مواد ڏانھن هلو

فاسل

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: اونيڪوڪرائينس, پيليوسينوپا, گريفيا ۽ هارپاڪٽوڪارسينس.


فاسل يا پنڊپاھڻ (لاطيني:fossilis، معنيٰ: کوٽائي ڪري حاصل ڪيل)[1] ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن ارضياتي دور ۾ زندهه هئي. انهن ۾ هڏا، خول، خارجي ڍانچو، جانورن يا خردجيون جا پٿر تي رهجي ويل نشان، امبر ۾ محفوظ شيون، وار، پٿر بڻيل ڪاٺ ۽ ڊي اين اي جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي فاسلي رڪارڊ (fossil record) چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.[2][3][4]

قديم حياتيات (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ ارتقا جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.[5][6][7] سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال[8][9] کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.[10][11] اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي طبقن سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ ارضياتي وقت جو پيمانو ۽ مختلف فاسلن جي نسبتي عمرن جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي حقيقي عمر کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ (فاسلائيزيشن) جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ پرمنرلائيزيشن، سانچا ۽ ڇاپا، خودجنم معدنيڪاري، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، ايڊپريشن، ڪاربنائيزيشن ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ مائڪروميٽر (1 μm) جي بيڪٽيريا[12] کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني ڊائناسورن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل سيڪوئيا نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه 88 m (289 ft) آهي.[13] عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ فقاري جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا بي فقاري جانورن جا چاٽين يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ جانورن جا پيرا يا فضلو (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي نقشي فاسل يا اِڪنوفاسلز چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي باڊي فاسلز چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل حياتياتي ڪيميا سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ڪيمو فاسلز يا حياتياتي نشان (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ

فاسل (Fossil) انگريزي ٻولي جو لفظ آهي .سنڌي ٻولي ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه کوٽي لڌل [14] سنڌ ۾ لڪي جبلن ڀرسان ڄامشورو ضلعو جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. [15] ان کانسواءِ حيدرآباد ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.[16]

مطالعي جي تاريخ

[سنواريو]


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ فاسل رڪارڊ چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ ارتقا جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي ارتقائي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. پيليونٽالاجسٽ فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف نوعن جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

قديم تهذيبون

[سنواريو]
ايشيا جي ڊزونگارين گيٽ جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي گرفن ۽ ايڇ هائپربوريا بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان پيلوليٿڪ دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي ايڪينوڊرم انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي هومو هائيڊلبرگينسس ۽ نينڊرٿال انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن. انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا سيٽ جو تعلق دريائي گهوڙي سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.[17] پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا سوپدو سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي وينس جي برابر سمجهيو ويندو هو.

ڪريٽيشس دور جي سامونڊي ساهه مائڪراسٽر جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ "شيفرڊز ڪرائون" ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور "فيري لووز" جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. ايڊرئين ميئر جو خيال آهي ته پروٽو سيراٽوپس جون کوپڙيون گرفن بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ مارڪ پي. وِٽن ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.[18]

يوناني عالم ارسطو آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.[19] بعد ۾ فارسي عالم ابن سينا ان خيال کي پٿر بڻائيندڙ رطوبت (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ البرٽ آف سيڪسني ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن قدرتي علمن جي ماهرن ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.[20]

رومي عالم پليني دي ايلڊر "لساني پٿرن" (ٽنگ اسٽونز) جو ذڪر ڪيو، جن کي هن گلاسوپيٽرا سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني. هن ايمونائيٽن کي "هورنز آف ايمون" پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني ٽوڊاسٽون جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ليپيڊوٽس نالي ڪريٽيشس دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.[21]

شروعاتي جديد دور جون وضاحتون

[سنواريو]
جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي مونٽ مارتر مان مليل ناپيد هم زوج سُم وارن جانورن اينوپلوٿيريم ڪميون جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.

نشاةِ ثانيه دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. ليونارڊو ڊا ونچي ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.[22]:361 مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.

اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....[23]

جارجز ڪيوويئر جي ڪتاب Discours sur les revolutions de la surface du globe جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان اِڪٿيوسارس ۽ پليسيوسارس جون تصويرون.

1666ع ۾ نيڪولس اسٽينو هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور "لساني پٿرن" (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.

