مواد ڏانھن هلو

جدليات

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


جدليات (Ancient Greek: διαλεκτική, romanized: dialektikḗ؛ جرمن: Dialektik)، جنهن کي جدلياتي طريقو پڻ چيو وڃي ٿو، اصل ۾ اهڙي مڪالمي کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن موضوع بابت مختلف راين وارا ماڻهو دليل تي ٻڌل استدلال ذريعي سچائي تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. جدليات مناظري سان ڪجهه مشابهت رکي ٿي، پر هن تصور ۾ جذباتي اپيل، بلاغت ۽ ٻين موضوعي عنصرن کي شامل نه ڪيو ويندو آهي؛[1] ان جو مقصد ڪنهن (اڪثر ٻه-طرفي) مقابلي ۾ "کٽڻ" نه، پر اهڙي سچائي تائين پهچڻ هوندو آهي، جيڪا آخرڪار سڀني لاءِ قبول جوڳي هجي. هن جو بنياد قديم فلسفي ۾ پيو، ۽ پوءِ وچئين دور ۾ به ان کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.

هيگليت ۾ "جدليات" جي تصور کي نئين معنيٰ ڏني وئي، جنهن ۾ اهو لفظ هاڻي لفظي گفتگو بدران اندروني تضادن تي غالب اچڻ وسيلي ترقيءَ جي عمل لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. جدلياتي ماديت، جيڪا ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز پيش ڪئي، هيگل جي جدليات کي تاريخ جي هڪ مادي نظريي جي صورت ۾ اختيار ڪيو. هيگلي ۽ مارڪسي جدليات جي ورثي تي ڪارل پوپر ۽ ماريو بونگه جهڙن فلسفين تنقيد ڪندي ان کي غير سائنسي قرار ڏنو. جدليات ترقيءَ واري عمل کي ظاهر ڪري ٿي، تنهن ڪري اها روايتي منطق سان مڪمل طور هم آهنگ نه آهي. تنهن هوندي به ويهين صديءَ جي ڪجهه منطق دانن ان کي باضابطه منطقي صورت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

جدليات جو متبادل لفظ يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنٰي آهي بحث مباحثو ڪرڻ. پراڻي زماني ۾ ’جدليات‘ ان فن جو نالو هو، جنهن جي ذريعي مد مقابل جي دليلن جو تضاد ظاهر ڪري ۽ ان کي ختم ڪري حقيقت تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪن فلاسافرن جو خيال هو ته حقيقت کي ڳولڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته خيالن جي تضاد کي ظاهر ڪيو وڃي ۽ متضاد راين کي هڪ ٻئي سان ٽڪرايو وڃي. اهو جدلي طريقو جيڪو خيالن کي پرکڻ لاءِ استعال ٿيندو هو، جڏهن فطرت جي مظاهر کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو ته معلوم ٿيو ته فطرت ۽ ان جي مظاهر ۾ هميشه کان ٻن قوتن ۾ باهمي جدوجهد ٿيندي رهي ٿي، اهي ٻه قوتون: ٿيسز ۽ ان جي مخالف ’ائنٽي ٿيسز‘ جي نالي سان سڏجن ٿيون . انهن ٻنهي قوتن جي ٽڪرائجڻ جي نتيجي ۾ هڪ ٽين طاقت ظاهر ٿئي ٿي، جنهن کي ’سنٿيسز‘ چئجي ٿو. جا ڪجهه عرصي بعد ٿيسز بڻجي، پنهنجي مخالف قوت (اينٽي ٿيسز) پيدا ڪريو وٺي ۽ اهڙيءَ طرح هي ٻه قوتون مسلسل عمل ڪنديون رهن ٿيون . انهن جي عمل ڪري هن ڪائنات ۾ ۽ انساني شعور ۾ تغير ، تبديلي ۽ ترقي ٿيندي رهي ٿي.[2]

روايتي فلسفو

[سنواريو]

روايتي فلسفي ۾ جدليات (διαλεκτική) (Dialectic استدلال جو هڪ اهڙو طريقو آهي، جيڪو دليلن ۽ جوابي دليلن تي ٻڌل مڪالمي وسيلي اڳتي وڌندو آهي. ان ۾ هڪ دعويٰ (ٿيسز) ۽ ان جي سامهون هڪ جوابي دعويٰ (مخالف دعويٰ) پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي جدليات جو نتيجو ڪنهن دعويٰ جي ترديد، مخالف دعوائن جي ميلاپ (هم آهنگي)، يا بحث جي معيار ۾ واڌ جي صورت ۾ نڪري سگهي ٿو.[3][4] سقراط پنهنجي سقراطي طريقي سبب مشهور ٿيو، جنهن ۾ هو سوالن ذريعي ڳالهه ٻولهه ڪندڙ کي ايتري قدر سوچڻ تي مجبور ڪندو هو، جيستائين هو يا ته سقراط جي ڳالهه سان متفق ٿي وڃي يا پنهنجي اڻڄاڻائيءَ جو اعتراف ڪري.

افلاطونيت

[سنواريو]

افلاطونيت ۾ جدليات کي وجودياتي ۽ مابعدالطبيعي حيثيت حاصل ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اهڙو عمل بڻجي ويو، جنهن وسيلي عقل محسوس ٿيندڙ شين کان معقول حقيقتن ڏانهن سفر ڪندو آهي، هڪ خيال کان ٻئي خيال ڏانهن وڌندو آهي، تان جو آخرڪار سڀ کان اعليٰ خيال، يعني پهرئين اصول تائين پهچي ٿو، جيڪو هر شيءِ جي شروعات آهي. اهڙيءَ ريت فيلسوف حقيقت ۾ هڪ "جدليات دان" هوندو آهي.[5] هن معنيٰ ۾ جدليات تحقيق جو اهڙو عمل آهي، جيڪو مفروضن کي هڪ پاسي رکي، پهرئين اصول تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.[6] اهو آهستي آهستي گهڻائيءَ کي وحدت ۾ سمائي وٺندو آهي. فلسفي سائمن بليڪ برن جي خيال موجب، هن معنيٰ ۾ جدليات "روشن خياليءَ جي سموري عمل کي سمجهڻ" لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن ذريعي فيلسوف اعليٰ نيڪي، يعني نيڪيءَ جي صورت بابت علم حاصل ڪري ٿو.[7]

ارسطو

[سنواريو]

روايتي طور سمجهيو ويندو آهي ته ارسطو جدليات کي برهان کان هيٺين درجي جو استدلالي طريقو سمجهندو هو. برهان اهڙي قياس ذريعي، جنهن جون بنيادي مقدما سچا مڃيل هجن، لازمي طور سچو نتيجو ڪڍندو آهي.[8] ارسطو جي منطقي تصنيفن جي مجموعي، اورگينون،[9] ۾ موضوعات جدليات لاءِ مخصوص آهي. ارسطو جدليات کي اهڙي استدلال طور بيان ڪري ٿو، جيڪو عام طور قبوليل رايا (endoxa) تي ٻڌل هوندو آهي، جتي سوالن جي ذريعي مختلف موقفن جي جاچ ڪئي ويندي آهي ۽ جواب ۾ ڪجهه ڳالهين کي قبول به ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ارسطو چوي ٿو ته "جدليات ڪنهن ڳالهه جو حتمي ثبوت پيش نٿي ڪري"، پر هو ان کي بلاغت سان ويجهو لاڳاپيل هڪ اهم فني مهارت سمجهي ٿو.[10][11]

