اڏيرو لال
| جهولي لال | |
|---|---|
 | |
| ٻيا نالا | اڏيرو لال، دريا شاهه، دريا صاحب، امر لال، زنده پير، لال سائين |
| پوڄا/عقيدت جو دائرو | سنڌي هندو ڌرم |
| وابستگي | ورڻ سان منسوب درياهي ديوتا يا اوتار |
| رهائش | سنڌو درياهه، پاڻي ۽ سمنڊ |
| منتر | اوم وَم ورڻايا نمه |
| هٿيار | تلوار |
| سواري | پلو مڇي ۽ گهوڙو |
جهولي لال، اڏيرو لال يا اُڏيرولال سنڌي هندن جي اهم ترين مذهبي ۽ ثقافتي شخصيتن مان هڪ آهي. سنڌي هندو روايت ۾ کيس پاڻيءَ ۽ سمنڊ جي ويدڪ ديوتا ورڻ جو روپ، اوتار يا درياهي تجلي سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سندس نسبت سنڌو درياهه، پاڻي، ٻيڙين ۽ سنڌي سڃاڻپ سان پڻ گهري آهي.[1][2]
جهولي لال بابت روايتون خاص طور سنڌي هندو برادرين ۾ زباني، مذهبي ۽ ثقافتي صورتن ۾ منتقل ٿينديون رهيون آهن. هن سان لاڳاپيل مشهور نعرو آيو لال، سڀني جو جهولي لال ۽ جيڪو چوندو جهولي لال، تنهنجا ٿيندا ٻيڙا پار سنڌي مذهبي ۽ ثقافتي ميلن ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.[3]
اڏيرو لال ۾ موجود مشهور درگاهه خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ هتي هندو جهولي لال يا اڏيرو لال کي درياهي ديوتا ۽ مقدس شخصيت طور مڃين ٿا، جڏهن تہ مسلمانن جي هڪ مقامي روايت ساڳئي مقدس ماڳ کي شيخ طاهر جي مزار سان نسبت ڏئي ٿي. هن گڏيل مذهبي ماڳ ۾ مسجد ۽ هندو عبادتگاهه هڪ ئي احاطي ۾ موجود آهن.[4][5]
نالا ۽ سڃاڻپون
[سنواريو]جهولي لال مختلف علائقن، مذهبي روايتن ۽ برادرين ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. انهن نالن جي معنيٰ ۽ مذهبي سڃاڻپ هميشه هڪجهڙي نه رهي آهي.[5]
| نالو | روايت يا مفهوم | عام استعمال |
|---|---|---|
| جهولي لال | سنڌي هندن جو مشهور ديوتا ۽ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت | سنڌ ۽ سنڌي ڊائسپورا |
| اڏيرو لال / اُڏيرولال | درياهي ديوتا ۽ اڏيرو لال واري مقدس ماڳ سان لاڳاپيل نالو | سنڌ |
| دريا شاهه / دريا صاحب | سنڌو درياهه ۽ پاڻيءَ جي تقدس سان لاڳاپيل روپ | سنڌي هندو روايت |
| امر لال | ”نه مرندڙ“ يا دائمي لال | مذهبي لوڪ روايت |
| زنده پير | پاڻيءَ سان لاڳاپيل امر يا زنده مقدس شخصيت | هندو ۽ مسلم لوڪ روايتن جا ڪجهه حلقا |
| شيخ طاهر | اڏيرو لال جي گڏيل درگاهه سان لاڳاپيل مسلم سڃاڻپ | مقامي سنڌي مسلم روايت |
| خواجه خضر | پاڻي، سفر ۽ حياتيءَ جي چشمي سان لاڳاپيل اسلامي مقدس شخصيت سان نسبت | سنڌ جي ڪجهه مسلم لوڪ روايتن ۾ |
علمي تحقيق ۾ انهن سڀني نالن کي لازمي طور هڪ ئي تاريخي شخص جو نالو نه سمجهيو ويندو آهي. بلڪه جهولي لال جي موجوده شخصيت ڪيترين درياهي، هندو، ناٿ، صوفي ۽ مقامي سنڌي روايتن جي ڊگهي تاريخي ميل جول جو نتيجو سمجهي وڃي ٿي.[1][4][5]
روايتي جنم ڪهاڻي
[سنواريو]سنڌي هندو روايت موجب جهولي لال جو جنم نصرپور ۾ لوهاڻو برادريءَ جي رتن راءِ يا رتن راءِ لوهاڻي جي گهر ٿيو. روايت سندس جنم کي وڪرمي سنبت 1007، يعني لڳ ڀڳ 950ع، جي چيٽي چند واري ڏينهن سان ڳنڍي ٿي.[6]