رابرٽ هوڪ (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب مائڪروگرافيا ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي فورامينيفرا جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.[24]

انگريز واهه انجنيئر وليم سمٿ (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن سپرپوزيشن جي قانون مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي فئانل سڪسيشن (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ چارلس ڊارون لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

جارجز ڪيوويئر ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو تباهه ڪارين جي نظريي (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.[25]

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ ميري ايننگ جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل اِڪٿيوسار ۽ مڪمل پليسيوسارس جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.[26]

لينيئس ۽ ڊارون

[سنواريو]

شروعاتي قدرتي سائنسدانن جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي ڪارل لينيئس حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ چارلس ڊارون ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي، يعني ارتقا، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل ڪيمبرين دور جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: "دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي." هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن (فائلم) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.[27]

ڊارون کان پوءِ

[سنواريو]

ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.[28] پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا خوردبيني فاسل (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي ايڊياڪارا حياتيات (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي وينڊين حياتيات (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي يوڪيريئٽ (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، حياتياتي طبقابندي (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين حياتياتي طبقابندي ۽ طبقن جي مٿانهين اصول (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي لاڳاپيل تاريخ بندي (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي فاسليات جا ماهر (پيليونٽالاجسٽس) ۽ طبقابندي جا ماهر (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي ارضياتي وقت جو پيمانو (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي مطلق تاريخ بندي (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي، آرگون-آرگون تاريخ بندي، يورينيم-ليڊ تاريخ بندي، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ ريڊيوڪاربن تاريخ بندي شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل اسٽروميٽولائٽ 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

جديد دور

[سنواريو]

فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.

ورچوئل فاسل ميوزيم[29]

فاسليات (پيليونٽالاجي) هاڻي ارتقائي حياتيات (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.[30]

فيڪوپيڊ ٽرائلو بائيٽ Eldredgeops rana crassituberculata. هن جنس جو نالو نائلس ايلڊريج جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.

ماليڪيولي حياتيات جا ماهر فائيلوجيني (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي ايمينو تيزاب يا نيوڪليوٽائيڊ ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح فائيلوجيني ۽ فاسليات گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.[31]

نائلس ايلڊريج جي فيڪوپس (Phacops) نسل جي ٽرائلو بائيٽن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور ڊيوونين دور ۾.[32] ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي اسٽيفن جي گولڊ ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ وقفي واري توازن (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن جي جنيني خوردبيني فاسلن تي سنڪروٽرون ايڪس-ري ٽوموگرافي ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي مارڪويليا (Markuelia) ۽ هڪ ابتدائي پروٽو اسٽوم پسوڊوائڊس (Pseudooides) جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران جنيني پرت (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته آرٿروپوڊن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان فاسفيٽڪ معدنيات سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق مارڪويليا جو ويجهو تعلق پرياپوليڊ ڪيڙن سان آهي، جڏهن ته اهو نيميٽوڊن ۽ آرٿروپوڊن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.[33]

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.[34][35] فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.[36][37][38][39][40][41] ان ۾ ٽيفانامي ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.[42][43][44]

تاريخ بندي / عمر

[سنواريو]

طبقابندي ۽ اندازا

[سنواريو]
ڊوس بوڪاس فارميشن جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

پنڊپاهڻيات (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.[45] جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي تابڪاري زوال جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.[45]

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ طبقابندي تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي "پرتن واري ڪيڪ" جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.[46] عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.[47]

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ ارضياتي فالٽ يا ڪٽاءُ سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي حياتياتي طبقابندي (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ Eoplacognathus pseudoplanus وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.[48] جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ E. pseudoplanus جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن اشارياتي پنڊپاهڻن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.[49]

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف کنڊن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.[49] نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن آخري گڏيل ابن ڏاڏو) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ يوجهڻ (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي ماليڪيولي گهڙي (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو ڪيمبرين ڌماڪي سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،[50] ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.[51]

محدوديتون

[سنواريو]


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.[52]

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.[53]

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري نرم جسمن وارا جاندار گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.[52] ان ڪري رڪارڊ ۾ مولسڪا، مهره دار جانور، ايڪائينوڊرم، براڪيوپوڊ ۽ ڪجهه آرٿروپوڊ گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.[54]

ماڳ

[سنواريو]
عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي Pont Neuf پل تي ڏسي سگهجن ٿا.

ليگرشٽيٽن

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ليگرشٽيٽن

اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا به محفوظ مليا آهن، تن کي ليگرشٽيٽن (جرمن: Lagerstätten، معنيٰ: "ذخيرن جا هنڌ") چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش بي آڪسيجني ماحول ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ ۽ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ ڪيمبرين دور کان وٺي هولوسين (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:

پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل

[سنواريو]
"پنڊپاهڻ بڻجڻ" ھتي ريڊائريڪٽ ٿئي ٿو. لسانيات واري اصطلاح لاءِ لاءِ، پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات) ڏسو.

ٻيهر قلمبندي

[سنواريو]

ڪنهن پنڊپاهڻ کي ٻيهر قلمبند ٿيل تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن اراگونائيٽ مان ڪيلسائيٽ ۾ تبديلي.[55]

بدلي

[سنواريو]
وسڪانسن جي ڊيوونين دور مان پرمنرلائيز ٿيل برائوزوئن

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.[56] معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.[57][58]

پرمنرلائيزيشن

[سنواريو]

پرمنرلائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور زير زمين پاڻي سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن ٻوٽي جي خليي جي خلوي ڀت اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.[59] پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.[60] ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ چمڙي، پَر يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.[61] هي ڊائجي نيسس جو هڪ قسم آهي.