وچئين دور جو فلسفو

[سنواريو]

وچئين دور ۾ جدليات ٽريويئم (گرامر، بلاغت ۽ منطق/جدليات) جو بنيادي جزو هئي، جيڪو شروعاتي يونيورسٽين جي فني شعبن جي لازمي نصاب جو حصو هو. ارسطو جي تصنيفن، جيڪي بوئٿيئس ۽ ٻين شارحن وسيلي منتقل ۽ تشريح ڪيون ويون، تي وڏي حد تائين ڀاڙيندي، وچئين دور جي مفڪرن جدليات کي متنن جي تجزيي ۽ دليل تي ٻڌل بحث ذريعي سچائيءَ تائين پهچڻ جي هڪ منظم طريقي طور استعمال ڪيو. هن طريقي کي خاص طور تي علمي مشق ڪئيسٽيو ڊسپيوٽيٽا (تڪراري سوال) جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ عالمن ڪنهن خاص دعويٰ بابت، جيڪا بائيبل، ڪليسا جي بزرگن يا قديم فلسفين جهڙن مستند ماخذن مان ورتل هوندي هئي، ان جي حق ۽ مخالفت ۾ دليل پيش ڪندا هئا. مقصد صرف مناظرو کٽڻ نه هوندو هو، پر منطقي تجزيي جي ذريعي مختلف مستند راين جي وچ ۾ موجود ظاهري تضادن کي ختم ڪرڻ، ايمان ۽ عقل ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، ۽ موضوع جي وڌيڪ جامع سمجهه تائين پهچڻ هوندو هو. منظم تحقيق ۽ سخت منطقي هم آهنگيءَ جو هي طريقو اسڪولاستڪيت ۽ مغربي فڪري روايت جو بنياد بڻيو، جنهن بعد ۾ جديد فلسفي ۽ سائنس جي ترقي لاءِ پڻ بنياد فراهم ڪيو.[12][13][14][15]

بوئٿيئس (480–524ع)، جنهن ارسطو جي فڪر مان گهڻو فائدو ورتو،[16] کان پوءِ ڪيترن ئي اسڪولاستڪ فلسفين پنهنجي تصنيفن ۾ جدليات کي استعمال ڪيو، جن ۾ پيٽر ايبيلارڊ،[17] وليم آف شيرووڊ،[18] گارلينڊس ڪمپوسٽسٽا،[19] والٽر برلي، راجر سوائنسهيڊ، وليم آف آڪهام،[20] ۽ ٿامس اڪويناس شامل آهن.[21]

هي جدلياتي طريقو (ڪئيسٽيو ڊسپيوٽيٽا) هيٺين ترتيب موجب هوندو هو:

  1. سوال پيش ڪرڻ ("اهو سوال ڪيو وڃي ٿو ته...")
  2. سوال جو هڪ عارضي جواب ("۽ ائين لڳي ٿو ته...")
  3. عارضي جواب جي حق ۾ بنيادي دليل
  4. عارضي جواب جي مخالفت ۾ دليل، جيڪو روايتي طور ڪنهن مستند ماخذ تان ورتل هوندو هو ("پر ان جي ابتڙ...")
  5. سڀني دليلن کي تورڻ کان پوءِ حتمي فيصلو ("مان جواب ڏيان ٿو ته...")
  6. شروعاتي اعتراضن مان هر هڪ جو جدا جدا جواب ("پهرئين اعتراض جو جواب... ٻئي اعتراض جو جواب... وغيره")

جديد فلسفو

[سنواريو]

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ جارج وِلهم فريڊرش هيگل جدليات جي تصور کي نئين زندگي بخشي. هن فطرت ۽ تاريخ بابت پنهنجو جدلياتي نمونو پيش ڪندي جدليات کي حقيقت جي هڪ بنيادي خاصيت قرار ڏنو، بجاءِ ان جي ته جدليات مان پيدا ٿيندڙ تضادن کي، جيئن ايمانوئل ڪانٽ سمجهندو هو، محض خالص عقل جي حدن جو ثبوت تصور ڪيو وڃي.[22][23] هيگل، يوهان گوٽليب فشٽي جي ترڪيب (سنٿيسز) واري تصور کان متاثر هو، پر هن فشٽي جي مشهور "ٿيسز–اينٽي ٿيسز–سنٿيسز" واري اصطلاح کي پنهنجي فلسفي لاءِ قبول نه ڪيو. هيگل جو خيال هو ته اهڙي اصطلاح مختلف موضوعن تي ٻاهران مڙهيل هڪ "بي جان خاڪو" آهي، جڏهن ته سندس نظر ۾ جدليات موضوع جي پنهنجي اندروني حرڪت ۽ خود ارتقا مان جنم وٺندي آهي.[24]

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز هيگل جي جدليات کي اختيار ڪري ان کي پنهنجي خيال موجب غير تصوراتي (نان-آئڊيئلسٽڪ) صورت ۾ نئين سر ترتيب ڏني. بعد ۾ اهو مارڪسزم جي فلسفي، يعني جدلياتي ماديت، جو بنيادي حصو بڻجي ويو. جدلياتي ماديت جون مختلف تشريحون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف هيون، جنهن سبب مارڪس وادي فڪري ڌڙن جي وچ ۾ سخت علمي بحث پيدا ٿيا.[نوٽ 1]

هيگلي جدليات

[سنواريو]

هيگلي جدليات سوچ جي مختلف صورتن ۾ ٿيندڙ اهڙي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿي، جيڪا انهن جي پنهنجي اندروني تضادن جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿي ۽ آخرڪار اهڙين ٺوس صورتن تائين پهچي ٿي، جيڪي اڳوڻين ابتڙين تي غالب اچي وڃن ٿيون.[25]

هي جدليات ڪڏهن ڪڏهن ٽن مرحلن واري صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، جيئن هينرش مورٽز خاليبائوس پهريون ڀيرو پيش ڪيو. هن موجب جدلياتي ترقي جا ٽي مرحلا آهن: ٿيسز (دعويٰ)، جنهن جي جواب ۾ اينٽي ٿيسز (ابتڙ دعويٰ) پيدا ٿئي ٿي، جيڪا پهرين دعويٰ جي نفي يا مخالفت ڪري ٿي؛ ۽ پوءِ ٻنهي جي وچ ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ سنٿيسز (ترڪيب) وسيلي حل ٿئي ٿي.[26][27] پر هيگل پاڻ انهن اصطلاحن جي استعمال جي مخالفت ڪندو هو.[28]

ان جي ابتڙ، تجريدي، منفي ۽ ٺوس جهڙا اصطلاح، هيگل جي نظر ۾، هر ابتدائي دعويٰ جي ڪنهن نه ڪنهن خامي يا اڻپوري هجڻ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هيگل موجب هر ٺوس حقيقت کي لازمي طور منفي مرحلي مان گذرڻو پوندو، يعني وچولي عمل (ميڊئيشن) مان. اهوئي اهو بنيادي اصول آهي، جنهن کي عام طور "هيگلي جدليات" چيو ويندو آهي.[29]