سنڌي عالم ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ اڏيرو لال جي جنم کي نصرپور، چيٽ مهيني ۽ وڪرمي سنبت 1007 سان نسبت ڏئي ٿو.[7]
بهرحال، هيءَ تاريخ روايتي هاجيوگرافيءَ مان اچي ٿي ۽ ان دور جي همعصر تاريخي دستاويزن مان آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي. جديد محققن نشاندهي ڪئي آهي تہ جهولي لال بابت موجود تفصيلي ڇپيل روايتون گهڻو پوءِ، خاص طور 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ ۾، واضح صورت اختيار ڪن ٿيون.[6][8]
ميرڪ شاهه واري ڏند ڪٿا
[سنواريو]جهولي لال جي سڀ کان مشهور هندو روايت مطابق ٺٽي جو هڪ حڪمران، جنهن کي مختلف نسخن ۾ ميرڪ شاهه، مرک شاهه يا ملندڙ نالن سان ياد ڪيو ويو آهي، مقامي هندن کي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ مجبور ڪرڻ جو حڪم ڏنو. پريشان هندن سنڌو درياهه وٽ دعا گهري ۽ ورڻ کان مدد طلب ڪئي.[6]
روايت موجب ورڻ واعدو ڪيو تہ هو انساني ٻار جي روپ ۾ ظاهر ٿيندو. پوءِ نصرپور ۾ جهولي لال پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس معجزاتي قوتن سان منسوب ڪيو ويو: ڪڏهن ٻار، ڪڏهن نوجوان سورمي ۽ ڪڏهن پوڙهي داناءَ جي روپ ۾ ظاهر ٿيڻ، پلو مڇيءَ تي سنڌوءَ ۾ سفر ڪرڻ ۽ پاڻيءَ تي اختيار رکڻ جهڙا واقعا بعد وارين روايتن ۾ بيان ڪيا ويا آهن.[6][2]
روايت مطابق جهولي لال ميرڪ شاهه کي سيکاريو تہ هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا جي عبادت ڪن ٿا ۽ ڪنهن کي مذهب بدلائڻ تي مجبور ڪرڻ درست ناهي. مختلف روايتن ۾ انجام جا تفصيل مختلف آهن؛ ڪن ۾ ميرڪ شاهه معجزن کان پوءِ فرمان واپس وٺي ٿو، جڏهن تہ ٻين نسخن ۾ مقابلي يا جنگ جو عنصر پڻ اچي ٿو.[6]
انهيءَ ڏند ڪٿا کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ وچئين دور جي واقعي جو سڌو ثبوت نه، پر سنڌي مذهبي سڃاڻپ، درياهي عقيدي ۽ هندو–مسلم گڏيل رهڻي ڪهڻي بابت بعد واري لوڪ روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.[6]
ورڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپو
[سنواريو]ورڻ ويدڪ هندومت ۾ پاڻي، سمنڊ، ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي قانون سان لاڳاپيل اهم ديوتا آهي. انيتا سي. ري جي تحقيق موجب سنڌي هندن وٽ ورڻ جي درياهي پوڄا مختلف تاريخي مرحلن مان گذرندي جهولي لال جي شخصيت ۾ نئين صورت اختيار ڪئي.[1]
سنڌ جي معاشرتي، زرعي ۽ واپاري تاريخ ۾ سنڌو درياهه جي مرڪزي حيثيت سبب پاڻيءَ سان لاڳاپيل مذهبي رسمون به وڏي اهميت رکنديون رهيون آهن. سنڌي هندو درياهه پار ڪرڻ يا پاڻيءَ سان لاڳاپيل موقعن تي دريا شاهه يا جهولي لال کي ياد ڪندا رهيا آهن.[1]
ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد ٿيل سنڌين ۾ جهولي لال جي پوڄا سنڌي ثقافتي ۽ اجتماعي سڃاڻپ جو وڌيڪ نمايان نشان بڻجي وئي. رام پنجواڻي جهڙن ثقافتي ڪارڪنن 1950ع واري ڏهاڪي کان گيتن، ميلن ۽ ثقافتي سرگرمين وسيلي جهولي لال کي بي وطن ٿيل سنڌي هندن جي گڏيل سڃاڻپ جي علامت طور مقبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[2][6]
