مواد ڏانھن هلو

ڪارل مارڪس

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(Karl Marx کان چوريل)


ڪارل مارڪس
FRSA[1]
ويٺل مارڪس جي ڪاري ۽ اڇي تصوير
مارڪس، 1875ع
پيدائشڪارل مارڪس [lower-alpha 1]
5 مئي 1818(1818-05-05)
ٽرائر، پروشيا
وفات14 مارچ 1883(1883-03-14) (عمر 64 سال)
لنڊن، انگلينڊ
مادر علمي
عهداوڻيهين صديءَ جو فلسفو
علائقواولهندي فلسفو
مڪتبه فڪرسياسي معيشت
شعبه عمل
  • فلسفو
  • معاشيات
  • تاريخ
  • سياست
اهم نظريا
ھٿ اکر

ڪارل مارڪس[lower-alpha 1] (de؛ 5 مئي 1818ع – 14 مارچ 1883ع) جرمن فلسفي، سماجي ۽ سياسي نظريه دان، معاشيات دان ۽ انقلابي سوشلسٽ هو. هن تاريخي ماديت جو نظريو پيش ڪيو، جنهن ۾ سرمائيداري نظام هيٺ طبقاتي جدوجھد جو تجزيو ڪيو ويو ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي ته آخرڪار پرولتاريه سرمائيداريءَ جو خاتمو ڪري ڪميونزم قائم ڪندو. مارڪس، فريڊرڪ اينگلس سان گڏجي ڪميونسٽ منشور (1848ع) جو گڏيل مصنف هو ۽ پنهنجي مشهور ترين تصنيف داس ڪيپيٽل (1867ع–1894ع) ۾ ڪلاسيڪي سياسي معيشت تي تنقيدي جائزو پيش ڪيو. مارڪس جي نظرين ۽ انهن جي پوءِ ٿيندڙ واڌ ويجهه کي گڏيل طور مارڪسزم چيو وڃي ٿو، جنهن دنيا جي فڪر، سياست، ڪيترين انقلابي تحريڪن ۽ بغاوتن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ٽرائر، پروشيا ۾ ڄاول مارڪس 1841ع ۾ يينا يونيورسٽي مان فلسفي ۾ ڊاڪٽري جي ڊگري حاصل ڪئي. هو جلد ئي انقلابي صحافت سان لاڳاپيل ٿيو ۽ جورج ولهيلم فريڊرش هيگل ۽ نوجوان هيگلي مفڪرن جي فلسفي کان متاثر ٿيو، جن جي نظرين تي هن بعد ۾ جرمن نظريو جهڙن ڪتابن ۾ تنقيد ڪئي. پيرس ۾ رهائش دوران مارڪس 1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا لکيا ۽ فريڊرڪ اينگلس سان سندس ويجهو علمي ۽ سياسي تعاون شروع ٿيو. بعد ۾ برسلز منتقل ٿيڻ کان پوءِ، ٻئي ڪميونسٽ ليگ جا سرگرم رڪن بڻيا ۽ 1848ع ۾ ڪميونسٽ منشور تحرير ڪيو، جنهن ۾ انقلابي پروگرام پيش ڪيو ويو. 1848ع جي انقلابن کان پوءِ جرمني مان نيڪالي ملڻ سبب مارڪس لنڊن وڃي رهيو، جتي هن گرونڊرِسِه جا مسودا ۽ داس ڪيپيٽل جا ٽي جلد تيار ڪيا. هو بين الاقوامي مزدورن جي انجمن (پهرين انٽرنيشنل) جو اهم اڳواڻ بڻيو، جتي هن ميخائل باڪونن جي اڳواڻي هيٺ موجود انارڪسٽن جي اثر جي مخالفت ڪئي ۽ 1871ع جي پيرس ڪميون جي واکاڻ ڪئي. پنهنجي پوئين دور جي مطالعي ۽ گوٿا پروگرام تي تنقيد (1875ع) ۾ مارڪس ڪميونسٽ سماج ڏانهن منتقلي بابت پنهنجا نظريا وڌيڪ واضح ڪيا. 1883ع ۾ سندس وفات ٿي ۽ کيس هائي گيٽ قبرستان ۾ دفنايو ويو.

مارڪس جي سياسي معيشت، تاريخ ۽ سماج بابت تنقيد موجب انساني سماجن جي ترقي طبقاتي جدوجهد وسيلي ٿيندي آهي. سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار ۾ هي جدوجهد حاڪم طبقن (يعني بورجوازي)، جيڪي وسيلن جي پيداوار تي ضابطو رکن ٿا، ۽ پورهيت طبقن (پرولتاريه)، جيڪي اجرت عيوض پنهنجي محنتي قوت وڪڻي پيداوار کي ممڪن بڻائين ٿا، جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿي. تاريخي ماديت جي بنياد تي مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري پنهنجي اندر اهڙا اندروني تضاد پيدا ڪري ٿي، جيئن اڳين سماجي ۽ معاشي نظامن ۾ ٿيو هو، ۽ اهي تضاد آخرڪار ان جي زوال جو سبب بڻجندا. سندس نظر ۾ سرمائيداري هيٺ طبقاتي تضادن، ان جي بي استحڪامي ۽ بار بار ايندڙ معاشي بحران سبب پورهيت طبقو طبقاتي شعور حاصل ڪندو، پوءِ سياسي اقتدار تي قبضو ڪري، هڪ اهڙو سماج قائم ڪندو جيڪو طبقاتي، رياستي ۽ مالي امتيازن کان پاڪ هوندو ۽ آزاد پيدا ڪندڙن جي انجمن جي بنياد تي منظم هوندو.[3] مارڪس ان نظريي کي عملي جامو پارائڻ جو به حامي هو ۽ دليل ڏيندو هو ته پورهيت طبقي کي منظم پرولتاري انقلابي جدوجهد وسيلي سرمائيداري جو خاتمو آڻي سماجي ۽ معاشي آزادي حاصل ڪرڻ گهرجي.[4]

مارڪس کي جديد دور جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، ۽ سندس فڪر جي هڪ طرف وڏي واکاڻ، ته ٻي طرف سخت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. مارڪسزم سوشلسٽ فڪر ۽ سياسي تحريڪن تي انتهائي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ۽ مارڪسزم–ليننزم سميت ان جا ڪيترائي فڪري ڌارا ويهين صديءَ ۾ اهڙين ڪميونسٽ انقلابي تحريڪن جي رهنمائي ڪندا رهيا، جن مختلف ملڪن ۾ ڪميونسٽ رياستون قائم ڪيون. معاشيات جي ميدان ۾ به مارڪس جي فڪر جديد غير روايتي معاشيات ۾ محنت ۽ سرمائي بابت نظرين تي نمايان اثر ڇڏيو آهي،[5][6][7] ۽ کيس جديد سماجيات جي بنيادي معمارن مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.[8][9]

سوانح عمري

[سنواريو]

ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم: 1818ع–1836ع

[سنواريو]
مارڪس جي پيدائش جو گهر، جيڪو هاڻي ٽرائر جي برڪن شٽراسي 10 تي واقع آهي. مارڪس جو خاندان زميني ماڙ تي ٻن ۽ پهرين ماڙ تي ٽن ڪمرن ۾ رهندو هو.[10] 1928ع ۾ جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي هن عمارت کي خريد ڪيو، جيڪا هاڻي مارڪس جي يادگار عجائب گهر طور ڪم ڪري ٿي.[11]

ڪارل مارڪس 5 مئي 1818ع تي هائنرخ مارڪس ۽ هينريئيٽ پريسبرگ جي گهر، ٽرئير جي برڪين گاسي 664 ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت پروشيا جي بادشاهت جو حصو هو.[12] مارڪس جو خاندان اصل ۾ غير مذهبي يهودي هو، پر سندس پيدائش کان اڳ عيسائيت اختيار ڪري چڪو هو. سندس نانو هالينڊ جو هڪ ربي هيو، جڏهن ته سندس ڏاڏي جي نسل جا ماڻهو 1723ع کان ٽرئير جا ربي رهيا هئا، ۽ اها ذميواري سندس ڏاڏي ميئر هليوي مارڪس نڀائي.[13] سندس والد هائنرخ پنهنجي خاندان ۾ پهريون شخص هو جنهن مذهبي بدران جديد سيڪيولر تعليم حاصل ڪئي. هو هڪ ڪامياب وڪيل بڻيو، سٺي آمدني حاصل ڪيائين ۽ وڪالت سان گڏ خاندان وٽ موزيل شراب جا ڪيترائي انگورن جا باغ پڻ هئا. 1815ع ۾ پروشيا طرفان رائين لينڊ جي الحاق ۽ پوءِ يهودين جي آزادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، هائنرخ پنهنجي وڪالت جاري رکڻ لاءِ يهوديت ڇڏي پروشيا جي انجيليڪل چرچ ۾ شامل ٿيو.[14][15]

هائنرخ گهڻو مذهبي نه هو، پر روشن خياليءَ جي دور جي فڪر کان متاثر هو ۽ ايمانوئل ڪانٽ ۽ والٽيئر جي خيالن ۾ دلچسپي رکندو هو. هو طبقاتي لبرل هو ۽ پروشيا ۾ آئين ۽ سياسي سڌارن جي حمايت ڪندو هو، جڏهن ته ان وقت اتي مطلق العنان بادشاهت قائم هئي.[16] 1815ع ۾ هن وڪيل طور ڪم شروع ڪيو ۽ 1819ع ۾ پنهنجي خاندان کي پورٽا نيگرا جي ويجهو ڏهن ڪمرن واري گهر ۾ منتقل ڪيو.[17] سندس زال هينريئيٽ پريسبرگ هڪ امير ڊچ يهودي واپاري خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان بعد ۾ فلپس ڪمپني وجود ۾ آئي. سندس ڀيڻ سوفي پريسبرگ ليون فلپس سان شادي ڪئي، جيڪا جيرارڊ فلپس ۽ آنتون فلپس جي ڏاڏي ۽ فرٽس فلپس جي پڙڏاڏي هئي. ليون فلپس مالدار صنعتڪار ۽ تمباڪو واپاري هو، جنهن کان مارڪس ۽ جيني مارڪس لنڊن ۾ جلاوطني دوران اڪثر قرض وٺندا هئا.[18]

مارڪس جي ننڍپڻ بابت گهڻي معلومات موجود نه آهي.[19] هو نون ڀائرن ۽ ڀينرن مان ٽيون نمبر هو، پر 1819ع ۾ سندس ڀاءُ مورٽز جي وفات کان پوءِ گهر جو وڏو پٽ بڻجي ويو.[20] مارڪس ۽ سندس بچيل ڀائر ڀينر 28 آگسٽ 1824ع تي لوثري چرچ ۾ بپتسما ورتائون،[21] جڏهن ته سندس ماءُ نومبر 1825ع ۾ بپتسما ورتو.[22]

1830ع تائين مارڪس جي تعليم سندس والد پاڻ ڪرائي، ان کان پوءِ هو ٽرئير جمنازيم ۾ داخل ٿيو، جنهن جو پرنسپال هوگو ويٽنباخ سندس والد جو دوست هو. ويٽنباخ ڪيترن ئي لبرل انسانيت پسند استادن کي مقرر ڪيو، جنهن سبب قدامت پسند حڪومت ناراض ٿي. 1832ع ۾ پوليس اسڪول تي ڇاپو هنيو ۽ اهڙو ادب هٿ آيو جيڪو سياسي لبرلزم جي تبليغ ڪندو هو. حڪومت ان کي بغاوت انگيز عمل سمجهي ڪيترن ئي استادن کي برطرف ڪري ڇڏيو، ۽ اهي تبديليون مارڪس جي تعليم دوران ئي عمل ۾ آيون.[23]

آڪٽوبر 1835ع ۾، صرف سورهن ورهين جي عمر ۾، مارڪس بون يونيورسٽي ۾ فلسفي ۽ ادب پڙهڻ لاءِ داخل ٿيو، پر سندس والد وڌيڪ عملي پيشو سمجهي کيس قانون پڙهڻ تي زور ڏنو.[24] ڪمزور سيني جي بيماري سبب،[25] ارڙهن ورهين جي عمر تي کيس فوجي خدمت کان ڇوٽ ملي. بون يونيورسٽي ۾ هن شاعرن جي ڪلب ۾ شموليت اختيار ڪئي، جنهن ۾ سياسي انقلابي نوجوان شامل هئا ۽ جنهن تي پوليس نظر رکندي هئي.[26] هو ٽرائر ٽاورن ڪلب نالي مشروب نوشي واري ادبي تنظيم جو پڻ ميمبر ٿيو ۽ هڪ وقت ان جو گڏيل صدر به رهيو.[27][28] آگسٽ 1836ع ۾ هن يونيورسٽي جي بوروشيا ڪور جي هڪ ميمبر سان تلوارن جي مقابلي (ڊوئل) ۾ پڻ حصو ورتو.[29] جيتوڻيڪ شروعاتي امتحانن ۾ سندس نتيجا سٺا هئا، پر جلد ئي خراب ٿيڻ لڳا، جنهن تي سندس والد کيس وڌيڪ علمي ماحول واري برلن يونيورسٽي ۾ منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو.[30]

هيگليت ۽ ابتدائي صحافت: 1836ع–1843ع

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نوجوان مارڪس
1840ع کان اڳ ڪارل مارڪس
1830ع واري ڏهاڪي ۾ جيني فون ويسٽفالين
وائٽ هارس جي سامهون ٽرائر جا شاگرد، جن ۾ ڪارل مارڪس پڻ شامل آهي.
ڪارل مارڪس (تفصيل)
ڊيوڊ ليوي ايلڪان جي مشهور لٿوگرافي Die Trierer ۾ 1836ع دوران وائٽ هارس جي سامهون بيٺل ڪيترائي شاگرد ڏيکاريل آهن، جن ۾ ڪارل مارڪس پڻ شامل آهي.[lower-alpha 2]

1836ع جي اونهاري ۽ سرءُ جو موسم ٽرائر ۾ گذارڻ دوران مارڪس پنهنجي تعليم ۽ ذاتي زندگيءَ کي وڌيڪ سنجيدگي سان وٺڻ لڳو. هن جيني فون ويسٽفالين سان منگني ڪئي، جيڪا هڪ پڙهيل لکيل ننڍي اشرافيه خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ ننڍپڻ کان مارڪس جي سڃاڻپ ۾ هئي. جيني پنهنجي هم عمر هڪ نوجوان اشرافيه سان منگني ٽوڙي مارڪس سان تعلق قائم ڪيو، تنهنڪري سندن مذهبي ۽ سماجي طبقاتي فرق سبب اهو تعلق تڪراري بڻيو. تنهن هوندي به مارڪس جيني جي والد لودوگ فون ويسٽفالين، جيڪو لبرل خيالن وارو اشرافيه هو، سان گهري دوستي قائم ڪئي ۽ پنهنجي ڊاڪٽري مقالي کي به سندس نالي منسوب ڪيو.[32] منگني کان ست سال پوءِ، 19 جون 1843ع تي ٻنهي ڪروئزناخ جي هڪ پروٽيسٽنٽ چرچ ۾ شادي ڪئي.[33]

آڪٽوبر 1836ع ۾ برلن پهچڻ کان پوءِ مارڪس برلن يونيورسٽي جي قانون واري شعبي ۾ داخلا ورتي ۽ مِٽل شٽراسي ۾ هڪ ڪمرو مسواڙ تي ورتائين.[34] پهرين سيمسٽر دوران هن ايڊوارڊ گانس جا ليڪچر ٻڌا، جيڪو ترقي پسند هيگلي موقف جو حامي هو ۽ تاريخ ۾ عقلي ارتقا، آزادي ۽ سماجي مسئلن جي اهميت تي زور ڏيندو هو. ساڳئي وقت هن ڪارل فون ساويني جا به ليڪچر ٻڌا، جيڪو قانون جي تاريخي اسڪول جو نمائندو هو.[35] جيتوڻيڪ هو قانون پڙهي رهيو هو، پر سندس اصل دلچسپي فلسفي ۾ هئي، ۽ هو سمجهندو هو ته "فلسفي کان سواءِ ڪجهه به حاصل نٿو ڪري سگهجي".[36]

مارڪس تازو وفات ڪري ويل جرمن فلسفي جورج ولهيلم فريڊرش هيگل جي نظرين ڏانهن متوجه ٿيو، جن تي ان وقت يورپ جي فلسفي حلقن ۾ وڏي بحث جاري هئي.[37] اسٽرالائو ۾ بيماريءَ کان صحتيابي دوران هن ڊاڪٽرز ڪلب ۾ شموليت اختيار ڪئي، جتي هيگليت بابت بحث ٿيندا هئا. اتان ئي سندس لاڳاپو نوجوان هيگلي نالي بنياد پرست مفڪرن سان ٿيو. هي گروهه لودوگ فوئرباخ ۽ برونو بائر جي چوڌاري گڏ ٿيندو هو، جڏهن ته مارڪس خاص طور ايڊولف روٽنبرگ جو ويجهو دوست بڻيو. نوجوان هيگلي، مارڪس وانگر، هيگل جي مابعدالطبيعي مفروضن تي تنقيد ڪندا هئا، پر سندس هيگلي جدليات کي استعمال ڪندي سماج، سياست ۽ مذهب تي کاٻي ڌر جي نقطه نظر کان تنقيد ڪندا هئا.[38] مئي 1838ع ۾ مارڪس جي والد جي وفات سبب خاندان جي آمدني گهٽجي وئي.[39] مارڪس پنهنجي والد سان گهرو جذباتي تعلق رکندو هو ۽ سندس وفات کان پوءِ به هميشه سندس ياد کي عزت سان ياد ڪندو رهيو.[40]

يينا يونيورسٽي ۾ لڳل يادگاري ڪتبو، جيڪو 1841ع ۾ مارڪس کي عطا ڪيل ڊاڪٽري ڊگري جي ياد ۾ نصب ڪيو ويو آهي.
15 اپريل 1841ع تي يينا يونيورسٽي طرفان جاري ڪيل ڪارل مارڪس جي ڊاڪٽري سند.

1837ع تائين مارڪس هڪ مختصر ناول اسڪارپين اينڊ فيلڪس، هڪ ڊرامو اوئلنم ۽ پنهنجي منگيتر جي نالي ڪيترائي عشقيه نظم لکي چڪو هو، پر اهي سڀ سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿيا.[41] سندس عشقيه شاعري بعد ۾ ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز جا گڏيل ڪم جي پهرين جلد ۾ شايع ٿي.[42] جلد ئي هن ادب ڇڏي انگريزي ۽ اطالوي ٻولين، فن جي تاريخ ۽ لاطيني ڪلاسيڪي ادب جي ترجمن ڏانهن ڌيان ڏنو.[43] 1840ع ۾ هن برونو بائر سان گڏجي هيگل جي مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر جي ايڊيٽنگ شروع ڪئي. ساڳئي وقت هن پنهنجي ڊاڪٽري مقالي ڊيموڪريٽس ۽ ايپيڪورس جي فطرت بابت فلسفي جو فرق تي ڪم جاري رکيو، جيڪو 1841ع ۾ مڪمل ٿيو.[44] هي مقالو ڊيموڪريٽس ۽ ايپيڪورس جي فلسفي تي ٻڌل هو.[45] ان کي "جرئت ڀريو ۽ اصلي علمي ڪم" قرار ڏنو ويو، جنهن ۾ مارڪس دليل ڏنو ته فلسفي جي اعليٰ حڪمت اڳيان الٰهيات کي پوئتي هٽڻ گهرجي.[46] برلن يونيورسٽي جي قدامت پسند استادن ان مقالي تي اعتراض ڪيو، تنهنڪري مارڪس اهو يينا يونيورسٽي ۾ جمع ڪرايو، جتان کيس اپريل 1841ع ۾ فلسفي جو ڊاڪٽر (PhD) جي ڊگري ملي.[47]

ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس ۽ بائر ٻئي ملحد هئا، تنهنڪري مارچ 1841ع ۾ هنن آرڪائيو ڊيس اٿيئسمس (ملحدن جا آرڪائيو) نالي رسالو جاري ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو، پر اهو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. جولاءِ ۾ ٻئي برلن کان بون ويا، جتي چرچ اندر کلڻ، شراب نوشي ڪرڻ ۽ گهٽين ۾ گڏهن تي سواري ڪرڻ سبب هو تڪرار جو مرڪز بڻيا.[48]

مارڪس علمي دنيا ۾ ڪيريئر ٺاهڻ چاهيو ٿي، پر حڪومت جي وڌندڙ مخالفت سبب، جيڪا طبقاتي لبرلزم ۽ نوجوان هيگلي مفڪرن خلاف هئي، اهو رستو بند ٿي ويو.[49] نتيجي ۾ 1842ع ۾ هو ڪولون منتقل ٿيو، جتي هو انقلابي اخبار رائنيشي سائيٽونگ (رائين لينڊ نيوز) ۾ صحافي بڻيو. هتي هن سوشلسٽ خيالن بابت پنهنجا ابتدائي نظريا ۽ معاشيات ۾ وڌندڙ دلچسپي ظاهر ڪئي. مارڪس ساڄي ڌر جي يورپي حڪومتن سان گڏوگڏ لبرل ۽ سوشلسٽ اڳواڻن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي غير مؤثر يا نقصانڪار هئا.[50]

اخبار تي پروشيائي سنسرشپ جا اهلڪار سخت نظر رکندا هئا ۽ هر پرچي کي ڇپجڻ کان اڳ جاچيندا هئا. مارڪس ان تي افسوس ڪندي لکيو: "اسان جي اخبار کي پهرين پوليس وٽ وٺي وڃڻو پوي ٿو، جتي ان کي سونگهيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن پوليس جي نڪ کي ان ۾ ڪا غير عيسائي يا غير پروشيائي ڳالهه محسوس ٿئي ته اخبار ڇپجڻ جي اجازت نٿي ملي."[51] جڏهن رائنيشي سائيٽونگ روسي بادشاهت تي سخت تنقيد ڪندڙ مضمون شايع ڪيو ته روس جي زار نيڪولس پهريون ان تي پابندي لڳائڻ جو مطالبو ڪيو، ۽ پروشيائي حڪومت 1843ع ۾ اهو مطالبو قبول ڪندي اخبار بند ڪري ڇڏي.[52]

پيرس: 1843ع–1845ع

[سنواريو]

1843ع ۾ مارڪس پيرس مان نڪرندڙ هڪ نئين بنياد پرست کاٻي ڌر واري اخبار جرمن-فرانسيسي ساليانا (ڊوئچ-فرانزوزِشي ياربوخر؛ "جرمن-فرانسيسي ساليانا") جو گڏيل ايڊيٽر بڻيو. اها اخبار جرمن سياسي ڪارڪن آرنولڊ روگه جرمن ۽ فرانسيسي بنياد پرستن کي گڏ ڪرڻ جي مقصد سان قائم ڪري رهيو هو.[53] نئين نوڪريءَ سبب مارڪس ۽ سندس زال آڪٽوبر 1843ع ۾ پيرس منتقل ٿيا. شروعات ۾ هو روگه ۽ سندس زال سان گڏ رو وانو نمبر 23 ۾ گڏيل رهائش اختيار ڪري رهيا، پر اتي جون رهائشي حالتون ڏکيون هيون؛ تنهنڪري 1844ع ۾ سندن ڌيءَ جيني جي ڄمڻ کان پوءِ هو اتان منتقل ٿي ويا.[54] جيتوڻيڪ جرمن-فرانسيسي ساليانا جو مقصد فرانس ۽ جرمن رياستن ٻنهي مان ليکڪن کي راغب ڪرڻ هو، پر ان تي گهڻو ڪري جرمن ليکڪن جو غلبو رهيو؛ ان جو واحد غير جرمن ليکڪ جلاوطن روسي اجتماعيت پسند انارڪسٽ ميخائل باڪونن هو.[55]

مارڪس اخبار لاءِ ٻه مضمون لکيا: "هيگل جي حق جي فلسفي تي تنقيد ۾ حصي جو تعارف"[56] ۽ "يهودي سوال بابت".[57] پوئين مضمون ۾ هن اهو خيال پيش ڪيو ته پرولتاريه هڪ انقلابي قوت آهي، ۽ اهو مضمون سندس ڪميونزم قبول ڪرڻ جي نشاني پڻ بڻيو.[58] پال جانسن، برنارڊ لوئس، هائيم ميڪوبي ۽ رابرٽ ايس. وسٽرچ جهڙن ليکڪن يهودي سوال بابت کي مارڪس جي يهودين مخالف خيالن جو ثبوت قرار ڏنو آهي، پر وينڊي برائون، رابرٽ فائن، ڊيوڊ ميڪليلن ۽ فرانسس وين سميت ٻين عالمن هن تشريح سان اختلاف ڪيو آهي.