منفي مرحلي تي غالب اچڻ واري عمل کي بيان ڪرڻ لاءِ هيگل اڪثر آوفهيبن (Aufheben) جو اصطلاح استعمال ڪندو هو، جنهن جو انگريزيءَ ۾ ترجمو سبلاشن يا اوور ڪمنگ ڪيو ويندو آهي. هي اصطلاح ان عمل ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪنهن خيال، شيءِ، سماج يا ٻي حقيقت جي صحيح ۽ مثبت پهلوءَ کي برقرار رکندي، ان جي حدن کان اڳتي وڌيو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت، جيڪو شيءِ آوفهيبن ڪئي وڃي ٿي، سا هڪ طرف ختم يا مٿانهين سطح تي منتقل ڪئي وڃي ٿي، پر ٻي طرف ان جا اهم پهلو محفوظ پڻ رکيا وڃن ٿا.[30] سقراطي جدليات وانگر، هيگل پڻ دعويٰ ڪئي ته سندس طريقو انهن تضادن کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪي اڳ ۾ لڪل هوندا آهن. هن جي خيال موجب، عمل جو هر نئون مرحلو، اڳئين مرحلي ۾ موجود يا لڪل تضادن مان جنم وٺندو آهي. هيگل جي نظر ۾ جدليات جو مقصد "شين کي انهن جي پنهنجي وجود ۽ حرڪت جي حوالي سان سمجهڻ، ۽ اهڙيءَ ريت فهم جي جزوي درجن جي محدوديت کي ظاهر ڪرڻ" آهي.[31] هيگل جي خيال موجب تاريخ کي به هڪ گڏيل جدلياتي عمل جي صورت ۾ سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جا اهم مرحلا غلامي جهڙي خود-بيگانگيءَ کان شروع ٿي، آخرڪار آزاد ۽ برابر شهرين تي ٻڌل عقلي آئيني رياست ۾ خود وحدت ۽ خود ادراڪ تائين پهچن ٿا.

مارڪسي جدليات

[سنواريو]


مارڪسي جدليات هيگلي جدليات جي هڪ اهڙي صورت آهي، جيڪا تاريخي ماديت جي مطالعي تي لاڳو ٿئي ٿي. مارڪسي جدليات اهڙو طريقو آهي، جنهن جي ذريعي سماجي ۽ معاشي روين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. اها جدلياتي ماديت جي فلسفي جو بنياد آهي، جيڪو وري تاريخي ماديت جي نظريي جي بنيادي اساس بڻجي ٿو.

مارڪسي روايت ۾ "جدليات" مان مراد فطرت، سماج ۽ انساني فڪر ۾ موجود باقاعده ۽ باهمي لاڳاپا، هڪ ٻئي سان اثرانداز ٿيندڙ عمل، ۽ تبديليءَ جا مرحلا آهن.[32](p257) جدلياتي لاڳاپو اهڙو لاڳاپو آهي، جنهن ۾ ٻه مظاهرا يا خيال هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ترقي ۽ نفي پيدا ٿئي ٿي. ترقي مان مراد مظاهرن ۽ خيالن جي اهڙي تبديلي ۽ حرڪت آهي، جيڪا گهٽ ترقي يافته حالت کان وڌيڪ ترقي يافته حالت ڏانهن، يا گهٽ مڪمل حالت کان وڌيڪ مڪمل حالت ڏانهن وڌي ٿي. جدلياتي نفي ترقيءَ جو اهو مرحلو آهي، جنهن ۾ اڳ موجود ٻن عنصرن جي وچ ۾ موجود تضاد مان هڪ نئون عنصر جنم وٺي ٿو. مارڪسي نظرئي موجب، جدلياتي نفي ڪڏهن به آخري منزل نه هوندي آهي، پر اها وري وڌيڪ ترقي ۽ نئين نفي لاءِ نوان حالتون پيدا ڪندي آهي.[32](p257)

ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز، جيڪي هيگل جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ لکندا هئا، دليل ڏنو ته هيگل جي جدليات حد کان وڌيڪ تجريدي آهي.[33] ان جي ابتڙ، مارڪس پنهنجو جدلياتي طريقو پيش ڪيو، جنهن بابت سندس دعويٰ هئي ته اهو هيگل جي طريقي جو "سڌو سنئون ابتڙ" آهي.[33] مارڪسي جدليات جو نمايان مثال داس ڪيپيٽل ۾ ملي ٿو. جيئن مارڪس وضاحت ڪئي:

اهو پنهنجي سمجهه ۾ موجوده حالتن جي اثبات کي به شامل ڪري ٿو، ۽ ساڳئي وقت انهن حالتن جي نفي، يعني انهن جي لازمي خاتمي کي به تسليم ڪري ٿو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هر تاريخي طور تي ترقي يافته سماجي صورت کي هڪ جاري حرڪت ۾ ڏسي ٿو، تنهن ڪري ان جي عارضي نوعيت کي به اوترو ئي اهميت ڏئي ٿو، جيتري ان جي موجوده وجود کي؛ اهو ڪنهن به شيءِ کي پاڻ تي حاوي ٿيڻ نٿو ڏئي، ۽ پنهنجي اصل ۾ تنقيدي ۽ انقلابي آهي.[33]

مارڪسي جدليات موجب طبقاتي جدوجهد اهو بنيادي تضاد آهي، جنهن کي حل ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سماج جي سياسي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. مارڪس جو خيال هو ته سرمائيدار طبقي (جيڪو محنت خريد ڪري ٿو) ۽ پورهيت طبقي (جيڪو پنهنجي محنت وڪڻي ٿو) جي وچ ۾ موجود ٽڪراءُ سرمائيداري نظام جو بنيادي تضاد آهي، ۽ پورهيت طبقي کي گهرجي ته هو انقلاب ذريعي اقتدار حاصل ڪري، جيئن طبقاتي فرقن جو مڪمل خاتمو آڻي سگهجي.[34]

فريڊرش اينگلز وڌيڪ اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت پاڻ به جدلياتي آهي، ۽ اهو "هڪ تمام سادو عمل آهي، جيڪو هر هنڌ ۽ هر روز جاري رهي ٿو".[35] سندس جدلياتي "مقدار جي معيار ۾ ۽ معيار جي مقدار ۾ تبديلي" وارو قانون[36]، ڪرسچن فوڪس جي مطابق، مرحلي جي تبديلي (فيز ٽرانزيشن) جي تصور سان مطابقت رکي ٿو ۽ ظهور (امرجنس) جي جديد تصور جي اڳواٽ نشاندهي ڪري ٿو، جيڪا پنهنجي دور کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ پيش ڪئي وئي هئي.[37] اسٽالن ۽ مائو، مقدار جي معيار ۾ تبديلي کي هڪ الڳ قانون نه، پر ابتڙ قوتن جي وحدت ۽ جدوجهد جو هڪ خاص مثال سمجهندا هئا.[38](p6)