اڏيرو لال ۽ شيخ طاهر
[سنواريو]
اڏيرو لال جي مشهور مقدس احاطي ۾ هندو ۽ مسلمان مختلف مذهبي تشريحن سان ساڳي جاءِ سان وابسته رهيا آهن. هندو روايت ۾ هتي اڏيرو لال يا جهولي لال جي جوَت، درٻار ۽ درياهي ديوتا سان لاڳاپيل رسمون ادا ٿين ٿيون، جڏهن تہ مقامي مسلمان روايت ۾ اتي موجود قبر کي شيخ طاهر سان نسبت ڏني وڃي ٿي.[4][5]
مشيل بواوان جي تحقيق موجب مقامي مسلم روايت ۾ هڪ بيان اهو به آهي تہ جهولي لال نالي هندو فقير بهاءُ الدين زڪريا سان مليو، سندس مريد ٿيو ۽ پوءِ شيخ طاهر نالي سان سڃاتو ويو؛ پر اها هاجيوگرافڪ مسلم روايت آهي ۽ ان کي جهولي لال جي اصل تاريخ بابت آزاد تاريخي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو.[4][1]
جديد انٿروپالاجيڪل تحقيق اڏيرو لال جي ماڳ کي محض ”مذهبي رواداري“ جو سادو مثال سڏڻ بدران هڪ گڏيل پر بحث هيٺ مذهبي جاءِ قرار ڏئي ٿي، جتي هندن ۽ مسلمانن جون رسومات، انتظامي حق، مذهبي تشريحون ۽ مقدس جاءِ بابت دعوائون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.[5][9]
ان هوندي به مسجد، مقبري، جوَت واري ڪمري ۽ هندو عبادتگاهه جو هڪ ئي مذهبي احاطي ۾ هجڻ سنڌ جي گڏيل مذهبي تاريخ جو هڪ غيرمعمولي مثال آهي.[10]
اڏيرو لال جي درگاهه
[سنواريو]اڏيرو لال جي درگاهه مٽياري ضلعي ۾، ٽنڊو آدم ۽ حيدرآباد واري علائقي جي وچ ۾ واقع آهي. موجوده عمارت قلعو جهڙي اڇي بناوٽ رکي ٿي ۽ ان ۾ هندو ۽ اسلامي فن تعمير جا عنصر گڏ نظر اچن ٿا.[11]
درگاهه ۾ هڪ پاسي مسلمانن لاءِ مسجد ۽ ٻئي پاسي هندن لاءِ مذهبي عبادتگاهه ۽ جوَت واري جاءِ موجود آهي. درگاهه ۾ هندو ۽ مسلمان ٻنهي جا مجاور ۽ مذهبي اختيار جا الڳ الڳ سلسلا تاريخي طور ڪم ڪندا رهيا آهن.[5]
.jpg)
مختلف وقتن تي درگاهه جي انتظام، رسمن ۽ مقدس جاءِ جي تشريح ۾ تبديليون آيون آهن. ان ڪري جديد محقق هن ماڳ کي سنڌ جي مذهبي ميل جول سان گڏ مذهبي سڃاڻپن جي تبديليءَ جو پڻ اهم مطالعو قرار ڏين ٿا.[9]
درياپنٿ ۽ ناٿ روايت
[سنواريو]جهولي لال يا اڏيرو لال کي ناٿ يوگي روايت سان ڳنڍڻ بابت پڻ ڪجهه تاريخي ۽ زباني دعوائون موجود آهن. برطانوي دور جي محقق جارج ويسٽن برگز پنهنجي ڪتاب Gorakhnath and the Kanphata Yogis ۾ درياناٿ ۽ درياپنٿ جو ذڪر ڪيو ۽ انهن کي ڪنڦٽا يا ناٿ روايت سان جوڙيو.[12]
مشيل بواوان هن سڃاڻپ کي احتياط سان ڏسي ٿو. سندس تجزيي موجب برگز جا ڪيترائي حوالا زباني فهرستن تي ٻڌل هئا ۽ درياناٿ، دريا شاهه ۽ دياناٿ جهڙن نالن ۾ ممڪن گڊمڊ به ٿي سگهي ٿي. ان ڪري جهولي لال کي سڌو گورکناٿ جو شاگرد يا تاريخي ناٿ گرو قرار ڏيڻ لاءِ مضبوط دستاويزي ثبوت موجود ناهن.[4]
اهڙيءَ طرح سنڌي هندن ۾ موجود اها روايت تہ گورکناٿ اڏيرو لال کي دِيڪشا ڏني ۽ الک نرنجن منتر عطا ڪيو، مذهبي زباني روايت طور اهم آهي، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو نه لکڻ گهرجي.[4]
مذهبي ۽ ثقافتي اهميت