اخبار جو رڳو هڪ پرچو شايع ٿيو، پر اهو نسبتاً ڪامياب رهيو. ان ڪاميابيءَ جو وڏو سبب هائنرش هائني جا باويريا جي بادشاهه لڊوگ خلاف طنزيه قصيدا هئا. انهن سبب جرمن رياستن اخبار تي پابندي لڳائي ۽ درآمد ڪيل نسخا ضبط ڪيا. تنهن هوندي به روگه وڌيڪ پرچا شايع ڪرڻ لاءِ مالي سهائتا ڏيڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ مارڪس سان سندس دوستي به ختم ٿي وئي.[59]

جرمن-فرانسيسي ساليانا جي بند ٿيڻ کان پوءِ مارڪس فورورٽس! (Vorwärts!؛ "اڳتي!") لاءِ لکڻ شروع ڪيو، جيڪا ان وقت جرمن ٻوليءَ ۾ بچيل واحد بنياد پرست اخبار هئي، جنهن تي سنسرشپ لاڳو نه هئي. پيرس مان شايع ٿيندڙ هيءَ اخبار نيڪن جي ليگ سان لاڳاپيل هئي، جيڪا پورهيتن ۽ ڪاريگرن جي هڪ ڳجهي خيالي سوشلسٽ تنظيم هئي. مارڪس ان جي ڪجهه گڏجاڻين ۾ شريڪ ٿيو، پر تنظيم ۾ شامل نه ٿيو.[60] فورورٽس! ۾ مارڪس هيگلي ۽ فوئرباخي اثرن هيٺ سوشلزم بابت پنهنجن خيالن کي وڌيڪ واضح ڪيو، ۽ ساڳئي وقت يورپ ۾ سرگرم لبرلن ۽ ٻين سوشلسٽن تي تنقيد به ڪئي.[61]

فريڊرش اينگلز، جنهن سان مارڪس جي ملاقات 1844ع ۾ ٿي؛ ٻئي سڄي عمر دوست ۽ ساٿي رهيا.

28 آگسٽ 1844ع تي مارڪس جي ڪيفي ڊي لا ريژانس ۾ جرمن سوشلسٽ فريڊرش اينگلز سان ملاقات ٿي، جنهن سان سندس سڄي عمر جاري رهندڙ دوستي ۽ گڏيل علمي ڪم جي شروعات ٿي.[62] اينگلز مارڪس کي پنهنجي تازو شايع ٿيل تصنيف 1844ع ۾ انگلينڊ جي پورهيت طبقي جي حالت ڏيکاري،[63][64] جنهن مارڪس کي ان ڳالهه تي قائل ڪيو ته تاريخ جي آخري انقلاب جو ڪارڻ ۽ اوزار پورهيت طبقو هوندو.[65] جلد ئي مارڪس ۽ اينگلز گڏجي مارڪس جي اڳوڻي دوست برونو بائر جي فلسفي خيالن تي تنقيد لکڻ لڳا. هيءَ تصنيف 1845ع ۾ پاڪ خاندان جي نالي سان شايع ٿي.[66][67] جيتوڻيڪ مارڪس بائر تي تنقيد ڪندو هو، پر هو نوجوان هيگلين ميڪس اسٽرنر ۽ لودوگ فوئرباخ جي خيالن کان وڌندڙ حد تائين متاثر ٿيو؛ آخرڪار، مارڪس ۽ اينگلز فوئرباخي ماديت کي به ڇڏي ڏنو.

پيرس ۾ رو وانو نمبر 38 تي آڪٽوبر 1843ع کان جنوري 1845ع تائين رهڻ دوران،[68] مارڪس سياسي معيشت جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ ايڊم سمٿ، ڊيوڊ ريڪارڊو ۽ جيمس مل سميت ٻين مفڪرن جون لکڻيون شامل هيون؛[69] هن فرانسيسي سوشلسٽن، خاص طور ڪلائوڊ هينري سينٽ سائمن ۽ چارلس فوريئر،[70] ۽ فرانس جي تاريخ جو پڻ اڀياس ڪيو.[71] سياسي معيشت جو مطالعو ۽ تنقيد اهڙو منصوبو هو، جنهن تي مارڪس پنهنجي باقي سڄي زندگي ڪم ڪندو رهيو،[72] ۽ جنهن جو نتيجو سندس اهم معاشي تصنيف، ٽن جلدن تي ٻڌل داس ڪيپيٽل، جي صورت ۾ نڪتو.[73]

مارڪسزم گهڻي حد تائين ٽن اثرن تي ٻڌل آهي: هيگل جي جدليات، فرانسيسي خيالي سوشلزم ۽ برطانوي سياسي معيشت. هيگل جي جدليات بابت سندس اڳوڻي مطالعي سان گڏ، پيرس ۾ ڪيل هن اڀياس جي نتيجي ۾ 1844ع جي سرءُ تائين مارڪسزم جا سڀ بنيادي جزا ٺهي چڪا هئا.[74] تنهن هوندي به مارڪس کي سياسي معيشت تي پنهنجي تنقيدي ڪم کان بار بار هٽڻو پوندو هو؛ نه رڳو روزاني زندگيءَ جي عام ذميوارين سبب، پر هڪ بنياد پرست اخبار جي ايڊيٽنگ ۽ پوءِ عوامي انقلابي اڀار جي امڪانن واري دور ۾ سياسي جماعت جي سرگرمين کي منظم ۽ هدايت ڪرڻ سبب پڻ. ان باوجود هو بار بار پنهنجي مطالعي ڏانهن موٽندو هو، جتي سندس مقصد "سرمائيداريءَ جي اندروني ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ" هو.[71]

1844ع جي پڇاڙيءَ تائين ڪارل مارڪس جي ذهن ۾ "مارڪسزم" جو خاڪو واضح طور ٺهي چڪو هو. حقيقت ۾، مارڪسي عالمي نظرئي جون ڪيتريون ئي خاصيتون تفصيل سان ترتيب وٺي چڪيون هيون، پر سياسي معيشت بابت پنهنجي نئين تنقيد کي وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ مارڪس کي پنهنجي عالمي نظرئي جا سمورا تفصيل لکڻا هئا.[75] ان مقصد لاءِ هن معاشي ۽ فلسفياتي مسودا لکيا.[76] انهن مسودن ۾ ڪيترن ئي موضوعن تي بحث ڪيو ويو، جن ۾ مارڪس جو بيگانگي واري محنت جو تصور به تفصيل سان بيان ٿيل هو. 1845ع جي بهار تائين سياسي معيشت، سرمائي ۽ سرمائيداريءَ جي لڳاتار مطالعي مارڪس کي ان نتيجي تي پهچايو ته سندس پيش ڪيل سياسي معيشت جي نئين تنقيد، يعني سائنسي سوشلزم، کي هڪ مڪمل طور ترقي يافته مادي عالمي نظرئي جي بنياد تي قائم ٿيڻ گهرجي.[77]

1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا اپريل کان آگسٽ 1844ع جي وچ ۾ لکيا ويا هئا، پر جلد ئي مارڪس محسوس ڪيو ته انهن تي لودوگ فوئرباخ جي ڪجهه غير هم آهنگ خيالن جو اثر موجود هو. تنهنڪري هن تاريخي ماديت جي حق ۾ فوئرباخ جي فلسفي کان الڳ ٿيڻ جي ضرورت سمجهي. هڪ سال پوءِ، پيرس مان برسلز منتقل ٿيڻ کان پوءِ اپريل 1845ع ۾، هن پنهنجا يارهن "فوئرباخ بابت ٿيسز" لکيا.[78] فوئرباخ بابت ٿيسز خاص طور يارهين ٿيسز سبب مشهور آهن، جنهن ۾ لکيل آهي: "فلسفين دنيا جي رڳو مختلف طريقن سان تشريح ڪئي آهي؛ اصل ڳالهه ان کي بدلائڻ آهي."[79] هن تصنيف ۾ مارڪس ماديت تي ان جي رڳو مشاهدي ۽ فڪري غور تائين محدود رهڻ سبب، تصوريت تي عملي عمل کي نظريي تائين محدود ڪرڻ سبب، ۽ مجموعي طور فلسفي تي تجريدي حقيقت کي مادي دنيا کان مٿانهون رکڻ سبب تنقيد ڪئي. اهڙي طرح هن ۾ مارڪس جي تاريخي ماديت جي پهرين واضح صورت سامهون آئي، جنهن موجب دنيا خيالن سان نه، پر حقيقي، جسماني ۽ مادي سرگرمي ۽ عمل سان بدلجي ٿي.

1845ع ۾ پروشيا جي بادشاهه جي درخواست تي فرانسيسي حڪومت فورورٽس! کي بند ڪري ڇڏيو، ۽ گهرو معاملن واري وزير فرانسوا گيزو مارڪس کي فرانس مان نيڪالي ڏئي ڇڏي.[80]

برسلز: 1845ع–1848ع

[سنواريو]

فرانس ۾ رهڻ يا جرمني موٽڻ ناممڪن ٿيڻ سبب، مارڪس فيبروري 1845ع ۾ بيلجيم جي شهر برسلز ڏانهن هجرت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. بهرحال، بيلجيم ۾ رهائش جي اجازت حاصل ڪرڻ لاءِ کيس اهو واعدو ڪرڻو پيو ته هو همعصر سياست بابت ڪا به شيءِ شايع نه ڪندو.[80] برسلز ۾ مارڪس يورپ جي مختلف ملڪن مان آيل جلاوطن سوشلسٽن، جهڙوڪ موسيس هيس، ڪارل هائنزن ۽ جوزف ويڊيمائر سان لاڳاپا قائم ڪيا. اپريل 1845ع ۾ فريڊرش اينگلز جرمني جي بارمن مان برسلز اچي مارڪس سان مليو ۽ نيڪن جي ليگ جي انهن وڌندڙ ميمبرن سان گڏ ٿيو، جيڪي هاڻي برسلز کي پنهنجو مرڪز بڻائي رهيا هئا.[80][81] ٿوري ئي عرصي بعد اينگلز جي ڊگهي عرصي واري ساٿي ميري برنس پڻ انگلينڊ جي مانچسٽر مان برسلز پهتي.[82]

جولاءِ 1845ع جي وچ ڌاري مارڪس ۽ اينگلز انگلينڊ روانا ٿيا، جتي هنن برطانيا جي پورهيت تحريڪ چارٽسٽ تحريڪ جي اڳواڻن سان ملاقات ڪئي. اها مارڪس جي انگلينڊ ڏانهن پهرين سفر هئي، جڏهن ته اينگلز ان سفر لاءِ بهترين رهنما هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نومبر 1842ع کان آگسٽ 1844ع تائين مانچسٽر ۾ رهي چڪو هو.[83][84] اينگلز نه رڳو انگريزي ٻوليءَ ۾ مهارت رکندو هو،[85] پر چارٽسٽ اڳواڻن سان سندس ويجها لاڳاپا پڻ قائم ٿي چڪا هئا،[85] ۽ هو ڪيترين ئي چارٽسٽ ۽ سوشلسٽ انگريزي اخبارن لاءِ رپورٽر طور به ڪم ڪندو هو.[85] مارڪس هن سفر کي لنڊن ۽ مانچسٽر جي مختلف لائبريرين ۾ موجود معاشي مواد جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو.[86]

برسلز موٽڻ کان پوءِ مارڪس ۽ اينگلز گڏجي جرمن نظريو لکڻ شروع ڪيو، جنهن کي عام طور تاريخي ماديت بابت مارڪس جي سڀ کان جامع وضاحت سمجهيو وڃي ٿو.[87] هن تصنيف ۾ مارڪس لودوگ فوئرباخ، برونو بائر، ميڪس اسٽرنر ۽ ٻين نوجوان هيگلين کان نظرياتي طور الڳ ٿي ويو، جڏهن ته ڪارل گرون ۽ ٻين "حقيقي سوشلسٽن" کان پڻ فاصلو اختيار ڪيو، جن جا فلسفا اڃا تائين ڪنهن حد تائين تصوريت تي ٻڌل هئا. جرمن نظريو ۾ مارڪس ۽ اينگلز پنهنجي فلسفي کي مڪمل شڪل ڏني، جيڪو تاريخ ۾ تبديليءَ جي واحد محرڪ طور ماديت تي ٻڌل هو.[88] هي ڪتاب طنزيه انداز ۾ لکيل هو، پر اهو انداز به ان کي سنسرشپ کان بچائي نه سگهيو. مارڪس جي ٻين ڪيترين ئي شروعاتي تصنيفن وانگر، اهو به سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو ۽ پهريون ڀيرو 1932ع ۾ منظرعام تي آيو.[89]

جرمن نظريو مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مارڪس هڪ اهڙي تصنيف لکڻ ڏانهن متوجه ٿيو، جنهن جو مقصد واقعي انقلابي پورهيت تحريڪ جي "نظريي ۽ حڪمت عملي" بابت پنهنجو موقف واضح ڪرڻ هو، جيڪا واقعي "سائنسي ماديت" جي فلسفي تي بيٺل هجي.[90] هن تصنيف ذريعي مارڪس خيالي سوشلسٽن ۽ پنهنجي سائنسي سوشلسٽ فلسفي جي وچ ۾ فرق واضح ڪرڻ گهريو. جتي خيالي سوشلسٽ اهو سمجهندا هئا ته ماڻهن کي هڪ هڪ ڪري قائل ڪري سوشلسٽ تحريڪ ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو، اتي مارڪس جو خيال هو ته ماڻهو گهڻو ڪري پنهنجن معاشي مفادن مطابق عمل ڪندا آهن؛ تنهنڪري هڪ پوري طبقي، يعني پورهيت طبقي، کي ان جي گڏيل مادي مفادن جي بنياد تي متحرڪ ڪرڻ ئي انقلاب ۽ سماجي تبديليءَ جو مؤثر طريقو آهي. انهيءَ مقصد لاءِ هن فلسفي جي غربت (1847ع) لکيو،[91] جيڪو فرانسيسي انارڪسٽ سوشلسٽ پيئر-جوزف پرودون جي ڪتاب غربت جو فلسفو (1847ع) جي جواب طور پيش ڪيو ويو.[92]

مارڪس (ساڄي پاسي) پنهنجي ڌيئرن ۽ اينگلز سان گڏ

انهن ڪتابن مارڪس ۽ اينگلز جي سڀ کان مشهور تصنيف، يعني سياسي پمفليٽ ڪميونسٽ منشور، جي نظرياتي بنياد فراهم ڪئي. برسلز ۾ رهائش دوران 1846ع ۾ مارڪس جو نيڪن جي ليگ سان تعلق برقرار رهيو.[93] مارڪس جو خيال هو ته هي تنظيم ئي اها بنياد پرست قوت آهي، جيڪا يورپ جي پورهيت طبقي کي هڪ وڏي عوامي تحريڪ ۾ منظم ڪري پورهيت انقلاب آڻي سگهي ٿي.[94] پر سندس نظر ۾ ان مقصد لاءِ ضروري هو ته ليگ پنهنجي ڳجهي يا زيرزمين تنظيم واري صورت ختم ڪري، کليل سياسي جماعت طور ڪم ڪري.[95] آخرڪار ليگ جا ميمبر به ان ڳالهه تي متفق ٿيا، ۽ جون 1847ع ۾ تنظيم کي ٻيهر منظم ڪري هڪ کليل سياسي جماعت ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن جو نالو ڪميونسٽ ليگ رکيو ويو.[96][97] مارڪس ۽ اينگلز ٻنهي ان نئين تنظيم جي پروگرام ۽ تنظيمي اصولن جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[98]

ڪميونسٽ پارٽي جو منشور جو پهريون جرمن ڇاپو، 1848ع

1847ع جي آخر ۾ مارڪس ۽ اينگلز پنهنجي سڀ کان مشهور تصنيف لکڻ شروع ڪئي، جيڪا ڪميونسٽ ليگ جي عملي پروگرام جي صورت ۾ تيار ڪئي وئي. ڊسمبر 1847ع کان جنوري 1848ع تائين گڏجي لکيل ڪميونسٽ منشور پهريون ڀيرو 21 فيبروري 1848ع تي شايع ٿيو.[99] هن منشور ۾ نئين ڪميونسٽ ليگ جا بنيادي عقيدا بيان ڪيا ويا. اڳوڻي نيڪن جي ليگ جي ابتڙ، جيڪا هڪ ڳجهي تنظيم هئي، ڪميونسٽ ليگ پنهنجا مقصد ۽ ارادا عوام آڏو کليل نموني پيش ڪرڻ گهريا.[100] منشور جي شروعاتي جملي ۾ مارڪسزم جو بنيادي اصول هن ريت بيان ڪيو ويو آهي: "اڄ تائين موجود سموري سماج جي تاريخ، طبقاتي جدوجهد جي تاريخ آهي."[101] منشور ۾ اڳتي هلي بورجوازي (سرمائيدار طبقو) ۽ پرولتاريه (صنعتي پورهيت طبقو) جي وچ ۾ مفادن جي ٽڪراءَ جو جائزو وٺندي اهو دليل ڏنو ويو ته ڪميونسٽ ليگ ئي اها تنظيم آهي، جيڪا ٻين سوشلسٽ ۽ لبرل جماعتن جي ابتڙ، حقيقت ۾ پرولتاريه جي مفادن جي نمائندگي ڪندي سرمائيداري سماج کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سوشلسٽ سماج قائم ڪرڻ چاهي ٿي.[102]

ساڳئي سال يورپ ۾ احتجاجن، بغاوتن ۽ ڪيترين ئي هنڌن تي پرتشدد اٿل پٿل جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو 1848ع جا انقلاب جي نالي سان مشهور ٿيو.[103] فرانس ۾ انقلاب جي نتيجي ۾ بادشاهت جو خاتمو ٿيو ۽ فرانس جي ٻي جمهوريه قائم ٿي.[103] مارڪس انهن انقلابي سرگرمين جو حامي هو. تازو ئي کيس پنهنجي والد جي وراثت مان، جيڪا سندس چاچي ليونل فلپس وٽ 1838ع کان روڪيل هئي، لڳ ڀڳ 5,000 يا 6,000 فرانڪ مليا هئا.[104][105] چيو وڃي ٿو ته هن ان رقم جو ٽيون حصو بيلجيم جي انهن مزدورن کي هٿيار خريد ڪري ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي انقلابي ڪارروائيءَ جي تياري ڪري رهيا هئا.[105] جيتوڻيڪ هن الزام جي صداقت بابت اختلاف موجود آهي،[106] پر بيلجيم جي انصاف واري وزارت مارڪس تي اهڙو الزام لڳايو، کيس گرفتار ڪيو، ۽ پوءِ هو ٻيهر فرانس ڏانهن هليو ويو، جتي نئين جمهوري حڪومت قائم ٿيڻ سبب هن پاڻ کي وڌيڪ محفوظ سمجهيو.[105][107]

ڪولون: 1848ع–1849ع

[سنواريو]

عارضي طور پيرس ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ مارڪس ڪميونسٽ ليگ جو انتظامي مرڪز پڻ اتي منتقل ڪيو ۽ پيرس ۾ رهندڙ مختلف جرمن سوشلسٽن سان گڏجي جرمن مزدورن جو ڪلب قائم ڪيو.[108] جرمنيءَ تائين انقلاب پکڙجڻ جي اميد سان مارڪس 1848ع ۾ ٻيهر ڪولون موٽي آيو، جتي هن جرمنيءَ ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جا مطالبا نالي هڪ پمفليٽ جاري ڪرڻ شروع ڪيو.[109] ان ۾ هن ڪميونسٽ منشور جي ڏهن مان رڳو چئن نڪتن جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان وقت جرمنيءَ ۾ پهرين بورجوازي کي جاگيرداري بادشاهت ۽ اشرافيه جو خاتمو آڻڻو هو، تنهن کان پوءِ ئي پرولتاريه بورجوازيءَ کي اقتدار تان هٽائي سگهي ٿي.[110]

1 جون 1848ع تي مارڪس هڪ روزاني اخبار نئوئي رائنيشي سائيٽونگ (نئوئي رائنيشي سائيٽونگ ؛ معنيٰ: "نئين رائن واري اخبار") جاري ڪئي، جنهن جي مالي سهائتا هن پنهنجي والد کان مليل تازين وراثتي رقم مان ڪئي. اخبار جو مقصد يورپ جي مختلف حصن جون خبرون مارڪس جي واقعن بابت مارڪسي تشريح سان پيش ڪرڻ هو. مارڪس ان جو مک ليکڪ ۽ ايڊيٽوريل پاليسيءَ تي غالب اثر رکندڙ شخص هو. جيتوڻيڪ ڪميونسٽ ليگ جا ٻيا ميمبر به ان ۾ لکندا هئا، پر فريڊرش اينگلز موجب اخبار ۾ "مارڪس جي سادي آمريت" قائم هئي.[111][112]

اخبار جي ايڊيٽر طور ڪم ڪرڻ دوران مارڪس ۽ ٻين انقلابي سوشلسٽن کي پوليس طرفان لڳاتار هراسان ڪيو ويندو هو. مارڪس کي ڪيترائي ڀيرا عدالت ۾ پيش ڪيو ويو ۽ مٿس مختلف الزام لڳايا ويا، جن ۾ سرڪاري وڪيل جي سربراهه جي توهين، پريس قانون جي ڀڃڪڙي ۽ محصولن جي ادائيگيءَ جي بائيڪاٽ وسيلي هٿياربند بغاوت لاءِ ڀڙڪائڻ شامل هئا.[113][114] پر هر ڀيري عدالت کيس بي ڏوهي قرار ڏنو.[115][116]

ان وچ ۾ پروشيا جي جمهوري پارليامينٽ ختم ٿي وئي ۽ بادشاهه فريڊرش ولهيلم چوٿون پنهنجي رجعت پسند حامين تي ٻڌل نئين ڪابينا قائم ڪئي، جنهن ملڪ مان کاٻي ڌر ۽ ٻين انقلابي قوتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ردِانقلابي قدم کنيا.[117] نتيجي طور نئوئي رائنيشي سائيٽونگ جلد بند ڪئي وئي ۽ 16 مئي 1849ع تي مارڪس کي ملڪ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.[118]

مارڪس ٻيهر پيرس موٽي آيو، پر ان وقت شهر رجعت پسند ردِانقلاب ۽ هيضي جي وبا جي گرفت ۾ هو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ پيرس جي اختيارين کيس سياسي خطرو سمجهي شهر مان نيڪالي ڏئي ڇڏي. سندس زال جيني چوٿين ٻار جي ڄمڻ واري هئي، جڏهن ته مارڪس جرمني يا بيلجيم به واپس نٿي وڃي سگهيو؛ تنهنڪري آگسٽ 1849ع ۾ هن لنڊن ۾ پناهه ورتي.[119]

لنڊن ڏانهن منتقلي ۽ وڌيڪ لکڻيون: 1850ع–1860ع

[سنواريو]
مارڪس 1851ع کان 1856ع تائين لنڊن جي سوهو علائقي ۾ ڊين اسٽريٽ نمبر 28 تي رهندو هو. ٻي ماڙ تي انگلش هيريٽيج جي نيري تختي نظر اچي ٿي.
نيري تختيءَ جو ويجهو ڏيک.