فاسفيٽائيزيشن

[سنواريو]

فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ ڪيلشيم-فاسفيٽ معدنيات سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.[62]

پائرائيٽائيزيشن

[سنواريو]

پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ گندرف ۽ لوهه جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري پائرائيٽ ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ پري ڪيمبرين دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي آرٿروپوڊ ۽ ٻوٽا شامل آهن.[63][64]

سليڪائيزيشن

[سنواريو]

سليڪائيزيشن ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان سليڪا جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو جيل بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ ڪوارٽز، چيلسيڊوني، عقيق، اوپل ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.[65][66]

ڇاپا ۽ سانچا

[سنواريو]

ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ٻاهريون سانچو چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ڇاپو جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. اندروني ڇاپو يا اندروني سانچو تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن ٻٽي خول واري جاندار يا گيسٽروپوڊ جي اندر، يا کوپڙي جي خالي جاءِ ۾.[67] اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن Steinkerns به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.[68]

لفظ "ڇاپو" انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان سلڪون رٻڙ وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي پلستر جو ڇاپو بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن ٽي ڊي ڇپائي، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

مقامي معدنيڪاري

[سنواريو]

هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو سائڊرائيٽ جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.[69]

ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)

[سنواريو]

دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي ڊائجي نيسس جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر ڪاربان وارو پردو هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ايڊپريشن استعمال ٿيندو آهي.[70]

ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ

[سنواريو]

ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

قسم

[سنواريو]
اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال

اشارياتي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اشارياتي پنڊپاهڻ

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي ارضياتي دورن يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف رسوب پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي نوع جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

نقشي وارا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نقشي وارو پنڊپاهڻ

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ ڪوپرولائيٽ، يعني پنڊپاهڻي فضلو، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.[72][73] نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.[74] جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ ڪينچون سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.[73]

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ وليم بڪلينڊ ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي صنوبر جا مخروط“ ۽ ”بيزور پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.[75] ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

عبوري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عبوري پنڊپاهڻ

عبوري پنڊپاهڻ ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.[76] اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.سانچو:Clear-left

خورد پنڊپاهڻ

[سنواريو]
لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خورد پنڊپاهڻ

خورد پنڊپاهڻ هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ ”وڏن“ پنڊپاهڻن جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن فورامينيفرا ۽ ڪوڪوليٿوفور، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا اسپور. خورد پنڊپاهڻ قديم آبهوا بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.

رَس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو امبر
20 کان 16 ملين سال اڳ جي ڊومينيڪن امبر ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ليپٽوفوينس پٽفيلڊي. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ امبر چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي پوليمر آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو اتر قطبي علائقي ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس ٽرائيسڪ دور سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس سينوزوئڪ دور جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي موافقت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا بي فقاري هوندا آهن، خاص طور آرٿروپوڊ جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو فقاري پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ ڊي اين اي جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل

[سنواريو]
انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين ڪريٽيشس دور جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل جوراسڪ دور واري پليسيوسار جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي remanié پنڊپاهڻ جو مثال آهي.

نڪتل، ٻيهر منتقل ٿيل يا remanié fossil اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.[77] ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.سانچو:Clear-right

ڪاٺ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پنڊپاهڻي ڪاٺ
پٿر بڻيل ڪاٺ. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت پرمنرلائيزيشن جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ پٿر بڻيل به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛[78] ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص نباتياتي نالو ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ اراوڪيريوزائلون، يعني اراوڪاريا يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ پالموزائلون، يعني اڻڄاتل کجيءَ جو ڪاٺ؛ يا ڪاسٽانوزائلون، يعني اڻڄاتل چنڪاپن جو ڪاٺ.[79]سانچو:Clear-left

ذيلي پنڊپاهڻ

[سنواريو]
ڊوڊو جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو

ذيلي پنڊپاهڻ هولوسين دور جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.[80] ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.[81][82]

ذيلي پنڊپاهڻ ٿيبا جيميناتا

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي موسمي اثر انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه جاندارن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ ڪائرونومڊ جي مٿي جا خول، اوسٽراڪوڊ جا ٻاهريان خول، ڊائٽم ۽ فورامينيفرا شامل آهن.[83]

ڪيميائي پنڊپاهڻ

[سنواريو]

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ پنڊ ٻارڻ، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. ماليڪيولي پنڊپاهڻ ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.[84] ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ زرڪونن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.

اسٽروميٽولائيٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسٽروميٽولائيٽ
ڏکڻ آمريڪا جي بوليويا مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا اسٽروميٽولائيٽ

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون واڌو بناوٽون آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ خرد جاندارن، خاص طور سائنوبيڪٽيريا، جي حياتياتي پردن طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.[85] اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.[86]

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، آرڪيئن دور جي فاسلي باقيات کي سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني پروٽيروزوئڪ دور جي فاسلن مان ڪي ابتدائي يوڪيريئوٽ سائي الجي جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ جنس، جيڪو ارضياتي رڪارڊ ۾ تمام عام آهي، ڪولينا آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.[87]

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.[88][89]

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.[88] ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،[90] ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي ڪيمبرين سطح وارو انقلاب چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.[91][92][93]

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين آرڊوويشي دور جي ارتقائي پکيڙ ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي ۽ پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.[94] ميٽازوئن جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.[95]

جيتوڻيڪ پروڪيريئوٽ سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده يوڪيريئوٽ جاندارن جي ارتقائي ترقي لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ انتهائي ماحول پسند گاما پروٽيوبيڪٽيريا، مسلسل ضیائي ترڪيب وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ پاڻي، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ سج جي روشني استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر ليسو مادو جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي چن پٿر جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي آنڪولائيٽ چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. ٿرومبولائيٽ گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.[87]

ڏکڻ اولهه نميبيا جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.[96]

ڪوڙا پنڊپاهڻ

[سنواريو]
هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي سولنهوفن مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا ڊينڊرائيٽ؛ ماپ ملي ميٽرن ۾
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪوڙا پنڊپاهڻ

ڪوڙا پنڊپاهڻ پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي ڊينڊرائيٽ قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ ماس عقيق شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا ڪانڪريشن هڪ وقت ۾ ڊائناسورن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

حياتياتِ فلڪ

[سنواريو]

اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته حياتياتي معدنيات (بايومنرلز) شايد زمين کان ٻاهر واري حياتي جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري مريخ تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، نامياتي جزا (حياتياتي نشان؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ حياتياتي (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.[97]

24 جنوري 2014ع تي ناسا ٻڌايو ته مريخ تي ڪيوريوسٽي ۽ اپرچيونٽي روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ خودغذاخور (آٽوٽرافڪ)، ڪيموٽروف (ڪيموٽرافڪ) يا ڪيمولٿواٽوٽروف (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) خرد حياتين تي ٻڌل حياتياتي دائرو (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ دريائي-ڍنڍي ميدان (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم دريائن يا ڍنڍن سان لاڳاپيل ميدان، جيڪي شايد ماضي ۾ رهائش لائق رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.[98][99][100][101] مريخ تي رهائش لائق هجڻ، تافونومي (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ نامياتي ڪاربان جا ثبوت ڳولڻ هاڻي ناسا جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.[98][99]

فن

[سنواريو]

هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو ڪورنٿ جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.[102]

تنهن هوندي به، جوليان مونخي-ناخيرا پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي اکين جون هڏيون موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده گوهي خاندان (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.[103]

واپار ۽ گڏ ڪرڻ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو پنڊپاهڻن جو واپار ۽ پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.[104] هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.[105]

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن "پنڊپاهڻن جي ڳولا" پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد قديم حياتيات جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

دوا طور استعمال

[سنواريو]

صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال روايتي طب مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي تعويذ طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو همدرد جادو). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور پليسيبو اثر تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين تيزابيت گهٽائيندڙ اثر رکي يا جسم کي ڪي ضروري معدني غذائي جزا فراهم ڪري سگهي.[106]

روايتي چيني طب ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي "اژدهي جون هڏيون" سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ رويانگ ڪائونٽي ۾ وچ ڪريٽيشيئس دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.[107]