[سنواريو]جهولي لال جي اهميت رڳو مذهبي ديوتا تائين محدود ناهي. خاص طور 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ آباد ٿيل سنڌي هندن لاءِ هو سنڌ، سنڌو درياهه ۽ وڃايل وطن سان علامتي لاڳاپي جو مرڪز بڻجي ويو.[2]
ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي جغرافيائي مرڪز کان پري رهندڙ سنڌين ۾ چيٽي چند، بهراڻو صاحب، جهولي لال جا پنجڙا، ڀڄن ۽ ثقافتي ميلن جهولي لال کي هڪ گڏيل سنڌي سڃاڻپ جي علامت طور وڌيڪ مضبوط ڪيو.[2][6]
ميلا ۽ مذهبي رسمون
[سنواريو]چيٽي چند
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چيٽي چند
چيٽي چند سنڌي هندن جو اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڏڻ آهي. اهو هندو ڪئلينڊر جي چيٽ مهيني جي شروعات ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ روايت موجب جهولي لال جي جنم ڏينهن سان منسوب آهي. جديد سنڌي هندو برادرين ۾ اهو سنڌي نئين سال جي شروعات طور پڻ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو.[6][2]
چيٽي چند جي موقعن تي جلوس، ڀڄن، پنجڙا، ڇيڄ، درياهه يا پاڻيءَ وٽ عبادت ۽ بهراڻو صاحب جون رسمون ادا ڪيون وڃن ٿيون.
بهراڻو صاحب
[سنواريو]بهراڻو صاحب يا بحراڻو ۾ پاڻيءَ، جوَت، گلن، ميوي ۽ ٻين مذهبي شين سان سينگاريل ٿال يا جلوس درياهه، ڍنڍ يا پاڻيءَ واري هنڌ ڏانهن کڻي وڃبو آهي. رسم جهولي لال جي درياهي سڃاڻپ سان سڌي ريت لاڳاپيل آهي.
چاليهو صاحب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چاليهو
چاليهو صاحب چاليهن ڏينهن جي مذهبي پابندي ۽ شڪرگذاريءَ جو دور آهي، جيڪو سنڌي هندو جهولي لال يا ورڻ ديو جي ياد ۾ ملهاين ٿا. روايت موجب اهو انهن چاليهن ڏينهن جي ياد آهي، جڏهن سنڌي هندن ميرڪ شاهه جي مذهبي دٻاءَ کان نجات لاءِ درياهه وٽ دعا ڪئي.[13]
جهولي لال تيرٿڌام
[سنواريو]
هندستان ۾ سنڌي هندن نارائڻ سروور ۽ ڪوٽيشور ڀرسان ڪڇ، گجرات ۾ جهولي لال تيرٿڌام نالي وڏي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز جي تعمير شروع ڪئي. منصوبي جو مقصد سنڌي مذهبي ورثي، ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ مستقل بين الاقوامي مرڪز قائم ڪرڻ آهي.[14]
مرڪز ۾ جهولي لال جو وڏو مجسمو، مندر، عجائب گهر، مراقبي جو مرڪز، آڊيٽوريم ۽ سنڌي فن ۽ ثقافت جون سهولتون شامل ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو ويو.[14]
شڪل ۽ علامتون
[سنواريو]جهولي لال جي شڪل مختلف دورن ۽ برادرين ۾ مختلف نمونن سان ٺاهي وئي آهي. سڀ کان عام جديد شڪل ۾ کيس اڇي ڏاڙهيءَ واري پوڙهي بزرگ يا ديوتا طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو ڪنول جي گل تي پدماسن ۾ ويٺل هوندو آهي ۽ ڪنول کي پلو مڇي پنهنجي پٺيءَ تي کڻي رهي هوندي آهي.[15]
عام علامتن ۾ هي شامل آهن:
- سنڌو درياهه يا پاڻي؛
- پلو مڇي؛
- ڪنول جو گل؛
- سفيد ڏاڙهي؛
- تاج يا مور جي کنڀ سان سينگار؛
- مذهبي ڪتاب يا پوٿي؛
- جاپ مالا؛
- جوَت يا دائمي باهه؛
- گهوڙو، خاص طور سورمي واري روپ ۾.