ولاديمير لينن جي نظر ۾ مارڪس جي "جدلياتي ماديت" (لينن جو استعمال ڪيل اصطلاح) جي بنيادي خصوصيت اها هئي ته هن مادي فلسفي کي تاريخ ۽ سماجي علمن تي لاڳو ڪيو. لينن جو اهم فلسفيانه اضافو سندس "عڪس جي نظريي" (رفليڪشن ٿيوري) جي صورت ۾ سامهون آيو، جنهن موجب انساني شعور معروضي مادي دنيا جو هڪ متحرڪ عڪس آهي، ۽ اها مادي دنيا ئي شعور جي مواد ۽ بناوت کي مڪمل طور شڪل ڏئي ٿي. بعد ۾، هن موضوع تي اسٽالن جي تحريرن مارڪسزم-ليننزم جي نظريي کي هڪ سخت ۽ رسمي ورهاست ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ جدلياتي ماديت ۽ تاريخي ماديت کي الڳ الڳ شعبا قرار ڏنو ويو. پهريون فطرت جي فلسفي جو بنيادي طريقو ۽ نظريو سمجهيو ويو، جڏهن ته ٻيو تاريخ جي فلسفي جي سوويت تشريح بڻجي ويو. سوويت نظامي نظريي جي اڳواڻ اليگزينڊر بوگدانوف، هيگلي ۽ مادي جدليات ٻنهي کي انهن ترقي پسند، پر اڻپورن ۽ منتشر ڪوششن طور ڏسندو هو، جيڪي سندس خيال موجب ٽيڪٽولوجي، يعني تنظيم جي هڪ عالمگير سائنس، ڏانهن وڌندڙ قدم هئا.[39]

سلسليوار جدليات

[سنواريو]

سلسليوار جدليات (Serial dialectic) فرانسيسي انارڪسسٽ پيئر-جوزف پروڌون پاران پيش ڪيل هڪ فڪري ڍانچو آهي، جنهن موجب دنيا مسلسل ارتقا جي حالت ۾ آهي ۽ اها اهڙين اڻٺهندڙ ابتڙ قوتن يا متناقض اصولن (Antinomies) جي سلسليوار ٽڪراءَ وسيلي اڳتي وڌندي رهي ٿي، جيڪي هڪ ئي وقت موجود هونديون آهن. هيگلي جدليات جي ابتڙ، هي نظريو ڪنهن آخري حل يا "ترڪيب" (Synthesis) جي خيال کي ڄاڻي واڻي رد ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پروڌون جي نظر ۾ اهڙي آخري ترڪيب موت يا جمود جي برابر آهي، جيڪا حقيقت جي بدلجندڙ ۽ گهڻ رخي فطرت سان گڏ ترقيءَ جي امڪان کي به رد ڪري ٿي. ان جي بدران، هو اهڙي "توازن" يا هم آهنگيءَ جي حمايت ڪري ٿو، جنهن ۾ ابتڙ اصولن کي اهڙي ڇڪتاڻ واري حالت ۾ برقرار رکيو وڃي، جو انهن جون مثبت خوبيون وڌ کان وڌ ۽ تباهه ڪندڙ پهلو گهٽ کان گهٽ رهن.

منفي جدليات

[سنواريو]

منفي جدليات (نيگيٽو ڊائليڪٽڪ) ڪنهن آخري ترڪيب يا مفاهمت جي تصور کي رد ڪري ٿي. ان جي بدران، اها ابتڙ عنصرن جي وچ ۾ موجود ڇڪتاڻ کي برقرار رکڻ کي اهميت ڏئي ٿي ۽ جزوي ۽ مخصوص حقيقتن کي وسيع ۽ تجريدي، سڀ ڪجهه پاڻ ۾ سموئيندڙ نظرين جي تابع ڪرڻ جي رجحان جي مخالفت ڪري ٿي.

روسي انارڪسسٽ ميخائل باڪونن پنهنجي 1842ع جي مقالي دج ريئيڪشن ان جرمني ۾ منفي جدليات جو هڪ منفرد تصور پيش ڪيو. جارج وِلهم فريڊرش هيگل ۽ ڪارل مارڪس جي برخلاف، جيڪي ترڪيب (مثبت) کي ابتڙ قوتن جي اثباتي مفاهمت سمجهندا هئا، باڪونن منفي کي ئي تخليقي قوت جو واحد محرڪ قرار ڏنو. سندس مشهور قول آهي: **"تباهيءَ جي خواهش، ساڳئي وقت، تخليق جي خواهش پڻ آهي."** جرمن فلسفي ٿيئودور و. اڊورنو منفي جدليات جو پنهنجو نظريو، هيگل جي اثباتي ۽ تصوراتي جدليات، ۽ ان مان نڪتل مارڪسي جدلياتي ماديت تي تنقيد طور پيش ڪيو.

جدلياتي فطرت پسندي

[سنواريو]

جدلياتي فطرت پسندي (ڊائليڪٽيڪل نيچرلئزم) هڪ اصطلاح آهي، جيڪو آمريڪي فلسفي مري بڪچن پنهنجي سماجي ماحوليات جي سياسي پروگرام جي فلسفياتي بنيادن کي بيان ڪرڻ لاءِ وضع ڪيو. جدلياتي فطرت پسندي سماجي مسئلن ۽ انساني سماج جي ماحولياتي نتيجن جي وچ ۾ موجود پيچيده ۽ باهمي لاڳاپن جو اڀياس ڪري ٿي. بڪچن جدلياتي فطرت پسندي کي هيگل جي ان تصور جي ابتڙ پيش ڪيو، جنهن کي هو "بلند پروازي، بنيادي طور فطرت مخالف تصوراتي جدليات" سمجهندو هو، ۽ ساڳئي وقت ان کي روايتي مارڪس وادين جي "جامد، ۽ گهڻو ڪري سائنس پرست جدلياتي ماديت" کان پڻ مختلف قرار ڏنو.[40]

علمِ ڪلام ۾ جدليات

[سنواريو]

نئون قدامت پسند علمِ ڪلام (نئو-آرٿوڊڪسي)، جيڪو يورپ ۾ بحران جي علمِ ڪلام (ٿيئالاجي آف ڪرسز) يا جدلياتي علمِ ڪلام (ڊائليڪٽيڪل ٿيئالاجي) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،[41] پروٽيسٽنٽ ازم اندر علمِ ڪلام جو هڪ رخ آهي، جيڪو پهرين عالمي جنگ (1914ع–1918ع) کان پوءِ وجود ۾ آيو. هن رخ کي اوڻيهين صديءَ جي لبرل علمِ ڪلام جي نظرين جي ردِعمل طور، ۽ اصلاحِ مذهب جي تعليمات جي نئين ۽ وڌيڪ مثبت جائزي طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪي ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان، خاص طور مغربي يورپ ۾، آهستي آهستي زوال پذير ٿي رهيون هيون.[42] هن فڪري رخ جو خاص تعلق ٻن سوئس عالمن ۽ پادرين، ڪارل بارٿ[43] (1886ع–1968ع) ۽ ايميل برونر (1899ع–1966ع) سان آهي،[41] جيتوڻيڪ بارٿ پاڻ هن اصطلاح جي استعمال بابت اطمينان محسوس نه ڪندو هو.[44]

