تاريخي ماديت

تاريخي ماديت جي نظريي جي وضاحت ڪندڙ خاڪو

تاريخي ماديت مارڪسي فڪر ۾ تاريخ ۽ سماجيات جو هڪ نظريو آهي، جنهن موجب مادي ۽ معاشي حالتون سماجي ڍانچي ۽ تاريخي تبديليءَ کي هلائيندڙ بنيادي قوتون آهن. هن نظريي کي پهريون ڀيرو ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز 19هين صديءَ جي وچ ڌاري پيش ڪيو. نظريي موجب مادي زندگيءَ جو پيداواري طريقو—يعني اهو طريقو، جنهن وسيلي ڪو سماج انساني وجود جي وسيلن کي پيدا ۽ ٻيهر پيدا ڪري ٿو—ان سماج جي سياسي، قانوني ۽ نظرياتي ”بالائي ڍانچي“ کي مقرر ڪري ٿو يا ان تي اثرانداز ٿئي ٿو. تاريخي ارتقا کي پيداواري طريقن جي لڳاتار سلسلي طور سمجهيو وڃي ٿو، جن جي وچ ۾ تبديليون انهن تضادن جي نتيجي ۾ رونما ٿين ٿيون، جيڪي ترقي ڪندڙ پيداواري قوتن، جهڙوڪ ٽيڪنالاجي ۽ محنتي قوت، ۽ نسبتاً جامد پيداواري لاڳاپن، جهڙوڪ طبقاتي ڍانچي ۽ ملڪيت جي مالڪي، جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا.

تاريخ جو ماديت پسند تصور مارڪس، جرمن عينيت پسند فلسفي، روشن خياليءَ واري دور جي غير تاريخي ماديت ۽ ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي مفڪرن، جهڙوڪ ايڊم سمٿ ۽ ڊيوڊ ريڪارڊو، جي تنقيدي جواب طور تيار ڪيو. هن نظريي جي حتمي صورت سمجهي ويندڙ 1859ع واري سياسي معيشت جي تنقيد ۾ هڪ حصو جي مهاڳ ۾ مارڪس ان جي رهنما اصول جو خلاصو هن ريت ڏنو: ”ماڻهن جو شعور سندن وجود کي مقرر نٿو ڪري، پر سندن سماجي وجود سندن شعور کي مقرر ڪري ٿو.“ مارڪس ۽ اينگلز هن نظريي جو پهريون خاڪو جرمن نظريو (1846ع) ۾ پيش ڪيو، جنهن ۾ تاريخ کي ”ترقي پسند دورن“ جي هڪ سلسلي طور بيان ڪيو ويو: ايشيائي، قديم، جاگيرداراڻي ۽ جديد بورجوا، يعني سرمائيداراڻي، پيداواري طريقا. مارڪس ۽ اينگلز انهن خيالن کي ڪنهن مڪمل ۽ قائم ٿيل سائنسي نظريي بدران طريقه ڪار جي اصولن ۽ مفروضن جي هڪ مجموعي طور پيش ڪيو، جيڪو تاريخي ۽ سماجي تحقيق لاءِ ”رهنما ڌاڳو“ بڻجي سگهي.

مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز انهن خيالن کي اينٽي ڊوهرنگ (1878ع) ۽ خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جو بڻ بنياد (1884ع) جهڙين تصنيفن ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو. 20هين صديءَ جي ڪجهه عالمن موجب، اينگلز جي پوئين دور وارين تشريحن هن نظريي جو زور تنقيدي-فلسفياتي طريقي کان هٽائي اثباتيت پسند ۽ تعينيت پسند سائنس ڏانهن منتقل ڪيو ۽ تاريخي ماديت کي هڪ اهڙي آفاقي ”جدلياتي ماديت“ جي مخصوص اطلاق طور پيش ڪيو، جيڪا فطرت ۽ سماج ٻنهي تي حڪمراني ڪري ٿي. اها تشريح مارڪسزم–ليننزم ۽ سوويت فڪري روايت جو بنيادي جزو بڻجي وئي، جيتوڻيڪ اها مارڪس جي پنهنجي طريقي کان مختلف هئي، جنهن جو بنيادي ڌيان سماجي ارتقا جي تجزيي، خاص طور يورپي جاگيرداريءَ جي اندر سرمائيداريءَ جي اڀار، تي هو.

تجزيي جي هڪ فريم ورڪ طور تاريخي ماديت طبقاتي تڪرار کي تاريخي تبديليءَ جو مرڪزي محرڪ سمجهي ٿي، جڏهن ته سماجي انقلاب ان وقت رونما ٿين ٿا، جڏهن موجود پيداواري لاڳاپا پيداواري قوتن جي ترقيءَ لاءِ رڪاوٽ بڻجڻ لڳن ٿا. جيتوڻيڪ هن نظريي تي مبينا معاشي تعينيت سبب تنقيد ڪئي وئي آهي ۽ ان جي ڪيترن بنيادي اصولن ۾ وڏي پيماني تي ترميم ڪئي وئي آهي، تڏهن به ان جي تصورن سماجيات، تاريخ نويسي ۽ تنقيدي نظريي تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.

بڻ بنياد ۽ ارتقا

تاريخي ماديت جو نظريو ڪارل مارڪس پنهنجي دور جي غالب فلسفياتي ۽ تاريخي روايتن کان هڪ بنيادي انحراف طور پيش ڪيو، جنهن ۾ جرمن عينيت، فرانسيسي سوشلسٽ فڪر ۽ برطانوي سياسي معيشت جي عنصرن کي هڪ نئين صورت ۾ گڏايو ويو. سندس مقصد تاريخ کي رڳو تجربي تي ٻڌل يا محض قياسي انداز ۾ بيان ڪرڻ بدران اهڙي ”تنقيدي نظريي“ تائين پهچڻ هو، جيڪو سماجي ارتقا جي اندروني منطق کي هڪ ضروري ۽ قانون جي تابع عمل طور ظاهر ڪري.

تاريخ کي ”معاشي گذران جي طريقن“ جي هڪ سلسلي طور ڏسڻ جو تصور اسڪاٽش روشن خيالي تائين وڃي پهچي ٿو. ايڊم سمٿ، ايڊم فرگسن، جان ملار ۽ وليم رابرٽسن جهڙن مفڪرن ”چار مرحلن واري نظريي“ کي پيش ڪيو، جنهن موجب سماج شڪار، چرواهي، زراعت ۽ واپار جي مرحلن مان گذري ترقي ڪندو آهي. هن نموني مطابق ملڪيت، قانون ۽ حڪومت جي ارتقا کي ان ڳالهه جو نتيجو سمجهيو ويو ته سماج پنهنجي مادي ضرورتن کي ڪيئن پورو ڪندو هو. ان لحاظ کان مادي پيداوار جي مرڪزي اهميت تي مارڪس جو زور هن فڪري روايت جي تڪميل طور ڏسي سگهجي ٿو، نه ته مڪمل طور هڪ نئون خيال. مارڪس فرانسيسي سوشلسٽ مفڪرن، خاص طور هينري ڊي سينٽ سائمن، کان پڻ متاثر ٿيو، جنهن تاريخ کي سماجي نظامن جي هڪ اهڙي سلسلي طور ڏٺو، جتي هر نظام پنهنجي اندروني منطق ۽ آخرڪار زوال جو حامل هوندو آهي، ۽ جنهن سماج جي جوڙجڪ ۾ پيداوار ۽ معاشي تنظيم جي بنيادي ڪردار تي زور ڏنو. ساڳئي طرح بوربون بحالي جي دور جي فرانسيسي تاريخدانن، جهڙوڪ اوگسٽين ٿيري، فرانسوا منيي ۽ فرانسوا گيزو، تاريخي انقلابن جي محرڪ قوت طور طبقاتي جدوجهد کي سڃاتو، جنهن جو پڻ مارڪس جي فڪر تي گهرو اثر پيو.

هيگلي ۽ فيئرباخي بنياد

جارج وِلهم فريڊرش هيگل

مارڪس جو تاريخ بابت نظريو جارج وِلهم فريڊرش هيگل جي فلسفي سان سندس تنقيدي لاڳاپي مان گهڻو متاثر ٿيو. جيتوڻيڪ مارڪس هيگل جي عينيت—يعني اها راءِ ته تاريخ هڪ آفاقي ”روح“ يا ”خيال“ جي ارتقا آهي—کي رد ڪيو، پر هن هيگل جو اهو بنيادي تصور برقرار رکيو ته تاريخ بي ترتيب واقعن جو مجموعو نه، پر هڪ مربوط ۽ سمجهه ۾ ايندڙ عمل آهي، جنهن جي پنهنجي اندروني منطق آهي. هيگل جي نظر ۾ اهو عمل جديد عقلي رياست ۾ ”خيال ۽ حقيقت جي ميل“ تي پهچي مڪمل ٿيندو هو، جڏهن ته مارڪس جي نظر ۾ اهو موجوده سماجي حقيقت جي انقلابي خاتمي تي پهچي مڪمل ٿيندو آهي.

مارڪس هيگل کان جدليات جو طريقو اختيار ڪيو، پر ان کي خيالن جي حرڪت بدران مادي ۽ سماجي دنيا تي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن هيگل تي تنقيد ڪئي ته هو مجرد تصورن کي حقيقي شين جي حيثيت ڏئي ٿو ۽ انهن کي تاريخ جا اصل ڪردار سمجهي ٿو، جڏهن ته تجزيو حقيقي ۽ گوشت پوست وارن انسانن کان شروع ٿيڻ گهرجي. مارڪس هيگل کان ”اندروني لاڳاپن جي فلسفي“ وارو علمياتي ۽ وجودياتي فريم ورڪ پڻ ورتو، جنهن موجب هر شيءِ پنهنجي سمورن اندروني لاڳاپن سان گڏجي پنهنجي وجود جي تعريف ڪري ٿي. هن لاڳاپيدار تصور موجب ڪنهن به شيءِ جي ”وجود جون حالتون“ ان جي ماهيت جو حصو آهن، جيڪو روزمرهه جي ان ائٽمي يا ثنوي تصور کان مختلف آهي، جنهن ۾ شين جا لاڳاپا صرف ”ٻاهريان“ سمجهيا ويندا آهن. مارڪس جي خيال ۾، جيتوڻيڪ هن هيگل جي عينيت کي رد ڪيو، پر هن هن لاڳاپيدار تصور کان ڪڏهن به هٿ نه کنيو.