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Oxford English Dictionary. Oxford University Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Jablonski, David; Roy, Kaustuv; Valentine, James W.; Price, Rebecca M.; Anderson, Philip S. (2003-05-16). "The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity". Science 300 (5622): 1133–1135. doi:10.1126/science.1083246. ISSN 1095-9203. PMID 12750517. Bibcode: 2003Sci...300.1133J. https://archive.org/details/sim_science_2003-05-16_300_5622/page/1133.
  3. ↑ Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Ferry, Paul A. (2010-08-23). "Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land". Biology Letters 6 (4): 544–547. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. PMID 20106856.
  4. ↑ Sahney, Sarda; Benton, Michael (2017). "The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods". Evolutionary Ecology Research 18: 7–23. https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf. Retrieved 15 December 2022.
  5. ↑ Bertling, M; Braddy, S (2006). "Names for trace fossils: a uniform approach". Lethaia 39 (3): 265–286. doi:10.1080/00241160600787890. Bibcode: 2006Letha..39..265B. https://archive.org/details/sim_lethaia_2006-09_39_3/page/265.
  6. ↑ Bertling, M; Buatois, L (2022). "Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy". Lethaia 55 (3): 1–19. doi:10.18261/let.55.3.3. Bibcode: 2022Letha..55..3.3B.
  7. ↑ "theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions". Sdnhm.org. اصل نسخو مان 10 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Borenstein, Seth (13 November 2013). "Oldest fossil found: Meet your microbial mom". Associated Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (8 November 2013). "Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia". Astrobiology 13 (12): 1103–24. doi:10.1089/ast.2013.1030. PMID 24205812. Bibcode: 2013AsBio..13.1103N.
  10. ↑ Borenstein, Seth (19 October 2015). "Hints of life on what was thought to be desolate early Earth". Excite. Yonkers, NY: Mindspark Interactive Network. Associated Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Bell, Elizabeth A.; Boehnike, Patrick; Harrison, T. Mark; Mao, Wendy L. (19 October 2015). "Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 112 (47): 14518–21. doi:10.1073/pnas.1517557112. PMID 26483481. PMC 4664351. Bibcode: 2015PNAS..11214518B. http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf.
  12. ↑ Westall, Frances (2001). "Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa". Precambrian Research 106 (1–2): 93–116. doi:10.1016/S0301-9268(00)00127-3. Bibcode: 2001PreR..106...93W.
  13. ↑ Donald McFarlan and Norris McWhirter, مرتب (1989). Guinness Book of Records - 1990. London: Guinness Superlatives Ltd. ص. 50.
  14. ↑ Oxford English Dictionary. Oxford University Press.
  15. ↑ Yusuf, Suhail (2013-05-19). "Fossils from Sindh need urgent attention". DAWN.COM (انگريزي ۾). 2021-09-01 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Report, Bureau (2002-06-30). "Dinosaurs' fossils found in Hyderabad". DAWN.COM (انگريزي ۾). 2021-09-01 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: |first= has generic name (مدد)
  17. ↑ "Ancient Egyptians Collected Fossils". 5 September 2016. اصل نسخو مان 10 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Witton, Mark P.; Hing, Richard A. (2024). "Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin?". Interdisciplinary Science Reviews 49 (3-4): 363–388. doi:10.1177/03080188241255543. ISSN 0308-0188. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543. Retrieved 2026-05-21.
  19. ↑ Aristotle (1931) [350 BCE]. "Book III part 6". Meteorology. E. W. Webster پاران ترجمو ڪيل – The Internet Classics Archive وسيلي.
  20. ↑ Rudwick, M. J. S. (1985). The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology. University of Chicago Press. ص. 24.
  21. ↑ "References to fossils by Pliny the Elder".
  22. ↑ Baucon, Andrea (2010). "Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy". PALAIOS (SEPM Society for Sedimentary Geology) 25 (5/6): 361–367. doi:10.2110/palo.2009.p09-049r. Bibcode: 2010Palai..25..361B.
  23. ↑ da Vinci, Leonardo (1956) [1938]. The Notebooks of Leonardo da Vinci. London: Reynal & Hitchcock. ص. 335. ISBN 978-0-9737837-3-5. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  24. ↑ "July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science".
  25. ↑ "Cuvier". palaeo.gly.bris.ac.uk.
  26. ↑ "Mary Anning".
  27. ↑ Darwin, Charles (1872). "Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record". The Origin of Species. London: John Murray.
  28. ↑ Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.
  29. ↑ "The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)
  31. ↑ Donovan, S. K.; Paul, C. R. C., مرتب (1998). "An Overview of the Completeness of the Fossil Record". The Adequacy of the Fossil Record. New York: Wiley. ص. 111–131. ISBN 978-0-471-96988-4.
  32. ↑ Fortey, Richard, Trilobite!: Eyewitness to Evolution. Alfred A. Knopf, New York, 2000.
  33. ↑ Donoghue, PCJ; Bengtson, S; Dong, X; Gostling, NJ; Huldtgren, T; Cunningham, JA; Yin, C; Yue, Z et al. (2006). "Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos". Nature 442 (7103): 680–683. doi:10.1038/nature04890. PMID 16900198. Bibcode: 2006Natur.442..680D. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-08-10_442_7103/page/680.