جدلياتي علمِ ڪلام ۾ خدا ۽ انسان جي وچ ۾ فرق ۽ تضاد تي اهڙي نموني زور ڏنو ويندو آهي، جو اخلاقي، مذهبي يا فلسفياتي تصوريت جي ذريعي هن تضاد کي ختم ڪرڻ جون سڀ انساني ڪوششون گناهه قرار ڏنيون وڃن ٿيون. مسيح جي موت ۾ انسانيت جي نفي ۽ ان تي غالب اچڻ جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو، پر اهو فيصلو ساڳئي وقت قيامت ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ انسانيت مسيح وسيلي ٻيهر بحال ٿئي ٿي. بارٿ جي خيال موجب، خدا جي هر انساني شيءِ بابت "نه" کان سواءِ سندس "ها" کي سمجهي نٿو سگهجي. جڏهن هن خيال کي پروٽيسٽنٽ علمِ ڪلام جي روايتي موضوعن، جهڙوڪ ٻٽي تقدير (ڊبل پريڊيسٽينيشن)، تي لاڳو ڪيو وڃي ٿو ته چونڊ (اليڪشن) ۽ رد (ريپروبيشن) کي خدا جي عمل جي مقداري حد نه، پر ان جي "معياري تعريف" طور سمجهڻ گهرجي.[45]

برنارڊ لونرگن جي فلسفي ۾ پڻ جدليات کي نمايان حيثيت حاصل آهي، خاص طور سندس ڪتابن انسائيٽ ۽ ميٿڊ ان ٿيئالاجي ۾. مائيڪل شوٽ لونرگن جي جدليات بابت تصور تي پنهنجي ڪتاب تاريخ جي جدليات بابت لونرگن جي تصور جا بنياد ۾ بحث ڪيو آهي. لونرگن جي نظر ۾ جدليات هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فرد توڙي برادري ٻنهي ۾ ڪم ڪري ٿو. سادي لفظن ۾، اهو هڪ متحرڪ عمل آهي، جيڪو آخرڪار ڪنهن نئين شيءِ کي جنم ڏئي ٿو:

وڌيڪ وضاحت سان چئجي ته جدليات، تبديليءَ جي پاڻ ۾ ڳنڍيل پر هڪ ٻئي جي ابتڙ اصولن جي هڪ حقيقي ارتقا آهي. تنهن ڪري جدليات تڏهن موجود هوندي، جڏهن (1) ڪنهن خاص نوعيت وارن واقعن جو هڪ مجموعو هجي؛ (2) انهن واقعن کي ٻن اصولن مان ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڏانهن منسوب ڪري سگهجي؛ (3) اهي اصول هڪ ٻئي جا مخالف هجن، پر ساڳئي وقت پاڻ ۾ ڳنڍيل به هجن؛ ۽ (4) انهن اصولن مان پيدا ٿيندڙ لڳاتار تبديلين جي نتيجي ۾ اهي پاڻ به تبديل ٿيندا رهن.[46]

لونرگن، علمِ ڪلام کي جديد دور جي گهرجن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ، جدليات کي علمِ ڪلام جي اٺ بنيادي فعالي شعبن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال هو ته عالمن جي وچ ۾ ڪنهن متفقه طريقيڪار جي کوٽ سبب، فطري سائنسن جي ڀيٽ ۾ علمِ ڪلام ۾ نه ته بنيادي اتفاق پيدا ٿي سگهيو آهي ۽ نه ئي ساڳي نموني ترقي ٿي سگهي آهي. بهرحال، ڪارل راهنر، ايس. جي.، پنهنجي مختصر مقالي سم ڪرٽيڪل ٿاٽس آن "فنڪشنل اسپيشلٽيز ان ٿيئالاجي" ۾ لونرگن جي طريقي تي تنقيد ڪندي لکيو ته: "لونرگن جو علمِ ڪلام بابت طريقو مون کي ايترو عام نظر اچي ٿو، جو اهو تقريباً هر سائنس تي لاڳو ٿي سگهي ٿو؛ تنهن ڪري اهو خاص طور علمِ ڪلام جو طريقو نه، پر سائنس جو هڪ تمام عام طريقو آهي."[47]

تنقيدون

[سنواريو]


فريڊرش نٽشي جدليات کي اهڙو طريقو سمجهندو هو، جيڪو حقيقت جي گهڻ رخي ۽ وسيع نوعيت کي محدود ڪري مصنوعي حدبنديون قائم ڪري ٿو. هن ان خيال کي رد ڪيو ته سچائي کي جدلياتي استدلال ذريعي مڪمل طور سمجهي سگهجي ٿو، ۽ جدليات جي روايتي ڍانچي تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو ته حقيقت کي سمجهڻ لاءِ ان جو طريقو محدود آهي.[48] هن پنهنجي ڪتاب بتن جي شام (Twilight of the Idols) ۾ جدليات جي طريقي ۽ ان جي نتيجن بابت شڪ ظاهر ڪندي لکيو: **"مان هر اُن ماڻهوءَ تي بي اعتمادي ڪريان ٿو، جيڪو مڪمل نظام جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، ۽ مان انهن کان پاسو ڪريان ٿو. نظام ٺاهڻ جي خواهش، فڪري ديانت جي کوٽ آهي."**[49]:42 ساڳئي ڪتاب ۾ نٽشي سقراط جي جدليات تي پڻ تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اها جبلت جي ڀيٽ ۾ عقل کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي، جنهن سبب فرد جي جذبن کي دٻايو وڃي ٿو ۽ هڪ مصنوعي اخلاقي نظام مڙهيو وڃي ٿو.[49]:47

1937ع ۾ ڪارل پوپر "واٽ از ڊائليڪٽڪ؟" جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو ۽ پيش ڪيو، جنهن ۾ هن هيگل، مارڪس ۽ اينگلز جي جدليات تي ان ڳالهه لاءِ تنقيد ڪئي ته اهي "تضادن کي قبول ڪرڻ" لاءِ تيار هئا.[50] پوپر دليل ڏنو ته جيڪڏهن تضاد کي منطق جي جائز صورت طور قبول ڪيو وڃي، ته پوءِ انفجار جو اصول (پرنسپل آف اڪسپلوژن) لاڳو ٿيندو، جنهن جو نتيجو ٽريويئلزم ٿيندو. هن پنهنجي مقالي جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو: "جدليات جي سموري ترقي فلسفياتي نظامن جي تعمير ۾ موجود خطرن بابت هڪ خبرداري هئڻ گهرجي. اها ياد ڏيارڻ گهرجي ته فلسفو ڪنهن به قسم جي سائنسي نظام جو بنياد نه بڻجڻ گهرجي، ۽ فلسفين کي پنهنجن دعوائن ۾ گهڻو وڌيڪ محتاط هجڻ گهرجي. انهن جو هڪ ڪارائتو ڪم سائنس جي تنقيدي طريقن جو مطالعو ڪرڻ آهي."[50] لڳ ڀڳ ستر سال پوءِ نيڪولس ريشر جواب ڏيندي چيو ته "پوپر جي تنقيد جدليات جي صرف هڪ مبالغي واري صورت تي لاڳو ٿئي ٿي"، ۽ طنزيه انداز ۾ لکيائين: "حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته جدليات تي پوپر جي تنقيد پاڻ به وڏي حد تائين جدلياتي آهي."[51] تقريباً ساڳئي دور ۾ فلسفي سڊني هوڪ پنهنجي مقالي سينس اينڊ نانسينس ان ڊائليڪٽڪ ۾ جدليات جي مختلف معنائن تي بحث ڪندي ٻن صورتن کي غير سائنسي قرار ڏنو، جڏهن ته هڪ صورت کي "مفيد تنظيمي درجي" طور قبول ڪيو.[52]