هيگل جي ”ابتڙ رخ“ ۾ مارڪس جي تشريح تي لودوگ فيئرباخ جو پڻ گهرو اثر هو. فيئرباخ جو خيال هو ته انسان پنهنجون بنيادي خوبيون هڪ ٻاهرئين ۽ مجرد خدا ڏانهن منسوب ڪري مذهبي بيگانگي پيدا ڪري ٿو. مارڪس هن تنقيد کي سماجي ۽ معاشي ميدان تائين وڌايو، پر ساڳئي وقت فيئرباخ جي ماديت تي تنقيد ڪندي چيو ته اها جامد ۽ غير تاريخي آهي، ڇاڪاڻ ته اها انساني فطرت کي غير متغير سمجهي ٿي ۽ تاريخي عمل ۽ انسان جي عملي ۽ پيداواري سرگرميءَ کي نظرانداز ڪري ٿي. مارڪس دليل ڏنو ته انساني فطرت ڪا مقرر شيءِ نه آهي، پر عملي سماجي سرگرميءَ وسيلي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي. پنهنجي فيئرباخ بابت ٿيسز (1845ع) ۾ هن اڳين سموري فلسفي کان پنهنجو اختلاف واضح ڪندي لکيو ته ”حالتن جي تبديلي ۽ انساني سرگرميءَ جي هڪجهڙائي... صرف انقلابي عمل جي صورت ۾ ئي سمجهي ۽ عقلي طور بيان ڪري سگهجي ٿي.“ ان لحاظ کان تاريخ، انسانيت جي محنت وسيلي پنهنجي پاڻ کي تخليق ڪرڻ جي ڪهاڻي آهي.

شروعاتي صورتون

ڪارل مارڪس، جنهن تاريخي ماديت کي سماج ۽ تاريخ جي تجزيي لاءِ هڪ اهڙي فريم ورڪ طور تيار ڪيو، جيڪو پاڻ ۾ ڳنڍيل تصورن جي هڪ مجموعي تي ٻڌل آهي. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته سماج جو معاشي بنياد آخرڪار ان جي ڍانچي ۽ ارتقا جو فيصلو ڪندڙ عنصر هوندو آهي.

تاريخي ماديت جو پهريون ابتدائي خاڪو جرمن نظريو ۾ ملي ٿو، جيڪو مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز 1845ع–1846ع دوران لکيو، پر سندن حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو. هن ڪتاب ۾ هنن نوجوان هيگلي فڪر کان مڪمل طور الڳ ٿيندي اهو اعلان ڪيو ته تاريخ جي ڪنهن به حقيقي سمجهه جو آغاز ”زندگيءَ جي مادي پيداوار کان شروع ٿيندڙ حقيقي پيداواري عمل“ مان ٿيڻ گهرجي. هن تصنيف ۾ ماديت پسند طريقي کي جرمن فلسفي جي عينيت جي مقابلي ۾ هن ريت بيان ڪيو ويو: ”جرمن فلسفي جي ابتڙ، جيڪو آسمان کان زمين ڏانهن لهندو آهي، هتي اسان زمين کان آسمان ڏانهن چڙهون ٿا.“ شروعات مجرد خيالن کان نه، پر انهن حقيقي تاريخي فردن کان ٿئي ٿي، جيڪي ”جانورن کان پاڻ کي ان وقت ڌار ڪرڻ شروع ڪن ٿا، جڏهن هو پنهنجي گذران جا وسيلا پيدا ڪرڻ شروع ڪن ٿا“—اهو قدم سندن جسماني تنظيم سان مشروط هوندو آهي. متن تاريخي مرحلن جي هڪ سلسلي جو خاڪو پڻ پيش ڪري ٿو، جتي هر دور ملڪيت جي غالب صورت سان سڃاتو وڃي ٿو: قبائلي، قديم (اجتماعي ۽ رياستي ملڪيت) ۽ جاگيرداراڻو.

هن نظريي جي وڌيڪ ترقي يافته صورت مارڪس جي 1857ع–1858ع جي انهن وسيع مسودن ۾ ملي ٿي، جيڪي وفات کان پوءِ گرونڊرِسه جي نالي سان شايع ٿيا. انهن نوٽس ۾ مارڪس مختلف ”سرمائيداري کان اڳ وارن سماجي نظامن“ جو جائزو وٺندي ايشيائي، قديم ۽ جرمنڪ (جاگيرداراڻي) پيداواري طريقن جي اندروني حرڪت جو تجزيو ڪيو. هن ڪم سندس پختي معاشي تحقيق جو بنياد وڌو، ڇاڪاڻ ته هن سياسي معيشت جي بنيادي تصورن کي تاريخي تناظر ۾ رکي ڏيکاريو ته سرمائيداري ڪا فطري يا دائمي حالت نه، پر هڪ مخصوص ۽ عارضي پيداواري طريقو آهي.

هن نظريي جو سڀ کان مشهور ۽ مختصر خلاصو مارڪس پنهنجي 1859ع واري ڪتاب سياسي معيشت جي تنقيد ۾ هڪ حصو جي مهاڳ ۾ پيش ڪيو. اهو متن تاريخي ماديت جو معياري بيان بڻجي ويو، جنهن ۾ هن جا بنيادي تصور واضح ڪيا ويا ۽ جيڪو پوءِ ايندڙ مارڪس وادين لاءِ بنيادي حوالو بڻيو. بهرحال، ڇاڪاڻ ته اهو پروشيا جي سنسرشپ کان بچڻ جي خيال سان لکيو ويو هو، تنهن ڪري ان ۾ انساني عمل جي فعال ۽ انقلابي ڪردار کي نسبتاً گهٽ نمايان ڪيو ويو آهي. ان ۾ مارڪس پنهنجو ”رهنما اصول“ هن ريت بيان ڪيو:

ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جي سماجي پيداوار دوران اهڙن مخصوص لاڳاپن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪي سندن خواهش کان آزاد ۽ لازمي هوندا آهن؛ اهي پيداواري لاڳاپا سندن مادي پيداواري قوتن جي ترقيءَ جي هڪ خاص مرحلي سان مطابقت رکندا آهن. انهن پيداواري لاڳاپن جو مجموعو سماج جو معاشي ڍانچو، يعني حقيقي بنياد، ٺاهي ٿو، جنهن تي قانوني ۽ سياسي بالائي ڍانچو اڏجي ٿو ۽ جنهن سان سماجي شعور جون مخصوص صورتون لاڳاپيل هونديون آهن... ماڻهن جو شعور سندن وجود جو تعين نٿو ڪري، پر ان جي ابتڙ، سندن سماجي وجود سندن شعور جو تعين ڪري ٿو.

هن اقتباس جي تشريح بابت گهڻو اختلاف رهيو آهي. ڪجهه عالمن ان کي سخت معاشي تعينيت جو اظهار سمجهيو آهي، جنهن کي ”بنياد پرست“ يا ”عاميانه مارڪسي“ تشريح چيو ويندو آهي. هن تشريح موجب معاشي بنياد هڪ طرفي سبب طور بالائي ڍانچي جو مڪمل تعين ڪري ٿو. ٻين عالمن ان جي وڌيڪ غير تقليصي تشريح پيش ڪئي آهي ۽ دليل ڏنو آهي ته مارڪس جي ٻولي وڌيڪ پيچيده لاڳاپي جي اجازت ڏئي ٿي. مثال طور، اصل جرمن لفظ "بَڊِنگٽ جو وڌيڪ مناسب ترجمو ”شرط رکي ٿو“ يا ”حالتي طور اثرانداز ٿئي ٿو“ آهي، نه ته ”مڪمل طور مقرر ڪري ٿو“، جنهن مان جزوي ۽ غير مڪمل تعين جو تصور نڪري ٿو. مارڪس جي استعمال ڪيل ٻين اصطلاحن، جهڙوڪ ”مطابقت“، مان پڻ غير معاشي عنصرن ۽ باهمي اثر جي گنجائش ظاهر ٿئي ٿي. خود مارڪس انهن اصولن کي ڪنهن مڪمل نظريي بدران اهڙن مفروضن طور بيان ڪيو، جيڪي سندس تحقيق لاءِ هڪ ”رهنما ڌاڳو“ هئا. مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز پڻ پنهنجي ڪيترن ئي خطن ۾ هن نڪتي تي زور ڏيندي شڪايت ڪئي ته ”تمام گهڻا نوجوان جرمن ’تاريخي ماديت‘ جي اصطلاح کي (۽ هر شيءِ کي اصطلاح بڻائي سگهجي ٿو) صرف ان لاءِ استعمال ڪن ٿا ته جيئن پنهنجي محدود تاريخي ڄاڻ کي جيترو جلدي ٿي سگهي هڪ منظم نظام جي صورت ڏئي سگهن.“

بنيادي تصور

پيداواري قوتون ۽ پيداواري لاڳاپا

"مادي پيداواري قوتون" (يا "پيداواري قوتون") ۾ پيداواري وسيلا شامل آهن—يعني محنت جا اوزار (جهڙوڪ اوزار ۽ مشينري) ۽ محنت جون شيون (جهڙوڪ خام مال)—ان سان گڏ محنتي قوت، جيڪا ڪم سرانجام ڏيڻ جي انساني صلاحيت آهي. انساني محنت انهن خاصيتن جي ڪري ٻين جاندارن کان منفرد آهي، جيڪي ان کي خاص طور تي انساني بڻائين ٿيون: جانورن جي جبلتي عمل جي ابتڙ، انساني محنت اڳواٽ رٿابندي، اوزارن جي ايجاد ۽ استعمال، ۽ واضح ٻوليءَ تي ٻڌل هوندي آهي.

تاريخي ماديت جي روايتي تشريح موجب، پيداواري قوتون "مادي" آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سماجي لاڳاپن کان الڳ سمجهيون وڃن ٿيون. پر هڪ متبادل تشريح موجب، مارڪس لاءِ پيداواري قوتون رڳو "شيون" نه، پر سماجي محنت جي گڏيل طاقتون آهن. هن نظرئي موجب، اهي شيون جيڪي عام طور سماجي لاڳاپن يا مافوقي ڍانچي سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون—جهڙوڪ گڏيل تعاون، محنت جي ورهاست، سائنسي علم، يا آزادي جهڙيون شعوري صورتون—به پيداواري قوتن جو حصو بڻجي سگهن ٿيون. پيداواري قوتن کي خالص مادي سمجهڻ ۽ انهن کي انهن سماجي لاڳاپن کان الڳ ڪرڻ، جن جو اهي اظهار آهن، دراصل انهن جي "بت پرستي" (fetishization) آهي؛ يعني سرمائيداريءَ جي هڪ مخصوص ظاهري صورت کي آفاقي حقيقت سمجهڻ.