  34. ↑ Foote, M.; Sepkoski, J.J. Jr (1999). "Absolute measures of the completeness of the fossil record". Nature 398 (6726): 415–417. doi:10.1038/18872. PMID 11536900. Bibcode: 1999Natur.398..415F. https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-04-01_398_6726/page/415.
  35. ↑ Benton, M. (2009). "The completeness of the fossil record". Significance 6 (3): 117–121. doi:10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x.
  36. ↑ Žliobaitė, I.; Fortelius, M. (2021). "On calibrating the completometer for the mammalian fossil record". Paleobiology 48: 1–11. doi:10.1017/pab.2021.22.
  37. ↑ Eiting, T.P.; Gunnell, G.G (2009). "Global Completeness of the Bat Fossil Record". Journal of Mammalian Evolution 16 (3): 151–173. doi:10.1007/s10914-009-9118-x.
  38. ↑ Brocklehurst, N.; Upchurch, P.; Mannion, P.D.; O'Connor, J. (2012). "The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution". PLOS ONE 7 (6). doi:10.1371/journal.pone.0039056. PMID 22761723. Bibcode: 2012PLoSO...739056B.
  39. ↑ Retallack, G. (1984). "Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils". Paleobiology 10 (1): 59–78. doi:10.1017/S0094837300008022. Bibcode: 1984Pbio...10...59R. https://archive.org/details/sim_paleobiology_winter-1984_10_1/page/59.
  40. ↑ Benton, M.J.; Storrs, G.Wm. (1994). "Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving". Geology 22 (2): 111–114. doi:10.1130/0091-7613(1994)022<0111:TTQOTF>2.3.CO;2. Bibcode: 1994Geo....22..111B. https://archive.org/details/sim_geology_1994-02_22_2/page/111.
  41. ↑ Holland, S.M.; Patzkowsky, M.E. (1999). "Models for simulating the fossil record". Geology 27 (6): 491–494. doi:10.1130/0091-7613(1999)027<0491:MFSTFR>2.3.CO;2. Bibcode: 1999Geo....27..491H. https://archive.org/details/sim_geology_1999-06_27_6/page/491.
  42. ↑ Koch, C. (1978). "Bias in the published fossil record". Paleobiology 4 (3): 367–372. doi:10.1017/S0094837300006060. Bibcode: 1978Pbio....4..367K. https://archive.org/details/sim_paleobiology_summer-1978_4_3/page/367.
  43. ↑ Signore, P.W. III; Lipps, J.H. (1982). "Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record". ۾ Silver, L.T.; Schultz, P.H. (مرتب). Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth. Geological Society of America Special Papers. جلد 190. ص. 291–296. doi:10.1130/SPE190-p291. ISBN 0-8137-2190-3.
  44. ↑ Vilhena, D.A.; Smith, A.B. (2013). "Spatial Bias in the Marine Fossil Record". PLOS ONE 8 (10). doi:10.1371/journal.pone.0074470. PMID 24204570. Bibcode: 2013PLoSO...874470V.
  45. 1 2 Martin, M.W.; Grazhdankin, D.V.; Bowring, S.A.; Evans, D.A.D.; Fedonkin, M.A.; Kirschvink, J.L. (5 May 2000). "Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution". Science 288 (5467): 841–5. doi:10.1126/science.288.5467.841. PMID 10797002. Bibcode: 2000Sci...288..841M. https://archive.org/details/sim_science_2000-05-05_288_5467/page/841.
  46. ↑ Pufahl, P.K.; Grimm, K.A.; Abed, A.M.; Sadaqah, R.M.Y. (October 2003). "Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant". Sedimentary Geology 161 (3–4): 175–205. doi:10.1016/S0037-0738(03)00070-8. Bibcode: 2003SedG..161..175P. https://archive.org/details/sim_sedimentary-geology_2003-10-01_161_3-4/page/175.
  47. ↑ "Geologic Time: Radiometric Time Scale". U.S. Geological Survey. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2008 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2008 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Löfgren, A. (2004). "The conodont fauna in the Middle Ordovician Eoplacognathus pseudoplanus Zone of Baltoscandia". Geological Magazine 141 (4): 505–524. doi:10.1017/S0016756804009227. Bibcode: 2004GeoM..141..505L. https://archive.org/details/sim_geological-magazine_2004-07_141_4/page/505.
  49. 1 2 Gehling, James; Jensen, Sören; Droser, Mary; Myrow, Paul; Narbonne, Guy (March 2001). "Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland". Geological Magazine 138 (2): 213–218. doi:10.1017/S001675680100509X. Bibcode: 2001GeoM..138..213G. https://archive.org/details/sim_geological-magazine_2001-03_138_2/page/213.
  50. ↑ Hug, L.A.; Roger, A.J. (2007). "The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses". Molecular Biology and Evolution 24 (8): 889–1897. doi:10.1093/molbev/msm115. PMID 17556757.
  51. ↑ Peterson, Kevin J.; Butterfield, N.J. (2005). "Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record". Proceedings of the National Academy of Sciences 102 (27): 9547–52. doi:10.1073/pnas.0503660102. PMID 15983372. PMC 1172262. Bibcode: 2005PNAS..102.9547P. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-07-05_102_27/page/9547.
  52. 1 2 Prothero, Donald R. (2007). Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters. Columbia University Press. ص. 50–53. ISBN 978-0-231-51142-1.
  53. ↑ Isaak, M (5 November 2006). "Claim CC200: There are no transitional fossils". TalkOrigins Archive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Donovan, S. K.; Paul, C. R. C., مرتب (1998). The Adequacy of the Fossil Record. New York: Wiley. ص. 312. ISBN 978-0-471-96988-4.[صفحو گهربل]
  55. ↑ Prothero 2013, pp. 8–9.