مارڪس جون 1849ع جي شروعات ۾ لنڊن منتقل ٿيو ۽ پنهنجي باقي سڄي زندگي اتي ئي رهيو. ڪميونسٽ ليگ جو مرڪزي دفتر پڻ لنڊن منتقل ڪيو ويو. بهرحال، 1849ع–1850ع جي سياري ۾ ليگ جي اندر اختلاف پيدا ٿيو، جڏهن آگسٽ وليش ۽ ڪارل شاپر جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ ڌڙي فوري بغاوت لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي. وليش ۽ شاپر جو خيال هو ته جيئن ئي ڪميونسٽ ليگ بغاوت شروع ڪندي، تيئن سڄي يورپ جو پورهيت طبقو پاڻمرادو ان ۾ شامل ٿي ويندو ۽ اهڙي طرح يورپ ۾ عام انقلاب برپا ٿي ويندو.

مارڪس ۽ اينگلز اعتراض ڪيو ته ڪميونسٽ ليگ جي اهڙي اڻ رٿيل بغاوت "مهم جوئي" هوندي ۽ خود ليگ لاءِ خودڪشيءَ برابر ثابت ٿيندي.[120] سندن خيال ۾ شاپر ۽ وليش جي تجويز ڪيل اهڙي بغاوت کي يورپ جي رجعت پسند حڪومتن جي پوليس ۽ هٿياربند فوجون آسانيءَ سان چيڀاٽي ڇڏين ها. مارڪس جو موقف هو ته ان سان خود ڪميونسٽ ليگ جي تباهي ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماج ۾ تبديليون چند ماڻهن جي ڪوشش ۽ ارادي سان هڪ رات اندر پيدا نٿيون ٿين.[120]

مارڪس موجب سماجي تبديلي معاشري جي معاشي حالتن جي سائنسي تجزيي ۽ سماجي ترقيءَ جي مختلف مرحلن مان گذرندي انقلاب ڏانهن اڳتي وڌڻ سان پيدا ٿيندي آهي. سندس خيال ۾ ان وقت، يعني تقريباً 1850ع ۾، 1848ع جي يورپي بغاوتن جي شڪست کان پوءِ ڪميونسٽ ليگ کي پورهيت طبقي کي اڀرندڙ بورجوازيءَ جي ترقي پسند عنصرن سان اتحاد ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ گهرجي، ته جيئن آئيني جمهوريه، آزاد چونڊيل اسيمبلين ۽ سڀني بالغ مردن لاءِ عام ووٽ جي حق جهڙن حڪومتي سڌارن جي مطالبن تي جاگيردار اشرافيه کي شڪست ڏئي سگهجي. ٻين لفظن ۾، پورهيت طبقي کي پنهنجي مخصوص پروگرام ۽ پورهيت انقلاب تي زور ڏيڻ کان اڳ بورجوا ۽ جمهوري قوتن سان گڏجي بورجوا انقلاب کي ڪامياب پڄاڻيءَ تائين پهچائڻو هو.[حوالو گهربل]

هڪ ڊگهي اندروني جدوجهد کان پوءِ، جنهن ڪميونسٽ ليگ کي ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچائي ڇڏيو، مارڪس جو موقف غالب آيو ۽ آخرڪار وليش–شاپر ڌڙو ليگ کان ڌار ٿي ويو. ان دوران مارڪس سوشلسٽ جرمن مزدورن جي تعليمي انجمن ۾ پڻ گهڻو سرگرم رهيو.[121] انجمن جون گڏجاڻيون وچ لنڊن جي وندر واري علائقي سوهو ۾ گريٽ ونڊمل اسٽريٽ تي ٿينديون هيون.[122]

هيءَ تنظيم پڻ پنهنجي ميمبرن جي اندروني اختلافن جو شڪار ٿي، جن مان ڪجهه مارڪس جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته ٻيا شاپر–وليش ڌڙي سان گڏ هئا. هن اختلاف جا بنيادي مسئلا اهي ئي هئا، جيڪي ڪميونسٽ ليگ جي اندر پيدا ٿيل ورهاست ۾ سامهون آيا هئا. بهرحال، جرمن مزدورن جي تعليمي انجمن ۾ مارڪس شاپر–وليش ڌڙي خلاف جدوجهد هارائي ويو ۽ 17 سيپٽمبر 1850ع تي انجمن تان استعيفا ڏئي ڇڏي.[123]

نيويارڪ ڊيلي ٽربيون ۽ صحافت

[سنواريو]

لنڊن ۾ شروعاتي عرصي دوران مارڪس پاڻ کي لڳ ڀڳ مڪمل طور پنهنجي مطالعي لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جنهن سبب سندس ڪٽنب کي سخت غربت کي منهن ڏيڻو پيو.[124][125] سندس آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو اينگلز هو، جنهن جي آمدني وري سندس مالدار صنعتڪار والد کان ايندي هئي.[125]

پروشيا ۾ مارڪس پنهنجي اخبار جو ايڊيٽر ۽ ساڳئي فڪر وارين ٻين اخبارن جو ليکڪ هو، جنهن ذريعي هو سڌو سنئون پورهيت طبقي تائين پهچي سگهندو هو. پر لنڊن ۾، جتي پنهنجي اخبار هلائڻ لاءِ مالي وسيلا موجود نه هئا، مارڪس ۽ اينگلز بين الاقوامي صحافت ڏانهن رخ ڪيو. هڪ مرحلي تي سندن مضمون انگلينڊ، آمريڪا، پروشيا، آسٽريا ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڇهن مختلف اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.[126]

مارڪس جي آمدنيءَ جو وڏو حصو 1852ع کان 1862ع تائين نيويارڪ ڊيلي ٽربيون لاءِ يورپي نامي نگار طور ڪم ڪرڻ مان حاصل ٿيندو هو،[127]:17 جڏهن ته هو ٻين نسبتاً "بورجوا" اخبارن لاءِ پڻ مضمون لکندو هو. مارڪس جا جرمن ٻوليءَ ۾ لکيل مضمون ولهيلم پيپر ترجمو ڪندو هو، جيستائين مارڪس جي انگريزيءَ تي ايتري دسترس نه ٿي وئي جو هو پاڻ سڌو سنئون انگريزيءَ ۾ لکڻ لڳو.

نيويارڪ ڊيلي ٽربيون اپريل 1841ع ۾ هوريس گريلي قائم ڪئي هئي.[128] ان جي ايڊيٽوريل بورڊ ۾ ترقي پسند بورجوا صحافي ۽ پبلشر شامل هئا، جن ۾ جارج رپلي ۽ ايڊيٽر چارلس اينڊرسن ڊينا نمايان هئا. ڊينا، جيڪو فوريئريت ۽ غلاميءَ جي خاتمي واري تحريڪ جو حامي هو، مارڪس سان رابطي جو اهم ذريعو بڻيو. ٽربيون مارڪس لاءِ بحرِ اوقيانوس جي ٻنهي ڪنارن تائين پنهنجي خيالن جي پهچائڻ جو ذريعو ثابت ٿي، خاص طور هينري چارلس ڪيري خلاف سندس "لڪل فڪري جدوجهد" ۾.[129]

هيءَ اخبار شروعات کان ئي پورهيت طبقي ۾ مقبول هئي. ان جي قيمت رڳو ٻه سينٽ هئي،[130] ۽ هر اشاعت جا لڳ ڀڳ 50,000 نسخا ڇپجڻ سبب اها آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ پڙهندڙن واري اخبار بڻجي وئي هئي.[127]:14 ان جي ايڊيٽوريل پاليسي ترقي پسند هئي ۽ غلاميءَ جي مخالفت ان جي باني گريلي جي فڪر جي عڪاسي ڪندي هئي.[127]:82 مارڪس جو پهريون مضمون، جيڪو برطانيا جي پارلياماني چونڊن بابت هو، 21 آگسٽ 1852ع تي شايع ٿيو.[131]

21 مارچ 1857ع تي ڊينا مارڪس کي اطلاع ڏنو ته معاشي بحران سبب هاڻي هر هفتي صرف هڪ مضمون جي ادائيگي ڪئي ويندي، پوءِ ڀلي اهو ڇپجي يا نه؛ جڏهن ته وڌيڪ مضمونن جي ادائيگي صرف انهن جي اشاعت جي صورت ۾ ٿيندي. مارڪس هر اڱاري ۽ جمعي تي پنهنجا مضمون موڪليندو هو، پر ساڳئي سال آڪٽوبر ۾ ٽربيون مارڪس ۽ بي. ٽيلر کان سواءِ يورپ ۾ موجود پنهنجا سڀ نامي نگار برطرف ڪري ڇڏيا ۽ مارڪس جا مضمون به هفتي ۾ رڳو هڪ تائين محدود ڪري ڇڏيا. سيپٽمبر کان نومبر 1860ع جي وچ ۾ سندس فقط پنج مضمون ڇپيا. ڇهن مهينن جي وقفي کان پوءِ هن سيپٽمبر 1861ع کان مارچ 1862ع تائين ٻيهر لکڻ شروع ڪيو، پر پوءِ ڊينا کيس لکي اطلاع ڏنو ته آمريڪا جي اندروني معاملن سبب لنڊن مان ايندڙ خبرن لاءِ ٽربيون ۾ هاڻي جاءِ نه رهي هئي.[132]

1868ع ۾ ڊينا هڪ مقابلي واري اخبار نيويارڪ سن قائم ڪئي، جنهن جو هو پاڻ ايڊيٽر اعليٰ بڻيو.[133] اپريل 1857ع ۾ هن مارڪس کي دعوت ڏني ته هو نيو آمريڪن سائڪلوپيڊيا لاءِ، خاص طور فوجي تاريخ بابت، مضمون لکي. اهو منصوبو جارج رپلي، جيڪو ٽربيون جو ادبي ايڊيٽر ۽ ڊينا جو دوست هو، پيش ڪيو هو. مجموعي طور مارڪس ۽ اينگلز جا 67 مضمون شايع ٿيا، جن مان 51 اينگلز لکيا، جيتوڻيڪ انهن لاءِ گهڻي تحقيق مارڪس برٽش ميوزيم ۾ ڪئي هئي.[134]

1850ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين آمريڪي عوام جي يورپي معاملن ۾ دلچسپي گهٽجڻ لڳي، تنهنڪري مارڪس جا مضمون "غلاميءَ جي بحران" ۽ 1861ع ۾ شروع ٿيل آمريڪي گهرو ويڙهه ڏانهن منتقل ٿي ويا.[135] ڊسمبر 1851ع کان مارچ 1852ع تائين مارڪس 1848ع جي فرانسيسي انقلاب بابت پنهنجي نظرياتي تصنيف لوئي نيپولين جي ارڙهين برومئير تي ڪم ڪيو.[136] هن ڪتاب ۾ هن تاريخي ماديت، طبقاتي جدوجهد، پرولتاريه جي آمريت ۽ بورجوا رياست تي پرولتاريه جي فتح جهڙن تصورن کي واضح ڪيو.

1850ع ۽ 1860ع جا ڏهاڪا عام طور هڪ اهڙي فڪري حد سمجهيا وڃن ٿا، جيڪا نوجوان مارڪس جي هيگلي مثاليت کي بالغ مارڪس جي جوڙجڪياتي مارڪسزم سان لاڳاپيل سائنسي نظريي کان الڳ ڪري ٿي. بهرحال، سڀئي عالم هن ورهاست کي قبول نٿا ڪن.

مارڪس ۽ اينگلز لاءِ 1848ع ۽ 1849ع جي انقلابن جو تجربو سندن معاشي نظرين ۽ تاريخي ارتقا بابت سوچ جي تشڪيل ۾ بنيادي اهميت رکندڙ هو. 1848ع جي ناڪامين کان پوءِ کين محسوس ٿيو ته انقلابي جوش ختم ٿي چڪو آهي ۽ نئين معاشي بحران کان سواءِ وري پيدا نه ٿيندو. ان دوران مارڪس ۽ سندس ساٿين جي وچ ۾ اختلاف به پيدا ٿيا؛ مارڪس انهن کي "مهم جوئي ڪندڙ" قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته صرف مضبوط ارادي سان انقلاب آڻي سگهجي ٿو. مارڪس جي نظر ۾ اهڙي سوچ غير حقيقي هئي، ڇو ته انقلابي حالتون پيدا ٿيڻ لاءِ معاشي عنصر بنيادي شرط هو.

1852ع ۾ آمريڪا جي معاشي بحران مارڪس ۽ اينگلز کي اميد ڏني ته شايد انقلابي سرگرميون ٻيهر زور وٺنديون، پر جلد ئي سندن خيال ٿيو ته آمريڪي معيشت اڃا سرمائيداراڻي انقلاب لاءِ ڪافي پختي نه هئي. آمريڪا جي اولهه طرف موجود کليل علائقن سماجي بيچينيءَ جي قوتن کي منتشر ڪري ڇڏيو هو. وڌيڪ اهو ته آمريڪا ۾ پيدا ٿيندڙ ڪو به معاشي بحران يورپ جي پراڻين قومي معيشتن ۾، جيڪي پنهنجي قومي سرحدن اندر بند نظام هيون، انقلابي لهر پيدا نه ڪندو. جڏهن 1857ع جو مشهور 1857ع جو مالي بحران آمريڪا مان شروع ٿي عالمي سطح تائين پکڙيو، تڏهن ان معاشيات جي اڳوڻن نظرين کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ اهو جديد تاريخ جو پهريون حقيقي عالمي معاشي بحران ثابت ٿيو.[137]

پهرين انٽرنيشنل ۽ داس ڪاپيٽال

[سنواريو]
لنڊن ۾ 1861ع دوران ورتل مارڪس جي سڀ کان پراڻي سڃاتل تصوير.[138]

مارڪس نيويارڪ ڊيلي ٽربيون لاءِ تيستائين مضمون لکندو رهيو، جيستائين کيس پڪ هئي ته ٽربيون جي ادارتي پاليسي اڃا ترقي پسند هئي. بهرحال، 1861ع جي پڇاڙيءَ ۾ چارلس ڊينا جي اخبار ڇڏڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ ادارتي بورڊ ۾ تبديلي اچڻ سان اخبار نئين ادارتي پاليسي اختيار ڪئي.[139] ٽربيون هاڻي غلاميءَ جي مڪمل خاتمي ۽ يونين جي مڪمل فتح لاءِ آواز اٿاريندڙ مضبوط غلامي مخالف اخبار نه رهي. نئين ادارتي بورڊ آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ يونين ۽ ڪنفيڊريسي جي وچ ۾ فوري صلح جي حمايت ڪئي، جيتوڻيڪ ان سان ڪنفيڊريسيءَ ۾ غلامي برقرار رهي ها. مارڪس هن نئين سياسي موقف سان سخت اختلاف ڪيو ۽ 1863ع ۾ ٽربيون جي ليکڪ جي حيثيت تان دستبردار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.[140]

1864ع ۾ مارڪس بين الاقوامي مزدورن جي انجمن، جيڪا پهرين انٽرنيشنل جي نالي سان مشهور هئي، سان لاڳاپيل ٿيو.[115] 1864ع ۾ تنظيم قائم ٿيڻ وقت کيس ان جي جنرل ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.[141] هن تنظيم اندر مارڪس ميخائل باڪونن جي چوڌاري منظم ٿيل انارڪسٽ ڌڙي خلاف جدوجهد ۾ شامل رهيو.[125] جيتوڻيڪ ان تڪرار ۾ مارڪس جو موقف غالب آيو، پر 1872ع ۾ جنرل ڪائونسل جو مرڪز لنڊن مان نيويارڪ منتقل ڪرڻ، جنهن جي مارڪس پڻ حمايت ڪئي، انٽرنيشنل جي زوال جو سبب بڻيو.

انٽرنيشنل جي وجود دوران سڀ کان اهم سياسي واقعو 1871ع جي پيرس ڪميون هو، جڏهن پيرس جي شهرين پنهنجي حڪومت خلاف بغاوت ڪري ٻه مهينا شهر تي ڪنٽرول قائم رکيو. ان بغاوت کي رت سان چيڀاٽڻ کان پوءِ مارڪس پنهنجي سڀ کان مشهور پمفليٽن مان هڪ، فرانس ۾ گهرو ويڙهه، لکيو، جنهن ۾ هن ڪميون جو دفاع ڪيو[142]

پورهيت انقلابن ۽ تحريڪن جي بار بار ناڪامين ۽ مايوسين سبب مارڪس سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار کي سمجهڻ ۽ ان جي مناسب تنقيد تيار ڪرڻ جي به ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن برٽش ميوزيم جي مطالعي واري ڪمري ۾ گهڻو وقت تحقيق ڪندي گذاريو.[143] 1857ع تائين مارڪس سرمائي، زميني ملڪيت، اجرتي محنت، رياست، پرڏيهي واپار ۽ عالمي منڊيءَ بابت 800 کان وڌيڪ صفحن تي ٻڌل نوٽ ۽ مختصر مضمون گڏ ڪري چڪو هو. هي مواد 1939ع تائين شايع نه ٿيو، جڏهن اهو گرونڊرِسِه ڊير ڪريٽڪ ڊير پوليٽشن اوڪونومي (سياسي معيشت جي تنقيد جا خاڪا) جي عنوان هيٺ شايع ٿيو[144][145]

1859ع ۾ مارڪس پنهنجي تصنيف سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو شايع ڪئي،[146] جيڪا سياسي معيشت بابت سندس پهرين سنجيده تنقيدي تصنيف هئي. هي ڪتاب سندس ٽن جلدن واري داس ڪاپيٽال (معنيٰ: سرمايو: سياسي معيشت جي تنقيد) جو رڳو ابتدائي خاڪو هو، جنهن کي هو پوءِ شايع ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو ۾ مارڪس معاشي سوچ جي بنيادي مفروضن ۽ درجابندين جو تنقيدي جائزو وٺڻ شروع ڪيو.[147][148][149] هن تصنيف کي وڏي جوش سان قبول ڪيو ويو ۽ ان جو ڇاپو جلد وڪامي ويو.[150]

داس ڪاپيٽال جو پهريون جلد

سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو جي ڪامياب وڪري مارڪس کي 1860ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ پنهنجي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي ڪم جا ٽي جلد مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن ۾ داس ڪاپيٽال ۽ فاضل قدر جا نظريا شامل هئا. پوئين تصنيف ۾ هن سياسي معيشت جي نظريه دانن، خاص طور ايڊم سمٿ ۽ ڊيوڊ ريڪارڊو، جي نظرين تي بحث ۽ تنقيد ڪئي.[125] فاضل قدر جا نظريا کي اڪثر داس ڪاپيٽال جو چوٿون جلد چيو ويندو آهي ۽ اهو معاشي فڪر جي تاريخ بابت پهرين جامع تصنيفن مان هڪ آهي

1867ع ۾ داس ڪاپيٽال جو پهريون جلد شايع ٿيو، جنهن ۾ سرمائي جو تنقيدي تجزيو پيش ڪيو ويو.[149] داس ڪاپيٽال سرمائيداراڻي پيداواري طرز جي ابتدا کان ان جي امڪاني مستقبل تائين ان جي "حرڪت جي قانونن" جي وضاحت پيش ڪري ٿو. ڪتاب ۾ سرمائي جي گڏجڻ جي حرڪتن، اجرتي محنت جي واڌ، ڪم جي جڳهه جي تبديلي، سرمائي جي گڏجاڻي، مقابلي، بئنڪنگ نظام، نفعي جي شرح گهٽجڻ جو لاڙو، زميني محصول ۽ ان ڳالهه تي بحث ڪيو ويو آهي ته اجرتي محنت ڪيئن مسلسل سرمائي جي حڪمراني کي ٻيهر پيدا ڪري ٿي.[151][152][153] مارڪس موجب سرمائي جي محرڪ قوت محنت جي استحصال ۾ آهي، ۽ پورهيتن جي بي اجرت محنت فاضل قدر جو آخري ذريعو آهي.

داس ڪاپيٽال جي روسي ترجمي جي وڌندڙ گهرج سبب ان جا روسي ٻوليءَ ۾ 3,000 نسخا ڇپيا، جيڪي 27 مارچ 1872ع تي شايع ٿيا. 1871ع جي سرءُ تائين جرمن ٻوليءَ ۾ پهرين ڇاپي جا سڀ نسخا وڪامي چڪا هئا، جنهن کان پوءِ ٻيو ڇاپو شايع ڪيو ويو.