سائنس جي فلسفي ۽ طبعيات جي ماهر ماريو بنگي بار بار هيگلي ۽ مارڪسي جدليات تي تنقيد ڪندي ان کي "ڌنڌلو ۽ سائنس کان پري" قرار ڏنو،[53] ۽ ان کي "تباهه ڪندڙ ورثو" پڻ سڏيو.[54] سندس نتيجو هو ته "جدليات جا نام نهاد قانون، جيئن اينگلز ۽ لينن بيان ڪيا آهن، جيتري حد تائين سمجهڻ جهڙا آهن، اوتري حد تائين غلط آهن."[54] پو يو-زي وان بنگي جي تنقيد جو جائزو وٺندي چيو ته سندس دليل اهم ۽ معقول آهن، پر هن اهو پڻ راءِ ڏني ته جدليات اڃا به سائنسدانن لاءِ هيورسٽڪ (رهنمائي ڪندڙ) مقصدن لاءِ ڪارآمد ٿي سگهي ٿي.[37] وان نشاندهي ڪئي ته آمريڪي مارڪس وادي حياتيات دان رچرڊ ليونس، رچرڊ ليوونٽن (جدلياتي حياتيات دان جا مصنف)، ۽ جرمن-آمريڪي ارتقائي حياتيات دان ارنسٽ مائر، جيڪو پاڻ مارڪس وادي نه هو، جدلياتي اصولن ۽ پنهنجي سائنسي نقطه نظر جي وچ ۾ هم آهنگي ڏٺي، جيتوڻيڪ وان جي خيال ۾ اينگلز جا جدلياتي "قانون" حقيقت ۾ "ڪنهن به شيءِ جي وضاحت نٿا ڪن".[37]

ڪجهه مارڪس وادي مفڪر پڻ "جدليات" جي اصطلاح تي تنقيد ڪن ٿا. مثال طور مائيڪل هائنرش لکي ٿو: "گهڻو ڪري جدليات بابت وڏيون وڏيون ڳالهيون آخرڪار رڳو هن سادي حقيقت تائين محدود ٿي وڃن ٿيون ته هر شيءِ ٻين شين سان لاڳاپيل آهي، هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿئي ٿي، ۽ سڀ ڪجهه ڪافي پيچيده آهي. اهو گهڻن حالتن ۾ صحيح ضرور آهي، پر حقيقت ۾ اهو ڪا خاص ڳالهه نٿو ٻڌائي."[55]

فلسفي ۽ رياضي دان فرينڪ پي. رئمزي پڻ پنهنجي مقالي يونيورسلز (1925ع) ۾ برٽرينڊ رسل جي جدلياتي طريقي بابت خبردار ڪيو، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته "ڇا شين جي بنيادي ورهاست ٻن طبقن، يعني جزئيات ۽ ڪليات، ۾ آهي يا نه".[56] رئمزي جو نتيجو هو ته ٻن متضاد نظرين جو جدلياتي جائزو لازمي طور اهڙي حتمي نتيجي تائين نٿو پهچائي، جيڪو صرف هڪ ئي موقف جي حمايت ڪري. ان جي بدران، اهو به ممڪن آهي ته "ٻئي دليل فيصلاڪن نه هجن، ۽ سچ انهن ٻنهي مان ڪنهن هڪ ۾ نه، پر ڪنهن ٽئين امڪان ۾ هجي، جيڪو اڃا تائين ذهن ۾ ئي نه آيو هجي ۽ جيڪو ٻنهي ڌرين جي ڪنهن بظاهر واضح مفروضي کي رد ڪرڻ سان ئي ظاهر ٿي سگهي".[56] هن وڌيڪ دليل ڏنو ته جدليات جو استعمال ڏيکاري ٿو ته "فلسفي گهڻو ڪري اسان جي ٻوليءَ جي موضوع-محمول واري بناوت کان گمراهه ٿي ويندا آهن، ۽ اهو سمجهي ويهندا آهن ته هر قضيو لازمي طور موضوع ۽ محمول جي صورت ۾ هجڻ گهرجي، جنهن سبب اهي لاڳاپن جي وجود کان ئي انڪار ڪري ڇڏيندا آهن".[56] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پوءِ ليوس وائيٽ بيڪ، ايمانوئل ڪانٽ جي تحريرن ۾ جدليات ذريعي ظاهر ٿيندڙ ڪيترن ئي متناقض دليلن (Antinomies) جي حل ۾ رئمزي جي اصول کي بنيادي حيثيت ڏني.[57]

ضابطي بندي

[سنواريو]

ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان وٺي، يورپي ۽ آمريڪي منطق دانن جدليات کي ضابطي بندي (فارمالائيزيشن) وسيلي رياضيائي بنياد فراهم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جيتوڻيڪ منطق ۽ جدليات جو پاڻ ۾ لاڳاپو قديم زماني کان رهيو آهي. دليل بازي ۽ جدليات بابت مڪمل ضابطي بندي کان اڳ يا جزوي طور ضابطابند تحريرون پڻ موجود آهن، جن ۾ اسٽيفن ٽولمن ( بحث جا استعمال, 1958ع) ۽ فرانس ايڇ. فان ايميرن ۽ روب گروٽنڊورسٽ (پراگما-جدليات، 1980ع واري ڏهاڪي) جون تصنيفون شامل آهن. ان سلسلي ۾ غير رسمي منطق ۽ پيراڪنسسٽنٽ منطق سان لاڳاپيل علمي برادرين جون تصنيفون پڻ شامل ڪري سگهجن ٿيون.