"پيداواري لاڳاپا" انهن سماجي لاڳاپن کي چيو وڃي ٿو، جن ۾ ماڻهو سامان پيدا ڪرڻ ۽ ان جي مٽاسٽا ڪرڻ دوران داخل ٿين ٿا، ۽ جن کي هو ملڪيت جي لاڳاپن جي صورت ۾ سمجهندا آهن. مارڪس ۽ اينگلز هن فرق کي سڀ کان پهرين جرمن نظريي (The German Ideology) ۾ پيش ڪيو، جتي پيداواري لاڳاپن کي "ميل جول جون صورتون" چيو ويو؛ بعد ۾ مارڪس هن تصور کي فلسفي جي غربت (1847ع) ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو. اهي لاڳاپا بنيادي طور پيداواري وسيلن جي ملڪيت جي صورت سان طئي ٿين ٿا ۽ سماج جي طبقاتي ڍانچي کي "اثرائتي ڪنٽرول وارا معاشي لاڳاپا؛ يعني طبقن جي وچ ۾ بنيادي طور استحصالي لاڳاپا" بڻائين ٿا.

روايتي نظرئي تي تنقيد ڪندڙن جو چوڻ آهي ته اها تعريف خاص طور سرمائيداري کان اڳ وارن سماجن تي لاڳو ڪرڻ وقت تمام محدود ٿي وڃي ٿي. مارڪس جي نظر ۾، پيداواري لاڳاپن ۾ اهي سڀئي سماجي لاڳاپا شامل هئا، جيڪي ڪنهن خاص پيداواري طريقي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن؛ مثال طور جاگيرداريءَ ۾ انهن ۾ "آقا ۽ غلاميءَ جهڙي تابعداري جا سڌا لاڳاپا" شامل هئا، جڏهن⁠تہ قديم سماجن ۾ پولس (شهر-رياست) جي شهريت پڻ انهن جو حصو هئي. انهيءَ وسيع مفهوم موجب، پيداواري لاڳاپن ۾ رشتيداري، سياسي ۽ نظرياتي لاڳاپا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا، نه رڳو تنگ "معاشي" معنيٰ ۾ ملڪيت جا لاڳاپا.

مارڪس موجب، تاريخ پيداواري قوتن جي ترقيءَ ذريعي اڳتي وڌندي آهي. هڪ مرحلي تي اهي موجوده پيداواري لاڳاپا، جيڪي ڪڏهن ترقيءَ لاءِ سازگار هئا، پيداواري قوتن جي وڌيڪ واڌ لاءِ "زنجيرون" بڻجي وڃن ٿا. پيداواري قوتن جي متحرڪ ترقي ۽ پيداواري لاڳاپن جي جامد صورتن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هي تضاد سماجي بحران ۽ انقلاب جو دور آڻي ٿو.

بنياد ۽ مافوقي ڍانچو

بنياد ۽ مافوقي ڍانچي جي نموني جي هڪ تشريح جو خاڪو

مارڪس سماج کي هڪ مادي "بنياد" ۽ هڪ نظرياتي "مافوقي ڍانچي" تي مشتمل سمجهندو هو. بنياد سماج جي معاشي بناوت آهي، جيڪا پيداواري لاڳاپن جي مجموعي تي مشتمل هوندي آهي. مافوقي ڍانچي ۾ قانوني ۽ سياسي ادارا، گڏوگڏ مذهبي، جمالياتي ۽ فلسفياتي شعور جون صورتون شامل آهن، جيڪي انهيءَ معاشي بنياد مان جنم وٺن ٿيون.

هن نظريي موجب، مافوقي ڍانچي جي آخري تعين معاشي بنياد جي نوعيت ڪندي آهي. جيئن مارڪس 1859ع واري مهاڳ ۾ لکيو: "معاشي بنياد جي تبديليءَ سان گڏ سڄو وسيع مافوقي ڍانچو گهٽ يا وڌ تيزيءَ سان تبديل ٿي وڃي ٿو." هن لاڳاپي جي ميڪانيڪي ۽ قطعي تعبير کان بچڻ لاءِ اينگلز خبردار ڪيو ته معاشي بنياد "تاريخ ۾ آخرڪار فيصلائتو عنصر" ضرور آهي، پر مافوقي ڍانچي جا مختلف عنصر "تاريخي جدوجهد جي رخ تي پنهنجو اثر پڻ ڇڏين ٿا ۽ ڪيترين حالتن ۾ ان جي صورت جي تعين ۾ غالب ڪردار ادا ڪن ٿا." هن زور ڏنو ته انهن سڀني عنصرن جي وچ ۾ "باہمي اثر ۽ عمل" موجود آهي ۽ مافوقي ڍانچي کي هڪ حد تائين "نسبتي خودمختياري" حاصل هوندي آهي.

انهيءَ ڪري مافوقي ڍانچو رڳو بنياد جو غيرفعال عڪس نه، پر هڪ "فعال قوت" آهي، جيڪا پنهنجي بنياد کي "محفوظ، مضبوط ۽ ترقي يافته" بڻائڻ جو ڪم ڪندي آهي ۽ موٽ ۾ معاشي ترقيءَ جي رخ تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. مثال طور، سياسي رياست حڪمران طبقي جو هڪ اوزار سمجهي وڃي ٿي، جنهن جو مقصد موجوده ملڪيت وارن لاڳاپن کي برقرار رکڻ هوندو آهي.

بعد وارن تشريحن ۾ بنياد–مافوقي ڍانچي واري استعارَي کي ڪنهن به سماج جي لفظي وضاحت طور مناسب هجڻ تي سوال اٿاريا ويا آهن. خود مارڪس به سرمايو، جلد ٽئين ۾ هن استعارَي جي سادي تعبير کان خبردار ڪيو ۽ چيو ته "بيشمار مختلف تجربي وارين حالتن" جي ڪري هڪ ئي معاشي بنياد ظاهري صورت ۾ "لامحدود اختلافن ۽ درجن" کي جنم ڏئي سگهي ٿو، جن کي صرف تجرباتي حالتن جي تجزيي ذريعي ئي سمجهي سگهجي ٿو.

ڪي عالم دليل ڏين ٿا ته مارڪس هن لاڳاپي کي "عضوي ڪليت" (organic totality) جي صورت ۾ ڏٺو، جنهن ۾ معاشي، سياسي، قانوني ۽ ثقافتي شعبا هڪ ٻئي ۾ داخل ٿين ٿا ۽ هڪ ٻئي کي باهمي طور تي مشروط ڪن ٿا. هو ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته مارڪس سائنس ۽ قانون جهڙن عنصرن کي بنياد ۽ مافوقي ڍانچي ٻنهي سان لاڳاپيل سمجهندو هو، نه ته صرف مافوقي ڍانچي تائين محدود. مثال طور، سائنسي علم ثقافتي مافوقي ڍانچي جو حصو به آهي ۽ ساڳئي وقت هڪ سڌي پيداواري قوت پڻ آهي، جڏهن⁠تہ ملڪيت جو قانون قانوني صورت هجڻ سان گڏ پيداواري لاڳاپن جو به هڪ لازمي جزو آهي. هن نظرئي موجب، تاريخي ماديت هڪ طرفي تعين واري ميڪانيڪي نظريي بدران سماج جي درجي بندي واري بناوت جو مطالعو آهي، جنهن ۾ پيداواري طريقو بنيادي، پر اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هوندو آهي.

ٻيا عالم دليل ڏين ٿا ته مارڪس جو مقصد ڪڏهن به هن استعارَي کي سماج جي جدا جدا، بنيادي طور مقرر ڪيل "سطحن" واري نظريي طور پيش ڪرڻ نه هو. سندن نظر ۾، مافوقي ڍانچو انهن حقيقي لاڳاپن جي "مثالي" يا نظرياتي ظاهري صورتن (Erscheinungsformen) کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪي بنياد جوڙين ٿا. "معاشي" بنياد ۽ "سياسي" مافوقي ڍانچي جي ظاهري الڳاپي خود سرمائيداريءَ جي هڪ مخصوص نظرياتي صورت آهي، جتي غيرشخصي بازاري لاڳاپا انهن بنيادي طبقاتي لاڳاپن کي لڪائين ٿا، جن جي قيام ۾ رياست ۽ قانون اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن تشريح موجب، رياست ڪو ٻاهريون "مافوقي ڍانچو" نه، پر "سرمائيداريءَ جي بنياد جو ئي اندروني حصو" آهي—يعني ان جي طبقاتي لاڳاپن جو هڪ ضروري ۽ جوهري عنصر. تنهن ڪري بنياد ۽ مافوقي ڍانچي جو فرق ادارن جي جدا جدا مجموعن جو نه، پر هڪ تجزياتي فرق آهي؛ سرمائيداري کان اڳ وارن سماجن ۾ معاشي ۽ سياسي طاقت جو گڏيل هجڻ اضافي محنت ڪڍڻ لاءِ غير معاشي جبر تي ڀاڙڻ جو نتيجو هو، ۽ اهو ڪنهن به صورت ۾ پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي تشريحي اوليت جي نفي نٿو ڪري.

پيداواري طريقا ۽ سماجي تشڪيلون

تاريخي ماديت انساني تاريخ کي "پيداواري طريقن" جي هڪ پٺيان ٻي ايندڙ سلسلي طور پيش ڪري ٿي، جن مان هر هڪ پنهنجي مخصوص پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي ميلاپ سان سڃاتو وڃي ٿو. 1859ع واري مهاڳ ۾ مارڪس "ايشيائي، قديم، جاگيرداري ۽ جديد بورجوا پيداواري طريقن" کي سماج جي معاشي تشڪيل جا ترقي پسند دور قرار ڏنو. عام طور هڪ تجريدي نموني طور "پيداواري طريقو" ۽ هڪ حقيقي تاريخي سماج طور "سماجي تشڪيل" ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. سماجي تشڪيل ۾ اڪثر ڪيترن ئي "خالص" پيداواري طريقن جو مخصوص ميلاپ هوندو آهي، جن مان هڪ غالب حيثيت رکندو آهي.