مارڪس جي 1875ع واري تصوير

داس ڪاپيٽال جا ٻيا ۽ ٽيان جلد مارڪس جي حياتيءَ ۾ مسودن جي صورت ۾ رهيا، جن تي هو پنهنجي باقي زندگي ڪم ڪندو رهيو. مارڪس جي وفات کان پوءِ ٻئي جلد اينگلز شايع ڪيا.[125] داس ڪاپيٽال جو ٻيو جلد اينگلز تيار ڪري 1885ع ۾ سرمايو، جلد ٻيو: سرمائي جي گردش جو عمل جي عنوان سان شايع ڪيو.[154] ٽيون جلد نَوَ سال پوءِ، آڪٽوبر 1894ع ۾ سرمايو، جلد ٽيون: مجموعي طور سرمائيداراڻي پيداوار جو عمل جي عنوان سان شايع ٿيو.[155]

فاضل قدر جا نظريا وسيع 1861ع–1863ع جا معاشي مسودا مان ورتل هو، جيڪي داس ڪاپيٽال جو ٻيو مسودو هئا. اهي مسودا مارڪس ۽ اينگلز جا گڏيل ڪم جي جلدن 30 کان 34 تائين پکڙيل آهن. خاص طور فاضل قدر جا نظريا جلد 30 جي پوئين حصي کان شروع ٿي جلد 32 جي پڄاڻيءَ تائين هلن ٿا؛[156][157][158] جڏهن ته مڪمل 1861ع–1863ع جا معاشي مسودا جلد 30 جي شروعات کان جلد 34 جي پهرين اڌ تائين پکڙيل آهن. جلد 34 جي پوئين اڌ ۾ 1863ع–1864ع جا معاشي مسودا جا بچيل ٽڪرا شامل آهن، جيڪي داس ڪاپيٽال جو ٽيون مسودو هئا. انهن جو وڏو حصو پينگوئن جي داس ڪاپيٽال، جلد پهرئين، جي ضميمي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[159]

فاضل قدر جا نظريا جو مختصر جرمن ڇاپو 1905ع ۽ 1910ع ۾ شايع ٿيو. ان مختصر ڇاپي جو انگريزي ترجمو 1951ع ۾ لنڊن مان شايع ڪيو ويو، جڏهن ته مڪمل ۽ غير مختصر ڇاپو 1963ع ۽ 1971ع ۾ ماسڪو مان داس ڪاپيٽال جي "چوٿين جلد" طور شايع ٿيو.[160]

1882ع ۾ مارڪس

پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي دوران مارڪس جي صحت مسلسل خراب ٿيندي وئي ۽ هو اڳين دور وانگر ڊگهي عرصي تائين محنت ڪرڻ جي قابل نه رهيو.[125] تنهن هوندي به هن همعصر سياست، خاص طور جرمني ۽ روس جي معاملن، تي اهم تبصرا ڪيا. سندس گوٿا پروگرام تي تنقيد ۾ هن پنهنجن پوئلڳن ولهيلم ليبڪنيخت ۽ آگسٽ بيبل جي ان رجحان جي مخالفت ڪئي، جنهن تحت هو متحد سوشلسٽ جماعت ٺاهڻ لاءِ فرڊيننڊ لاسال جي رياستي سوشلزم وارن خيالن سان ٺاهه ڪرڻ چاهيندا هئا.[125] هيءَ تصنيف مارڪس جي مشهور قول، "هر ڪنهن کان سندس صلاحيت مطابق، هر ڪنهن کي سندس ضرورت مطابق"، سبب پڻ مشهور آهي.

8 مارچ 1881ع تي ويرا زاسوليچ ڏانهن لکيل خط ۾ مارڪس ان امڪان تي غور ڪيو ته روس سرمائيداراڻي ترقيءَ واري مرحلي کي ٽپي، ڳوٺاڻي مير ۾ موجود گڏيل زميني ملڪيت جي بنياد تي ڪميونزم قائم ڪري سگهي ٿو.[125][161] روس جي ڳوٺاڻي "ڪميون" کي "روس جي سماجي نئين سر جوڙجڪ جو مرڪزي سهارو" قرار ڏيندي مارڪس خبردار ڪيو ته جيڪڏهن مير کي سرمائيداراڻي مرحلي کان سواءِ سڌو سوشلسٽ مرحلي ڏانهن منتقليءَ جو ذريعو بڻائڻو آهي، ته "سڀ کان پهرين انهن نقصانڪار اثرن کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو، جيڪي ڳوٺاڻي ڪميون تي هر طرف کان حملو ڪري رهيا آهن". انهن نقصانڪار اثرن جي خاتمي کان پوءِ مارڪس موجب ڳوٺاڻي ڪميون جي "پاڻمرادو ترقيءَ جون عام حالتون" موجود ٿي سگهن ٿيون.

بهرحال، ساڳئي خط ۾ مارڪس نشاندهي ڪئي ته "سرمائيداراڻي نظام جي بنياد ۾... پيدا ڪندڙ کي پيداوار جي وسيلن کان مڪمل طور جدا ڪرڻ شامل آهي". هن خط جي هڪ مسودي ۾ مارڪس جي بشريات ڏانهن وڌندڙ دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا سندس ان يقين مان پيدا ٿي ته مستقبل جو ڪميونزم اسان جي قبل از تاريخي ماضيءَ جي اشتراڪيت ڏانهن هڪ وڌيڪ اعليٰ سطح تي واپسي هوندو. هن لکيو:

اسان جي دور جو تاريخي لاڙو اهو اڻٽر بحران آهي، جنهن مان يورپ ۽ آمريڪا جي انهن ملڪن ۾ سرمائيداراڻي پيداوار گذري رهي آهي، جتي اها پنهنجي بلند ترين سطح تي پهچي چڪي آهي. هي بحران ان جي تباهيءَ ۽ جديد سماج جي سڀ کان قديم صورت، يعني گڏيل پيداوار ۽ گڏيل ملڪيت، جي هڪ وڌيڪ اعليٰ شڪل ڏانهن واپسيءَ تي ختم ٿيندو.

هن وڌيڪ لکيو ته "ابتدائي برادرين جي حياتياتي قوت سامي، يوناني، رومي وغيره سماجن کان بي انداز وڌيڪ هئي، ۽ جديد سرمائيداراڻي سماجن کان ته اڃا به وڌيڪ".[162] پنهنجي وفات کان اڳ مارڪس اينگلز کي اهي خيال مرتب ڪرڻ لاءِ چيو. اهي 1884ع ۾ خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جو بڻ بنياد جي عنوان سان شايع ٿيا، جيڪو جزوي طور مارڪس پاران ليوس ايڇ. مورگن جي ڪتاب قديم سماج بابت لکيل نوٽن تي ٻڌل هو.

ذاتي زندگي

[سنواريو]

خاندان

[سنواريو]
جيني ڪيرولائنا ۽ جيني لورا مارڪس (1869ع): مارڪس جي سڀني ڌيئرن جو نالو سندن ماءُ جيني فون ويسٽفالين جي عزت ۾ جيني رکيو ويو هو.

مارڪس ۽ فون ويسٽفالين کي ست ٻار ٿيا، پر لنڊن ۾ رهائش دوران سندن ڏکين معاشي ۽ رهائشي حالتن سبب رڳو ٽي ٻار بالغ عمر تائين زنده رهيا.[163] سندن ٻار هي هئا: جيني ڪيرولائنا (شاديءَ کان پوءِ لونگي؛ 1844ع–1883ع)، جيني لورا (شاديءَ کان پوءِ لافارگ؛ 1845ع–1911ع)، ايڊگر (1847ع–1855ع)، هينري ايڊورڊ گائي ("گيدو"؛ 1849ع–1850ع)، جيني ايويلين فرانسس ("فرانزسڪا"؛ 1851ع–1852ع)، جيني جوليا ايلينور (1855ع–1898ع)، ۽ هڪ ٻيو ٻار، جيڪو نالو رکڻ کان اڳ ئي جولاءِ 1857ع ۾ فوت ٿي ويو. سندس ناٺي پال لافارگ موجب مارڪس هڪ پيار ڪندڙ پيءُ هو.[164]

1962ع ۾ اهو الزام سامهون آيو ته مارڪس کي پنهنجي گهر جي ملازمہ هيلين ڊيمٿ مان شاديءَ کان ٻاهر فريڊي نالي هڪ پٽ ٿيو هو،[165][166] پر دستاويزي ثبوتن جي کوٽ سبب هن دعويٰ تي اختلاف ڪيو وڃي ٿو.[167]

هيلين ڊيمٿ مارڪس جي ڀروسي جوڳي ساٿي پڻ هئي. فريڊرش اينگلز پاران لکيل سندس تعزيتي نوٽ ۾ هن جي ڪردار بابت ڄاڻايو ويو آهي ته: "مارڪس هيلينا ڊيمٿ کان نه رڳو پارٽيءَ جي ڏکين ۽ پيچيده معاملن ۾، پر پنهنجي معاشي لکڻين بابت به صلاح وٺندو هو."[168]

مارڪس اڪثر فرضي نالا استعمال ڪندو هو، خاص طور گهر يا فليٽ مسواڙ تي وٺڻ وقت، شايد ان لاءِ ته سرڪاري اختيارين لاءِ سندس پتو لڳائڻ ڏکيو ٿئي. پيرس ۾ هو "موسيو رامبوز" جو نالو استعمال ڪندو هو، جڏهن ته لنڊن ۾ پنهنجن خطن جي پڇاڙيءَ ۾ "اي. وليمز" لکي صحيح ڪندو هو. سندس دوست سندس سانوري رنگ ۽ ڪارن گهنڊيدار وارن سبب کيس "مور" سڏيندا هئا، جڏهن ته هن پنهنجن ٻارن کي پاڻ کي "اولڊ نِڪ" ۽ "چارلي" سڏڻ جي همٿ ڏني.[169] هو پنهنجن دوستن ۽ گهرڀاتين لاءِ پڻ لقب ۽ فرضي نالا استعمال ڪندو هو؛ فريڊرش اينگلز کي "جنرل"، گهر جي ملازمہ هيلين کي "لينچن" يا "نِم"، ڌيءَ جينيچن کي "ڪُئي ڪُئي، چين جو شهنشاهه"، ۽ لورا کي "ڪاڪادو" يا "هوٽنٽوٽ" سڏيندو هو.[169]

صحت

[سنواريو]

مارڪس 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٽرائر ٽاورن ڪلب نالي شراب نوشي واري تنظيم ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ گهڻي شراب نوشي ڪرڻ لڳو ۽ اهو سلسلو سندس وفات تائين جاري رهيو.[28]

مارڪس گهڻي عرصي تائين خراب صحت جو شڪار رهيو، جنهن کي هو پاڻ "وجود جي بدحالي" سڏيندو هو.[170] مختلف ليکڪن سندس بيمارين جي نوعيت ۽ سببن جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس سوانح نگار ورنر بلومينبرگ موجب انهن جو سبب جگر ۽ پتيءَ جون بيماريون هيون، جيڪي مارڪس کي 1849ع ۾ ٿيون ۽ پوءِ هو انهن مان مڪمل طور صحتياب نه ٿي سگهيو. نامناسب طرزِ زندگيءَ انهن بيمارين کي وڌيڪ شديد بڻايو. بيماريءَ جا دورا اڪثر مٿي جي سور، اکين جي سوزش، مٿي ۾ تنتي سور ۽ سنڌن جي سور سان گڏ ٿيندا هئا. 1877ع ۾ کيس تنتي نظام جي هڪ سنگين بيماري ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ڊگهي عرصي تائين بي خوابي رهيس، جنهن کي ختم ڪرڻ لاءِ هو نشي آور دوائون استعمال ڪندو هو.[171]

رات جو حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ ۽ نامناسب خوراڪ سبب سندس بيماري وڌيڪ بگڙندي رهي. مارڪس تيز مصالحن واري کاڌي، دونهي ۾ سڪايل مڇي، ڪئويار ۽ اچاريل ڪڪڙين جو شوقين هو، جيتوڻيڪ اهي سڀ شيون جگر جي بيمارن لاءِ نقصانڪار هيون. کيس شراب ۽ ليڪور به پسند هئا ۽ هو تمام گهڻا سگار پيئندو هو؛ مالي تنگيءَ سبب اهي اڪثر گهٽ معيار جا هوندا هئا. 1863ع کان مارڪس ڦٽن ۽ ڦرڙين جي گهڻي شڪايت ڪرڻ لڳو. بلومينبرگ موجب "اهي جگر جي مريضن ۾ گهڻو ٿيندا آهن ۽ ممڪن آهي ته انهن جا سبب به ساڳيا هجن."[171] اهي ڦرڙا ايترا سخت هوندا هئا جو مارڪس نه صحيح نموني ويهي سگهندو هو ۽ نه سڌو بيهي ڪم ڪري سگهندو هو. بلومينبرگ موجب مارڪس ۾ چڙچڙاپڻ جگر جي بيمارن ۾ عام طور ڏسجندڙ ڪيفيت هئي:

بيماريءَ سندس شخصيت جي ڪجهه خاصيتن کي وڌيڪ نمايان ڪري ڇڏيو. هو بحث ۾ تمام تيز هوندو هو، سندس چڀندڙ طنز توهين کان به نه ڪيٻائيندو هو ۽ سندس اظهار ڪڏهن ڪڏهن بي ادبي ۽ سختيءَ تي ٻڌل هوندو هو. جيتوڻيڪ مجموعي طور مارڪس پنهنجن ويجهن دوستن تي انڌو اعتماد رکندو هو، پر پاڻ به شڪايت ڪندو هو ته ڪڏهن ڪڏهن هو انهن سان به حد کان وڌيڪ شڪي ۽ ناانصاف ٿي ويندو هو. دشمنن ته ڇا، دوستن بابت به سندس فيصلا ڪڏهن ايترا سخت هوندا هئا جو گهٽ حساس ماڻهو به ناراض ٿي پوندا هئا... شايد تمام ٿورا ماڻهو اهڙا هئا، جن تي هن اهڙي تنقيد نه ڪئي هجي... اينگلز به ان کان بچيل نه هو.[172]

پرنسٽن يونيورسٽي جي تاريخدان جيرالڊ سيگل موجب، نوجوانيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مارڪس کي نمونيا يا پلوريسي ٿي سگهي ٿي، جنهن جي اثرن سبب کيس پروشيائي فوجي خدمت کان ڇوٽ ملي. پوئين زندگيءَ ۾ داس ڪاپيٽال تي ڪم ڪندي، جنهن کي هو مڪمل نه ڪري سگهيو،[170][173] مارڪس ٽن اهم بيمارين جو شڪار رهيو. جگر جي بيماري، جيڪا شايد موروثي هئي، حد کان وڌيڪ ڪم، خراب خوراڪ ۽ ننڊ جي کوٽ سبب وڌيڪ بگڙي وئي. رات جو گهڻو ڪم ڪرڻ سبب سندس اکين ۾ سوزش ٿيندي هئي. ٽئين بيماري طور کيس ڪاربنڪل يا ڦرڙا ٿيندا هئا، جيڪي "شايد جسماني ڪمزوريءَ جو نتيجو هئا؛ مارڪس جي طرزِ زندگيءَ جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ شراب، تمباڪو، خراب غذا ۽ ننڊ جي کوٽ، انهن سڀني ان ۾ حصو ورتو." اينگلز اڪثر مارڪس کي پنهنجي خطرناڪ طرزِ زندگي بدلائڻ جي صلاح ڏيندو هو. سيگل موجب مارڪس پاران پنهنجي صحت کي اهڙي سخت نموني نقصان پهچائڻ جي پويان ذاتي مفادن ۽ خودپسنديءَ بابت ڏوهه جو احساس ٿي سگهي ٿو، جيڪو اصل ۾ سندس والد مارڪس جي ذهن ۾ پيدا ڪيو هو.[174]

2007ع ۾ نيوڪاسل يونيورسٽي جي چمڙيءَ جي ماهر سام شسٽر مارڪس جي چمڙيءَ جي بيماريءَ جي پوئين دور جي تشخيص ڪئي. شسٽر موجب وڌيڪ ممڪن وضاحت اها هئي ته مارڪس جگر جي بيماريءَ بدران هائڊراڊينائٽس سپوريٽيوا جو شڪار هو، جيڪا وار جي ڦوٽن ۾ کلندڙ اپوڪرائن نالين جي بند ٿيڻ سبب پيدا ٿيندڙ ورجائيندڙ وچڙندڙ بيماري آهي.[175] شسٽر بيماريءَ جي امڪاني نفسياتي ۽ سماجي اثرن تي پڻ غور ڪيو. هن نشاندهي ڪئي ته چمڙي رابطي جو هڪ اهم عضوو آهي، ۽ هائڊراڊينائٽس سپوريٽيوا شديد نفسياتي تڪليف پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نفرت، بيزاري، ذاتي تصور، مزاج ۽ خوشحاليءَ ۾ گهٽتائي شامل آهن. شسٽر موجب مارڪس جي خطن ۾ اهڙن احساسن جا "گهڻا ثبوت" موجود آهن. هن اهو سوال به اٿاريو ته ڇا بيماريءَ جي ذهني اثرن مارڪس جي لکڻين تي اثر وڌو ۽ شايد سندس بيگانگيءَ واري نظريي جي تشڪيل ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.[176]

وفات

[سنواريو]
ڪارل مارڪس جو مقبرو، اوڀر هائي گيٽ قبرستان، لنڊن

ڊسمبر 1881ع ۾ سندس زال جيني جي وفات کان پوءِ مارڪس کي نزلو ٿيو، جنهن سندس زندگيءَ جي آخري پندرهن مهينن دوران سندس صحت خراب رکي. آخرڪار ان بيماريءَ مان ساھ جي نلين جي سوزش ۽ ڦڦڙن جي پردي جي سوزش پيدا ٿي، جن سبب هو 14 مارچ 1883ع تي لنڊن ۾ 64 ورهين جي عمر ۾ بي وطن شخص جي حيثيت ۾ فوت ٿي ويو. سندس گهرڀاتين ۽ دوستن 17 مارچ 1883ع تي کيس لنڊن جي اوڀر هائي گيٽ قبرستان ۾، لاادري ۽ ملحد ماڻهن لاءِ مخصوص حصي ۾ دفن ڪيو. فرانسس وين موجب سندس جنازي ۾ نَوَ کان يارهن ماڻهو شامل هئا.[177]همعصر ذريعن جي تحقيق موجب جنازي ۾ گهٽ ۾ گهٽ تيرهن سڃاتل ماڻهو موجود هئا: فريڊرش اينگلز، ايلينور مارڪس، ايڊورڊ ايولنگ، پال لافارگ، شارل لونگي، هيلين ڊيمٿ، ولهيلم ليبڪنيخت، گوٽليب ليمڪي، فريڊرڪ ليسنر، جي. لوخنر، سر ري لينڪيسٽر، ڪارل شورليمر ۽ ارنسٽ ريڊفورڊ.[178] هڪ همعصر اخبار موجب جنازي ۾ پنجويهن کان ٽيهه مٽن مائٽن ۽ دوستن شرڪت ڪئي.[179]

دي گرافڪ جي هڪ ليکڪ لکيو:

هڪ عجيب غلطيءَ سبب... سندس وفات جو اعلان ٻن ڏينهن تائين نه ڪيو ويو، ۽ پوءِ به اهو چيو ويو ته سندس وفات پيرس ۾ ٿي آهي. ٻئي ڏينهن پيرس مان تصحيح آئي؛ ۽ جڏهن سندس دوست ۽ پوئلڳ دفن جي وقت ۽ هنڌ بابت ڄاڻڻ لاءِ هيورسٽاڪ هل ۾ سندس گهر پهتا، تڏهن کين معلوم ٿيو ته هو اڳ ئي ٿڌي زمين ۾ دفن ٿي چڪو هو. جيڪڏهن اها رازداري ۽ تڪڙ نه ڪئي وڃي ها ته سندس قبر تي يقيناً هڪ وڏو عوامي مظاهرو ٿئي ها.[180]

سندس ڪيترن ويجهن دوستن جنازي ۾ تقريرون ڪيون، جن ۾ ولهيلم ليبڪنيخت ۽ فريڊرش اينگلز شامل هئا. اينگلز جي تقرير ۾ هي لفظ شامل هئا:

14 مارچ تي منجهند جو پوڻين ٽين وڳي، زنده انسانن مان سڀ کان وڏو مفڪر سوچڻ ڇڏي ويو. کيس رڳو ٻن منٽن لاءِ اڪيلو ڇڏيو ويو هو، ۽ جڏهن اسين واپس آياسين ته کيس پنهنجي ڪرسيءَ تي سڪون سان سمهيل ڏٺوسين—پر هميشه لاءِ.

مارڪس جون زنده بچيل ڌيئرون ايلينور ۽ لورا، ۽ سندس ٻه فرانسيسي سوشلسٽ ناٺي شارل لونگي ۽ پال لافارگ پڻ جنازي ۾ موجود هئا. سندس زال ۽ وڏي ڌيءَ اڳ ئي فوت ٿي چڪيون هيون؛ وڏي ڌيءَ جنوري 1883ع ۾، مارڪس کان ڪجهه مهينا اڳ، وفات ڪئي هئي. جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي باني ۽ اڳواڻ ليبڪنيخت جرمن ٻوليءَ ۾ تقرير ڪئي، جڏهن ته فرانسيسي پورهيت تحريڪ جي اهم اڳواڻ لونگي فرانسيسيءَ ۾ مختصر خطاب ڪيو. فرانس ۽ اسپين جي پورهيت جماعتن پاران موڪليل ٻه تار پڻ پڙهيا ويا; هڪ ميڊرڊ واري شاخ طرفان هوسي ميسا اي ليومپارٽ موڪليو هو، ۽ ٻيو فرانسيسي مزدورن جي پارٽيءَ جي پيرس شاخ طرفان سيڪريٽري ليپين موڪليو هو.[181] اينگلز جي تقرير سميت اهو ئي جنازي جو مڪمل پروگرام هو.

جنازي ۾ شامل غير مائٽن ۾ مارڪس جا ٽي ڪميونسٽ ساٿي پڻ هئا: فريڊرڪ ليسنر، جنهن کي 1852ع جي ڪولون ڪميونسٽ مقدمو کان پوءِ ٽي سال قيد ڪيو ويو هو؛ جي. لوخنر، جنهن کي اينگلز "ڪميونسٽ ليگ جو پراڻو ميمبر" قرار ڏنو؛ ۽ ڪارل شورليمر، جيڪو مانچسٽر ۾ ڪيميا جو پروفيسر، رائل سوسائٽي جو ميمبر ۽ 1848ع جي باڊن انقلاب ۾ شامل ڪميونسٽ ڪارڪن هو. جنازي ۾ ري لينڪيسٽر نالي برطانوي حيوانيات دان پڻ شامل هو، جيڪو پوءِ هڪ اهم عالم بڻيو.

وصيت جي عدالتي تصديق وقت مارڪس جي ذاتي ملڪيت جي قيمت 250 پائونڊ مقرر ڪئي وئي،[182] جيڪا 2024ع جي حساب سان لڳ ڀڳ 38,095 پائونڊ جي برابر هئي.[183] 1895ع ۾ پنهنجي وفات وقت اينگلز پنهنجي وڏي ملڪيت جو "نمايان حصو" مارڪس جي ٻن زنده بچيل ڌيئرن لاءِ ڇڏيو، جنهن جي قيمت 2024ع جي حساب سان 68 لک آمريڪي ڊالر هئي.[165]

نومبر 1954ع ۾ مارڪس ۽ سندس خاندان جي باقيات کي ويجهو ئي هڪ نئين هنڌ ٻيهر دفن ڪيو ويو. نئين هنڌ تي قائم مقبرين جو افتتاح 14 مارچ 1956ع تي ٿيو.[184] ان تي ڪميونسٽ منشور جي آخري سٽ، "سڀني ملڪن جا پورهيتو، متحد ٿيو!"، ۽ اينگلز پاران ترتيب ڏنل يارهين "فوئرباخ بابت ٿيسز" مان هي قول اُڪريل آهي: "فلسفين دنيا جي رڳو مختلف طريقن سان تشريح ڪئي آهي—پر اصل ڳالهه ان کي بدلائڻ آهي." برطانيا جي ڪميونسٽ پارٽي اهو يادگار تعمير ڪرايو، جنهن تي لارنس بريڊشا جو ٺاهيل مارڪس جو نيم مجسمو لڳايو ويو؛ جڏهن ته مارڪس جي اصل قبر تي رڳو سادي سينگار هئي.