ردپذيري

[سنواريو]

ردپذير استدلال (ڊفيزبل ريزننگ) بابت نظرين، خاص طور جان ايل. پولڪ جي ڪم، تي بنياد رکي اهڙا نظام تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي دليلن جي صحيح بناوت، مقرر مفروضن جي بنياد تي دليل پيش ڪرڻ جي ضابطن، ۽ دليل دوران ثبوت جي ذميواري منتقل ڪرڻ جي قاعدن جي وضاحت ڪن ٿا. انهن مان ڪيترائي منطقي نظام مصنوعي ذهانت ۽ قانون جي خاص شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته ڪمپيوٽر سائنسدانن جي جدليات کي ضابطابند ڪرڻ ۾ دلچسپي جو بنيادي سبب اهڙا فيصلا ساز مددگار نظام (ڊسيشن سپورٽ سسٽم) ۽ ڪمپيوٽر جي سهائتا سان هلندڙ گڏيل ڪم (ڪمپيوٽر-سپورٽيڊ ڪليڪٽو ورڪ) جا نظام تيار ڪرڻ آهي.[58][59]

مڪالمي واريون رانديون

[سنواريو]

جدليات کي پاڻ به هڪ اهڙي راند ۾ ٿيندڙ مرحلن جي صورت ۾ ضابطابند ڪري سگهجي ٿو، جنهن ۾ هڪ ڌر ڪنهن قضيي جي سچائيءَ جي حمايت ڪري ٿي، جڏهن ته ٻي ڌر ان جي مخالفت ڪندي دليل پيش ڪري ٿي. اهڙيون جدلياتي رانديون منطق لاءِ هڪ اهڙي معنيات (سمينٽڪس) فراهم ڪري سگهن ٿيون، جيڪا پنهنجي استعمال جي لحاظ کان تمام وسيع ۽ عام نوعيت رکي ٿي.

رياضيات

[سنواريو]