قبل از تاريخ غار جي مصوري، جيڪا ابتدائي اشتراڪيت هيٺ شڪار کي ڏيکاري ٿي

رومي موزائيڪ، جيڪا قديم پيداواري طريقي هيٺ غلاميءَ کي ڏيکاري ٿي

وچئين دور جي يورپي فن ۾ سرفداري جي تصوير، جيڪا جاگيرداري پيداواري طريقي کي ظاهر ڪري ٿي

سرمائيداراڻي پيداواري طريقي هيٺ ڪارخاني جي اسمبلي لائين تي ڪم ڪندڙ مزدور

• ابتدائي اشتراڪيت، سڀ کان شروعاتي مرحلو، گڏيل ملڪيت ۽ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ معيشت تي ٻڌل هو. بي طبقاتي سماج کان طبقاتي سماج ڏانهن منتقلي ٻن بنيادي رستن ذريعي ٿي: "ايشيائي" رستو، جنهن ۾ آبپاشي جهڙن وڏن عوامي ڪمن جي انتظام لاءِ بيوروڪريٽڪ اشرافيه اڀري، ۽ "قديم" رستو، جيڪو جنگي قيدين ۽ قرضدارن جي غلامي تي ٻڌل هو.
• ايشيائي پيداواري طريقو، جنهن جو مارڪس هندستان ۽ چين جي حوالي سان مطالعو ڪيو، زمين جي خانگي ملڪيت جي غير موجودگيءَ سان سڃاتو ويندو هو، جتي رياست "اعليٰ زميندار" جي حيثيت رکندي هئي. سماج گهڻو ڪري خودڪفيل ڳوٺاڻين برادرين تي مشتمل هوندو هو، جيڪي استبدادي رياست کي اضافي محنت يا خراج ادا ڪنديون هيون.
• قديم دور (قديم پيداواري طريقو) شهر-رياست تي ٻڌل هو، جتي شهري زميندار هوندا هئا، گڏيل زمين (ager publicus) جا مالڪ هوندا هئا، ۽ وڏي غلام آبادي تي حڪمراني ڪندا هئا، جيڪا سموري پيداواري محنت سرانجام ڏيندي هئي. هن نظام ۾ زوال جو پنهنجو "اندروني منطق" موجود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي توسيع، وڏين جاگيرن (latifundia) جي واڌ ۽ غلام محنت تي وڌندڙ انحصار آخرڪار ننڍن آزاد هاري-شهرين جي بنياد کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.
• جاگيرداري، جيڪا وچئين دور جي يورپ ۾ غالب هئي، زمين جي ملڪيت جي درجي بندي تي ٻڌل هئي، جتي هاري سرف زمين سان ٻڌل هوندا هئا ۽ زميندار فوجي اشرافيه لاءِ اضافي محنت ڪندا هئا. مارڪس موجب بورجوازي سماج جاگيرداري سماج جي "سوراخن" مان وچئين دور جي شهرن ۽ ڪاريگري پيداوار جي واڌ سان جنم وٺڻ لڳو.
• سرمائيداري (جديد بورجوا پيداواري طريقو) جاگيرداريءَ جي زوال مان پيدا ٿيو. ان جي خاصيت پيداواري وسيلن جي خانگي ملڪيت ۽ اهڙي آزاد، پر بي ملڪيت اجرتي مزدورن (پرولتاريه) جي موجودگي آهي، جيڪي جيئڻ لاءِ پنهنجي محنتي قوت سرمائيدار طبقي (بورجوازي) کي وڪڻڻ تي مجبور هوندا آهن.

مارڪس جي پيداواري طريقن واري فهرست جو مقصد تاريخ کي هڪ ئي سڌي ليڪ تي هلندڙ عمل طور پيش ڪرڻ نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه قومون "سموريون سماجي تشڪيلون به ڇڏي اڳتي وڌي سگهن ٿيون". هن انهن ڪوششن جي مخالفت ڪئي، جيڪي "اولهه يورپ ۾ سرمائيداريءَ جي ابتدا بابت سندس خاڪي کي عالمي تاريخ جي لازمي فلسفياتي نظريي" ۾ تبديل ڪرڻ چاهين ٿيون. مارڪس جي پوئين تحقيق، خاص طور روسي هاري ڪميون (Obshchina) بابت، کيس ان نتيجي تي پهچايو ته ڪجهه سماج، جيڪڏهن بين الاقوامي حالتون سازگار هجن، ته سرمائيداريءَ واري مرحلي کي لتاڙي سڌو گڏيل ملڪيت ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اهڙيءَ طرح هن تاريخ جي ڪنهن سخت، قطعي ۽ جبر واري خاڪي کي رد ڪيو.

طبقاتي جدوجهد ۽ انقلاب

پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي وچ ۾ موجود تضاد طبقاتي جدوجهد جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو. مارڪسي فريم ورڪ موجب، طبقاتي سماجن ۾ اها جدوجهد تاريخي ترقيءَ جي بنيادي "محرڪ قوت" آهي. طبقاتي جدوجهد جي بلند ترين صورت سماجي انقلاب آهي، جيڪو شديد ٽڪراءَ جو اهڙو دور هوندو آهي، جنهن ۾ هڪ پيداواري طريقو ختم ٿي ٻئي سان تبديل ٿي وڃي ٿو. انقلاب تڏهن ايندو آهي، جڏهن موجوده حڪمران طبقو ۽ اهي پيداواري لاڳاپا، جن کي اهو برقرار رکي ٿو، پيداواري قوتن جي وڌيڪ ترقيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻجي وڃن. سماجي انقلاب جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته رياستي اقتدار پراڻي، زوال پذير حڪمران طبقي کان نئين، اڀرندڙ طبقي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ انهيءَ اقتدار کي پراڻن پيداواري لاڳاپن کي ٽوڙڻ ۽ نون لاڳاپن کي قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو.

هن فريم ورڪ جي اندر، مارڪس سرمائيداريءَ کي "هڪ ٻئي ۾ ڳنڍيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل تضادن" سان ڀرپور نظام سمجهندو هو، جن ۾ ڪميونسٽ سماج جي امڪان جا ٻج موجود آهن. انهن تضادن ۾ استعمالي قدر ۽ مٽاسٽا قدر، سرمايي ۽ محنت، ۽ سماجي پيداوار ۽ خانگي ملڪيت جي بنياد تي ان جي قبضي جا تضاد شامل آهن. مارڪس جي نظر ۾، اهي نظامي ڇڪتاڻون خود سرمائيداريءَ جي اندر ئي "سوشلزم جا ثبوت" فراهم ڪن ٿيون.

طريقۂ ڪار

تحقيقي ڍانچي جي حيثيت سان، تاريخي ماديت پنهنجي مخصوص طريقۂ ڪار جي ڪري نمايان آهي، جنهن کي مارڪس ۽ اينگلز قدرتي سائنسن سان مشابهت قائم ڪندي تيار ڪيو، جيئن انساني سماج جي حرڪت ۽ ترقيءَ تي حڪمراني ڪندڙ قانونن کي دريافت ڪري سگهجي. هن طريقي ۾ ٻه حصا شامل آهن: ”تحقيق جو طريقو“ (تجزيو) ۽ ”پيشڪش جو طريقو“ (ترڪيب). ان جو هڪ مرڪزي جزو ”تجريد جو عمل“ آهي، جنهن ۾ ”حقيقي ٺوس“، يعني دنيا جيئن اها پاڻ کي ظاهر ڪري ٿي، کي ذهني وحدتن ۾ ورهايو وڃي ٿو ته جيئن ان بابت سوچي سگهجي، ۽ پوءِ انهن وحدتن کي ٻيهر گڏ ڪري ”فڪري ٺوس“، يعني ذهن ۾ ٻيهر جوڙيل ۽ سمجهيل ڪُل، بڻايو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، مارڪس جي نظر ۾ اهڙيون تجزياتي تجريدون آفاقي نه آهن، پر اهي پاڻ ”تاريخي لاڳاپن جي پيداوار آهن، ۽ رڳو انهن لاڳاپن لاءِ ۽ انهن جي اندر ئي مڪمل طور معتبر آهن.“ مارڪس جي تاريخي تجزيي ۾ ”تاريخ کي پٺتي رخ کان پڙهڻ“ پڻ شامل هو، يعني حال کي هڪ مشاهدي واري نقطي طور استعمال ڪري ماضيءَ کي سمجهڻ. جيئن هن مشهور انداز ۾ چيو: ”انسان جي جسماني بناوت، ڀولڙي جي جسماني بناوت کي سمجهڻ جي ڪنجي آهي.“

تحقيق جو طريقو

تحقيق جي شروعات حقيقتي ۽ تصوري مواد کي پنهنجي فڪري قبضي ۾ آڻڻ سان ٿئي ٿي. ڪنهن خاص سماج جي ”سموري ڪُل بابت افراتفري ڀري تصور“ سان منهن ڏيڻ وقت، محقق ”تجريد جي قوت“ استعمال ڪري اتفاقي ۽ غيربنيادي خصوصيتن کان بنيادي ۽ بار بار ظاهر ٿيندڙ خصوصيتن کي الڳ ڪري ٿو. هي طريقيڪار، جنهن کي مارڪس طبيعي سائنسدانن جي طريقي سان ڀيٽيو، مخصوص ۽ تبديل ٿيندڙ عنصرن کي ذهني طور ”سوچ مان ڪڍي ڇڏڻ“ تي ٻڌل آهي، جيئن انهن جي هيٺان ڪم ڪندڙ سماجي قانونن کي ظاهر ڪري سگهجي. هي طريقو هڪ ”تنقيد“ پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سماج جي ظاهري صورتن جي ”امڪان جي شرطن“ کي کوٽي ڪڍيو وڃي ٿو، جنهن سان انهن صورتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ نظرياتي درجابندين جا تاريخي سرچشما ۽ حدون ظاهر ٿين ٿيون. برٽيل اولمين موجب، مارڪس جي تجريد جو طريقو ٽن صورتن ۾ ڪم ڪري ٿو:

1. ”وسعت جي تجريد“ موضوع جون مڪاني ۽ زماني حدون مقرر ڪري ٿي. مارڪس پنهنجن تصورن کي ايترو وسيع ڪري تجريد ڪري ٿو، جو تاريخي تبديليءَ جا عمل ۽ نظامي باهمي لاڳاپا پڻ انهن تصورن جو حصو بڻجي وڃن. مثال طور، ”سرمايو“ رڳو پيداواري وسيلن تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ ان جي پنهنجي تاريخ، يعني ابتدائي سرمائي گڏ ڪرڻ کان شروعات، ۽ ان جي امڪاني مستقبل جي ترقي، جهڙوڪ مرڪوز ٿيڻ، مرڪزي ٿيڻ ۽ سوشلزم ڏانهن منتقلي، پڻ شامل آهن.
2. ”عموميت جي سطح جي تجريد“ ڌيان جي پيماني کي مقرر ڪري ٿي، جيڪو سڀ کان مخصوص، يعني ڪنهن منفرد فرد يا واقعي، کان وٺي سڀ کان عام، يعني مجموعي انساني حالت، تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. مارڪس جو تجزيو بنيادي طور سرمائيداراڻي پيداواري طريقي جي سطح تي ڪم ڪري ٿو، پر ان ۾ جديد سرمائيداري، عام طور طبقاتي سماج، ۽ ڪنهن خاص واقعي جون منفرد تاريخي حالتون پڻ شامل آهن. ان سان هو سرمائيداريءَ جي مخصوص حرڪتن کي الڳ ڪري سمجهي سگهي ٿو ۽ گڏوگڏ انهن جي وسيع تاريخي پسمنظر کي به نظر ۾ رکي ٿو.
3. ”مشاهدي واري نقطي جي تجريد“ اهو تناظر مقرر ڪري ٿي، جنهن کان ڪنهن خاص لاڳاپي يا عمل کي ڏٺو وڃي ٿو. ساڳئي لاڳاپي، مثال طور سرمائي ۽ محنت جي وچ واري لاڳاپي، جو تجزيو سرمائي، محنت يا مجموعي نظام جي مشاهدي واري نقطي کان ڪري سگهجي ٿو. مشاهدي واري نقطي کي بدلائڻ جدلياتي طريقي جو اهم جزو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي محقق هڪ پيچيده ۽ باهمي عمل ڪندڙ نظام جي مختلف رخن کي سمجهي سگهي ٿو.