مارڪسي تاريخدان ايرڪ هابسبام لکيو ته: "اهو نٿو چئي سگهجي ته مارڪس ناڪام شخص طور فوت ٿيو." جيتوڻيڪ برطانيا ۾ سندس پوئلڳن جو تعداد وڏو نه هو، پر سندس لکڻيون جرمني ۽ روس جي کاٻي ڌر جي تحريڪن تي اثر وجهڻ شروع ڪري چڪيون هيون. سندس وفات کان پنجويهن سالن اندر براعظمي يورپ جون اهي سوشلسٽ جماعتون، جيڪي پنهنجي سياست تي مارڪس جي اثر کي تسليم ڪنديون هيون، نمائنده جمهوري چونڊن ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪري چڪيون هيون.[185]

فڪر

[سنواريو]

سانچو:Marxism

اثر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪارل مارڪس تي اثر

مارڪس جي فڪر تي ڪيترن ئي مفڪرن ۽ فڪري روايتن جو اثر هو، جن ۾ هيٺيان خاص طور شامل آهن:

مارڪس جي تاريخ بابت نظرئي، جنهن کي پوءِ تاريخي ماديت سڏيو ويو (جنهن کي اينگلس ۽ لينن تڪراري طور جدلياتي ماديت جي فلسفي جي صورت ڏني)، تي هيگل جي ان دعويٰ جو واضح اثر هو ته حقيقت ۽ تاريخ کي جدلياتي انداز سان سمجهڻ گهرجي.[186] پر جتي هيگل خيال پرستي جي بنياد تي خيالن کي تاريخ جي محرڪ قوت سمجهندو هو، اتي مارڪس جدليات کي ماديت جي بنياد تي سمجهايو ۽ دليل ڏنو ته خيال تي مادّي حقيقت کي اوليت حاصل آهي[186]

هيگل جي نظر ۾ "روح" تاريخ کي اڳتي وڌائيندي هئي، جڏهن ته مارڪس ان کي غيرضروري اسراريت سمجهندو هو، جيڪا انسانن ۽ سندن مادي عملن جي حقيقي ڪردار کي لڪائي ڇڏيندي آهي.[186] هن لکيو ته هيگلي فلسفي حقيقت کي ڄڻ مٿي هيٺ ڪري بيهاريو آهي، تنهنڪري ان کي وري پنهنجي پيرن تي بيهارڻ ضروري آهي.[186] جيتوڻيڪ مارڪس کي صوفياتي اصطلاحن سان دلچسپي نه هئي، پر هن پنهنجي ڪيترن ئي ڪتابن ۾ گوٿڪ انداز جون تشبيهون استعمال ڪيون. مثال طور ڪميونسٽ منشور ۾ هو لکي ٿو: «يورپ تي هڪ پاڇو ڇانيل آهي—ڪميونزم جو پاڇو. پراڻي يورپ جون سڀ قوتون ان پاڇي کي ڀڄائڻ لاءِ مقدس اتحاد ۾ گڏ ٿي ويون آهن.» ۽ داس ڪيپيٽال ۾ سرمائي کي «محنت جي پيداوارن جي چوڌاري ڦهليل جادوگري» سان تشبيهه ڏئي ٿو.[191]

جيتوڻيڪ مارڪس فرانسيسي سوشلسٽ ۽ سماجياتي فڪر کان متاثر هو، پر هن خيالي سوشلسٽن تي تنقيد ڪئي. سندس خيال هو ته انهن جون ننڍي پيماني واريون سوشلسٽ برادريون آخرڪار سماج جي ڪناري تي رهجي وينديون ۽ غربت جو شڪار ٿينديون، جڏهن ته حقيقي تبديلي صرف اقتصادي نظام ۾ وڏي پيماني جي تبديلي سان ئي ممڪن آهي.[188][192]

هيگلي فلسفي جي مارڪس واري نئين تشريح تي اينگلس جي ڪتاب انگلينڊ ۾ پورهيت طبقي جي حالت جو پڻ وڏو اثر پيو، جنهن مارڪس کي تاريخي جدليات کي طبقاتي جدوجهد جي صورت ۾ سمجهڻ ۽ جديد پورهيت طبقي کي انقلابي تبديليءَ جي سڀ کان ترقي پسند قوت طور ڏسڻ ڏانهن مائل ڪيو. ان سان گڏ سماجي جمهوريت پسند فريڊرش وِلهم شُلز پنهنجي ڪتاب ڊي بي ويگُنگ ڊيئر پروڊُڪتسيون (پيداواري عمل جي حرڪت) ۾ سماج جي ارتقا کي «پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي وچ ۾ تضاد» جو نتيجو قرار ڏنو، جنهن جو اثر پڻ مارڪس تي ٿيو.[193][194]

مارڪس جو خيال هو ته تاريخ ۽ سماج جو سائنسي نموني مطالعو ڪري تاريخي لاڙن کي سمجهي سگهجي ٿو ۽ اهڙيءَ ريت سماجي ٽڪراءَ جي نتيجن جي اڳڪٿي به ڪري سگهجي ٿي. ان ڪري سندس ڪيترن ئي پوئلڳن اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪميونسٽ انقلاب لازمي طور ايندو. پر مارڪس پنهنجي مشهور فوئرباخ بابت يارهين مقالي ۾ واضح لکيو ته: «فيلسوفن دنيا جي رڳو مختلف نمونن سان تشريح ڪئي آهي؛ اصل ڳالهه ان کي تبديل ڪرڻ آهي.»[4]

مارڪس جي نظرين مان متاثر ٿي ڪيترائي نوان نظريا ۽ علمي شعبا وجود ۾ آيا، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

فلسفو ۽ سماجي فڪر

[سنواريو]

مارڪس کي سماجي علمن ۾ تنقيدي طريقي جو پهريون وڏو استعمال ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ راءِ ان ڳالهه مان نڪتي آهي ته هن پنهنجي تحريرن ۾ ٻين مفڪرن جي نظرين تي تنقيدي جائزو وٺڻ لاءِ بار بار مناظرن ۽ تنقيدي بحثن جو سهارو ورتو.[186] هن قياسي فلسفي تي تنقيد ڪندي مابعدالطبيعات کي نظرياتي تعصب (آئيڊيالاجي) سان هم معنيٰ قرار ڏنو.[195][196] هن طريقي کي اختيار ڪري مارڪس ڪوشش ڪئي ته بنيادي علمي نتيجن کي نظرياتي تعصب کان الڳ ڪري سگهجي. اهو ئي سبب هو جو هو پنهنجي دور جي ڪيترن ئي فلسفين کان نمايان طور مختلف نظر اچي ٿو.[4]

انساني فطرت

[سنواريو]
فلسفي جي. ڊبليو. ايف. هيگل (کاٻي) ۽ لڊوگ فائرباخ (ساڄي)، جن جا جدليات بابت خيال مارڪس تي گهرو اثرانداز ٿيا.

جيئن اليڪسس ڊي ٽوڪويل اهڙي بي چهري ۽ بيوروڪريٽڪ آمريت جو تصور پيش ڪيو هو، جنهن ۾ ڪو هڪ سڃاتل آمر موجود نه هوندو هو،[197] تيئن مارڪس به انهن روايتي مفڪرن کان الڳ ٿيو، جيڪي رڳو هڪ آمر بابت ڳالهائيندا هئا، يا مونٽيسڪيو وانگر فردي آمريت جي فطرت جو تجزيو ڪندا هئا. ان جي بدران مارڪس «سرمائي جي آمريت» جو تجزيو ڪيو.[198]

مارڪس جي بنيادي مفروضي موجب انساني تاريخ، انساني فطرت جي مسلسل تبديليءَ جو عمل آهي، جنهن ۾ انسان ۽ مادي شيون ٻئي شامل آهن. انسان پنهنجي اندر موجود حقيقي وجود ۽ امڪاني وجود ٻنهي کان آگاهه هوندو آهي.[199][200]

مارڪس ۽ هيگل ٻنهي جي نظر ۾ ذاتي ارتقا جي شروعات اندروني بيگانگي جي احساس کان ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ انسان اهو محسوس ڪري ٿو ته سندس موجوده وجود، هڪ ذهني فاعل جي حيثيت سان، پنهنجي امڪاني وجود کي هڪ موضوع يا شئي جي صورت ۾ سامهون آڻي ٿو، جنهن کي سمجهي ۽ حاصل ڪري سگهجي ٿو. مارڪس وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته جڏهن انسان فطرت کي[201] پنهنجي مقصدن مطابق ڍالي ٿو،[202] تڏهن اهو موضوع ان شئي کي پنهنجو بڻائي ٿو ۽ اهڙيءَ طرح انسان پنهنجي مڪمل انساني صلاحيتن کي عملي صورت ڏئي ٿو. مارڪس جي خيال موجب انساني فطرت (جرمن:گاٽونگس ويزن)، يا نوعي وجود، انساني محنت جي عمل سان وابسته آهي.

مارڪس جي نظر ۾ بامعنيٰ محنت جي بنيادي شرط اها آهي ته انسان پنهنجي بيگانگيءَ واري شئي سان تعلق قائم ڪرڻ لاءِ پهرين پنهنجي چوڌاري موجود حقيقي مادي شين تي اثرانداز ٿئي. مارڪس تسليم ڪري ٿو ته هيگل «محنت جي فطرت کي سمجهي ٿو ۽ حقيقي انسان کي، جيڪو پنهنجي ئي محنت جو نتيجو آهي، صحيح نموني سڃاڻي ٿو»،[203] پر ساڳئي وقت هو هيگل جي خود ارتقا واري تصور کي حد کان وڌيڪ «روحاني» ۽ تجريدي قرار ڏئي ٿو.[204] انهيءَ ڪري مارڪس هيگل کان اختلاف ڪندي لکي ٿو ته «انسان جو جسماني، حقيقي، احساس رکندڙ ۽ فطري صلاحيتن وارو وجود ان ڳالهه جو تقاضو ڪري ٿو ته سندس زندگيءَ جي اظهار لاءِ حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ شيون موجود هجن؛ انسان پنهنجي زندگيءَ جو اظهار رڳو اهڙين حقيقي محسوس ٿيندڙ شين وسيلي ئي ڪري سگهي ٿو».[205] اهڙيءَ ريت مارڪس، هيگل جي «ڪم» (ورڪ) واري تصور کي مادي «محنت» (ليبر) ۾ تبديل ڪري ٿو، ۽ انسان جي فطرت کي تبديل ڪرڻ جي صلاحيت جي حوالي سان محنت جي قوت (ليبر پاور) جو تصور پيش ڪري ٿو.

محنت، طبقاتي جدوجهد ۽ غلط شعور

[سنواريو]

هينئر تائين وجود ۾ آيل سموري سماج جي تاريخ، طبقاتي جدوجهد جي تاريخ آهي.

— ڪارل مارڪس، ڪميونسٽ منشور[206]
چين جي شهر شنگهائي ۾ مارڪس ۽ اينگلس جي يادگار

مارڪس کي خاص دلچسپي ان ڳالهه سان هئي ته ماڻهو پنهنجي محنت جي قوت سان ڪهڙي ريت لاڳاپو قائم ڪن ٿا.[207] هن ان موضوع تي بيگانگي جي مسئلي جي حوالي سان وڏي تفصيل سان لکيو.[208] جيئن جدليات ۾، تيئن مارڪس به شروعات ۾ هيگل جي بيگانگي واري تصور کان متاثر ٿيو، پر پوءِ ان کي وڌيڪ ماديت پسند بنيادن تي نئين صورت ڏني.[207]

مارڪس جي نظر ۾ سرمائيداري پيداواري سماجي لاڳاپن (جهڙوڪ مزدورن جي پاڻ ۾ يا مزدورن ۽ سرمائيدارن جي وچ ۾ لاڳاپن) کي انهن شين (ڪموڊٽي) وسيلي منظم ڪري ٿي، جيڪي مارڪيٽ ۾ خريد ۽ وڪرو ٿين ٿيون، ۽ انهن ۾ محنت پڻ شامل آهي.[207] مارڪس مطابق، جڏهن ماڻهو پنهنجي محنت جي قوت، يعني دنيا کي تبديل ڪرڻ جي پنهنجي صلاحيت، تي پنهنجو اختيار وڃائي ويهن ٿا، ته اهو سندن پنهنجي انساني فطرت کان بيگانگيءَ جي برابر آهي، جيڪا هڪ روحاني نقصان پڻ آهي.[207]

مارڪس هن حالت کي سامان جي پوڄا وارو وهم (ڪموڊٽي فيٽشئزم) سان بيان ڪيو، جنهن ۾ انسان جي پيدا ڪيل شيون اهڙي نموني ظاهر ٿين ٿيون، ڄڻ انهن کي پنهنجو الڳ وجود، زندگي ۽ حرڪت حاصل هجي، ۽ ماڻهو پنهنجي رويي کي انهن شين جي تابع بڻائي ڇڏين.

سامان جي پوڄا وارو وهم، اينگلس جي بيان ڪيل غلط شعور (فالس ڪانشسنيس) جو هڪ مثال آهي، جيڪو نظريي جي سمجهاڻي سان ويجهو تعلق رکي ٿو. مارڪس ۽ اينگلس جي نظر ۾ "نظريو" انهن خيالن جو مجموعو آهي، جيڪي ڪنهن خاص دور ۾ ڪنهن مخصوص طبقي جي مفادن جي نمائندگي ڪن ٿا، پر انهن کي عام ماڻهو آفاقي ۽ هميشه لاءِ سچا خيال سمجهن ٿا.

مارڪس ۽ اينگلس جو مقصد رڳو اهو ڏيکارڻ نه هو ته اهڙا عقيدا اڌ سچ هوندا آهن، پر اهو پڻ ته اهي اهم سياسي ڪردار ادا ڪندا آهن. سندن خيال موجب، جنهن طبقي وٽ پيداواري وسيلا هوندا آهن، اهو رڳو خوراڪ يا تيار ڪيل شين جي پيداوار تي ئي ڪنٽرول نٿو رکي، پر خيالن ۽ نظرين جي پيداوار تي به اثرانداز ٿئي ٿو. ان مان اها وضاحت پڻ ملي ٿي ته ڇو ڪڏهن ڪڏهن ماتحت طبقي جا ماڻهو به اهڙا خيال اختيار ڪندا آهن، جيڪي سندن پنهنجي مفادن جي ابتڙ هوندا آهن.

مارڪس ٻارن جي محنت جو سخت مخالف هو.[209] هن لکيو ته برطانيا جون صنعتون "رڳو رت چوسي زنده رهي سگهيون ٿي، ۽ اهو به ٻارن جي رت تي"، ۽ اهو ته آمريڪي سرمايو "ٻارن جي رت مان گڏ ڪيل سرمائي" تي بيٺل هو.[191][210]

مذهب

[سنواريو]

مارڪس لودوگ فوئرباخ سان ان ڳالهه تي متفق هو ته مذهب انسان جي پنهنجي تخليق آهي، جيڪو انساني حالتن جو عڪس پيش ڪري ٿو ("انسان مذهب پيدا ڪري ٿو، مذهب انسان کي پيدا نٿو ڪري")، پر هن ان خيال کي تجريدي انداز بدران تاريخي تناظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نظر ۾ مذهب هڪ ئي وقت انساني تڪليف جو اظهار پڻ آهي ۽ ان تڪليف خلاف احتجاج پڻ. 1843ع ۾ لکيل پنهنجي مقالي هيگل جي حق جي فلسفي تي تنقيد ۾ مارڪس پاڻ کي نوجوان هيگلي مفڪرن، خاص طور برونو باور، کان الڳ ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ رڳو مذهب تي تنقيد انساني ڏکن جو حل نه ٿي سگهي ٿي، جيستائين سماج جي بنيادي ڍانچي تي انقلابي تنقيد نه ڪئي وڃي. مارڪس جي نظر ۾، مذهب تي تنقيد ان وقت تائين اثرائتي نه ٿي سگهي ٿي، جيستائين انهن حقيقي سماجي حالتن کي تبديل نه ڪيو وڃي، جن جو مذهب رڳو هڪ اظهار آهي.

شلومو اوينيري موجب، هن مقالي جي تمهيد ۾ شامل مارڪس جو مشهور اقتباس، جيڪو گهڻو ڪري اڌورو نقل ڪيو ويندو آهي، پنهنجي ظاهر کان وڌيڪ گهرو ۽ پيچيده آهي. اوينيري جي خيال ۾، مارڪس هتي مذهبي جذبن بابت حقارت نه، پر همدردي جو اظهار ڪري ٿو.

مذهبي تڪليف، هڪ ئي وقت، حقيقي تڪليف جو اظهار پڻ آهي ۽ حقيقي تڪليف خلاف احتجاج پڻ. مذهب، ڏاڍ هيٺ آيل مخلوق جي سڏڪي، بي دل دنيا جي دل، ۽ بي روح حالتن جي روح آهي. اهو عوام جي آفيم آهي.

عوام جي خيالي خوشي طور مذهب جو خاتمو، سندن حقيقي خوشيءَ جو مطالبو آهي. ماڻهن کي پنهنجي حالتن بابت وهمن کي ڇڏڻ لاءِ چوڻ، دراصل انهن حالتن کي ختم ڪرڻ جو مطالبو آهي، جيڪي اهڙن وهمن کي جنم ڏين ٿيون.

بعد ۾ ميڪس ويبر جي پيش ڪيل نظرين وانگر، مارڪس به سمجهندو هو ته مذهب حڪمران طبقن لاءِ موجود سماجي ۽ معاشي اڻبرابريءَ کي جائز ثابت ڪرڻ جو ڪم ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو انهن حالتن کي خدائي منظوريءَ جو رنگ ڏئي ٿو. ٻئي طرف، ماتحت طبقن لاءِ مذهب هڪ قسم جو آسرو فراهم ڪري ٿو؛ اهو نشي آور دوا وانگر سندن ڏک کي عارضي طور گهٽائي ٿو، پر ان جو علاج نٿو ڪري.

مارڪس پنهنجي اسڪولي تعليم دوران ٽرائر جمنازيم ۾ لکيل سينيئر مقالي ۾ دليل ڏنو هو ته مذهب جو بنيادي سماجي مقصد سماجي يڪجهتي کي هٿي ڏيڻ آهي.[211]

سياسي معيشت، تاريخ ۽ سماج تي تنقيد

[سنواريو]

پر اوهين ڪميونسٽ ته عورتن جي گڏيل ملڪيت آڻڻ چاهيو ٿا، سڄي بورجوازي گڏجي رڙ ڪري ٿي. بورجوا پنهنجي زال کي رڳو پيداوار جي هڪ اوزار طور ڏسي ٿو. جڏهن هو ٻڌي ٿو ته پيداواري وسيلا گڏيل استعمال هيٺ آندا ويندا، ته هو فطري طور اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته عورتون به سڀني جي گڏيل ملڪيت بڻجي وينديون. هن کي اهو اندازو ئي ناهي ته اصل مقصد عورتن کي پيداوار جي محض هڪ اوزار واري حيثيت مان آزاد ڪرائڻ آهي.

—ڪارل مارڪس، ڪميونسٽ منشور[212]

محنت ۽ سرمائي جي ٻيهر پيداوار ۾ ان جي ڪردار بابت مارڪس جا خيال، سماجي لاڳاپن کي سماج جي ماضي، حال ۽ مستقبل جي تعين ۾ بنيادي حيثيت ڏيڻ سان ويجهڙائي رکن ٿا.[186] [213] سندس ناقدن هن نقطهٔ نظر کي معاشي جبريت (ايڪانامڪ ڊٽرمنئزم) جو نالو ڏنو آهي. مارڪس جي نظر ۾ محنت سرمائي جي وجود ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي بنيادي شرط آهي، ۽ اهي ٻئي سماجي نظام جي شڪل جوڙين ٿا. مارڪس موجب، سماجي تبديلي انهن ڌرين جي وچ ۾ ٽڪراءَ مان پيدا ٿئي ٿي، جيڪي پنهنجي پيداواري ڍانچي جي تاريخي حالتن اندر هڪ ٻئي جي ابتڙ مفادن جون نمائندگيون ڪن ٿيون.[152] هن خيال مان پوءِ ٽڪراءُ جو نظريو (ڪنفلڪٽ ٿيوري) وجود ۾ آيو.

تاريخ بابت پنهنجي ارتقائي نموني ۾، مارڪس دليل ڏنو ته انساني تاريخ جي شروعات آزاد، پيداواري ۽ تخليقي سرگرمين سان ٿي، پر وقت سان گڏ اهي سرگرميون جبر هيٺ اچي غيرانساني بڻجنديون ويون، جنهن جو سڀ کان نمايان مثال سرمائيداري آهي.[186] هن وضاحت ڪئي ته اهو ڪنهن فرد جي ارادي جو نتيجو نه، پر موجوده پيداواري ڍانچي جي اندروني منطق جو تقاضو آهي، جيڪو سرمائي جي سماجي لاڳاپن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ لاءِ وڌيڪ انساني محنت (يعني تجريدي محنت) جي گهرج ڪري ٿو.[214][153]

مارڪس جي نظر ۾ سماج جي تنظيم پيداواري وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. پيداواري وسيلن ۾ زمين، قدرتي وسيلا، اوزار ۽ ٽيڪنالاجي شامل آهن، پر انساني محنت پاڻ انهن ۾ شامل ناهي. ان جي ابتڙ، پيداواري لاڳاپا اهي سماجي لاڳاپا آهن، جيڪي ماڻهو پيداواري وسيلن جي حاصل ڪرڻ ۽ استعمال ڪرڻ دوران قائم ڪن ٿا. اهي ٻئي گڏجي پيداواري ڍانچو (موڊ آف پراڊڪشن) ٺاهين ٿا، ۽ مارڪس تاريخي دورن جي سڃاڻپ به انهن جي بنياد تي ڪندو هو.

مارڪس بنياد ۽ مٿاڇري (بيس اينڊ سپر اسٽرڪچر) جي وچ ۾ به فرق ڪيو. سندس خيال ۾ بنياد يا هيٺيون ڍانچو معاشي نظام آهي، جڏهن ته مٿاڇري ۾ ثقافتي، قانوني، سياسي ۽ نظرياتي ادارا شامل آهن. هن معاشي بنياد ۽ سماجي مٿاڇري جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تضادن کي سماجي ٽڪراءَ جو اهم سبب قرار ڏنو.

جيتوڻيڪ مارڪس پنهنجي لکڻين ۾ سرمائيداري تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان جي جاءِ تي ايندڙ ڪميونسٽ سماج جو ذڪر ڪيو، پر هن ان سماج جي تفصيلي خاڪي کان گهڻو پاسو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهو اڳوڻن سماجن، جهڙوڪ غلامي ۽ جاگيرداري، کان وڌيڪ ترقي يافته هوندو. هن اخلاقيات ۽ انصاف بابت به سڌي سنئين نظريي جي صورت ۾ گهڻو نه لکيو، پر ڪيترن محققن جو خيال آهي ته سندس فڪر ۾ اهي تصورات اڻسڌيءَ طرح موجود آهي.

ميڪسيڪو سٽي جي قومي محل ۾ ڊيگو ريورا جو ٺاهيل ڀت-نگار، جنهن ۾ ڪارل مارڪس ڏيکاريل آهي.

