو؛ مؤرخ حسن نظامي پڻ کيس "سلطان" سڏي ٿو.[54] نظامي لکي ٿو ته خطبو ايبڪ جي نالي سان پڙهيو ويو ۽ سڪا سندس نالي تي ضرب ڪيا ويا، پر ٻيو ڪو ذريعو هن دعويٰ جي تصديق نٿو ڪري.[8] سندس جاري ڪيل ڪو به سڪو نه مليو آهي،[8] ۽ موجوده سڪن مان ڪو به کيس "سلطان" طور بيان نٿو ڪري.[54]

منهاج موجب، ايبڪ بي فڪر ٿي ويو ۽ غزني ۾ پنهنجو وقت عيش ۽ وندر ۾ گذارڻ لڳو. غزني جي ماڻهن يلدوز کي شهر مان کيس ڪڍڻ لاءِ سڏايو، ۽ جڏهن يلدوز غزني جي ڀرسان پهتو، تڏهن ايبڪ گهٻرائجي ويو ۽ سنگ سرخ نالي هڪ تنگ جبل واري لنگهه ذريعي هندستان ڀڄي آيو. ان کان پوءِ ايبڪ يلدوز کان پنهنجي علائقن کي محفوظ رکڻ لاءِ پنهنجو تختگاهه لاهور منتقل ڪيو.[47]

علي مردان خلجي، جيڪو ايبڪ سان گڏ غزني ويو هو، يلدوز هٿان گرفتار ۽ قيد ٿيو. ڪنهن طرح هن پنهنجي آزادي حاصل ڪئي ۽ هندستان واپس آيو. ايبڪ کيس بنگال جي لکناوتي ڏانهن موڪليو، جتي حسام الدين عوض سندس ماتحت ٿيڻ تي راضي ٿيو. اهڙيءَ طرح علي مردان اوڀر هندستان ۾ ايبڪ جي علائقن جو گورنر بڻيو ۽ سڄي علائقي کي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ آندو.[48]

وفات ۽ ورثو

[سنواريو]
ايبڪ جي وفات جو سبب بڻيل حادثي جي جديد فنڪارانه تصور

هندستان جي حڪمران طور سڃاڻپ ملڻ کان پوءِ ايبڪ نون علائقن کي فتح ڪرڻ بدران انهن علائقن ۾ پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو، جيڪي اڳ ئي سندس قبضي هيٺ هئا. 1210ع ۾ هو لاهور ۾ چوگان، يعني گهوڙي تي کيڏي ويندڙ پولو جي هڪ صورت، کيڏندي گهوڙي تان ڪري پيو، ۽ جڏهن زين جو اڳيون اڀريل حصو سندس پاسرين ۾ چڀي ويو ته هو موقعي تي ئي فوت ٿي ويو.[48]

سڀ همعصر مؤرخ ايبڪ کي وفادار، سخي، بهادر ۽ عادل شخص طور ساراهين ٿا.[12] منهاج موجب، سندس سخاوت سبب کيس لک بخش جو لقب مليو، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي "لکن جو ڏيندڙ"، يعني ٽامي جي سڪن يا جيتلن جا لکين ڏيندڙ.[55] فخر مدبر لکي ٿو ته ايبڪ جا سپاهي، جن ۾ "ترڪ، غوري، خراساني، خلجي ۽ هندستاني" شامل هئا، هارين کان زبردستي گاهه جو هڪ تيلو يا کاڌي جو هڪ گرهه به کڻڻ جي جرئت نه ڪندا هئا. 16هين صديءَ جو مغل مؤرخ ابوالفضل محمود غزنوي تي "بي گناهه رت وهائڻ" جي تنقيد ڪري ٿو، پر ايبڪ جي ساراهه ڪندي لکي ٿو ته "هن چڱا ۽ وڏا ڪم ڪيا". 17هين صديءَ تائين به سخي ماڻهن لاءِ "زماني جو ايبڪ" وارو اصطلاح استعمال ٿيندو هو، جيئن مؤرخ فرشته جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو.[56]

ايبڪ جي فتوحات ۾ ماڻهن کي وڏي پيماني تي غلام بڻائڻ پڻ شامل هو. حسن نظامي موجب، سندس گجرات واري مهم ۾ 20,000 ماڻهو غلام بڻايا ويا؛ ۽ سندس ڪالنجر واري مهم ۾ 50,000 ماڻهو غلام بڻايا ويا. عرفان حبيب موجب، نظامي جو ڪم خطابت ۽ مبالغي سان ڀريل آهي، تنهنڪري اهي انگ وڌايل لڳن ٿا؛ بهرحال، گڏ ڪيل غلامن جو تعداد يقيناً وڏو هوندو ۽ وقت سان وڌندو ويو هوندو.[57]

لاهور جي انارڪلي بازار ۾ قطب الدين ايبڪ جو مقبرو، جنهن جي 1970ع ۾ مرمت ڪئي وئي.