تجريد جو هي عمل ”سماج جي معاشي تشڪيل“ ۽ ان جي سڀ کان بنيادي خصوصيت، يعني غالب طبقن جي وچ واري لاڳاپي، جهڙوڪ سرمائيدار ۽ مزدور جي لاڳاپي، کي پڌرو ڪري ٿو، جنهن کي پوءِ سائنسي تجزيي لاءِ هڪ ”معياري قسم“ تائين محدود ڪيو وڃي ٿو.

پيشڪش جو طريقو

پيشڪش جو طريقو تحقيق واري عمل کي ابتڙ رخ ۾ هلائي ٿو. اهو تجزيي مان حاصل ڪيل سادن ۽ تجريدي درجابندين کان شروع ٿئي ٿو ۽ انهن کي منظم نموني ٻيهر گڏ ڪري ”استدلال جي عمل ۾ ٺوس حقيقت کي ٻيهر پيدا“ ڪري ٿو. ”لڳاتار ويجهڙائي“ جو هي ترڪيبي طريقو سڀ کان تجريدي سطح کان شروع ٿي آهستي آهستي وڌيڪ ٺوس سطحن ڏانهن وڌي ٿو، ۽ انهن عنصرن کي ٻيهر شامل ڪري ٿو، جيڪي شروعات ۾ تجريد وسيلي الڳ ڪيا ويا هئا.

مارڪس جو سرمايو هن طريقي جو بنيادي مثال آهي. پهرئين جلد ۾ سرمائيداراڻي پيداواري طريقي کي ان جي ”مثالي اوسط“ ۾ پيش ڪيو ويو آهي، يعني هڪ انتهائي تجريدي نمونو، جنهن ۾ رڳو ٻه طبقا، سرمائيدار ۽ مزدور، شامل آهن ۽ واپاري سرمائي يا وياج ڏيندڙ سرمائي جهڙيون نڪتل صورتون شامل ناهن. ٻئي ۽ ٽئين جلد ۾ اهي ”ٺوس صورتون“، جهڙوڪ گردش، منافعو ۽ زميني محصول، ٻيهر شامل ڪيون وڃن ٿيون، ۽ تجزيو قدم بہ قدم سرمائيداراڻي سماج جي وڌيڪ مڪمل تصوير ڏانهن وڌي ٿو، ”جيئن اهو سطح تي ظاهر ٿئي ٿو.“ هي طريقو بنيادي ”جوهر“، يعني قدر ۽ فاضل قدر، مان ”ظاهري صورتن“، جهڙوڪ منافعو، زميني محصول ۽ اجرت، کي اخذ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، ۽ مخصوص تاريخي واقعن، نظرياتي لاڳاپن ۽ اتفاقي ”تاريخي شخصيتن“ جي ڪردار جي وضاحت پڻ ڪري ٿو. جڏهن بنيادي لاڳاپا ظاهر ٿي وڃن ٿا، تڏهن آخري مرحلو اهو تاريخي بيان آهي ته اهي لاڳاپا حقيقت ۾ ”حقيقي ۽ زنده فردن“ ڪهڙيءَ ريت جوڙيا.

جدلياتي طريقو ۽ تاريخي منتقليون

تاريخي ترقيءَ جي عمل، يعني هڪ سماجي تشڪيل کان ٻي سماجي تشڪيل ڏانهن منتقلي، جو تجزيو ڪرڻ لاءِ تاريخي ماديت جدلياتي طريقو استعمال ڪري ٿي. هن طريقي موجب، محقق سماجي نظام جي اندر ”هڪ ٻئي کي خارج ڪندڙ لاڳاپن“ جي سڃاڻپ ڪري ٿو ۽ پوءِ دريافت ڪري ٿو ته نون سماجي لاڳاپن جي ظهور وسيلي اهي ڇڪتاڻون تاريخي طور ڪيئن حل ٿين ٿيون.

سرمايو ۾ سادي مالياتي پيداوار کان سرمائيداريءَ ڏانهن منتقليءَ جو تجزيو هن طريقي جو اهم مثال آهي. سادي مال جي مٽاسٽا واري تصوري نظام، يعني C–M–C، جتي هڪجهڙا قدر مٽايا وڃن ٿا، ذريعي سرمائي، يعني M–C–M' يا اهڙو پئسو جيڪو وڌيڪ پئسو پيدا ڪري، جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش منطقي تضاد پيدا ڪري ٿي. هي تضاد هڪ حقيقي تاريخي مسئلي جو عڪس آهي، جيڪو هڪ نئين مال، يعني محنتي قوت، جي ظاهر ٿيڻ سان حل ٿيو؛ اهڙي مال جي استعمال سان ان جي قيمت کان وڌيڪ قدر پيدا ٿي سگهي ٿو.

هن تضاد جو منطقي حل، يعني هڪ نئين ۽ وڌيڪ جامع تصوري نظام، سرمائيداريءَ جي نظريي، جي ترقي، جيڪو پراڻي نظام، سادي مالياتي پيداوار جي نظريي، کي پنهنجي هڪ خاص حالت طور شامل ڪري ٿو، رياضي ۽ طبيعي سائنسن ۾ تعميم جي عمل سان مشابهت رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻنهي نظرين جي وچ واري منطقي لاڳاپي کي انهن ٻن سماجي تشڪيلن جي وچ واري حقيقي تاريخي منتقليءَ جو ”عڪس“ سمجهيو وڃي ٿو.

اينگلز ۽ جدلياتي ماديت

فريڊرش اينگلز پنهنجي پوئين دور جي لکڻين ۾ مارڪس جي تاريخي نظريي کي هڪ وسيع فلسفياتي ڍانچي ۾ منظم ڪيو، جنهن کي پوءِ جدلياتي ماديت چيو ويو.

فريڊرش اينگلز دليل ڏنو ته جيئن چارلس ڊارون حياتياتي فطرت ۾ ارتقا جو قانون دريافت ڪيو هو، تيئن مارڪس ”انساني تاريخ جي ارتقا جو قانون“ دريافت ڪيو. هن هن ماديت پسند طريقي کي بشريات تي به لاڳو ڪيو، جهڙوڪ ”ڀولڙي کان انسان ڏانهن منتقليءَ ۾ محنت جو ڪردار“ (1876ع) ۽ خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا (1884ع) ۾. پهرئين مضمون ۾ هن انسان جي ابتدا جي ماديت پسند وضاحت پيش ڪندي دليل ڏنو ته ابتدائي هومينڊن ۾ سڌي بيهڪ جي ارتقا سندن هٿن کي محنت لاءِ آزاد ڪيو. هن جسماني موافقت اوزارن جي استعمال کي جنم ڏنو، ۽ اوزارن جي استعمال وري دماغ جي تيز واڌ ۽ ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ محرڪ جو ڪم ڪيو. ٻي تصنيف ۾ اينگلز طبقاتي سماج، رياست ۽ عورتن جي دٻاءَ جي تاريخي ظهور کي شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ سماجن کان زرعي سماجن ڏانهن منتقليءَ جو نتيجو قرار ڏنو. محنت جي وڌيل پيداواري صلاحيت سماجي فاضل پيداوار کي جنم ڏنو، جنهن مان خانگي ملڪيت، طبقاتي ورهاست ۽ نئين حڪمران طبقي جي مفادن جي حفاظت لاءِ رياستي ڍانچو وجود ۾ آيو.

1883ع ۾ مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز سندن گڏيل عالمي نظرئي کي منظم ۽ عام فهم بڻائڻ جو ڪم هٿ ۾ کنيو. اينٽي ڊيورنگ (1878ع) ۽ لودوگ فوئرباخ ۽ ڪلاسيڪي جرمن فلسفي جو پڄاڻي (1888ع) جهڙين تصنيفن ۾ اينگلز تاريخي ماديت کي هڪ وڌيڪ جامع فلسفياتي نظام جي مخصوص اطلاق طور پيش ڪيو، جنهن کي پوءِ جدلياتي ماديت چيو ويو. اينگلز موجب، جدليات رڳو تاريخ جي تجزيي جو طريقو نه، پر فطرت، سماج ۽ فڪر ۾ حرڪت تي حڪمراني ڪندڙ آفاقي قانونن جو مجموعو هئي. انهن قانونن ۾ مقدار جو معيار ۾ تبديل ٿيڻ، ابتڙن جو هڪ ٻئي ۾ داخل ٿيڻ، ۽ نفيءَ جي نفي شامل هئا؛ اينگلز موجب اهي قانون ”حقيقي دنيا“ مان دريافت ۽ تجريد ڪري سگهجن ٿا. هن نظرئي ۾ فلسفي کي ”مٿانهون ڪري ختم ۽ محفوظ“ ڪيو ويو، يعني ان کي هڪ اهڙي ”جهان بيني“ ۾ بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪا مثبت سائنسن اندر عملي صورت اختيار ڪري ٿي.