مارڪس جو سرمائيداري بابت جائزو ٻن پاسن وارو هو. هڪ طرف هن ان کي اوڻيهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ غيرانساني معاشي نظام طور بيان ڪيو، جنهن جون خاصيتون بيگانگي، محنت جو استحصال ۽ بار بار ايندڙ معاشي بحران هئا، جيڪي وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ڪندا هئا. ٻئي طرف هن اهو پڻ مڃيو ته سرمائيداري صنعتڪاري، شهريت، ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي، پيداوار ۾ واڌ، سائنسي ترقي ۽ عقليت کي اڳتي وڌائڻ ۾ انتهائي انقلابي ڪردار ادا ڪيو، جيڪو اڳين سماجن ۾ موجود نه هو [186]

مارڪس جي خيال ۾ سرمائيدار طبقو تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ انقلابي طبقن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پيداواري وسيلن کي لڳاتار بهتر بڻايو، جاگيرداريءَ جو خاتمو آندو ۽ نون پيداواري طريقن کي فروغ ڏنو.[188] سرمائيداري ۾ منافعي کي نئين ٽيڪنالاجي ۽ اوزارن ۾ ٻيهر لڳائڻ جو لاڙو مسلسل معاشي واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[207]

مارڪس مطابق سرمائيدار ان فرق مان فائدو وٺندا آهن، جيڪو مزدور جي محنت جي قيمت ۽ ان محنت مان پيدا ٿيندڙ شين جي مارڪيٽ قيمت جي وچ ۾ هوندو آهي. هن ان فرق کي فاضل قدر (سرپلس ويليو) سڏيو ۽ دليل ڏنو ته اهو فاضل محنت مان پيدا ٿئي ٿو، يعني مزدور جي زندگي هلائڻ لاءِ گهربل محنت ۽ سندس حقيقي پيداوار جي وچ ۾ فرق جيتوڻيڪ مارڪس سرمائيدارن کي مزدورن جو رت چوسيندڙ وئمپائرن سان تشبيهه ڏئي ٿو،[186] پر هو ساڳئي وقت اهو به چوي ٿو ته منافعي حاصل ڪرڻ بذاتِ خود اخلاقي ناانصافي ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهڙي فيصلي لاءِ ڪو اهڙو آفاقي اخلاقي معيار موجود ناهي، جيڪو سڀني دورن تي لاڳو ٿئي. هن اهو پڻ لکيو ته خود سرمائيدار به انهيءَ نظام جي قيد مان مڪمل طور آزاد ناهن.[188] اصل مسئلو سرمائي کي ملڪيت يا مشينري طور نه، پر مزدورن ۽ مالڪن جي وچ ۾ قائم سماجي لاڳاپن جي صورت ۾ سمجهڻ آهي.[188]

مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري فطري طور غيرمستحڪم آهي ۽ وقت بوقت معاشي بحرانن جو شڪار ٿيندي رهندي. هن دليل ڏنو ته وقت سان گڏ سرمائيدار نئين ٽيڪنالاجيءَ ۾ وڌيڪ سيڙپ ڪندا ۽ محنت تي گهٽ خرچ ڪندا، جڏهن ته فائدي جو اصل ذريعو مزدورن جي محنت مان حاصل ٿيندڙ فاضل قدر آهي. ان ڪري، سندس خيال ۾، وقت سان گڏ نفعي جي شرح گهٽجندي ويندي.[215] اهڙا بحران وڌيڪ شديد ٿيندا ويندا، جنهن سان هڪ پاسي سرمائيدار وڌيڪ مالدار ٿيندا ۽ ٻئي پاسي مزدور وڌيڪ غريب ٿيندا.[215][188]

ڪميونسٽ منشور جي پهرين حصي ۾ مارڪس جاگيرداري، سرمائيداري ۽ تاريخي عمل ۾ اندروني سماجي تضادن جي ڪردار کي هن ريت بيان ڪري ٿو:

اسان ڏسون ٿا ته اهي پيداواري ۽ واپاري وسيلا، جن جي بنياد تي بورجوازي وجود ۾ آئي، جاگيردار سماج جي اندر پيدا ٿيا. ترقي جي هڪ مرحلي تي جاگيردار ملڪيت جا لاڳاپا وڌيڪ ترقي يافته پيداواري قوتن سان ٺهڪندڙ نه رهيا؛ اهي ترقيءَ لاءِ زنجير بڻجي ويا. تنهنڪري انهن کي ٽوڙڻو پيو، ۽ اهي ٽوڙيا ويا. انهن جي جاءِ تي آزاد مقابلي، ان سان ٺهڪندڙ سياسي ۽ سماجي نظام، ۽ بورجوا طبقي جي معاشي ۽ سياسي بالادستي اچي وئي. ساڳيو عمل هاڻي به جاري آهي. سماج جون پيداواري قوتون هاڻي بورجوا ملڪيت جي لاڳاپن جي واڌ ويجهه لاءِ نه، پر انهن کي ٽوڙڻ لاءِ تيار ٿي ويون آهن، ۽ جيئن ئي اهي انهن زنجيرن کان آزاد ٿين ٿيون، سڄي بورجوا سماج کي بحران ۾ وجهي ڇڏين ٿيون.

1900ع ۾ اولڊهم جي هڪ ڪارخاني ٻاهران مزدور. مارڪس جو خيال هو ته صنعتي مزدور، يعني پرولتاريا، آخرڪار سڄي دنيا ۾ اٿي بيهندا.

مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداريءَ جي اندر موجود اهي ساختي تضاد آخرڪار ان جي خاتمي جو سبب بڻجندا ۽ ان جي جاءِ تي سوشلسٽ يا سرمائيداريءَ کان پوءِ وارو ڪميونسٽ سماج قائم ٿيندو.

تنهنڪري جديد صنعت جي ترقي ان بنياد کي ئي ان جي پيرن هيٺان ڪڍي ڇڏي ٿي، جنهن تي بورجوازي پيداوار ڪري ٿي ۽ شين تي قبضو قائم رکي ٿي. ان ڪري، بورجوازي سڀ کان وڌيڪ پنهنجي قبر کوٽيندڙ پاڻ پيدا ڪري ٿي. ان جو زوال ۽ پرولتاريا جي فتح ٻئي هڪجهڙا اڻٽر آهن.

مارڪس موجب، سرمائيداريءَ جي نگراني هيٺ هلندڙ مختلف عملن، جهڙوڪ شهريت (اربنائيزيشن)، جي نتيجي ۾ مزدور طبقو، يعني پرولتاريا، تعداد ۾ وڌندو ۽ ان ۾ طبقاتي شعور پيدا ٿيندو، جنهن کان پوءِ هو سمجهي ويندو ته موجوده نظام کي تبديل ڪرڻ نه رڳو ممڪن پر ضروري پڻ آهي.[186] مارڪس جو خيال هو ته جيڪڏهن پرولتاريا پيداواري وسيلن تي قبضو ڪري وٺندو ته اهڙا سماجي لاڳاپا قائم ٿيندا جيڪي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙا فائديمند هوندا، استحصالي طبقي جو خاتمو ٿي ويندو ۽ اهڙو پيداواري نظام وجود ۾ ايندو جيڪو بار بار ايندڙ معاشي بحرانن کان نسبتاً محفوظ هوندو.[186]

مارڪس جرمن نظريو (دي جرمن آئيڊيالاجي) ۾ دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جو خاتمو عالمي مزدور طبقي جي منظم عمل وسيلي ٿيندو:

اسان لاءِ ڪميونزم اهڙي حالت جو نالو ناهي، جيڪا قائم ڪئي وڃي، يا اهڙو مثالي نمونو جنهن سان حقيقت کي هم آهنگ ٿيڻ گهرجي. اسان ڪميونزم کي اهو حقيقي تحرڪ سڏيون ٿا، جيڪو موجوده حالتن جو خاتمو آڻي ٿو. هن تحرڪ جون حالتون موجوده سماجي حالتن مان ئي جنم وٺن ٿيون.

مارڪس جي تصور موجب، اهڙي نئين سماج ۾ بيگانگي ختم ٿي ويندي ۽ انسان پنهنجي محنت وڪڻڻ جي مجبوري کان آزاد ٿي پنهنجي صلاحيتن موجب عمل ڪري سگهندا.[215] اهو هڪ جمهوري سماج هوندو، جنهن ۾ سڄي آبادي سياسي حقن جي مالڪ هوندي.[188] اهڙي مثالي سماج ۾ رياست جي ضرورت به گهڻي نه رهندي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ ۾ ان جو بنيادي مقصد بيگانگي ۽ استحصالي لاڳاپن کي برقرار رکڻ هو.[215]

مارڪس جو نظريو هو ته سرمائيداري ۽ سوشلسٽ/ڪميونسٽ نظام جي قيام جي وچ ۾ هڪ عبوري دور ايندو، جنهن کي هن پرولتاريا جي آمريت سڏيو. ان مرحلي ۾ مزدور طبقو سياسي اقتدار سنڀاليندو ۽ پيداواري وسيلن کي زبردستي سماجي ملڪيت ۾ تبديل ڪندو.[188] جيئن هن گوتا پروگرام تي تنقيد ۾ لکيو:

سرمائيدار سماج ۽ ڪميونسٽ سماج جي وچ ۾ هڪ اهڙو دور موجود آهي، جنهن ۾ هڪ سماج ٻئي ۾ انقلابي تبديليءَ وسيلي تبديل ٿئي ٿو. ان سان گڏ هڪ سياسي عبوري دور پڻ هوندو، جنهن دوران رياست پرولتاريا جي انقلابي آمريت کان سواءِ ٻي ڪا شيءِ نه ٿي سگهي.

جيتوڻيڪ مارڪس اهو امڪان به تسليم ڪيو ته ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ برطانيا، آمريڪا ۽ هالينڊ، جتي جمهوري ادارا مضبوط هئا، اتي سوشلسٽ تبديلي پرامن ذريعي به ممڪن ٿي سگهي ٿي، پر هن اهو به لکيو ته ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، جتي مزدور پنهنجا مقصد "پرامن ذريعن سان حاصل نٿا ڪري سگهن"، اتي "اسان جي انقلاب جو بنيادي وسيلو طاقت هوندي".[216]

حياتيات

[سنواريو]

مارڪس چارلس ڊارون جي ڪتاب نسلن جي ابتدا بابت (آن دي اوريجن آف اسپيشيز) جي اشاعت جو آڌرڀاءُ ڪيو ۽ ڊارون جي نظريي کي قدرتي سائنسن ۾ غائيت پسندي (ٽيليلاجي) لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهيو. بهرحال، مارڪس ۽ اينگلز نظرياتي بنيادن تي ڊارون جي انهن خيالن سان اختلاف ڪيو، جن ۾ هن مالٿس جي آبادي واري نظريي کي فطرت تي لاڳو ڪندي حياتياتي مقابلي ۽ قدرتي چونڊ کي ارتقا جا بنيادي محرڪ قرار ڏنو هو. ٻنهي جو خيال هو ته ڊارون جي نظريي جا اهي پهلو بورجوا سماج جي عڪاسي ڪن ٿا ۽ انهن سببن ڪري ڊارون ڪجهه غلط نتيجن تي پهتو.[217]

مارڪس پيئر ٽريمو (Pierre Trémaux) جي ماحولياتي ارتقائي نظريي کي، جيڪو هن پنهنجي 1865ع جي ڪتاب اوريجين اي ٽرانسفارماسيوں دُ لوم اي دي زوتر ايت (انسان ۽ ٻين جاندارن جي ابتدا ۽ تبديليون) ۾ پيش ڪيو هو، ڊارون جي نظريي کان وڌيڪ برتر سمجهندو هو. ٽريمو جو خيال هو ته انساني نسلن (ريسز) ۾ موجود فرقن جي وضاحت مٽيءَ جي بناوت ۽ ان جي خاصيتن جي فرق سان ڪري سگهجي ٿي.[218]

بين الاقوامي لاڳاپا

[سنواريو]
ڪارل مارڪس يادگار، ڪيمنٽس، جنهن جو نالو 1953ع کان 1990ع تائين ڪارل-مارڪس-شٽاٽ هو

مارڪس جي نظر ۾ روس جي زارشاهي يورپ جي انقلابي تحريڪن لاءِ سڀ کان وڏو خطرو هئي.[219] ڪريميائي جنگ دوران مارڪس عثماني سلطنت ۽ ان جي اتحادين برطانيا ۽ فرانس جي حمايت ڪئي، جڏهن ته روسي سلطنت جي مخالفت ڪئي.[219] هو پين-سلاوزم جو سخت مخالف هو ۽ ان کي روسي پرڏيهي پاليسيءَ جو هڪ اوزار سمجهندو هو.[219] مارڪس پولينڊين کان سواءِ ٻين سلاو قومن کي ”انقلاب دشمن“ قرار ڏيندو هو. فيبروري 1849ع ۾ مارڪس ۽ اينگلز نوي رائنيشي سائيتونگ ۾ لکيو:

يورپ جي سڀ کان وڌيڪ انقلاب دشمن قومن جي نالي تي اسان کي جيڪي ”ڀائيچاري“ جا جذباتي نعرا ڏنا پيا وڃن، تن جي جواب ۾ اسان چئون ٿا ته روسين سان نفرت جرمنن جي بنيادي انقلابي جذبي رهي آهي ۽ اڃا تائين آهي. 1848ع جي انقلاب کان پوءِ ان ۾ چيڪن ۽ ڪروئٽن سان نفرت پڻ شامل ٿي وئي آهي، ۽ صرف انهن سلاوي قومن خلاف انتهائي سخت دهشت وسيلي ئي، پولينڊين ۽ مجيارن سان گڏجي، اسان انقلاب جي حفاظت ڪري سگهون ٿا. اسان ڄاڻون ٿا ته انقلاب جا دشمن ڪٿي گڏ ٿيل آهن، يعني روس ۽ آسٽريا جا سلاوي علائقا، ۽ نه ڪو خوبصورت نعرو، نه ئي انهن ملڪن جي ڪنهن غير واضح جمهوري مستقبل جا حوالا، اسان کي پنهنجن دشمنن کي دشمن سمجهڻ کان روڪي سگهن ٿا. پوءِ انهن سلاون خلاف، جيڪي انقلاب سان غداري ڪن ٿا، هڪ ”بي رحم زندگي ۽ موت جي جنگ“، مڪمل تباهي آڻيندڙ جدوجهد ۽ سخت دهشت جاري رهندي؛ نه جرمنيءَ جي مفاد لاءِ، پر انقلاب جي مفاد لاءِ![220]

مارڪس ۽ اينگلز 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي جي نارودنيڪ انقلابي تحريڪ سان همدردي رکندا هئا. جڏهن نارودنايا ووليا جي ڪارڪنن روسي زار اليگزينڊر ٻيون کي قتل ڪيو، تڏهن مارڪس اميد ظاهر ڪئي ته هي واقعو ”هڪ روسي ڪميون جي قيام“ جو پيش خيمو ثابت ٿيندو.[221] مارڪس زارشاهي روس خلاف ٿيندڙ پولينڊي بغاوتن جي پڻ حمايت ڪئي.[219] هن 1867ع ۾ لنڊن ۾ هڪ تقرير دوران چيو:

سڀ کان پهرين ڳالهه ته روس جي پاليسي ڪڏهن به تبديل نه ٿيندي... ان جا طريقا، حڪمت عمليون ۽ چالبازيون بدلجي سگهن ٿيون، پر ان جي پاليسيءَ جو قطبي تارو، يعني دنيا تي غلبو، هميشه قائم رهندو. اسان جي دور ۾ صرف اهڙي ”مهذب“ حڪومت، جيڪا بربر عوام تي حڪمراني ڪري ٿي، اهڙو منصوبو ٺاهي ۽ ان تي عمل ڪري سگهي ٿي... يورپ وٽ رڳو هڪ ئي متبادل آهي: يا ته موسڪوي قيادت هيٺ ايشيائي بربريت برفاني تودن وانگر ان تي ڪڙڪي پوندي، يا وري کيس پولينڊ کي ٻيهر قائم ڪرڻو پوندو، جيئن يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ ويهه لک بهادر ماڻهن جي ديوار بيهي وڃي ۽ يورپ کي پنهنجي سماجي نئين سر تعمير لاءِ ڪجهه ساهه کڻڻ جو موقعو ملي.[222]

مارڪس آئرلينڊ جي آزادي جي تحريڪ جو به حامي هو. 1867ع ۾ هن اينگلز کي لکيو: ”مان اڳ سمجهندو هوس ته آئرلينڊ جو انگلينڊ کان جدا ٿيڻ ناممڪن آهي، پر هاڻي مون کي يقين آهي ته اهو اڻٽر آهي. انگريز مزدور طبقو ڪڏهن به ڪجهه حاصل نه ڪري سگهندو، جيستائين هو آئرلينڊ جي غلاميءَ کان پاڻ کي آزاد نه ڪندو... انگلينڊ ۾ رجعت پسنديءَ جون پاڙون آئرلينڊ جي غلاميءَ ۾ آهن.“

مارڪس ڪجهه وقت فرانسيسي الجزائر ۾ به رهيو، جنهن تي 1830ع ۾ فرانس قبضو ڪري ان کي پنهنجي نوآبادي بڻايو هو. اتي هن اتر آفريڪا جي نوآبادياتي زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو. هن نوآبادياتي عدالتي نظام بابت لکيو ته ”عربن کان اعتراف ڪرائڻ لاءِ تشدد جو هڪ طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي (۽ اهو ’باقاعدگي سان‘ ٿيندو آهي)؛ يقيناً اهو ڪم (ڀارت ۾ انگريزن وانگر) پوليس ڪندي آهي، جڏهن ته جج کي ظاهري طور ان بابت ڪجهه به خبر نه هوندي." مارڪس الجزائر ۾ رهندڙ ڪيترن ئي يورپي آبادڪارن جي غرور تي حيران ٿيو ۽ هڪ خط ۾ لکيائين:

جڏهن ڪو يورپي آبادڪار ڪنهن ”هيٺين نسل“ جي ماڻهن ۾ رهي ٿو، پوءِ ڀلي هو مستقل آبادڪار هجي يا واپاري، ته هو پاڻ کي پرشيا جي بادشاهه وليم اول کان به وڌيڪ ناقابلِ دسترس سمجهي ٿو. پر جڏهن انهن ”هيٺين نسلن“ آڏو کلي عام غرور ۽ وڏائيءَ جي ڳالهه اچي ٿي ته انگريز ۽ ڊچ، فرينچن کان به اڳتي نڪري وڃن ٿا.

اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب:

مارڪس جو نوآباديات بابت تجزيو، جنهن ۾ هن ان کي پٺتي پيل جاگيردار سماج کي جديد بڻائيندڙ قوت طور ڏٺو، ظاهري طور پرڏيهي قبضي جي جواز جهڙو لڳي سگهي ٿو. پر برطانوي حڪمراني بابت سندس تجزيو ساڳئي ٻٽي روئي کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هو يورپ ۾ سرمائيداري بابت به اختيار ڪري ٿو. ٻنهي حالتن ۾ مارڪس جاگيرداريءَ کان بورجوا سماج ڏانهن منتقلي دوران پيدا ٿيندڙ وڏي انساني تڪليف کي تسليم ڪري ٿو، پر ساڳئي وقت ان منتقلي کي ضروري ۽ آخرڪار ترقي پسند به سمجهي ٿو. سندس دليل هو ته پرڏيهي واپار جي نفوذ سان ڀارت ۾ هڪ سماجي انقلاب جنم وٺندو.[223]

مارڪس 1853ع ۾ نيو يارڪ هيرالڊ ٽربيون ۾ ڀارت تي برطانوي نوآبادياتي حڪمراني بابت لکيو:

ان ۾ ڪو به شڪ نه ٿو رهي ته انگريزن هندستان تي جيڪا مصيبت نازل ڪئي، اها پنهنجي نوعيت ۽ شدت ۾ انهن سڀني مصيبتن کان مختلف ۽ بيحد وڌيڪ هئي، جيڪي هندستان اڳ ڪڏهن سٺيون هيون. انگلينڊ هندستاني سماج جي سڄي ڍانچي کي ڊاهي ڇڏيو، جڏهن ته ان جي ٻيهر تعمير جا ڪي به آثار نظر نه ٿا اچن... تنهن هوندي به، اسان کي اهو نه وسارڻ گهرجي ته اهي بظاهر پرامن ڳوٺاڻيون برادريون، جيتوڻيڪ بي ضرر لڳن ٿيون، پر هميشه مشرقي آمريت جو مضبوط بنياد رهيون آهن. انهن انساني ذهن کي انتهائي محدود دائري ۾ قيد رکيو ۽ ان کي وهم پرستيءَ جو بي وس اوزار بڻائي ڇڏيو هو.[224]

ورثو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مارڪسزم
جرمني جي برلن-ميٽي ۾ مارڪس-اينگلز فورم تي ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز جو يادگار
1948ع جي سوويت يونين جي ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي مارڪس ۽ اينگلز جون تصويرون آهن ۽ جيڪا ڪميونسٽ منشور جي سؤهين سالگرهه جي ياد ۾ جاري ڪئي وئي.