ايبڪ، جيڪو اوچتو فوت ٿيو، ڪو ولي عهد مقرر نه ڪري ويو هو. سندس وفات کان پوءِ لاهور ۾ موجود ترڪي عملدارن، يعني ملڪن ۽ اميرن، آرام شاهه کي سندس جانشين مقرر ڪيو. تخت تي ويهڻ کان اڳ آرام شاهه جي زندگي بابت ڪا تفصيل موجود ناهي.[56] هڪ نظريي موجب هو ايبڪ جو پٽ هو، پر اهو امڪان ڪمزور آهي (ڏسو ذاتي زندگي وارو حصو).[58]

آرام شاهه اٺن مهينن کان وڌيڪ حڪومت نه ڪئي، جنهن دوران مختلف صوبائي گورنرن آزاديءَ جو اظهار شروع ڪيو. پوءِ ڪجهه ترڪي عملدارن ايبڪ جي اڳوڻي غلام التمش، جيڪو هڪ ممتاز سپهه سالار هو، کي سلطنت سنڀالڻ جي دعوت ڏني.[59] ايبڪ التمش کي 1197ع ۾ انهلواڙا جي فتح کان پوءِ ڪنهن وقت خريد ڪيو هو.[49] منهاج موجب، ايبڪ التمش کي ايندڙ حڪمران سمجهندو هو: هو التمش کي پنهنجو پٽ سڏيندو هو ۽ کيس بدائون جي اقطاع عطا ڪئي هئائين. نتيجي طور اميرن التمش کي آرام شاهه جو جانشين مقرر ڪيو ۽ ايبڪ جي ڌيءَ جي شادي به ساڻس ڪرائي. آرام شاهه التمش جي تخت واري دعويٰ کي چئلينج ڪيو، پر فوجي تڪرار کان پوءِ کيس فيصله ڪن شڪست آئي ۽ هو قتل ٿيو.[60] التمش باغي گورنرن کي تابع ڪيو ۽ هندستان جي ڍلي نموني سنڀاليل غوري علائقن کي هڪ طاقتور دهلي سلطنت ۾ تبديل ڪيو.[61]

التمش کان پوءِ سندس خاندان جا فرد حڪمران ٿيا، ۽ پوءِ سندس غلام غياث الدين بلبن تخت تي ويٺو.[62] بادشاهن جي هن سلسلي کي مملوڪ يا غلام خاندان سڏيو وڃي ٿو؛ بهرحال، هي اصطلاح درست نه آهي.[7][62] صرف ايبڪ، التمش ۽ بلبن غلام هئا، ۽ لڳي ٿو ته تخت تي ويهڻ کان اڳ ئي آزاد ڪيا ويا هئا.[7] هن سلسلي جا ٻيا حڪمران پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن به مرحلي تي غلام نه هئا.[62]

اڄ سندس مقبرو انارڪلي، لاهور ۾ واقع آهي. مقبرو پنهنجي هاڻوڪي صورت ۾ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آرڪيالاجي ۽ ميوزيمز ڊپارٽمينٽ، پاڪستان، طرفان تعمير ڪيو ويو، جنهن سلطنت واري دور جي اڏاوتي انداز جي نقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جديد تعمير کان اڳ سلطان جي قبر سادي صورت ۾ موجود هئي ۽ رهائشي گهرن سان گهيريل هئي. مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا ان مٿان ڪڏهن باقاعده مقبرو موجود هو يا نه؛ ڪجهه مؤرخن جو چوڻ آهي ته ان مٿان سنگ مرمر جو گنبذ موجود هو، پر سکن ان کي ڊاهي ڇڏيو.[63]

ذاتي زندگي

[سنواريو]