رياضي دان وليم لاوير جدليات جي تشريح زمرياتي منطق (گيٽيگريڪل لاجڪ) جي دائري ۾ الحاق (ايڊجنڪشنز) ۽ آئيڊيمپوٽنٽ مونيڊ (Idempotent monads) جي وچ ۾ لاڳاپن جي صورت ۾ ڪئي.[60] هي نقطه نظر نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس جي حوالي سان پڻ ڪارآمد ٿي سگهي ٿو، جتي نحو (سنٽيڪس) ۽ معنيات (سيميٽڪس) جي وچ ۾ موجود ٻٽي لاڳاپي کي هن معنيٰ ۾ جدليات طور سمجهي سگهجي ٿو. مثال طور ڪري-هاورڊ مطابقت (ڪري–ھاورڊ ڪريسپانڊنس) اهڙي قسم جو هڪ الحاق آهي، يا وڌيڪ عام طور بند مونائيڊل زمرا ۽ انهن جي اندروني منطق جي وچ ۾ موجود ٻٽي لاڳاپو به ان جو مثال آهي.[61]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ See Gorgias, 449B: "سقراط: "گورجياس، ڇا تون راضي آهين ته جيئن اسين هاڻي ڪري رهيا آهيون، تيئن سوال ۽ جواب جي صورت ۾ هن بحث (جدليات) کي جاري رکون، ۽ پولس (سوفسطائي) جيڪي (جذباتي) خطبا (بلاغت) شروع ڪيا هئا، تن کي ڪنهن ٻي موقعي تائين ملتوي ڪري ڇڏيون؟"
  2. ↑ .ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
  3. ↑ Ayer, A. J.; O'Grady, J. (1992). A Dictionary of Philosophical Quotations. Oxford: Blackwell Publishers. ص. 484.
  4. ↑ McTaggart, J. M. E. (1964). A commentary on Hegel's logic. New York: Russell & Russell. ص. 11.
  5. ↑ Reale, Giovanni (1990). History of Ancient Philosophy. جلد 2. Catan, John R. پاران ترجمو ڪيل. Albany: State University of New York. ص. 150.
  6. ↑ Republic, VII, 533 c-d
  7. ↑ Blackburn, Simon (1996). "dialectic". The Oxford Dictionary of Philosophy. Oxford University Press. ص. 104. ISBN 0-19-283134-8. OCLC 32854872.
  8. ↑ Hamlyn, D. W. (1990). "Aristotle on Dialectic". Philosophy (Cambridge University Press) 65 (254): 465–466. doi:10.1017/S003181910006469X. ISSN 0031-8191.
  9. ↑ Smith, Robin (2022) [2000]. "Aristotle's Logic". Stanford Encyclopedia of Philosophy. § Aristotle’s Logical Works: The Organon.
  10. ↑ Smith 2000, § Dialectical Argument and the Art of Dialectic.
  11. ↑ Bolton, Robert (2003). "Aristotle: Epistemology and Methodology". ۾ Shields, Christopher (مرتب). The Blackwell guide to ancient philosophy. Blackwell. ص. 156–158. ISBN 978-0-631-22215-6.
  12. ↑ Abelson, P. (1965). The Seven Liberal Arts; A Study in Mediæval Culture. New York: Russell & Russell. p. 82.
  13. ↑ Hyman, A., & Walsh, J. J. (1983). Philosophy in the Middle Ages: The Christian, Islamic, and Jewish Traditions. Indianapolis: Hackett. p. 164.
  14. ↑ Adler, Mortimer Jerome (2000). "Dialectic". Routledge. p. 4. ISBN 0-415-22550-7
  15. ↑ Herbermann, C. G. (1913). The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, and History of the Catholic Church. New York: The Encyclopedia Press. pp. 760–764.
  16. ↑ From Topic to Tale: Logic and Narrativity in the Middle Ages, by Eugene Vance, pp. 43–45.
  17. ↑ "Peter Abelard". Catholic Encyclopedia. 1 March 1907. 3 November 2011 تي حاصل ڪيل – Newadvent.org وسيلي.
  18. ↑ Kretzmann, Norman (January 1966). William of Sherwood's Introduction to Logic. University of Minnesota Press. ص. 69–102. ISBN 978-0-8166-0395-4.
  19. ↑ Dronke, Peter (9 July 1992). A History of Twelfth-Century Western Philosophy. Cambridge University Press. ص. 198. ISBN 978-0-521-42907-8.
  20. ↑ Delany, Sheila (1990). Medieval Literary Politics: Shapes of Ideology. Manchester University Press. ص. 11. ISBN 978-0-7190-3045-1.
  21. ↑ "St. Thomas Aquinas". Catholic Encyclopedia. 1 March 1907. 20 October 2015 تي حاصل ڪيل – Newadvent.org وسيلي.
  22. ↑ Nicholson, J. A. (1950). Philosophy of Religion. New York: Ronald. ص. 108.
  23. ↑ Kant, I.; Guyer, P.; Wood, A. W. (2003). Critique of Pure Reason. Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press. ص. 495. ISBN 978-0-7583-3901-0.
  24. ↑ Maybee, Julie E. (Winter 2020). "Hegel's Dialectics". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلسفو. § 3. Why does Hegel use dialectics?.
  25. ↑ Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (2010). Di Giovanni, George (مرتب). The Science of Logic. Cambridge Hegel Translations. Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press. ص. 34–35. doi:10.1017/9780511780240. ISBN 978-0-511-78978-6. OCLC 664571199. ڳانڍاپي جي لازميت ۽ فرقن جي اندروني (لازمي) پيدائش کي خود حقيقت جي تجزيي مان ظاهر ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصور جي پنهنجي ترقي پسند تعين جو حصو آهي. جيڪو عنصر تصور کي اڳتي وڌائي ٿو، اهو اهوئي منفي پهلو آهي، جيڪو ان جي پنهنجي اندر موجود هوندو آهي؛ ۽ اهوئي حقيقت ۾ جدلياتي عنصر بڻجي ٿو. ... جدليات، جيئن هتي سمجهي وئي آهي، ۽ ان جي ذريعي ابتڙن کي سندن وحدت ۾، يا منفي جي اندر مثبت کي سمجهڻ، ئي قياسي فلسفي (اسپيڪيوليٽو فلاسافي) جو بنياد آهي.
  26. ↑ Historische Entwicklung der spekulativen Philosophie von Kant bis Hegel [Historical development of speculative philosophy from Kant to Hegel] (جرمن ۾) (4th ڇاپو). Dresden-Leipzig. 1848 [1837]. ص. 367.
  27. ↑ Fox, Michael Allen (2005). The Accessible Hegel. Amherst, NY: Humanity Books. ص. 43. ISBN 1591022584. Also see Hegel's preface to the Phenomenology of Spirit, trans. A. V. Miller (Oxford: Clarendon, 1977), §50–51, pp. 29–30.
  28. ↑ Adorno, Theodor (2008). Lectures on Negative Dialectics: Fragments of a Lecture Course 1965/1966. Cambridge, UK: Polity. ص. 6. ISBN 978-0-7456-3510-1.
  29. ↑ Maybee, Julie E. (Winter 2020). "Hegel's Dialectics". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلسفو (Winter 2020 ڇاپو). Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2024-02-11 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1812). Hegel's Science of Logic. London: Allen & Unwin. § 185.
  31. ↑ Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1874). "The Logic". Encyclopaedia of the Philosophical Sciences (2nd ڇاپو). London: Oxford University Press. Note to § 81.
  32. 1 2 Ministry of Education and Training (Vietnam) (2023). Curriculum of the Basic Principles of Marxism-Leninism. جلد 1. Nguyen, Luna پاران ترجمو ڪيل. Banyan House. ISBN 9798987931608.
  33. 1 2 3 Marx, Karl (1887). "Afterword to the second German edition, 1873". Das Kapital [Capital]. جلد 1. Moore, Samuel; Aveling, Edward پاران ترجمو ڪيل (1st English ڇاپو). 28 December 2014 تي حاصل ڪيل – Marxists Internet Archive وسيلي.
  34. ↑ "Communist Manifesto (Chapter 2)". www.marxists.org. 2026-03-30 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Engels, Frederick, (1877) Anti-Dühring, Part I: Philosophy, XIII. Dialectics. Negation of the Negation.
  36. ↑ Engels, Friedrich (1883). "Dialectics of Nature, chapter 3". 2024-08-25 تي حاصل ڪيل – Marxists Internet Archive وسيلي.
  37. 1 2 3 Wan, Poe Yu-ze (December 2013). "Dialectics, complexity, and the systemic approach: toward a critical reconciliation". Philosophy of the Social Sciences 43 (4): 412, 416, 419, 424, 428. doi:10.1177/0048393112441974.
  38. ↑ Cook, Alexander C., مرتب (2013). "Introduction". Mao's Little Red Book: A Global History. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-05722-7.
  39. ↑ Bogdanov, Alexander A. (1996). Bogdanov's Tektology. Book 1. Hull, UK: Centre for Systems Studies Press. ص. x, 62–63. ISBN 0-85958-876-9. OCLC 36991138.
  40. ↑ Biehl, Janet, مرتب (1997). The Murray Bookchin reader. London: Cassell. ص. 209. ISBN 0-304-33873-7. OCLC 36477047.
  41. 1 2 "Neo-orthodoxy". Encyclopædia Britannica. 2008-07-26 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "neo-orthodox". Merriam-Webster Dictionary. 2008-07-26 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "Neo-orthodoxy". American Heritage Dictionary. اصل نسخو مان 2005-05-10 تي محفوظ ڪيل. 2008-07-26 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ See Church Dogmatics III/3, xii.
  45. ↑ Karl Barth, The Epistle to the Romans (1933), p. 346.
  46. ↑ Bernard J. F. Lonergan, Insight: A Study of Human Understanding, Collected Works vol. 3, ed. Frederick E. Crowe and Robert M. Doran (Toronto: University of Toronto Press, 1992, pp. 217–218).
  47. ↑ McShane, Philip (1972). Foundations of Theology. Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press. ص. 194.
  48. ↑ Nietzsche, Friedrich (2001) [1882]. The Gay Science. Cambridge University Press. ص. 117. ISBN 978-0-521-63645-2.
  49. 1 2 Nietzsche, Friedrich (1997) [1889]. Twilight of the Idols or How to Philosophize with a Hammer. Hackett. ISBN 978-0-87220-354-9.
  50. 1 2
  51. ↑ Rescher, Nicholas (2007). Dialectics: A Classical Approach to Inquiry. Frankfurt: Ontos Verlag. ص. 116. doi:10.1515/9783110321289. ISBN 978-3-938793-76-3. OCLC 185032382.
  52. ↑ Hook, Sidney (1940). "Sense and nonsense in dialectic". Reason, Social Myths and Democracy. New York: John Day. ص. 262–264. OCLC 265987.
  53. ↑ Bunge, Mario Augusto (1981). "A critique of dialectics". Scientific materialism. Episteme. جلد 9. Dordrecht; Boston: Kluwer Academic Publishers. ص. 41–63. doi:10.1007/978-94-009-8517-9_4. ISBN 978-9027713049. OCLC 7596139.
  54. 1 2 Bunge, Mario Augusto (2012). Evaluating philosophies. Boston studies in the philosophy of science. جلد 295. New York: Springer. ص. 84–85. doi:10.1007/978-94-007-4408-0. ISBN 9789400744073. OCLC 806947226.
  55. ↑ Heinrich, Michael (2004). "Dialectics—A Marxist 'Rosetta Stone'?". An Introduction to the Three Volumes of Karl Marx's Capital. Locascio, Alexander پاران ترجمو ڪيل. New York: Monthly Review Press. ص. 36–37. ISBN 978-1-58367-288-4. OCLC 768793094.
  56. 1 2 3 Ramsey, Frank P. (1931). The Foundations of Mathematics: and other Logical Essays. London: Kegan Paul Trench Trubner. ص. 112–134.
  57. ↑ Beck, Lewis White (1978). "Kant's Strategy". Essays on Kant and Hume. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-02170-7.
  58. ↑ Pollock, John L. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد)
  59. ↑ 62. {{cite book}}: |last= has numeric name (مدد); Missing or empty |title= (مدد)
  60. ↑ Lawvere, F. William (1996). "Unity and identity of opposites in calculus and physics". Applied Categorical Structures 4 (2–3): 167–174. doi:10.1007/BF00122250.
  61. ↑ Eilenberg, Samuel; Kelly, G. Max (1966). "Closed Categories". Proceedings of the Conference on Categorical Algebra. ص. 421–562. doi:10.1007/978-3-642-99902-4_22. ISBN 978-3-642-99904-8. S2CID 251105095.
  1. ↑ هانري لوفيبور پنهنجي ڪتاب ڊائليڪٽيڪل مٽيريلئزم (1940ع) ۾ "انساني جدلياتي ماديت" جو تصور پيش ڪيو، جيڪو سڌيءَ طرح جوزف اسٽالن جي جدلياتي ماديت بابت پيش ڪيل سخت نظريي جي مخالفت ۾ لکيو ويو هو.
حوالي جي چڪ: "نوٽ" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="نوٽ"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جدليات&oldid=393650" تان ورتل