مارڪس جي خيالن عالمي سياست ۽ علمي فڪر تي گهرو ۽ ڊگهو اثر ڇڏيو آهي[4][225] خاص طور تي 1917ع جي روسي انقلاب کان پوءِ.[226] مارڪس جي پوئلڳن ۾ هميشه ان ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته سندس لکڻين جي صحيح تشريح ڪيئن ڪجي ۽ سندس نظرين کي جديد دنيا تي ڪيئن لاڳو ڪجي.[227] نتيجي طور مارڪس جي فڪر جو ورثو ڪيترن ئي مختلف ڌارن ۾ ورهائجي ويو، جن مان هر هڪ پاڻ کي مارڪس جي خيالن جو وڌيڪ صحيح ترجمان سمجهي ٿي. سياسي ميدان ۾ انهن ڌارن ۾ ليننزم، مارڪسزم-ليننزم، ٽراٽسڪيزم، ماؤزم، لڪسمبرگزم، آزادي پسند مارڪسزم[227] ۽ اوپن مارڪسزم شامل آهن. علمي دنيا ۾ به مارڪسزم جون مختلف شاخون وجود ۾ آيون، جن ۾ ساختياتي مارڪسزم، تاريخي ماديت، مظاهريت پسند مارڪسزم، تجزياتي مارڪسزم ۽ هيگليائي مارڪسزم شامل آهن.[227]

علمي نقطۂ نظر کان، مارڪس جي ڪم جديد سماجيات جي بنيادن جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. کيس اوڻيهين صديءَ جي ”شڪ جي مڪتبِ فڪر“ (اسڪول آف سسپيشن) جي ٽن وڏن مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،[228] ۽ جديد سماجي سائنس جي ٽن بنيادي معمارن مان پڻ هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ٻين ڪيترن فلسفين جي ڀيٽ ۾، مارڪس اهڙا نظريا پيش ڪيا، جن کي گهڻي حد تائين سائنسي طريقي سان جاچي سگهجي ٿو.[4]

مارڪس ۽ اوگسٽ ڪومٽ ٻنهي يورپ ۾ سيڪيولرزم جي واڌ ۽ تاريخ ۽ سائنس بابت نون فلسفن جي پسمنظر ۾ سائنسي بنيادن تي ٻڌل نظرياتي نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي. هيگل جي فڪري روايت سان لاڳاپيل هجڻ باوجود، مارڪس ڪومٽ جي سماجي اثباتيت (سوشلاجيڪل پازيٽوئزم) کي رد ڪيو ۽ سماج جي هڪ نئين ”سائنس“ جو تصور پيش ڪيو.[229] ڪارل لووٿ، مارڪس ۽ سورن ڪيئرڪيگارڊ کي هيگل جا ٻه وڏا فلسفياتي جانشين قرار ڏنو آهي.[230]

جديد سماجي نظرين ۾ مارڪس وادي سماجيات کي سماجيات جي بنيادي روايتي فڪري ڌارن مان هڪ تسليم ڪيو وڃي ٿو. آئزيا برلن مارڪس کي جديد سماجيات جو حقيقي باني قرار ڏنو، ”جيستائين ڪو به شخص اهڙي لقب جو حقدار ٿي سگهي“.[231] سماجي سائنس کان سواءِ، مارڪس فلسفي، ادب، فنون ۽ انسانيات جي مختلف شعبن تي به مستقل اثر ڇڏيو.[232][233][234][235]

جرمني جي شهر ٽرائير ۾ ڪارل مارڪس جو مجسمو

ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي سماجي نظرئي جي ماهرن مارڪس جي فڪر جي جواب ۾ ٻه بنيادي حڪمت عمليون اختيار ڪيون آهن. هڪ حڪمت عملي مارڪس جي فڪر کي ان جي تجزياتي مرڪز تائين محدود ڪرڻ هئي، جنهن کي تجزياتي مارڪسيت چيو وڃي ٿو. ٻي، وڌيڪ عام حڪمت عملي مارڪس جي سماجي نظريي جي وضاحتي دعوائن کي نرم ڪرڻ ۽ سماجي توڙي معاشي زندگيءَ جي انهن پهلوئن جي ”نسبي خودمختياري“ تي زور ڏيڻ هئي، جيڪي ”پيداواري قوتن“ جي ترقي ۽ ”پيداواري طريقن“ جي لڳاتار تبديليءَ جي پاڻ ۾ لاڳاپي بابت مارڪس جي مرڪزي تشريح سان سڌي ريت واسطو نٿا رکن، ۽ جيڪي پورهيت طبقي جي سياسي پروگرام سان لاڳاپيل آهن. اهو نئين مارڪسي نظرياتي رخ هو، جنهن کي مارڪس جي سماجي نظريي کان متاثر تاريخدانن، جهڙوڪ اي. پي. ٿامپسن ۽ ايرڪ هابسبام، اختيار ڪيو. اهو ئي فڪري رخ انتونيو گرامشي جهڙن مفڪرن ۽ سياسي ڪارڪنن پڻ اڳتي وڌايو، جن مارڪسي سماجي نظريي جي روشنيءَ ۾ سماج کي بدلائيندڙ سياسي عمل جي امڪانن ۽ مشڪلاتن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.[236][237][238][239] مارڪس جي خيالن پوءِ ايندڙ فنڪارن ۽ فن جي تاريخ تي پڻ گهرو اثر وڌو، ۽ ادب، بصري فن، موسيقي، فلم ۽ ناٽڪ ۾ اڳرائي پسند تحريڪون سندس فڪر کان متاثر ٿيون.[240]

سياسي لحاظ کان مارڪس جو ورثو وڌيڪ پيچيده آهي. ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٿيندڙ انقلابن پاڻ کي ”مارڪسي“ سڏيو، جن مان سڀ کان نمايان روسي انقلاب هو، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت يونين قائم ٿيو.[241] ولاديمير لينن، مائو زيڊونگ،[242] فيدل ڪاسترو،[243] سلواڊور آليندي،[244] جوسيپ بروز ٽيٽو،[245] ڪوامي نڪروما،[246] جواهر لال نهرو،[247] نيلسن منڊيلا،[248] شي جن پنگ،[249] جوزف اسٽالن[250] ۽ ٿامس سنڪارا[251] سميت ڪيترن ئي اهم عالمي اڳواڻن مارڪس کي پنهنجي فڪري اثرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. انهن ملڪن کان ٻاهر به، جتي مارڪسي انقلاب آيا، مارڪس جي خيالن سڄي دنيا جي سياسي جماعتن کي متاثر ڪيو.[252]

دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ڪميونسٽ انقلابين ۽ سياسي ڪارڪنن، جهڙوڪ روزا لڪسمبرگ،[253] ڀڳت سنگهه،[254] ارنسٽ ٿيلمان، چي گويرا،[255] چندر شيکر آزاد، انتونيو گرامشي ۽ فريڊ هيمپٽن،[256] تي مارڪسي نظريي جو گهرو اثر پيو.

مارڪسيت سان لاڳاپيل ملڪن ۾ سياسي مخالفن مارڪس کي لکين ماڻهن جي موت جو ذميوار قرار ڏنو آهي،[257] جڏهن ته ٻين جو دليل آهي ته خود مارڪس جي فڪري ورثي ۽ اثر کي انهن ماڻهن جي ورثي ۽ اثر کان الڳ سمجهڻ گهرجي، جن سندس خيالن کي سياسي مقصدن لاءِ نئين صورت ڏني يا استعمال ڪيو.[258] آرٿر ليپو مارڪس ۽ سندس ساٿي فريڊرش اينگلز کي ”جديد انقلابي جمهوري سوشلزم جا باني“ قرار ڏئي ٿو.[259]

روس جي شهر مارڪس ۽ جرمني جي شهر ڪارل-مارڪس-شٽاٽ، جيڪو هاڻي ڪيمنٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جا نالا مارڪس جي نالي پٺيان رکيا ويا هئا.[260][261]

مئي 2018ع ۾ سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ياد ملهائڻ لاءِ، مشهور چيني مجسما ساز وو ويشان جو ٺاهيل مارڪس جو مجسمو، جيڪو چيني حڪومت پاران تحفي طور ڏنو ويو هو، جرمني جي شهر ٽرائر ۾ سندس جنم ڀوميءَ تي ظاهر ڪيو ويو. ان وقت جي يورپي ڪميشن جي صدر جان ڪلاڊ يونڪر مارڪس جي يادگيريءَ جو دفاع ڪندي چيو ته اڄ مارڪس کي ”اهڙين ڳالهين جي علامت بڻايو ويو آهي، جن جو نه هو ذميوار هو ۽ نه ئي اهي هن پيدا ڪيون، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکيل ڪيترين ئي ڳالهين کي وري اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنو ويو، جو انهن جي معنيٰ اصل جي ابتڙ ٿي وئي.“[262][263]

2013ع ۾ يونيسڪو مارڪس جي هٿ اکرن وارن ٻن دستاويزن کي پنهنجي دنيا جي يادگيريءَ جو بين الاقوامي رجسٽر ۾ شامل ڪيو. انهن مان هڪ داس ڪاپيٽال جي پهرئين جلد جو مارڪس جي حاشين ۽ نوٽن وارو پهريون ڇاپو آهي، جڏهن ته ٻيو ڪميونسٽ منشور جي مسودي جو هڪ صفحو آهي. اهي دستاويز، مارڪس جي ٻين ڪاغذن سان گڏ، ايمسٽرڊيم جي بين الاقوامي سماجي تاريخ جو ادارو ۾ محفوظ آهن.[264]

ويهين صديءَ جي سئنيما تي اثر وجهڻ کان علاوه، مارڪس جي زندگي، سندس دور ۽ سندس اهم تصنيفون پڻ فلمن جا موضوع رهيون آهن. ڪارل مارڪس بابت فلمن ۾ دستاويزي فلمن کان وٺي افسانوي ڊرامن، آرٽ هائوس فلمن ۽ مزاحيه فلمن تائين مختلف صنفون شامل آهن. 2017ع ۾ رليز ٿيل فلم دي ينگ ڪارل مارڪس کي تاريخي درستگي ۽ فڪري زندگيءَ جي پُرجوش پيشڪش سبب سٺا جائزا مليا.[265]

چين جي چيني ڪميونسٽ پارٽي، مارڪس جي پيدائش جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي، چيني ڊونگهوا (متحرڪ ويب سيريز) دي ليڊر تيار ڪرائي.[266]