  56. ↑ "Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone". micro.magnet.fsu.edu. 2021-02-12 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species". Science (انگريزي ۾). 2018-12-04. اصل نسخو مان December 4, 2018 تي محفوظ ڪيل. 2021-02-12 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species". Science (انگريزي ۾). 2019-06-03. اصل نسخو مان June 4, 2019 تي محفوظ ڪيل. 2021-02-12 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Prothero, Donald R. (2013). Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology (Third ڇاپو). New York: Columbia University Press. ص. 8. ISBN 978-0-231-15893-0.
  60. ↑ Prothero 2013, pp. 12–13.
  61. ↑ Prothero 2013, p. 16.
  62. ↑ Wilby, P.; Briggs, D. (1997). "Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues". Geobios 30: 493–502. doi:10.1016/S0016-6995(97)80056-3. Bibcode: 1997Geobi..30..493W.
  63. ↑ Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert PNAS 110 (20) 8020-8024 سانچو:Doi
  64. ↑ Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. Journal of the Geological Society 154, 343–356.
  65. ↑ Oehler, John H., & Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. Science. 174, 1229–1231.
  66. ↑ Götz, Annette E.; Montenari, Michael; Costin, Gelu (2017). "Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea". Central European Geology 60 (1): 35–52. doi:10.1556/24.60.2017.002. ISSN 1788-2281. Bibcode: 2017CEJGl..60...35G.
  67. ↑ Prothero 2013, pp. 9–10.
  68. ↑ "Definition of Steinkern". Merriam-Webster. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2021 تي حاصل ڪيل. a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold
  69. ↑ Prothero 2013, p. 579.
  70. ↑ Shute, C. H.; Cleal, C. J. (1986). "Palaeobotany in museums". Geological Curator 4 (9): 553–559. doi:10.55468/GC865.
  71. ↑ Braddy, Simon J.; Gass, Kenneth C.; Tessler, Michael (2023-09-04). "Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin" (en ۾). Journal of Paleontology 97 (4): 799–804. doi:10.1017/jpa.2023.47. ISSN 0022-3360. Bibcode: 2023JPal...97..799B. https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D. Retrieved 10 September 2023.
  72. ↑ "What is paleontology?". University of California Museum of Paleontology. اصل نسخو مان 16 September 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2008 تي حاصل ڪيل.
  73. 1 2 Fedonkin, M.A.; Gehling, J.G.; Grey, K.; Narbonne, G.M.; Vickers-Rich, P. (2007). The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia. JHU Press. ص. 213–216. ISBN 978-0-8018-8679-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 November 2008 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ e.g. Seilacher, A. (1994). "How valid is Cruziana Stratigraphy?". International Journal of Earth Sciences 83 (4): 752–758. doi:10.1007/BF00251073. Bibcode: 1994GeoRu..83..752S.
  75. ↑ "coprolites". Dictionary.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 29 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Herron, Scott; Freeman, Jon C. (2004). Evolutionary analysis (3rd ڇاپو). Upper Saddle River, NJ: Pearson Education. ص. 816. ISBN 978-0-13-101859-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Neuendorf, Klaus K. E.; Institute, American Geological (2005). Glossary of Geology (انگريزي ۾). Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-922152-76-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ Ed Strauss (2001). "Petrified Wood from Western Washington". اصل نسخو مان 11 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ Wilson Nichols Stewart; Gar W. Rothwell (1993). Paleobotany and the evolution of plants (2 ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 31. ISBN 978-0-521-38294-6.
  80. ↑ "Subfossils Collections". South Australian Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Subfossils Collections". South Australian Museum. اصل نسخو مان 17 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 23 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Peterson, Joseph E.; Lenczewski, Melissa E.; Scherer, Reed P. (October 2010). Stepanova, Anna. ed. "Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs". PLOS ONE 5 (10): 13A. doi:10.1371/journal.pone.0013334. PMID 20967227. Bibcode: 2010PLoSO...513334P.
  83. ↑ Anand, Konkala (2022). Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development. AG PUBLISHING HOUSE. ص. 42. ISBN 978-93-95936-29-3.
  84. ↑ "Chemical or Molecular Fossils". petrifiedwoodmuseum.org. اصل نسخو مان 20 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ Riding, R. (2007). "The term stromatolite: towards an essential definition". Lethaia 32 (4): 321–330. doi:10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x. http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract. آرڪائيو ڪيا ويا 26 January 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  86. ↑ "Stromatolites, the Oldest Fossils". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  87. 1 2 Lepot, Kevin; Benzerara, Karim; Brown, Gordon E.; Philippot, Pascal (2008). "Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites". نيچر جيو سائنس 1 (2): 118–21. doi:10.1038/ngeo107. Bibcode: 2008NatGe...1..118L.
  88. 1 2 Allwood, Abigail C.; Grotzinger, John P.; Knoll, Andrew H.; Burch, Ian W.; Anderson, Mark S.; Coleman, Max L.; Kanik, Isik (2009). "Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites". Proceedings of the National Academy of Sciences 106 (24): 9548–9555. doi:10.1073/pnas.0903323106. PMID 19515817. PMC 2700989. Bibcode: 2009PNAS..106.9548A. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-06-16_106_24/page/9548.