منهاج جي طبقات ناصري جي ڪجهه مخطوطن ۾ ايبڪ جي جانشين آرام شاهه جي نالي سان گڏ بن ايبڪ، يعني "ايبڪ جو پٽ"، جا لفظ شامل آهن.[59] بهرحال، اهو شايد ڪنهن بي احتياط ڪاتب طرفان غلطيءَ سان شامل ڪيل اضافو هو، ڇاڪاڻ ته علاء الدين عطا ملڪ جويني جي تاريخ جهانگشا ۾ صاف لکيل آهي ته ايبڪ کي ڪو پٽ نه هو.[58] ان جي ابتڙ، 14هين صديءَ جي مؤرخ عبدالملڪ عصامي آرام شاهه کي ايبڪ جو حقيقي پٽ قرار ڏنو آهي.[64]

منهاج ايبڪ جي ٽن ڌيئرن جو ذڪر ڪري ٿو. پهرين ڌيءَ جي شادي ناصر الدين قباچه سان ٿي، جيڪو ملتان جو غوري گورنر هو. سندس وفات کان پوءِ ٻي ڌيءَ به قباچه سان پرڻائي وئي. ٽئين ڌيءَ جي شادي ايبڪ جي غلام التمش سان ٿي، جيڪو آرام شاهه کان پوءِ دهليءَ جي تخت تي ويٺو.[58]

مذهب

[سنواريو]

مؤرخ حسن نظامي، جيڪو ايبڪ جي دور ۾ نيشاپور کان دهلي لڏي آيو هو، ايبڪ کي هڪ پابند مسلمان طور بيان ڪري ٿو، جنهن ڪهرام ۾ "بت پرستيءَ کي پاڙان پٽيو" ۽ "مندرن کي ڊاهيو". هو اهو به لکي ٿو ته ايبڪ جي حڪومت دوران ميرٺ ۽ ڪالنجر جا هندو مندر مسجدن ۾ تبديل ڪيا ويا؛ انهن ۾ رڳو دهلي جا "هڪ هزار مندر" شامل هئا.[65][66] هو وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿو ته ايبڪ سڄي ڪول، يعني علي ڳڙهه، واري علائقي کي بتن ۽ بت پرستي کان آزاد ڪيو.[67]

نظامي جي اها دعويٰ ته ڊاهيل هندو مندرن جي باقيات مسجدن جي تعمير لاءِ استعمال ڪئي وئي، اڏاوتي آثارن سان تصديق ٿئي ٿي، جهڙوڪ دهلي ۾ قطب منار ڪمپليڪس ۽ اجمير ۾ اڍائي دن ڪا جهونپڙا. بهرحال، سندس ٻيون دعوائون، جهڙوڪ ايبڪ طرفان ڪول کي بتن کان آزاد ڪرڻ، شڪي آهن.[67]

ڪنهن مرحلي تي ايبڪ جي فوج هندو سپاهين کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو. ميرٺ جي گهيري، 1192ع، ۾ سندس فوج ۾ هندو سپاهي شامل هجڻ معلوم آهي. اهڙيءَ طرح "هندستان جون فوجون" (حشم هندستان)، جيڪي 1206ع ۾ ساڻس گڏ غزني ويون، تن ۾ هندو سردار، يعني "رانا" ۽ "ٺاڪر"، شامل هئا.[68]

ثقافتي خدمتون

[سنواريو]

دهلي ۾ قطب منار جي تعمير ايبڪ جي دور حڪومت ۾ شروع ٿي. ايبڪ ادب ۽ علم جو پڻ سرپرست هو. فخري مدبر، جنهن ادب الحرب (جنگ جا آداب) تصنيف ڪيو، پنهنجي انساب واري ڪتاب کي ايبڪ جي نالي منسوب ڪيو. حسن نظامي جي تاج المعاصر جي تصنيف، جيڪا بعد ۾ التمش جي دور حڪومت ۾ مڪمل ٿي، غالباً ايبڪ جي دور ۾ ئي شروع ٿي هئي.[8]

عوامي ثقافت

[سنواريو]