جهولي لال جي جديد آئينوگرافي ۾ هندو ديوتا، سنڌي بزرگ، درياهي پير ۽ شاهي شخصيت جون خاصيتون گڏيل صورت ۾ ملن ٿيون.[2][15]
تاريخيت ۽ علمي اڀياس
[سنواريو]جهولي لال جي روايت بابت تاريخي مواد کي ڏند ڪٿا، هاجيوگرافي ۽ دستاويزي تاريخ ۾ فرق رکندي پڙهڻ ضروري آهي. جهولي لال جي روايتي جنم جي تاريخ 10هين صديءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، پر ان دور جا اهڙا همعصر ماخذ ناهن جيڪي موجوده تفصيلي ڪهاڻيءَ جي تصديق ڪن.[6]
مشيل بواوان جي تحقيق موجب جهولي لال بابت ڄاتل ڇپيل مواد 19هين صديءَ جي آخر کان ظاهر ٿيڻ شروع ٿيو؛ ان کان اڳ روايت جو وڏو حصو زباني طور منتقل ٿيندو رهيو.[8]
21هين صديءَ جي تحقيق جهولي لال کي ڪنهن هڪ مقرر مذهبي خانچي ۾ رکڻ بدران سنڌ جي:
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 Ray, Anita C. (2012). "Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis" (en ۾). South Asia: Journal of South Asian Studies 35 (2): 219–238. doi:.
- 1 2 3 4 5 6 7 Falzon, Mark-Anthony (2004). Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000. Leiden: Brill. ص. 58–60. ISBN 90-04-14008-5.
- ↑ Lari, Suhail Zaheer (1994). A History of Sindh (انگريزي ۾). Oxford University Press. ISBN 0195775015.
- 1 2 3 4 5 6 7 Boivin, Michel (2008). "Shaivite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh". ۾ Boivin, Michel (مرتب). Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies (انگريزي ۾). Karachi: Oxford University Press. ص. 26–27.
- 1 2 3 4 5 6 7 Shah, Muhbat Ali; Malik, Aisha Anees (2021). "Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan" (en ۾). Grassroots 55 (1). doi:.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ramey, Steven W. (2008). "Presenting Sacred Figures". Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond (انگريزي ۾). New York: Palgrave Macmillan. ص. 105–124. doi:10.1057/9780230616226_5. ISBN 978-0-230-61622-6.
- ↑ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي. "سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ". سنڌي ادبي بورڊ. اصل نسخو مان 17 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "جهولي لال جي ثقافت گڏيل مقدس جاءِ بابت آهي". Dawn (انگريزي ۾). 10 October 2016. 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Shah, Muhbat Ali (2023). "History and Transformation: A Case Study of Jhule Lal in Sindh, Pakistan" (en ۾). Annals of Human and Social Sciences 4 (4). doi:.
- ↑ Jatt, Zahida Rehman (3 June 2015). "جهولي لال جي رواداريءَ جي جهولي". Dawn (انگريزي ۾). 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hafeez, Akhtar (22 November 2020). "اڏيرو لال، پاڻيءَ جو سنت". Dawn (انگريزي ۾). 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Briggs, George Weston (1938). Gorakhnath and the Kanphata Yogis (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 64–66, 118.
- ↑ "Chaliho Festival" (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 16 September 2011 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 Wajihudin, Mohammed (12 May 2019). "سنڌين لاءِ گجرات ۾ پنهنجو مقدس مرڪز". The Times of India (انگريزي ۾). 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Paracha, Nadeem F. (20 December 2015). "جهولي لال جو پورو چڪر". Dawn (انگريزي ۾). 7 September 2026 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
[سنواريو]- Ray, Anita C. (2012). "Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis". South Asia: Journal of South Asian Studies 35 (2): 219–238. doi:.
- Ramey, Steven W. (2008). Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-61622-6.
- Falzon, Mark-Anthony (2004). Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000. Leiden: Brill. ISBN 90-04-14008-5.
- Boivin, Michel (2024). Devotion, Religious Authority, and Social Structures in Sindh: Khojas, Vanyos, and Faqirs. Brill. ISBN 9789004698499.
- Shah, Muhbat Ali; Malik, Aisha Anees (2021). "Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan". Grassroots 55 (1). doi:.