  89. ↑ Schopf, J. William (1999). Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils. Princeton, N.J: Princeton University Press. ص. 87–89. ISBN 978-0-691-08864-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ McMenamin, M. A. S. (1982). "Precambrian conical stromatolites from California and Sonora". Bulletin of the Southern California Paleontological Society 14 (9&10): 103–105.
  91. ↑ McNamara, K.J. (20 December 1996). "Dating the Origin of Animals". Science 274 (5295): 1993–1997. doi:10.1126/science.274.5295.1993f. Bibcode: 1996Sci...274.1993M. https://archive.org/details/sim_science_1996-12-20_274_5295/page/n16.
  92. ↑ Awramik, S.M. (19 November 1971). "Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance". Science 174 (4011): 825–827. doi:10.1126/science.174.4011.825. PMID 17759393. Bibcode: 1971Sci...174..825A. https://archive.org/details/sim_science_1971-11-19_174_4011/page/825.
  93. ↑ Bengtson, S. (2002). "Origins and early evolution of predation" (PDF). ۾ Kowalewski, M.; Kelley, P.H. (مرتب). The fossil record of predation. The Paleontological Society Papers. جلد 8. The Paleontological Society. ص. 289–317. اصل نسخو (PDF) مان 2008-09-10 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Sheehan, P.M.; Harris, M.T. (2004). "Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction". Nature 430 (6995): 75–78. doi:10.1038/nature02654. PMID 15229600. Bibcode: 2004Natur.430...75S. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-07-01_430_6995/page/75.
  95. ↑ Riding R (March 2006). "Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time". Sedimentary Geology 185 (3–4): 229–38. doi:10.1016/j.sedgeo.2005.12.015. Bibcode: 2006SedG..185..229R. http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf. Retrieved 9 December 2011.
  96. ↑ Adams, E. W.; Grotzinger, J. P.; Watters, W. A.; Schröder, S.; McCormick, D. S.; Al-Siyabi, H. A. (2005). "Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia)". AAPG Bulletin 89 (10): 1293–1318. doi:10.1306/06160505005. Bibcode: 2005BAAPG..89.1293A. http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf. Retrieved 8 December 2011.
  97. ↑ The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (26 September 2006). "Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG)" (.doc). ۾ Steele, Andrew; Beaty, David (مرتب). The Astrobiology Field Laboratory. U.S.: Mars Exploration Program Analysis Group (MEPAG) – NASA. ص. 72. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  98. 1 2 Grotzinger, John P. (24 January 2014). "Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars". Science 343 (6169): 386–387. doi:10.1126/science.1249944. PMID 24458635. Bibcode: 2014Sci...343..386G. https://archive.org/details/sim_science_2014-01-24_343_6169/page/386.
  99. 1 2 Various (24 January 2014). "Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability". Science 343 (6169): 345–452. https://www.science.org/toc/science/343/6169. Retrieved 24 January 2014.
  100. ↑ Various (24 January 2014). "Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability". Science. https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars. Retrieved 24 January 2014.
  101. ↑ Grotzinger, J.P. (24 January 2014). "A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars". Science 343 (6169). doi:10.1126/science.1242777. PMID 24324272. Bibcode: 2014Sci...343A.386G.
  102. ↑ Mayor, A. (2000). "The "Monster of Troy" Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?". Oxford Journal of Archaeology 19 (1): 57–63. doi:10.1111/1468-0092.00099. https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_2000-02_19_1/page/57.
  103. ↑ Monge-Nájera, Julián (2020-01-31). "Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil" (en ۾). Uniciencia 34 (1): 147–151. doi:10.15359/ru.34-1.9. ISSN 2215-3470. https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556. Retrieved 20 February 2023.
  104. ↑ Milmo, Cahal (25 November 2009). "Fossil theft: One of our dinosaurs is missing". The Independent. London. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2009 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
    Simons, Lewis. "Fossil Wars". National Geographic. The National Geographic Society. اصل نسخو مان 27 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 February 2012 تي حاصل ڪيل.
    Willis, Paul; Clark, Tim; Dennis, Carina (18 April 2002). "Fossil Trade". Catalyst. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 February 2012 تي حاصل ڪيل.
    Farrar, Steve (5 November 1999). "Cretaceous crimes that fuel the fossil trade". Times Higher Education. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2011 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Williams, Paige. "The Black Market for Dinosaurs". The New Yorker (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ van der Geer, Alexandra; Dermitzakis, Michael (2010). "Fossils in pharmacy: from "snake eggs" to "Saint's bones"; an overview". Hellenic Journal of Geosciences 45: 323–332. http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&%20Dermitzakis.pdf.
  107. ↑ "Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'" (انگريزي ۾). MSNBC. Associated Press. 5 July 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2020 تي حاصل ڪيل.


خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
پيشرو
ڍانچو رهجي وڃڻ		 انساني واڌ ويجهه جا مرحلا
پنڊپاهڻ بڻجڻ		 جانشين
None

سانچو:Death

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=فاسل&oldid=407369" تان ورتل