عالم جارج لِشٽهايم جي تجزيي موجب، هي قدم مارڪس جي شروعاتي دور جي ”تنقيدي نظريي“ کان هڪ اهم انحراف هو، جيڪو اثباتيت پسند ۽ ارتقا پسند سائنس ڏانهن منتقليءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. سندس دليل آهي ته هن تشريح جو مقصد اثباتيت جي غلبي واري دور ۾ مارڪسيت کي وڌيڪ ”سائنسي“ ۽ مستند بنياد فراهم ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ باشعور انساني عمل، يعني ”پراڪسس“، ۽ بيگانگي جي فلسفياتي تنقيد تي اصل زور گهٽجي ويو. هن نظرئي موجب، اينگلز جي ”ماديت پسند ارتقا پسندي“ تاريخ کي اهڙو سببي طور مقرر ٿيل عمل بڻايو، جنهن ۾ سوشلزم معاشي قانونن جو اڻٽر نتيجو هو. پنهنجي پوئين دور جي وڌيڪ محتاط خطن ۾ به، جيڪي جبري تشريحن جي ترديد لاءِ لکيا ويا هئا، اينگلز معيشت کي ”آخرڪار تعين ڪندڙ عنصر“ جهڙا لفظ استعمال ڪيا؛ مارڪس پاڻ اهڙي عبارت استعمال نه ڪئي هئي، ۽ ان مان معاشي جبريت جي ڪنهن نه ڪنهن صورت سان رهيل وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.

تنهن هوندي به، ٻيا عالم مارڪس ۽ اينگلز جي وچ ۾ ڪنهن تيز فڪري وڇوٽي واري نظرئي کي رد ڪن ٿا. سندن خيال آهي ته اندروني لاڳاپن ۽ تجريد بابت بنيادي طريقۂ ڪار ٻنهي ۾ گڏيل هو.

پوئين دور جون ترقيون

ٻي انٽرنيشنل

ڪارل ڪائوٽسڪي

گيورگي پليخانوف

ٻي انٽرنيشنل (1889ع–1914ع) ”مارڪسي ’روايت‘ جي بنا شڪ جي نگهبان“ بڻجي وئي. هن دور ۾ ترقي ڪندڙ تاريخي ماديت جي تشريح تي وڏي تنقيد ڪئي وئي آهي ۽ ان کي سماجي ارتقا پسندي جي ”تقدير پرست“ ۽ ”مشيني جبريت پسند“ صورت قرار ڏنو ويو آهي. مارڪس جي فڪر جي ”پيداواري قوتن تي ٻڌل جبريت پسند“ تشريح غالب نظرئي جي صورت اختيار ڪئي. ان جو هڪ سبب مارڪس جا پنهنجا مختصر ۽ مشهور قول ۽ 1859ع وارو مهاڳ هو، جڏهن ته ٻيو سبب اهو هو ته هيءَ ”اڻٽر هجڻ“ واري تشريح ٻي انٽرنيشنل جي سياسي عمل سان ٺهڪندڙ هئي، جيڪا پورهيت تحريڪ جي لڳاتار واڌ مان اعتماد حاصل ڪندي هئي.

انٽرنيشنل جي غالب مفڪر ڪارل ڪائوٽسڪي کي اڪثر ڊارونيت کان متاثر جبريت پسند مارڪسيت جو بنيادي حامي سمجهيو ويو. سندس دليل هو ته جيئن حياتياتي جنسون ختم ٿين ٿيون يا پاڻ کي حالتن سان موافق بڻائين ٿيون، تيئن سرمائيداريءَ جو خاتمو پڻ اڻٽر آهي. تنهن هوندي به، پنهنجي شروعاتي ڪم ۾ ڪائوٽسڪي وڌيڪ باريڪ بين تجزيو پيش ڪيو، جنهن تاريخ جي هڪ سڌي ليڪ واري نموني کي رد ڪيو ۽ خيالن جي سببي اهميت تي زور ڏنو.

ان دور جي ٻين اهم نظريه سازن، جهڙوڪ گيورگي پليخانوف ۽ انتونيو لابريولا، تاريخي ماديت جون وڌيڪ پيچيده تشريحون تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پليخانوف جو مقصد هن نظريي کي اهڙي جامع جهان بينيءَ ۾ منظم ڪرڻ هو، جيڪا ”حريف بورجوا علمي شعبن“ جي جاءِ وٺي سگهي. هن غيرمارڪسي تاريخدانن جي ”عاملن واري طريقي“ کي رد ڪندي دليل ڏنو ته انسانيت جي تاريخ هڪ اڻ ورهايل ڪُل آهي ۽ سماجي لاڳاپا پيداواري قوتن جي حالت سان مقرر ٿين ٿا.

لابريولا پنهنجي ڪتاب تاريخ جي ماديت پسند تصور بابت مقالا (1896ع) ۾ تاريخ کي جدا جدا معاشي، سياسي ۽ نظرياتي شعبن ۾ ورهائڻ جي مخالفت ڪئي. هن ”تاريخ جي عضوي تصور“ جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ سماج کي جدا جدا حصن جي سادي مجموعي بدران هڪ متحرڪ ۽ درجي بنديءَ واري ڪُل طور سمجهيو وڃي ٿو. پليخانوف، لابريولا جي ”سماجي زندگيءَ بابت ترڪيبي نظرئي“ کي خام معاشيت پسندي ۽ غيرتاريخي گهڻ رخائپ ٻنهي جو سگهارو متبادل قرار ڏنو.

روسي انقلاب ۽ ڪامنٽرن

ولاديمير لينن

ليون ٽراٽسڪي

1917ع جي روسي انقلاب ۽ ان کان پوءِ ڪميونسٽ انٽرنيشنل (ڪامنٽرن) جي قيام، تاريخي ماديت جي ترقيءَ ۾ هڪ نئين مرحلي جي شروعات ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انقلابي حالتن نئين نظرياتي ڪم کي هٿي ڏني. پر ٻي انٽرنيشنل جي ”مشيني“ مارڪسيت سان سياسي وڇوٽي باوجود، ڪامنٽرن جا اڳواڻ گهڻي ڀاڱي پيداواري قوتن واري جبريت جي ساڳئي نظرياتي ڍانچي سان وابسته رهيا.

مثال طور، ولاديمير لينن تاريخي ماديت جو خلاصو 1859ع واري مهاڳ مان ڊگهو اقتباس ڏئي ڪيو. سندس خيال ۾ مارڪس جي عظمت ان ڳالهه ۾ هئي ته هن ڏيکاريو ته ”سماجي زندگيءَ جي هڪ نظام مان ٻيو ۽ وڌيڪ اوچو نظام ڪيئن پيدا ٿئي ٿو“، جهڙوڪ جاگيرداريءَ مان سرمائيداري، جيڪا ”پيداواري قوتن جي واڌ جي نتيجي ۾“ پيدا ٿي.

هن دور جي هڪ اهم نظرياتي ترقي ليون ٽراٽسڪي جو گڏيل ۽ اڻ برابري ترقي وارو نظريو هو. اڳين نظريه سازن جي بصيرتن کي اڳتي وڌائيندي، ٽراٽسڪي دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جي عالمي توسيع ترقيءَ جو هڪجهڙو رستو پيدا نه ڪيو؛ ان جي بدران هن ”قديم ۽ جديد صورتن جو ميلاپ“ پيدا ڪيو، جنهن پٺتي پيل ملڪن کي اڳتي وڌڻ لاءِ ”ٽپا ڏيڻ“ تي مجبور ڪيو.

هن تجزيي سندس دائمي انقلاب واري نظرئي جو بنياد وڌو. ان موجب، روس جهڙي پٺتي پيل ملڪ ۾ مزدور انقلاب پهرين بورجوا انقلاب جا ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو ۽ پوءِ سوشلسٽ انقلاب ۾ ”وڌي سگهي ٿو“، بشرطيڪ اهو وسيع بين الاقوامي انقلاب کي جنم ڏئي. ٽراٽسڪي جو روسي انقلاب جي تاريخ (1930ع) مارڪسي تاريخ نگاري جي هڪ اهم ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انقلاب جي واقعن جي ”مڪمل تاريخ“ کي ان جي سماجي ۽ معاشي حرڪتن جي گهري تجزيي سان گڏ پيش ڪيو ويو.

فلسفياتي لحاظ کان انقلاب کان پوءِ واري دور ۾ ٻي انٽرنيشنل جي جبريت کان پري ٿيڻ جو لاڙو پيدا ٿيو. مغربي مارڪسي مفڪرن، جهڙوڪ گيورگ لوڪاچ پنهنجي تاريخ ۽ طبقاتي شعور (1923ع) ۾ ۽ انتونيو گرامشي پنهنجي جيل جا نوٽ بڪ (1929ع–1935ع) ۾، باشعور انساني فاعلي قوت جي مرڪزي حيثيت کي ٻيهر اجاگر ڪيو. هنن تقدير پرستيءَ جي مخالفت ڪندي دليل ڏنو ته انقلاب ڪو پاڻمرادو عمل نه، پر ”پرولتاريا جي پنهنجي آزاد عمل جي پيداوار“ آهي.

اسٽالن ازم ۽ ”عوام جي تاريخ“

جوزف اسٽالن

روسي انقلاب جي اڪيلائيءَ کان پوءِ، 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جوزف اسٽالن جي اڳواڻيءَ هيٺ مارڪسيت جي هڪ نئين تشريح شڪل وٺڻ لڳي. هن عمل تاريخي ماديت کي هڪ سخت، هڪ سڌي ليڪ واري ۽ تقدير پرست خاڪي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن موجب سڀني سماجن کي لازمي طور مقرر مرحلن مان مشيني انداز سان گذرڻو هو: ابتدائي اشتراڪيت، غلامي، جاگيرداري، سرمائيداري ۽ سوشلزم.

اهي تصور، جيڪي تاريخ جي وڌيڪ پيچيده ۽ گهڻ رخي رخن ڏانهن اشارو ڪندا هئا، جهڙوڪ مارڪس جو ايشيائي پيداواري طريقو، دٻايا ويا. اسٽالن جو 1938ع وارو پمفليٽ جدلياتي ۽ تاريخي ماديت هن نئين خاڪي جو سرڪاري ۽ عقيدي واري متن بڻجي ويو.

هن روايت جي غلبي باوجود، تخليقي مارڪسي تاريخي تحقيق جاري رهي. 1931ع ۾ سوويت طبيعيات دان بورس هيسن پنهنجو راهه کوليندڙ مقالو ”نيوٽن جي پرنسپيا جون سماجي ۽ معاشي پاڙون“ پيش ڪيو. هن آئزڪ نيوٽن جي ڪم کي سترهين صديءَ جي واپاري سرمائيداري جي مادي ۽ سماجي پسمنظر ۾ رکي سندس شخصيت کي اسراري عظمت کان آزاد ڪيو.

1935ع ۾ ڪامنٽرن جي عوامي محاذ واري حڪمت عملي ڏانهن منتقلي، جنهن جو مقصد فاشزم خلاف غيرڪميونسٽ قوتن سان اتحاد قائم ڪرڻ هو، هڪ نئين قسم جي انقلابي تاريخ نگاريءَ لاءِ پڻ رستو کوليو. هيءَ ”عوام جي تاريخ“، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن طبقاتي فرقن کي عوام پسند داستان جي حق ۾ ڌنڌلو ڪري ڇڏيندي هئي، پر ان برطانيا جي ڪميونسٽ پارٽي تاريخدانن جي گروهه جي بعد وارن ڪارنامن لاءِ بنياد وڌو.