2022ع جي فلم سمراٽ پرتھويراج ۾ ساهيد الرحمان قطب الدين ايبڪ جو ڪردار ادا ڪيو.[69]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ بوسورٿ, سي. اي. (1963). The Ghaznavids. ايڊنبرا. ص. 99.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  2. ↑ بوسورٿ, سي. اي. (1963). The Ghaznavids. ايڊنبرا. ص. 101.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  3. ↑ بوسورٿ, سي. اي. (1963). The Ghaznavids. ايڊنبرا. ص. 102.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  4. ↑ مبارڪ علي, ڊاڪٽر (2005). Essays On The History of Sindh. لاهور: فڪشن هائوس. ص. 28–43.
  5. ↑ J. Babb (25 May 2018). A World History of Political Thought. Edward Elgar Publishing. ص. 473. ISBN 978-1-78643-553-8.
  6. 1 2 Jackson 2003, p. 24.
  7. 1 2 3 Nizami 1992, p. 191.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 Jackson 1982, p. 546.
  9. 1 2 3 Nizami 1992, p. 204.
  10. ↑ الجوزجاني, منهاج سراج (1923–1924). طبقات ناصري. جلد 1. ڪابل. ص. 416.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  11. ↑ Nizami 1992, pp. 204–205.
  12. 1 2 Nizami 1992, p. 205.
  13. ↑ Schwartzberg, Joseph E. (1978). A Historical atlas of South Asia. Chicago: University of Chicago Press. ص. 37, 147. ISBN 0226742210. اصل نسخو مان 6 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Nizami 1992, p. 162.
  15. ↑ Nizami 1992, p. 164.
  16. 1 2 3 Nizami 1992, p. 166.
  17. 1 2 3 4 5 Nizami 1992, p. 167.
  18. ↑ Majumdar 1956, p. 142.
  19. ↑ Sharma 1959, p. 100.
  20. 1 2 Majumdar 1956, p. 144.
  21. ↑ Majumdar 1956, pp. 143–144.
  22. ↑ Singh 1964, p. 213.
  23. ↑ Hodivala 1979, p. 179.
  24. ↑ Hooja 2006, p. 291.
  25. ↑ Nizami 1992, pp. 167–168.
  26. 1 2 3 4 5 Nizami 1992, p. 168.
  27. ↑ Satish Chandra (2004). Medieval India:From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206–1526). جلد 1. Har-Anand Publications. ص. 27. ISBN 978-8-12411-064-5. اپر دوآب ۾ ميرٺ، بران (هاڻوڪو بلند شهر) ۽ ڪولي (هاڻوڪو علي ڳڙهه) وارا علائقا ڊور راجپوتن جي قبضي هيٺ هئا، جن تي ترائن جي جنگ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ترڪن قبضو ڪري ورتو.
  28. ↑ Nizami 1992, pp. 166–167.
  29. ↑ Chandra 2007, p. 71: "1194ع ۾ معزالدين ٻيهر هندستان موٽي آيو. هن 50,000 گهوڙيسوارن سان جمنا درياهه پار ڪيو ۽ قنوج ڏانهن وڌيو. قنوج جي ويجهو چنداوار وٽ معزالدين ۽ جئي چندر جي وچ ۾ سخت ۽ فيصلائتي جنگ وڙهي وئي. بيان ڪيو وڃي ٿو ته جئي چندر تقريباً فتح حاصل ڪري ورتي هئي، پر هڪ تير لڳڻ سبب مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سندس فوج مڪمل طور شڪست کاڌي. ان کان پوءِ معزالدين بنارس ڏانهن وڌيو، جتي وڏي پيماني تي تباهي آندي وئي ۽ اتي موجود ڪيترائي مندر ڊاهي ڇڏيا ويا."
  30. ↑ Habib, Mohammad (1981). Politics And Society During The Early Medieval Period Vol. 2. People's Publishing House. ص. 116. 1194ع–1195ع جي سياري ۾ شهاب الدين هڪ ڀيرو ٻيهر هندستان ڏانهن ڪاهه ڪئي ۽ دوآب واري علائقي تي حملو ڪيو. راءِ جئي چندر سندس مقابلي لاءِ اڳتي وڌيو. ... (ان کان پوءِ چنداوار جي جنگ جو بيان اچي ٿو) ... شهاب الدين اسني جي خزاني واري قلعي تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ بنارس ڏانهن وڌيو، "جتي هن لڳ ڀڳ هڪ هزار بتخانا (مندر) مسلمانن لاءِ عبادتگاهن ۾ تبديل ڪرايا."