چونڊ ببليوگرافي

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حاشيا ۽ حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Letter from Karl Marx accepting membership of the Society 1862". Royal Society of Arts. اصل نسخو مان 16 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Heinrich 2019, pp. 34–35.
  3. ↑ Marx, Karl. "Index". Critique of the Gotha Program. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 October 2007 تي محفوظ ڪيل – Marxists Internet Archive وسيلي.
  4. 1 2 3 4 5 Calhoun 2002, pp. 23–24.
  5. ↑ Unger, Roberto Mangabeira (2007). Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics. Princeton University Press.
  6. ↑ Hicks, John (May 1974). "Capital Controversies: Ancient and Modern". The American Economic Review 64 (2): 307. "The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history ...".
  7. ↑ Schumpeter, Joseph (1997) [1952]. Ten Great Economists: From Marx to Keynes. Unwin University books. جلد 26 (4th ڇاپو). Taylor & Francis. ISBN 978-0415110785.
  8. ↑ Little, Daniel. "Marxism and Method". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2017 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ سانچو:Cite encyclopaedia
  10. ↑ McLellan 2006, p. 178, Plate 1.
  11. ↑ Wheen 2001, pp. 12–13.
  12. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, pp. 8, 12; McLellan 2006, p. 1.
  13. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 4–5; Wheen 2001, pp. 7–9, 12; McLellan 2006, pp. 2–3.
  14. ↑ Carroll, James (2002). Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History. Houghton Mifflin Harcourt. ص. 419. ISBN 978-0547348889. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2018 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  15. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 4–6; McLellan 2006, pp. 2–4.
  16. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 5, 8–12; Wheen 2001, p. 11; McLellan 2006, pp. 5–6.
  17. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, p. 10; McLellan 2006, p. 7.
  18. ↑ Wheen 2001, chpt. 6
  19. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 12; Wheen 2001, p. 13.
  20. ↑ McLellan 2006, p. 7.
  21. ↑ Turley, Justin (2020-08-24). "The Baptism of Karl Marx, 1824". Landmark Events. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-08-28 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Karl Marx: Dictionary of National Biography. جلد 37. Oxford University Press. 2004. ص. 57–58. ISBN 978-0198613879.
  23. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 12–15; Wheen 2001, p. 13; McLellan 2006, pp. 7–11.
  24. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 15–16; Wheen 2001, p. 14; McLellan 2006, p. 13.
  25. ↑ Wheen 2001, p. 15.
  26. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 20; McLellan 2006, p. 14.
  27. ↑ Wheen 2001, p. 16; McLellan 2006, p. 14
  28. 1 2 Holmes, Rachel (14 October 2017). "Karl Marx: the drinking years". The Daily Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2017 تي حاصل ڪيل.(چندو گهربل)
  29. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 21–22; McLellan 2006, p. 14.
  30. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 22; Wheen 2001, pp. 16–17; McLellan 2006, p. 14.
  31. ↑ Heinrich 2019, pp. 131–132.
  32. ↑ Fedoseyev 1973, p. 23; Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 23–30; Wheen 2001, pp. 16–21, 33; McLellan 2006, pp. 15, 20.
  33. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 70–71; Wheen 2001, pp. 52–53; McLellan 2006, pp. 61–62.
  34. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 31; McLellan 2006, p. 15.
  35. ↑ McLellan 2006, p. 21
  36. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; McLellan 2006, p. 21.
  37. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 32–34; Wheen 2001, pp. 21–22; McLellan 2006, pp. 21–22.
  38. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 34–38; Wheen 2001, p. 34; McLellan 2006, pp. 25–27.
  39. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 44, 69–70; McLellan 2006, pp. 17–18.
  40. ↑ Sperber 2013, pp. 55–56.
  41. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; McLellan 2006, pp. 18–19
  42. ↑ Marx, Karl; Engels, Friedrich (1975). Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 1. New York: International Publishers. ص. 531–632.
  43. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; Wheen 2001, pp. 25–26.
  44. ↑ Marx's thesis was posthumously published in Marx, Karl; Engels, Friedrich (1975). Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 1. New York: International Publishers. ص. 25–107..
  45. ↑ Volkov, Genrikh Nikolaevich (1982) [1979]. The Basics of Marxist-Leninist Theory. Progress Publishers< USSR. ص. 15.
  46. ↑ Wheen 2001, p. 32.
  47. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 45; Wheen 2001, p. 33; McLellan 2006, pp. 28–29, 33.
  48. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 38–45; Wheen 2001, p. 34; McLellan 2006, pp. 32–33, 37.
  49. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 49; McLellan 2006, p. 33.
  50. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 50–51; Wheen 2001, pp. 34–36, 42–44; McLellan 2006, pp. 35–47.
  51. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 57; Wheen 2001, p. 47; McLellan 2006, pp. 48–50.
  52. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 60–61; Wheen 2001, pp. 47–48; McLellan 2006, pp. 50–51.
  53. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 68–69, 72; Wheen 2001, p. 48; McLellan 2006, pp. 59–61
  54. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 77–79; Wheen 2001, pp. 62–66; McLellan 2006, pp. 73–74, 94.
  55. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 72; Wheen 2001, pp. 64–65; McLellan 2006, pp. 71–72.
  56. ↑ Marx, Karl (1975). "Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law". Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 3. New York: International Publishers. ص. 3.
  57. ↑ Marx, Karl (1975). "On the Jewish Question". Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 3. New York: International Publishers. ص. 146.
  58. ↑ McLellan 2006, pp. 65–70, 74–80.
  59. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 72, 75–76; Wheen 2001, p. 65; McLellan 2006, pp. 88–90.
  60. ↑ Wheen 2001, pp. 66–67, 112; McLellan 2006, pp. 79–80.
  61. ↑ Wheen 2001, p. 90.
  62. ↑ Wheen 2001, p. 75.
  63. ↑ Mansel, Philip (2001). Paris Between Empires. New York: St. Martins Press. ص. 390.
  64. ↑ Engels, Friedrich (1975). "The Condition of the Working Class in England". Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 4. New York: International Publishers. ص. 295–596.
  65. ↑ Fedoseyev 1973, p. 82.
  66. ↑ Wheen 2001, pp. 85–86.
  67. ↑ Marx, Karl (1975). "The Holy Family". Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 4. New York: International Publishers. ص. 3–211.
  68. ↑ Taken from the caption of a picture of the house in a group of pictures located between pages 160 and 161 of Fedoseyev 1973.
  69. ↑ Fedoseyev 1973, p. 63.
  70. ↑ Berlin 1963, pp. 90–94.
  71. 1 2 Fedoseyev 1973, p. 62.
  72. ↑ Larisa Miskievich, "Preface" to Volume 28 of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels (International Publishers: New York, 1986) p. xii.
  73. ↑ Karl Marx, Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 35, Volume 36 and Volume 37 (International Publishers: New York, 1996, 1997 and 1987).
  74. ↑ Berlin 1963, pp. 35–61.
  75. ↑ Note 54 contained on p. 598 in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3.
  76. ↑ Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844" Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3 (International Publishers: New York, 1975) pp. 229–346.
  77. ↑ Fedoseyev 1973, p. 83.
  78. ↑ Karl Marx, "Theses on Feuerbach", contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5 (International Publishers: New York, 1976) pp. 3–14.
  79. ↑ Karl Marx, "Theses on Feuerbach," contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5, p. 8.
  80. 1 2 3 Wheen 2001, p. 90.
  81. ↑ Heinrich Gemkow et al., Frederick Engels: A Biography (Verlag Zeit im Bild ["New Book Publishing House"]: Dresden, 1972) p. 101.
  82. ↑ Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography, p. 102.
  83. ↑ Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography (Verlag Zeit im Bild [New Book Publishing House]: Dresden, 1972) p. 53.
  84. ↑ Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography, p. 78.
  85. 1 2 3 Fedoseyev 1973, p. 89.
  86. ↑ Wheen 2001, p. 92.
  87. ↑ Karl Marx and Frederick Engels, "German Ideology" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5 (International Publishers: New York, 1976) pp. 19–539.
  88. ↑ Fedoseyev 1973, pp. 96–97.
  89. ↑ Wheen 2001, p. 93.
  90. ↑ See Note 71 on p. 672 of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6 (International Publishers: New York, 1976).
  91. ↑ Karl Marx, The Poverty of Philosophy contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6 (International Publishers: New York, 1976) pp. 105–212.
  92. ↑ Wheen 2001, p. 107.
  93. ↑ Fedoseyev 1973, p. 124.
  94. ↑ Note 260 contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 671–672.
  95. ↑ Note 260 contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11, p. 672.
  96. ↑ Fedoseyev 1973, pp. 123–125.
  97. ↑ Fedoseyev 1973, p. 125.
  98. ↑ Frederick Engels, "Principles of Communism" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6 (International Publishers, New York, 1976) pp. 341–357.
  99. ↑ Karl Marx and Frederick Engels, "The Communist Manifesto" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6, pp. 477–519.
  100. ↑ Wheen 2001, p. 115.
  101. ↑ Shilling, Chris; Mellor, Philip A. (2001). The Sociological Ambition: Elementary Forms of Social and Moral Life. Sage Publications. ص. 114. ISBN 978-0761965497. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2015 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  102. ↑ Marx and Engels 1848.
  103. 1 2 Wheen 2001, p. 125.
  104. ↑ Padover, Saul Kussiel (1978). Karl Marx, an intimate biography. McGraw-Hill. ص. 205.
  105. 1 2 3 Wheen 2001, pp. 126–127.
  106. ↑ David McLellan 1973 Karl Marx: His life and Thought. New York: Harper and Row. pp. 189–190
  107. ↑ Felix, David (1982). "Heute Deutschland! Marx as Provincial Politician". Central European History 15 (4): 332–350. doi:10.1017/S0008938900010621. ISSN 0008-9389.
  108. ↑ Wheen 2001, p. 128.
  109. ↑ Karl Marx and Frederick Engels, "Demands of the Communist Party" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 7 (International Publishers: New York, 1977) pp. 3–6.
  110. ↑ Wheen 2001, p. 129.
  111. ↑ Wheen 2001, pp. 130–132.
  112. ↑ Seigel 1978, p. 50.
  113. ↑ "Neue Rheinsiche Zeitung No. 145 November 1848". www.marxists.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Wheen 2001, pp. 136–137; Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 2007, p. 192; Splichal 2002, p. 115;
  115. 1 2 Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 2007, p. 192.
  116. ↑ Gross, David M. (2014). 99 Tactics of Successful Tax Resistance Campaigns. Picket Line Press. ص. 76–77. ISBN 978-1490572741.
  117. ↑ Wheen 2001, pp. 136–137.
  118. ↑ Wheen 2001, pp. 137–146.
  119. ↑ Wheen 2001, pp. 147–148.
  120. 1 2 Fedoseyev 1973, p. 233.
  121. ↑ Note 269 contained on p. 674 in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11.
  122. ↑ Wheen 2001, pp. 151–155.
  123. ↑ Note 269 on p. 674 of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11.
  124. ↑ Dussel, Enrique D. (2001). Moseley, Fred Baker (مرتب). Towards an Unknown Marx: A Commentary on the Manuscripts of 1861–63. Angulo, Yolanda پاران ترجمو ڪيل. London; New York: Routledge. ص. xxxiii. ISBN 0415215455.
  125. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Karl Heinrich Marx – Biography". يورپي گريجوئيٽ اسڪول. اصل نسخو مان 1 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 295.
  127. 1 2 3 Kluger, Richard (1986). The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0394508771.
  128. ↑ Fedoseyev 1973, p. 274.
  129. ↑ Marx, Karl; Engels, Friedrich (1965). "Marx to Engels, June 14, 1853". ۾ Ryazanskaya, S. W. (مرتب). Selected Correspondence. Lasker, I. پاران ترجمو ڪيل (2nd ڇاپو). Moscow: Progress Publishers. ص. 83–86.
  130. ↑ Taken from a picture on p. 327 of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979).
  131. ↑ Karl Marx, "The Elections in England – Tories and Whigs" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 327–332.
  132. ↑ "Marx & Engels Collected Works, vol.41". 15 March 2017.
  133. ↑ Richard Kluger, The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune (Alfred A. Knopf Publishing, New York, 1986) p. 121.
  134. ↑ McLellan 2006, p. 262.
  135. ↑ Note 1 at p. 367 contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 19 (International Publishers: New York, 1984).
  136. ↑ Karl Marx, "The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 99–197.
  137. ↑ Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 320.
  138. ↑ "All Images of Marx Are Good". Marx 200. 2 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 347.
  140. ↑ Fedoseyev 1973, p. 345.
  141. ↑ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 2007, p. 267.
  142. ↑ Karl Marx, "The Civil War in France" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 22 (International Publishers: New York, 1986) pp. 307–359.
  143. ↑ Calhoun 2002, p. 20.
  144. ↑ Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 28 (International Publishers: New York, 1986) pp. 5–537.
  145. ↑ Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the Preparatory Materials section of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29 (International Publishers: New York, 1987) pp. 421–507.
  146. ↑ Karl Marx, "A Contribution to the Critique of Political Economy" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29, pp. 257–417.
  147. ↑ Postone 1993, pp. 54–55, 173, 192.
  148. ↑ Marx. "Economic Manuscripts: Appendix I: Production, Consumption, Distribution, Exchange". www.marxists.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2002 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2022 تي حاصل ڪيل. [...] اڪيلو ۽ سماج کان الڳ شڪاري يا مهاڻو، جنهن کي ايڊم سمٿ ۽ ريڪارڊو پنهنجي بحث جي شروعاتي نقطي طور پيش ڪن ٿا، ارڙهين صديءَ جي رابنسن ڪروسو جهڙن رومانوي قصن جي بي تخيل خيالي تخليقن مان هڪ آهي. سماجي تاريخدانن جي دعوائن جي ابتڙ، اهي ڪردار رڳو حد کان وڌيل تهذيب خلاف ردعمل يا ڪنهن غلط سمجهيل فطري زندگيءَ ڏانهن واپسيءَ جي نمائندگي نٿا ڪن. [...] هي هڪ وهم آهي، ۽ ننڍين توڙي وڏين رابنسوني ڪهاڻين جو رڳو جمالياتي وهم. حقيقت ۾، اهو اهڙي "بورجوا سماج" جي اڳڪٿي آهي، جيڪو سورهين صديءَ ۾ اڀرڻ لڳو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ پختگيءَ ڏانهن تيزيءَ سان وڌيو. آزاد مقابلي تي ٻڌل هن سماج ۾ فرد ظاهري طور انهن فطري لاڳاپن کان آزاد نظر اچي ٿو، جيڪي گذريل تاريخي دورن ۾ کيس انسانن جي ڪنهن مخصوص ۽ محدود جماعت جو جزو بڻائيندا هئا. ارڙهين صديءَ جا مفڪر، جن جي فڪر تي ايڊم سمٿ ۽ ريڪارڊو اڃا مڪمل طور بيٺل هئا، هن ارڙهين صديءَ واري فرد کي—جيڪو هڪ پاسي جاگيردار سماج جي ٽٽڻ ۽ ٻئي پاسي سورهين صديءَ کان ترقي ڪندڙ نين پيداواري قوتن جو نتيجو هو—اهڙي مثالي انسان طور پيش ڪندا هئا، جنهن جو وجود ڄڻ ماضيءَ سان تعلق رکندو هو. هنن فرد کي تاريخي عمل جي نتيجي طور نه، پر تاريخ جي شروعاتي نقطي طور ڏٺو.
    [...]
    "محنت" ظاهري طور هڪ تمام سادي درجي بندي لڳي ٿي. محنت جو تصور هن عام ۽ آفاقي صورت ۾، يعني عام محنت طور، به نهايت پراڻو آهي. تنهن هوندي به معاشي لحاظ کان "محنت" پنهنجي هن سادي صورت ۾ اوترو ئي جديد درجو آهي، جيترا اهي سماجي لاڳاپا جديد آهن، جيڪي هن سادي تجريد کي جنم ڏين ٿا.     {{cite web}}: line feed اکر in |quote= at position 537 (مدد)
  149. 1 2 Calhoun 2012, p. 138
  150. ↑ Fedoseyev 1973, p. 318.
  151. ↑ Postone 2006, pp. 190, 26–27. 135, 374–375.
  152. 1 2 Calhoun 2012.
  153. 1 2 Pepperell 2010, pp. 104–105.
  154. ↑ Karl Marx, "Capital II: The Process of Circulation of Capital" embodying the whole volume of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 36 (International Publishers: New York, 1997).
  155. ↑ Karl Marx, "Capital III: The Process of Capitalist Production as a Whole" embodying the whole volume of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 37 (International Publishers: New York, 1998).
  156. ↑ Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30 (International Publishers: New York, 1988) pp. 318–451.
  157. ↑ Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 31 (International Publishers: New York, 1989) pp. 5–580.
  158. ↑ Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 32 (International Publishers: New York, 1989) pp. 5–543.
  159. ↑ "Economic Works of Karl Marx 1861–1864". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ See note 228 on p. 475 of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30.
  161. ↑ Karl Marx and Frederick Engels, Collected Works Volume 46 (International Publishers: New York, 1992) p. 71.
  162. ↑ K. Marx, First draft of the letter to Vera Zasulich [1881]. In Marx-Engels Collected Works, Volume 24, p. 346.
  163. ↑ Singer, Peter (2000). Marx: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press. ص. 5. ISBN 0192854054.
  164. ↑ Lafargue, Paul (1972). مارڪس–اينگلز–لينن ادارو (مرتب). Reminiscences of Marx (September 1890). Progress Publishers. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 December 2020 تي حاصل ڪيل. هو هڪ پيار ڪندڙ، نرم دل ۽ درگذر ڪندڙ پيءُ هو. [...] پنهنجي ڌيئرن سان سندس لاڳاپن ۾ حڪم هلائيندڙ پيءُ واري روش جو ذري برابر به نشان نه هو، جڏهن ته سندس ڌيئرن جو ساڻس پيار غيرمعمولي هو. هو کين ڪڏهن به حڪم نه ڏيندو هو، پر جيڪو ڪم ڪرائڻ چاهيندو هو، تنهن لاءِ کين مهربانيءَ طور درخواست ڪندو هو، يا اهڙي نموني احساس ڏياريندو هو ته جنهن ڳالهه کان هو کين روڪڻ چاهي ٿو، اها کين نه ڪرڻ گهرجي. تنهن هوندي به شايد ئي ڪنهن پيءُ جا ٻار هن جي ٻارن جيترا فرمانبردار رهيا هجن.
  165. 1 2 Montefiore, Simon Sebag (23 September 2011). "The Means of Reproduction". نيو يارڪ ٽائيمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ Wheen 2001, p. 173.
  167. ↑ Carver, Terrell (1991). "Reading Marx: Life and Works". ۾ Carver, Terrell (مرتب). The Cambridge Companion to Marx. Cambridge: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 11. ISBN 978-0521366946. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 30 December 2020 تي حاصل ڪيل. this [claim] is not well founded on the documentary materials available
  168. ↑ "Helene Demuth Obituary". www.marxists.org. 2024-07-08 تي حاصل ڪيل.
  169. 1 2 Wheen 2001, p. 152.
  170. 1 2 Blumenberg 2000, p. 98.
  171. 1 2 Blumenberg 2000, p. 100.
  172. ↑ Blumenberg 2000, pp. 99–100.
  173. ↑ Seigel 1978, p. 494.
  174. ↑ Seigel 1978, pp. 495–496.
  175. ↑ Shuster 2008, pp. 1–2.
  176. ↑ Shuster 2008, p. 3.
  177. ↑ Wheen 2001, p. 382.
  178. ↑ John Shepperd, 'Who was really at Marx's funeral?', in "Friends of Highgate Cemetery Newsletter ", April (2018), pp. 10–11. https://highgatecemetery.org/uploads/2018-04_Newsletter_final_web.pdf آرڪائيو ڪيا ويا 4 February 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  179. ↑ 'Dr Karl Marx', in دي پيپل, 25 March 1883, p. 3.
  180. ↑ 'Dr Karl Marx' in The Graphic, 31 March 1883, pp. 319, 322.
  181. ↑ "1883: The death of Karl Marx". www.marxists.org. 2026-01-28 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ "Marx, Karl". probatesearchservice.gov. UK Government. 1883. اصل نسخو مان 7 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "£250 in 1883 → 2024 | UK Inflation Calculator". www.in2013dollars.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "Marx monument unveiled in Highgate cemetery – archive, 15 March 1956". The Guardian. 15 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Hobsbawm 2011. pp. 3–4.
  186. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Calhoun 2002, pp. 20–23.
  187. ↑ Chattopadhyay, Paresh (2016). Marx's Associated Mode of Production: A Critique of Marxism. Springer. ص. 39–41.
  188. 1 2 3 4 5 6 7 8 Clark 1998, pp. 57–59.
  189. ↑ Eagleton, Terry. Why Marx Was Right. Yale University Press, 2011, p. 158.
  190. ↑ Seigel 1978, pp. 112–119.
  191. 1 2 Neocleous, Mark. "The Political Economy of the Dead: Marx's Vampires" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ Leopold, David. "Marx, Engels, and Some (Non-Foundational) Arguments against Utopian Socialism". ORA - Oxford University Research Archive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2024 تي محفوظ ڪيل. August 22, 2024 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ Levine, Norman (2006). Divergent Paths: The Hegelian foundations of Marx's method. Lexington Books. ص. 223.
  194. ↑ Sperber, Jonathan. Karl Marx: A Nineteenth-Century Life. ص. 144.
  195. ↑ Bannerji 2001, p. 27.
  196. ↑ Paolucci, Paul (2015). "Marx's scientific and political criticism: The internal relation". Capital & Class 39: 65–78. doi:10.1177/0309816814564657.
  197. ↑ Annelien de Dijn, French Political Thought from Montesquieu to Tocqueville آرڪائيو ڪيا ويا 15 September 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Cambridge University Press, 2008, p. 152.
  198. ↑ Karl Marx. Capital: A Critique of Political Economy, vol. 1, trans. Samuel Moore and Edward Aveling (New York: Modem Library, 1906), 440.
  199. ↑ Marx K (1999). "The labour-process and the process of producing surplus-value". آرڪائيو ڪيا ويا 18 October 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. In K Marx, Das Kapital (Vol. 1, Ch. 7). Marxists.org. Retrieved 20 October 2010. Original work published 1867.
  200. ↑ See Marx K (1997). "Critique of Hegel's dialectic and philosophy in general". In K Marx, Writings of the Young Marx on Philosophy and Society (LD Easton & KH Guddat, Trans.), pp. 314–347. Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. Original work published 1844.
  201. ↑ See also Lefever DM; Lefever JT (1977). "Marxian alienation and economic organisation: An alternate view". The American Economist (21) 2, pp. 40–48.
  202. ↑ See also Holland EW (2005). "Desire". In CJ Stivale (Ed.), Gilles Deleuze: Key Concepts, pp. 53–62. Montreal & Kingston: McGill-Queens University Press.
  203. ↑ Marx (1997), p. 321, emphasis in original.
  204. ↑ Marx (1997), p. 324.
  205. ↑ Marx (1997), p. 325, emphasis in original.
  206. ↑ Marx, Karl; Engels, Friedrich (2009). The Communist Manifesto. Echo Library. ص. 5. ISBN 978-1406851748. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2015 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
  207. 1 2 3 4 5 Calhoun 2002, p. 22.
  208. ↑ Mészáros 2006, p. 96.
  209. ↑ In دي ڪميونسٽ مينفيسٽو, Part II: Proletarians and Communists and ڪيپيٽل, جلد I, Part III
  210. ↑ سانچو:Cite speech
  211. ↑ Marx, Karl; Engels, Friedrich (1975). Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels. جلد 1. New York: International Publishers. ص. 636–642.
  212. ↑ Karl Marx and Frederick Engels, "The Communist Manifesto", page 55, translation made by Samuel Moore in 1888
  213. ↑ Marx, Karl. "Grundrisse 06". Marxists Internet Archive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 November 2021 تي حاصل ڪيل. the demand that wage labour be continued but capital suspended is self-contradictory, self-dissolving.
  214. ↑ Postone 2006, pp. 190, 26–27, 135, 374–375.
  215. 1 2 3 4 Calhoun 2002, p. 23.
  216. ↑ La Liberté Speech آرڪائيو ڪيا ويا 16 July 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  217. ↑ Mikulak, Maxim W. (July-September 1970). "Darwinism, Soviet Genetics, and Marxism-Leninism". Journal of the History of Ideas 31 (3): 359–376. doi:10.2307/2708511. ISSN 0022-5037. https://www.jstor.org/stable/2708511?seq=7. Retrieved 19 March 2026.
  218. ↑ Mikulak, Maxim W. (July-September 1970). "Darwinism, Soviet Genetics, and Marxism-Leninism". Journal of the History of Ideas 31 (3): 359–376. doi:10.2307/2708511. ISSN 0022-5037. https://www.jstor.org/stable/2708511?seq=7. Retrieved 19 March 2026.
  219. 1 2 3 4 Anderson 2016, pp. 49–239.
  220. ↑ Cited in: B. Hepner, "Marx et la puissance russe," in: K. Marx, La Russie et l'Europe, Paris, 1954, p. 20. Originally published in Neue Rheinische Zeitung, no. 223, 16 February 1849.
  221. ↑ Karl Marx and Friedrich Engels to the Chairman of the Slavonic Meeting, 21 March 1881. Source: Karl Marx and Frederick Engels, Selected Correspondence (Progress Publishers, Moscow, 1975).
  222. ↑ Speech delivered in London, probably to a meeting of the International's General Council and the Polish Workers Society on 22 January 1867...
  223. ↑ "Colonialism". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2017.
  224. ↑ "Marx on India under the British". The Hindu. 13 June 2006.
  225. ↑ Wheen, Francis (17 July 2005). "Why Marx is man of the moment". The Observer. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2005 تي محفوظ ڪيل.
  226. ↑ Magness, Phil; Makovi, Michael (2022). "The Mainstreaming of Marx: Measuring the Effect of the Russian Revolution on Karl Marx's Influence". Journal of Political Economy 131 (6): 1507–1545. doi:10.1086/722933. ISSN 0022-3808. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/722933. Retrieved 12 November 2022.
  227. 1 2 3 Andersen & Kaspersen 2000, p. 123–.
  228. ↑ Ricoeur, Paul (1970). Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation. New Haven and London: Yale University Press. ص. 32.
  229. ↑ Calhoun 2002, p. 19.
  230. ↑ Löwith, Karl (1991). From Hegel to Nietzsche. New York: Columbia University Press. ص. 49.
  231. ↑ Berlin 1963, p. 130.
  232. ↑ Singer 1980, p. 1.
  233. ↑ O'Laughlin, Bridget (October 1975). "Marxist Approaches in Anthropology". Annual Review of Anthropology 4: 341–370. doi:10.1146/annurev.an.04.100175.002013.
    William Roseberry (1997) Marx and Anthropology Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 سانچو:Doi
  234. ↑ Becker, S.L. (1984). "Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience". Critical Studies in Mass Communication 1 (1): 66–80. doi:10.1080/15295038409360014.
  235. ↑ Alvarado, Manuel; Gutch, Robin; Wollen, Tana (1987). Learning the Media: Introduction to Media Teaching. Palgrave Macmillan.
  236. ↑ Kołakowski, Leszek. Main Currents of Marxism: the Founders, the Golden Age, the Breakdown. Translated by P.S. Falla. New York: W.W. Norton & Company, 2005.
  237. ↑ Aron, Raymond. Main Currents in Sociological Thought. Garden City, NY: Anchor Books, 1965.
  238. ↑ Anderson, Perry. Considerations on Western Marxism. London: NLB, 1976.
  239. ↑ Hobsbawm, E. J. How to Change the World: Marx and Marxism, 1840–2011 (London: Little, Brown, 2011), 314–44.
  240. ↑ Hemingway, Andrew (2006). Marxism and the History of Art: From William Morris to the New Left. پلوٽو پريس.
  241. ↑ Lenin, V.I. (1917). "The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ "Glossary of People – Ma". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ Savioli, Arminio (1961). "L'Unita Interview with Fidel Castro: The Nature of Cuban Socialism". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ Allende, Salvador (1970). "First speech to the Chilean parliament after his election". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ Broz Tito, Josip (1959). "Historical Development in the World Will Move Towards the Strengthening of Socialism". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ Nkrumah, Kwame (1967). "African Socialism Revisited". مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ "Nehru's economic philosophy". دي هندو. 27 May 2017. اصل نسخو مان 26 December 2019 تي محفوظ ڪيل.
  248. ↑ "Nelson Mandela's Living Legacy | Preparing for Defiance 1949–1952 آرڪائيو ڪيا ويا 9 May 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". The South African. 6 November 2013.
  249. ↑ Churm, Philip Andrew (4 May 2018). "Juncker opens exhibition to Karl Marx". يورونيوز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "Marxism and the National Question". www.marxists.org. 2025-05-31 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ Harsch, Ernest (20 May 2015). "Resurrecting Thomas Sankara". جيڪوبن. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Jeffries, Stuart (4 July 2012). "Why Marxism is on the rise again". دي گارجين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ "History and Class Consciousness Georg Lukacs". www.marxists.org. 2025-05-31 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ "Indian National Congress". Indian National Congress. 2025-05-31 تي حاصل ڪيل.
  255. ↑ Zeitlin, Maurice (1974-11-01). "The Marxism of Che Guevara: Philosophy, Economics, and Revolutionary WarfareChe: Selected Works of Ernesto Guevara". Hispanic American Historical Review 54 (4): 715–718. doi:10.1215/00182168-54.4.715. ISSN 0018-2168. https://doi.org/10.1215/00182168-54.4.715.
  256. ↑ "The communism of the Black Panther Party | Red Flag". redflag.org.au. 2025-05-31 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ Stanley, Tim (1 November 2013). "The Left is trying to rehabilitate Karl Marx. Let's remind them of the millions who died in his name". دي ڊيلي ٽيليگراف. اصل نسخو مان 7 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  258. ↑ Elbe, Indigo (21 October 2013). "Between Marx, Marxism, and Marxisms – Ways of Reading Marx's Theory". Viewpoint Magazine. اصل نسخو مان 8 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  259. ↑ Lipow, Arthur (1991). Authoritarian Socialism in America: Edward Bellamy and the Nationalist Movement. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ص. 1. ISBN 978-0520075436. '"اسان انهن ڪميونسٽن مان نه آهيون، جيڪي ذاتي آزاديءَ کي ختم ڪرڻ چاهين ٿا يا دنيا کي هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي يا هڪ عظيم جبري مزدوري خاني ۾ تبديل ڪرڻ گهرن ٿا. بيشڪ ڪي اهڙا ڪميونسٽ موجود آهن، جيڪي بنا ڪنهن هٻڪ جي ذاتي آزاديءَ کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪن ٿا ۽ ان کي دنيا مان ختم ڪرڻ چاهين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اها مڪمل هم آهنگيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ آهي. پر اسان جي ڪا به خواهش ناهي ته آزاديءَ کي برابريءَ سان مٽايو وڃي. اسان کي پڪو يقين آهي ... ته ڪنهن به سماجي نظام ۾ آزاديءَ جي ايتري پڪ نه ٿي ڏئي سگهجي، جيتري گڏيل ملڪيت تي ٻڌل سماج ۾ ٿي سگهي ٿي." اهڙي ريت 1847ع ۾ ڪميونسٽ ليگ جي جرنل جي ايڊيٽرن لکيو، جيڪي جديد انقلابي جمهوري سوشلزم جي باني ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز جي سڌي فڪري اثر هيٺ هئا. {{cite book}}: line feed اکر in |quote= at position 600 (مدد)
  260. ↑ "Где находится Екатериненштадт? Города России". Ижевский новостной сайт (روسي ۾). 29 April 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ Chemnitzer Tourismus-Broschüre, Herausgeber: City-Management und Tourismus Chemnitz GmbH, 4. Jahrgang • Ausgabe 12 • Sommer 2010 آرڪائيو ڪيا ويا 26 August 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.; O-Ton-Nachweis im Chemnitzer Stadtarchiv[مئل ڳنڍڻو]
  262. ↑ Stone, Jon (4 May 2018). "'Today he stands for things which is he not responsible for': EU president Juncker defends Karl Marx's legacy". دي انڊيپينڊنٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  263. ↑ "Karl Marx statue from China adds to German angst". بي بي سي نيوز. 5 May 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  264. ↑ "Manifest der Kommunistischen Partei, draft manuscript page and Das Kapital. Erster Band, Karl Marx's personal annotated copy". UNESCO Memory of the World Programme. 20 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ Scott, A. O. (22 February 2018). "Review: In 'The Young Karl Marx,' a Scruffy Specter Haunts Europe". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ Loveridge, Lynzee (December 19, 2018). "China's Bilibili Streaming Service Announces Original Karl Marx Web Anime". Anime News Network. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "انگريزي ترجمو آن لائين". اصل نسخو مان 20 اپريل 2018 تي محفوظ ڪيل.
  1. 1 2 سندس نالو ٽرائر جي پيدائش واري رجسٽر ۾ Carl Marx لکيل هو، ۽ 1840ع واري ڏهاڪي تائين هو ڪڏهن ڪڏهن سرڪاري دستاويزن ۾ به اها ئي صورت استعمال ڪندو هو. سندس مڪمل نالو ڪڏهن ڪارل هائنرش مارڪس پڻ ڏنو ويندو آهي، پر سرڪاري طور سندس ڪو وچون نالو نه هو. هن رڳو شاگرديءَ جي زماني ۾ ڪجهه ڀيرا ڪارل ھنرش يا ڪارل ھينرش (پنهنجي نالي کان پوءِ پيءُ جو پهريون نالو شامل ڪري) استعمال ڪيو.[2]
  2. ↑ 2017ع تائين هيءَ مارڪس جي سڀ کان پراڻي سڃاتل تصوير سمجهي ويندي هئي، جيتوڻيڪ سندس سڃاڻپ 1890ع ۾ ڪولون جي عدالتي صلاحڪار شنائيڊر ڪئي. بعد ۾ هي تصوير مارڪس جي بيان سان ٺهڪندڙ هئڻ سبب مستند مڃي وئي.[31] نوجوان مارڪس جون هيلمٽ باخ (1953ع) ۽ آءِ. گرنشٽائن (1961ع) جون تصويرون به هن لٿوگرافي تي ٻڌل آهن، پر اهي اصل تصوير کان وڌيڪ مشهور ٿي ويون.

ذريعا

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

سوانح عمريون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪارل مارڪس جون سوانح عمريون

مارڪس بابت تبصرا

[سنواريو]
  • هينري، مائيڪل. مارڪس پهريون ۽ مارڪس ٻيون. 1976ع.
  • هولٽ، جسٽن پي. ڪارل مارڪس جو سماجي فڪر. سيج، 2015ع.
  • ايگرز، جارج جي. ”تاريخ نويسي: سائنسي معروضيت کان بعد جديديت جي چئلينج تائين.“ (ويسليئن يونيورسٽي پريس، 1997ع، 2005ع)
  • ڪولاڪوسڪي، ليشڪ. مارڪسزم جا مکيه وهڪرا، آڪسفورڊ: ڪلارنڊن پريس، او يو پي، 1978ع.
  • ڪرٽز، رابرٽ. مارڪس پڙهو: ايڪويهين صديءَ لاءِ ڪارل مارڪس جا سڀ کان اهم متن (2000ع) ISBN 3821816449
  • لٽل، ڊينيئل. سائنسي مارڪس، (يونيورسٽي آف منيسوٽا پريس، 1986ع) ISBN 0816615055
  • منڊل، ارنسٽ. مارڪسي معاشي نظريو. نيو يارڪ: منٿلي ريويو پريس، 1970ع.
  • منڊل، ارنسٽ. ڪارل مارڪس جي معاشي فڪر جي تشڪيل. نيو يارڪ: منٿلي ريويو پريس، 1977ع.
  • ملر، رچرڊ ڊبليو. مارڪس جو تجزيو: اخلاقيات، طاقت ۽ تاريخ. پرنسٽن، نيو جرسي: پرنسٽن يونيورسٽي پريس، 1984ع.
  • راٿبارڊ، مري. اقتصادي فڪر جي تاريخ تي آسٽريائي نقطه نظر، جلد ٻيون: ڪلاسيڪي معاشيات (ايڊورڊ ايلگر پبلشنگ لميٽيڊ، 1995ع) ISBN 094546648X
  • سعد-فلهو، الفريڊو. مارڪس جو قدر: همعصر سرمائيداريءَ لاءِ سياسي معيشت. لنڊن: روٽليج، 2002ع.
  • سائتو، ڪوهي. ڪارل مارڪس جو ماحولياتي سوشلزم: سرمايو، فطرت ۽ سياسي معيشت جي اڻپوري تنقيد، منٿلي ريويو پريس، 2017ع.
  • شمٽ، الفريڊ. مارڪس وٽ فطرت جو تصور. لنڊن: اين ايل بي، 1971ع.
  • سيگل, جي. اي. (1973). "مارڪس جي شروعاتي ارتقا: پيشو، بغاوت ۽ حقيقت پسندي". دي جرنل آف انٽرڊسيپلينري هسٽري 3 (3): 475–508. doi:10.2307/202551. 
  • اسٽرادرن، پال. ”90 منٽن ۾ مارڪس“، (آئيون آر. ڊي، 2001ع)
  • ٿامس، پال. ڪارل مارڪس ۽ انارڪسٽ. لنڊن: روٽليج اينڊ ڪيگن پال، 1980ع.
  • اونو، ڪوزو. سياسي معيشت جا اصول: خالص سرمائيداراڻي سماج جو نظريو، برائٽن، سسڪس: هاروسٽر؛ ائٽلانٽڪ هاءِ لينڊز، نيو جرسي: هيومينيٽيز، 1980ع.
  • ويانيلو، ايف. [1989ع]، ”اثرائتي طلب ۽ منافعي جي شرح: مارڪس، ڪاليڪي ۽ سرافا بابت ڪجهه ويچار“، سيباستياني، ايم. (مرتب)، اڄ جي دور ۾ ڪاليڪي جي اهميت، لنڊن، ميڪملن، ISBN 978-0312024116.
  • وينڊلنگ، ايمي. ٽيڪنالاجي ۽ بيگانگي بابت ڪارل مارڪس (پالگريو ميڪملن، 2009ع)
  • وين، فرانسس. مارڪس جو داس ڪيپيٽل، (ائٽلانٽڪ بڪس، 2006ع) ISBN 1843544008
  • ولسن، ايڊمنڊ. فنلينڊ اسٽيشن ڏانهن: تاريخ لکڻ ۽ تاريخ ٺاهڻ جو مطالعو، گارڊن سٽي، نيو يارڪ: ڊبل ڊي، 1940ع.

افسانوي تصنيفون

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Karl Marx

سانچو:ابتدائی ترتیب:مارڪس

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪارل_مارڪس&oldid=395234" تان ورتل