موريس ڊاب جهڙن مفڪرن جو ڪم، خاص طور سندس 1946ع وارو بنيادي ڪتاب سرمائيداريءَ جي ترقيءَ بابت اڀياس، سادي معاشي اختصار پسنديءَ کي رد ڪري هڪ اهڙو تحقيقي نمونو قائم ڪيو، جنهن کي پوءِ ڪرسٽوفر هل، ايرڪ هابسبام ۽ اي. پي. ٿامپسن جهڙن تاريخدانن اڳتي وڌايو.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جا بحث

جان پال سارتر

لوئي التوسير

جنگ کان پوءِ واري دور ۾ تاريخي ماديت بابت بحث ٻن بنيادي ڌرين ۾ ورهائجي ويو: جان پال سارتر جي انسان دوست وجوديت ۽ لوئي التوسير جي ساختياتي مارڪسيت.

سارتر پنهنجي جدلياتي عقل تي تنقيد (1960ع) ۾ آزاد ۽ سرگرم انساني فاعل کي پنهنجي تجزيي جي مرڪز ۾ رکي ”مارڪسيت جي اندر انسان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ“ جي ڪوشش ڪئي. هن اسٽالن ازم جي خاڪي واري تاريخ نگاريءَ تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ تي اڳواٽ ٺهيل، اڳ تجرباتي نمونا مڙهيندي هئي ۽ اهڙيءَ طرح حقيقي ۽ ٺوس فردن جي عملن کي تحليل ڪري ڇڏيندي هئي.

سارتر جو ”اڳتي وڌندڙ-پوئتي موٽندڙ طريقو“ تاريخ کي فردن جي ”منصوبن“ جي پيداوار طور سمجهڻ جو مقصد رکندو هو، پر ”قلت“ ۽ ”عملي-جامد“ جهڙين تاريخ کان مٿانهين درجابندين تي سندس ڀاڙڻ—يعني اهڙيون سماجي بناوتون، جيڪي انساني عملن جي بيگانگي ڀرين ۽ اڻ ارادي نتيجن طور ظاهر ٿين ٿيون—آخرڪار کيس هڪ مايوس ۽ تقدير پرست نظرئي ڏانهن وٺي ويو، جنهن ۾ تاريخ انساني بيگانگيءَ جو ”اڻٽر“ نتيجو لڳي ٿي.

ان جي ابتڙ، فرانسيسي ساختيات کان متاثر التوسير انسان دوستيءَ جي فاعل تي زور کي رد ڪيو ۽ دليل ڏنو ته تاريخ ”فاعل کان سواءِ هڪ عمل“ آهي. التوسير جي نظر ۾ تاريخ جا حقيقي فاعل پيداواري لاڳاپا آهن. هن ”ساختياتي سببڪاري“ جو تصور پيش ڪيو، جنهن موجب سماجي تشڪيلون پيچيده ڪُل آهن، جيڪي ڪيترن ئي تضادن وسيلي ”حد کان وڌيڪ تعين ٿيل“ هونديون آهن، جڏهن ته معيشت ”آخري مرحلي ۾“ فيصلائتي عنصر هوندي آهي.

جيتوڻيڪ التوسير جو ڍانچو خام معاشيت پسندي ۽ تاريخيت تي سگهاري تنقيد فراهم ڪندو هو، پر انساني فاعليت کي رد ڪرڻ سبب اهو ”ڪائناتي تقدير پرستي“ جي اهڙي صورت ڏانهن وڌيو، جيڪا 1968ع جي وڏين شاگرد ۽ مزدور بغاوتن جي وضاحت ڪرڻ کان لاچار رهي.

التوسير جو علمياتي وڇوٽي وارو نظريو، جنهن موجب ”نوجوان“ انسان دوست مارڪس ۽ ”پختي“ سائنسي مارڪس جي وچ ۾ بنيادي وڇوٽي موجود هئي، تمام اثرائتو رهيو، پر ان تي وڏي تنقيد پڻ ٿي. ميلون ريڊر ۽ ڊيرڪ سيئر جهڙا عالم مارڪس جي فڪر ۾ بنيادي تسلسل جو دليل ڏين ٿا ۽ چون ٿا ته مارڪس ڪڏهن به بيگانگي ۽ تجريد بابت پنهنجي انسان دوست تنقيد کي نه ڇڏيو.

هنن جي نظر ۾، مارڪس جا پوئين دور جا معاشي ڪتاب سندس شروعاتي فلسفياتي مسئلن جو ئي تسلسل هئا، پر اهي معاشي تجزيي جي ٻوليءَ ۾ بيان ڪيا ويا. انساني ضرورتن ۽ صلاحيتن جي ”اندروني جدليات“، جيڪا انساني فطرت جي تصور ۾ پاڙون رکي ٿي، مارڪس جي تاريخي بحران واري نظرئي جو اهم، جيتوڻيڪ اڪثر اڻسڌو، جزو رهي ٿي.

اي. پي. ٿامپسن جو انگريزي پورهيت طبقي جي تشڪيل (1963ع) هڪ اهم مطالعو هو، جنهن طبقي کي انساني تجربي ۽ فاعليت سان ٺهندڙ تاريخي لاڳاپي ۽ عمل طور بيان ڪيو.

انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ تاريخي ماديت جي نئين سر بحالي گهڻي ڀاڱي ڪميونسٽ پارٽي تاريخدانن جي گروهه، خاص طور اي. پي. ٿامپسن، جي ڪم وسيلي ٿي. سندس 1963ع جو وڏي پيماني وارو مطالعو انگريزي پورهيت طبقي جي تشڪيل مارڪسي تاريخ جي مرڪز ۾ انساني فاعليت کي ٻيهر آندو.

ٿامپسن طبقي کي ڪنهن جامد ”ساخت“ يا ”درجابندي“ بدران اهڙو تاريخي لاڳاپو قرار ڏنو، جيڪو ”انساني لاڳاپن ۾ وجود ۾ اچي ٿو“. هن دليل ڏنو ته طبقاتي شعور ”اهو طريقو آهي، جنهن وسيلي طبقاتي تجربن کي ثقافتي اصطلاحن ۾ سمجهيو ۽ سنڀاليو وڃي ٿو“؛ اهڙيءَ طرح هن مزدورن جي پنهنجي تاريخ ٺاهڻ ۾ سرگرم ڪردار کي ٻيهر اجاگر ڪيو.

ٿامپسن ۽ التوسير ۽ سندن پوئلڳن جي وچ ۾ ايندڙ بحث فاعليت ۽ ساخت جي تصورن جي چوڌاري ورهائجي ويو. ٿامپسن انسان دوست ۽ اراديت پسند مارڪسيت جي حمايت ڪئي، جڏهن ته التوسير ساختياتي ۽ انسان دوستي مخالف رخ جو حامي هو. پنهنجي polemical لکڻين ۾ ٿامپسن تي ڪڏهن ڪڏهن اهو الزام لڳايو ويو ته هو ماڻهن کي ”جذباتي رنگ“ ڏئي ٿو، جڏهن ته انهن معروضي حالتن کي پاسيرو رکي ٿو، جن سندن جدوجهد کي شڪل ڏني.

1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ نئين ترڪيب اڀرڻ لڳي. جي. اي. ڪوهن جي ڪتاب ڪارل مارڪس جو تاريخي نظريو: هڪ دفاع (1978ع) تجزياتي مارڪسيت جي روايت اندر پيداواري قوتن واري جبريت جي هڪ وڌيڪ پيچيده، پر تڪراري، نئين تشريح پيش ڪئي.

ڪوهن ”روايتي تاريخي ماديت“ جو دفاع ڪندي نظرئي جي ”اوليت واري مقالي“ لاءِ فعلي وضاحت پيش ڪئي: پيداواري لاڳاپا ان ڪري وجود ۾ اچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پيداواري قوتن جي ترقيءَ لاءِ موزون آهن.

هن مان ”عقلي چونڊ واري مارڪسيت“ پيدا ٿي، جيڪا تجزياتي مارڪسيت جي هڪ شاخ هئي ۽ جنهن جي اڳواڻي جان ايلسٽر ۽ جان رومر جهڙن مفڪرن ڪئي. انهن نظريي کي طريقياتي فرديت پسندي جي بنيادن تي نئين سر جوڙڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ گهڻو ڪري قدر جو محنتي نظريو رد ڪري نئين ڪلاسيڪي معاشيات جا نمونا اختيار ڪيا.

ايلسٽر، ڪوهن جي فعليت پسنديءَ کي ناقص قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان ۾ حياتيات جي قدرتي چونڊ وانگر ڪو مقرر سببي ”واپسي وارو سازو“ موجود نه هو. تاريخدان رابرٽ برينر ڪوهن جي تاريخ کان مٿانهين ”ترقيءَ واري مقالي“ کي چئلينج ڪندي دليل ڏنو ته رڳو خاص سرمائيداراڻن ملڪيت وارن لاڳاپن ئي تيز معاشي واڌ لاءِ نظامي مجبوري پيدا ڪئي.

التوسيري ساختيات ۽ ٿامپسن واري اراديت پسندي ٻنهي جي محسوس ڪيل ڪمزورين جي ردعمل ۾، اليڪس ڪالينيڪوس ۽ شروعاتي دور جي الاسڊير ميڪ انٽائر جهڙن مفڪرن تاريخي ماديت جي اهڙي صورت تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا ساخت ۽ فاعليت کي هڪ ٻئي ۾ محدود ڪرڻ کان سواءِ گڏ ڪري سگهي.

تنقيدي حقيقت پسندي جي فلسفياتي روايت مان مدد وٺندي، هنن اهڙو نمونو پيش ڪيو، جنهن ۾ سماجي ساختون ”انساني فاعليت جي هميشه موجود شرط ۽ لڳاتار ٻيهر پيدا ٿيندڙ نتيجي“ طور فردن جي عملن کي محدود به ڪن ٿيون ۽ انهن کي ممڪن پڻ بڻائين ٿيون.