  31. 1 2 Asher, Frederick M. (2020). Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began (انگريزي ۾). Getty Publications. ص. 11. ISBN 978-1-60606-616-4. ۽ پوءِ 1193ع ۾ محمد غوري جي فوجي سپهه سالار قطب الدين ايبڪ وارانسي (بنارس) ڏانهن ڪاهه ڪئي، جتي روايتن موجب هن هڪ هزار مندرن ۾ موجود بتن کي تباهه ڪرايو. گهڻو امڪان آهي ته سارناٿ پڻ هن حملي جي متاثر ٿيندڙ ماڳن مان هڪ هو. هن حملي کي اڪثر اهڙي مسلم حملي طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد بت شڪني هو؛ پر حقيقت ۾، ٻين وچئين دور جي فوجي مهمن وانگر، ان جو مقصد پڻ زمين ۽ دولت حاصل ڪرڻ هو.
  32. ↑ Asher, Frederick M. (2020). Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began (انگريزي ۾). Getty Publications. ص. 74. ISBN 978-1-60606-616-4.
  33. 1 2 3 4 Nizami 1992, p. 169.
  34. 1 2 3 Jackson 2003, p. 12.
  35. ↑ Jackson 2003, p. 27.
  36. ↑ Nizami 1992, pp. 170–171.
  37. ↑ Nizami 1992, p. 171.
  38. ↑ Nizami 1992, p. 170.
  39. ↑ Nizami 1992, p. 172.
  40. ↑ Nizami 1992, p. 173.
  41. ↑ Nizami 1992, pp. 173–174.
  42. 1 2 Nizami 1992, p. 198.
  43. ↑ Nizami 1992, p. 178.
  44. ↑ Nizami 1992, p. 179.
  45. ↑ Jackson 2003, p. 146.
  46. 1 2 3 4 Nizami 1992, p. 201.
  47. 1 2 3 Nizami 1992, p. 202.
  48. 1 2 3 4 Nizami 1992, p. 203.
  49. 1 2 Nizami 1992, p. 197.
  50. ↑ Nizami 1992, pp. 197–198.
  51. ↑ Nizami 1992, pp. 198–199.
  52. ↑ Nizami 1992, p. 199.
  53. ↑ Nizami 1992, pp. 200–201.
  54. 1 2 3 4 Jackson 2003, p. 28.
  55. ↑ Nizami 1992, pp. 205–206.
  56. 1 2 Nizami 1992, p. 206.
  57. ↑ Habib 1982, p. 90.
  58. 1 2 3 Nizami 1992, pp. 206–207.
  59. 1 2 Nizami 1992, p. 207.
  60. ↑ Nizami 1992, p. 208.
  61. ↑ Nizami 1992, p. 208, 222.
  62. 1 2 3 Jackson 2003, p. 44.
  63. ↑ Shah, Dr Syed Talha (2018-12-23). "History: The Heritage of the Slave Sultan" (انگريزي ۾). ڊان. 2019-09-24 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Siddiqui 2010, p. 53.
  65. ↑ Eaton, Richard (2000). Essays on Islam and Indian History (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 124. ISBN 978-0-19-565114-0. مثال طور، محمود غزنوي بابت چيو وڃي ٿو ته هن قنوج ۾ 10,000 مندر ۽ مٿرا ۾ 1,000 مندر ڊاهيا. سندس پوٽي ابراهيم بابت دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته هن دهلي دوآب ۾ 1,000 ۽ مالوه ۾ وڌيڪ 1,000 مندر ڊاهيا. ايبڪ بابت چيو وڃي ٿو ته هن دهلي ۾ 1,000 مندر ڊاهيا، ۽ محمد غوري بابت ته هن بنارس ۾ وڌيڪ 1,000 مندر ڊاهيا. اهڙا انگ اکر هندو قومپرست ليکڪن، جهڙوڪ سيتا رام گوئل، بنا تنقيدي جائزي جي سڌيءَ ريت قبول ڪري ورتا آهن.
  66. ↑ Wink, Andre (1991). Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries (انگريزي ۾). Brill. ص. 333. ISBN 9004102361. اسان 1033ع ۾ احمد نائلتگين طرفان بنارس تي ٿيل پهرين مسلمان حملي بابت گهڻو ڪجهه نٿا ڄاڻون، جيڪو رڳو ڦرلٽ واري مهم معلوم ٿئي ٿو. جڏهن محمد غوري هن شهر ڏانهن ڪاهه ڪئي، تڏهن رڳو ايترو بيان ڪيو ويو آهي ته هڪ هزار کان وڌيڪ مندرن ۾ موجود بتن کي ٽوڙڻ کان پوءِ، هن انهن کي پاڪ ڪري سچي خدا جي عبادت لاءِ وقف ڪيو.
  67. 1 2 Jackson 2003, p. 20.
  68. ↑ Jackson 2003, p. 21.
  69. ↑ Samrat Prithviraj (2022) ⭐ 5.6 | Action, Drama, History (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-04-13 تي حاصل ڪيل – m.imdb.com وسيلي.

ڪتابيات

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=قطب_الدين_ايبڪ&oldid=383207" تان ورتل