هيءُ رخ طبقي جي معروضي ۽ ”تجزياتي“ تصور کي طبقاتي شعور جي تاريخي ۽ ثقافتي تشڪيل بابت باريڪ سمجهه سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، ۽ تاريخي ماديت جي سڀ کان سگهارين جديد تشريحن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

پڻ ڏسو

• جدلياتي ماديت ۽ تاريخي ماديت
• مارڪسزم-ليننزم جا بنيادي اصول
• پيرا ميٽرڪ تعينيت
• ٽيڪنالاجي سبب بيروزگاري
• تاريخي رخ جو نظريو

حوالا

استعمال ٿيل ماخذ

• Blackledge, Paul (2006). Reflections on the Marxist Theory of History. Manchester: Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6957-4.
• Callinicos, Alex (2004). Making History: Agency, Structure, and Change in Social Theory (Second ڇاپو). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-13627-6. {{cite book}}: Check |isbn= value: checksum (مدد)
• Lichtheim, George (1964). Marxism: An Historical and Critical Study (Second ڇاپو). London: Routledge & Kegan Paul. OCLC 4553255.
• Lorimer, Doug (1999). Fundamentals of Historical Materialism: The Marxist View of History and Politics. Sydney: Resistance Books. ISBN 0-909196-92-3.
• Ollman, Bertell (2003). Dance of the Dialectic: Steps in Marx's Method. Urbana: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-07118-8.
• Rader, Melvin (1979). Marx's Interpretation of History. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-502475-3.
• Rigby, S. H. (1987). Marxism and History: A Critical Introduction. Manchester: Manchester University Press. ISBN 0-7190-2255-X.
• Sayer, Derek (1987). The Violence of Abstraction: The Analytic Foundations of Historical Materialism. Oxford: Basil Blackwell. ISBN 0-631-15318-7.
• Witt-Hansen, J. (1960). Historical Materialism, Book One: The Method. Copenhagen: Munksgaard. OCLC 492263889.

وڌيڪ مطالعو

• Acton, H. B. The Illusion of the Epoch.
  مارڪس، اينگلز ۽ لينن جي فڪر ۾ تضادن ۽ غيرهم آهنگين تي تنقيدي جائزو.
• Anderson, Perry (1974). Lineages of the Absolutist State.
• Aronowitz, Stanley (1981). The Crisis in Historical Materialism.
  روايتي مارڪسزم تي آمريڪي تنقيد ۽ تاريخي ماديت جي وڌيڪ بنيادي تشريح جي حمايت، جيڪا تاريخي حالتن جي تبديليءَ سان پاڻ کي بدلائيندي مارڪس جي اصل فڪر سان ويجهو رهي ٿي.
• Benjamin, Walter. Theses on the Philosophy of History.
• Blackledge, Paul (2018). "Historical Materialism". ۾ Vidal, Matt; Smith, Tony; Rotta, Tomás; Prew, Paul (مرتب). The Oxford Handbook of Karl Marx. doi:10.1093/oxfordhb/9780190695545.001.0001. ISBN 9780190695545.
• Boudin, Louis B. (1907). The Theoretical System of Karl Marx. Chicago: Charles H. Kerr Publishing Co.
  تاريخ جي مادياتي تصور جو ان دور جي نقادن جي مقابلي ۾ ابتدائي دفاع.
• Childe, V. Gordon. Man Makes Himself.
  مارڪس جي خيال جي آزاد تشريح.
• Draper, Hal. Karl Marx's Theory of Revolution.
  چار جلدن ۾ مارڪس جي فڪر جي مڪمل نفاست پيش ڪري ٿو.
• Fleischer, Helmut. Marxism and History.
  مارڪس جي تاريخ بابت نظرئي جي غلط تشريحن جو مضبوط جواب.
• Foster, John Bellamy (1999). Marx's Ecology: Materialism and Nature. New York: Monthly Review Press.
• Fromm, Erich (1961). "Marx's Historical Materialism". Marx's Concept of Man. New York: Frederick Ungar Publishing. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو وسيلي.
• Gandler, Stefan (2015). Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría. Historical Materialism Book Series. جلد 87. Leiden, Netherlands: Brill Academic Press. ISBN 978-90-04-28468-5. ISSN 1570-1522.
• Giddens, Anthony (1981). A Contemporary Critique of Historical Materialism.
• Graham, Loren R. (1987). Science Philosophy and Human Behavior in the Soviet Union.
  جدلياتي ماديت تي همدرداڻو تنقيدي جائزو.
• Habermas, Jürgen (January 1976). Communication and the Evolution of Society.
  دليل ڏئي ٿو ته تاريخي ماديت ۾ ابلاغي عمل کي شامل ڪرڻ لاءِ نظرثاني ضروري آهي.
• Harper, J. (1942). "Materialism and Historical Materialism". New Essays 6 (2). http://www.marxists.org/archive/pannekoe/materialism/index.htm. Retrieved 21 April 2018. 
• Holt, Justin P. (2014). The Social Thought of Karl Marx. Los Angeles: SAGE Publications. doi:10.4135/9781483349381. ISBN 978-1-4129-9784-3.
  تاريخي ماديت بابت ابتدائي باب مهيا ڪري ٿو.
• Jakubowski, Franz. Ideology and Superstructure.
  تاريخي ماديت جي خاڪا نما تشريحن جي متبادل پيش ڪرڻ جي ڪوشش.
• Jordan, Z. A. (1967). "The Origins of Dialectical Materialism". The Evolution of Dialectical Materialism: A Philosophical and Sociological Analysis. London: Macmillan. اصل نسخو مان 21 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – Marx Myths & Legends وسيلي.
  بهترين جائزو.
• Mandel, Ernest. Introduction to Marxism.
  طبقاتي سماج ۽ رياست جي بنيادن کي سمجهڻ تي زور ڏئي ٿو.
• [[Ernest Mandel|سانچو:Long dash]] (1986). The Place of Marxism in History. International Institute for Research and Education. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو وسيلي.
  لينن جي "مارڪسزم جا ٽي جزا" جي طرز تي، پر دنيا ۾ مارڪسزم جي قبوليت ۽ ڦهلاءَ بابت اضافي حصي سان.
• Mao Zedong. Four Essays on Philosophy.
  مارڪس جي ماديت جي معياري مائووادي تشريح.
• Marx, Karl (1848). Manifesto of the Communist Party.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1869). The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1887). Engels, Friedrich (مرتب). Capital: Critique of Political Economy. جلد I: The Process of Production of Capital. Moore, Samuel; Aveling, Edward پاران ترجمو ڪيل. Moscow: Progress Publishers.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1895). The Class Struggles in France, 1848–1850.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1932). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1932). The German Ideology.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1956). Engels, Friedrich (مرتب). Capital: Critique of Political Economy. جلد II: The Process of Circulation of Capital. Lasker, I. پاران ترجمو ڪيل (2nd ڇاپو). Moscow: Progress Publishers.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1959). Capital: Critique of Political Economy. جلد III: The Process of Capitalist Production as a Whole.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1964). Hobsbawm, E. J. (مرتب). Pre-Capitalist Economic Formations. Cohen, Jack پاران ترجمو ڪيل. London: Lawrence & Wishart.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1969). "ٿيسز آن فيورباخ". Marx/Engels Selected Works. Moscow: Progress Publishers. ص. 13–15.
• Marx, Karl (1977). Preface. A Contribution to the Critique of Political Economy. پاران Marx, Karl. Dobb, Maurice (مرتب). Ryazanskaya, S. W. پاران ترجمو ڪيل. Moscow: Progress Publishers. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو وسيلي.
• [[Karl Marx|سانچو:Long dash]] (1993). Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. Nicolaus, Martin پاران ترجمو ڪيل. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-044575-6.
• Meek, Ronald L. (1976). Social Science and the Ignoble Savage. Cambridge Studies in the History and Theory of Politics. Cambridge, England: Cambridge University Press.
• Mehring, Franz (1975). On Historical Materialism. Archer, Bob پاران ترجمو ڪيل. London: New Park Press. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو وسيلي.
  مارڪس ۽ اينگلز جي همعصر ۽ دوست پاران پيش ڪيل تاريخي ماديت جو ڪلاسيڪي بيان.
• Nirenberg, David (2013). Anti-Judaism: The Western Tradition. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-34791-3.
• Novack, George (2002). Understanding History: Marxist Essays. Chippendale, New South Wales: Resistance Books. ISBN 978-1-876646-23-3. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل – مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو وسيلي.
  تاريخ جي مسئلن بابت ٽراٽسڪيوادي تشريحون.
• Nowak, Leszek. Property and Power: Towards a Non-Marxian Historical Materialism.
  مارڪس جي منصوبي جي اسٽالن کانپوءِ واري غير مارڪسي تشريح پيش ڪرڻ جي ڪوشش.
• Rigby, S. H. (1998). Marxism and History: A Critical Introduction (2nd ڇاپو). Manchester: Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-5612-3.
• Shaw, William H. Marx's Theory of History.
  مختصر جائزو پيش ڪري ٿو.
• Seligman, Edwin R. A. (1901). "The Economic Interpretation of History". Political Science Quarterly 16 (4): 612–640. doi:10.2307/2140420. https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1901-12_16_4/page/612. 
• Spirkin, Alexander (1990). Fundamentals of Philosophy. Syrovatkin, Sergei پاران ترجمو ڪيل. Moscow: Progress Publishers. ISBN 978-5-01-002582-3. 15 January 2011 تي حاصل ڪيل.
• Stalin, Joseph. Dialectical and Historical Materialism.
  اسٽالن وادي نظريي جو ڪلاسيڪي بيان.
• Suchting, Wal. Marx: An Introduction.
  مختصر پر سٺو تعارف شامل آهي.
• "The Materialist Conception of History". Education Bulletin. شمارو 1. 1979. 21 April 2018 تي حاصل ڪيل.
• Thompson, E. P. The Poverty of Theory.
  تاريخ تي نظرين کي، جيڪي عملي تاريخ جو مطالعو نٿا ڪن، سخت تنقيد جو نشانو بڻائي ٿو.
• Thompson, E. P. (1965). "The Peculiarities of the English". Socialist Register 2: 311–362. https://www.socialistregister.com/index.php/srv/article/view/5963. Retrieved 21 April 2018. 
• Wetter, Gustav A. Dialectical Materialism: a Historical and Systematic Survey of Philosophy in the Soviet Union.
  متبادل جائزو.
• Witt-Hansen, Johan (1961). Historical Materialism: The Method, The Theories.
  تاريخي ماديت کي هڪ طريقيڪار ۽ Das Kapital کي ان طريقيڪار جي عملي اطلاق طور ڏسي ٿو.
• Wood, Allen W. (2004). Karl Marx. Arguments of the Philosophers (2nd ڇاپو). Abingdon, England: Routledge. ISBN 978-0-415-31697-2.
  انهن غلط تشريحن جو جائزو وٺي ٿو، جن ۾ لينن پاران "تاريخي ماديت" واري اصطلاح کي مارڪس جي فڪر جي جاءِ تي استعمال ڪرڻ به شامل آهي.