ايڇ. ٽي. لئمبرڪ
ھيو ٽريور لئمبرڪ () (انگريزي: Hugh Trevor Lambrick؛ 20 اپريل 1904ع – 31 آگسٽ 1982ع) برطانوي آثار قديمه جو ماهر، مؤرخ، منتظم ۽ انڊين سول سروس جو عملدار هو. هن پنهنجي سرڪاري ملازمت جو وڏو حصو سنڌ ۾ گذاريو ۽ سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، سماجي بناوت، ٻولين ۽ آثار قديمه بابت تحقيق سبب شهرت حاصل ڪئي. هو خاص طور موهن جي دڙي، هڙاپا ۽ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ بابت پنهنجي علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.[1][2]
لئمبرڪ سنڌي ٻوليءَ ۾ مهارت حاصل ڪئي ۽ بلوچي ٻولي، شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ واقفيت پيدا ڪئي. سرڪاري ملازمت کان پوءِ هو اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ ۾ هندستاني تاريخ جو سينيئر تحقيقي ساٿي رهيو. سندس سنڌ بابت اهم تصنيفن ۾ Sind: A General Introduction ۽ Sind Before the Muslim Conquest شامل آهن، جن جا سنڌي ترجما سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ڪيا ويا.
شروعاتي زندگي ۽ تعليم
[سنواريو]ھيو ٽريور لئمبرڪ 20 اپريل 1904ع تي انگلينڊ جي ايسٽ مڊلينڊز واري علائقي ۾، ڊربي شائر جي شارڊلو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.[3] سندس پيءُ پادري چارلس مينزيز لئمبرڪ ۽ ماءُ جيسي ميبل ٽريور هئي. سندس ماءُ هندستان ۾ ڄائي هئي. خاندان جي ماءُ واري پاسي جا ڪيترائي فرد برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ سرڪاري خدمتون سرانجام ڏئي چڪا هئا؛ سندس نانو 1889ع ڌاري سنڌ جي انتظاميا سان لاڳاپيل اعليٰ عهدي تي رهيو هو.
لئمبرڪ 1912ع کان 1917ع تائين سري جي ڪيٽرهم ۾ دي ڊين تياري واري اسڪول ۽ 1917ع کان 1923ع تائين لنڪاشائر جي فليٽ ووڊ ۾ روسال اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1923ع ۾ هن کليل وظيفو حاصل ڪري اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ ۾ داخلا ورتي، جتان 1926ع ۾ جديد تاريخ ۾ پهرئين درجي جي اعزازي سند حاصل ڪيائين.[4][5]
انڊين سول سروس
[سنواريو]آڪٽوبر 1927ع ۾ لئمبرڪ کليل چٽاڀيٽيءَ وارو امتحان پاس ڪري انڊين سول سروس ۾ شامل ٿيو. هن بمبئي ڪيڊر اختيار ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪم ڪرڻ جي چونڊ ڪئي، جتي سندس ماءُ جي خاندان جا فرد اڳ به سرڪاري ملازمت ڪري چڪا هئا.[5][1]
1927ع کان 1946ع تائين هن سنڌ ۾ مختلف انتظامي عهدن تي ڪم ڪيو. 1933ع ۾ هو سنڌ انتظامي ڪميٽيءَ جو سيڪريٽري رهيو. هن ڪميٽيءَ ۾ سر عبدالله هارون ۽ محمد ايوب کهڙو سميت ڪيترائي اڳواڻ شامل هئا. ڪميٽيءَ کي گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع هيٺ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان ڌار خودمختيار صوبي جي صورت ڏيڻ لاءِ انتظامي جوڙجڪ تيار ڪرڻ جي ذميواري سونپي وئي هئي.
لئمبرڪ 1934ع کان 1935ع تائين جيڪب آباد ضلعي ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر رهيو. ٿوري عرصي جي بدليءَ کان پوءِ هن ٻيهر انهيءَ علائقي ۾ انتظامي خدمتون سرانجام ڏنيون. ملازمت دوران هن سنڌي ٻوليءَ ۾ چڱي مهارت حاصل ڪئي. هو بلوچي ٻولي پڻ سمجهندو هو ۽ بلوچي شاعري ۽ موسيقيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو.[5]
سنڌ جي جاگرافي، انساني سماج، قبيلن، قديم تاريخ ۽ آثار قديمه سان سندس دلچسپيءَ سبب هو سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽيءَ سان لاڳاپيل ٿيو. هن سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ مختلف علمي مضمون لکيا ۽ 1940ع کان 1943ع تائين ان جو صدر پڻ رهيو.
آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق
[سنواريو]سنڌ ۾ سرڪاري ملازمت دوران لئمبرڪ پنهنجو واندڪائيءَ وارو وقت سنڌ جي قديم تاريخ، تاريخي جاگرافي، آبادين، ٻولين ۽ آثار قديمه جي مطالعي لاءِ وقف ڪيو. هن موهن جي دڙي ۽ هڙاپا سميت سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن بابت تحقيق ڪئي، جنهن سبب هو آثار قديمه جي علمي حلقن ۾ پڻ مشهور ٿيو.[2]
لئمبرڪ سنڌ جي زميني بناوت، درياهي نظام، قديم آبپاشي، انساني آبادين ۽ تاريخي لڏپلاڻن کي هڪٻئي سان ڳنڍي ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ کي رڳو سياسي واقعن بدران جاگرافيائي ۽ سماجي پسمنظر ۾ سمجهڻ تي زور ڏنو ويو آهي.
حر تحريڪ ۾ ڪردار
[سنواريو]1940ع واري ڏهاڪي ۾ لئمبرڪ سنڌ ۾ حر تحريڪ خلاف برطانوي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي ڪارروائين سان لاڳاپيل رهيو. انهيءَ دور ۾ سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو ۽ حرن خلاف سخت قدم کنيا ويا. برطانوي حڪومت 1943ع ۾ حر جماعت جي روحاني اڳواڻ پير صبغت الله شاهه راشدي کي ڦاهي ڏني.[5]
لئمبرڪ جي حر تحريڪ بابت سرڪاري لکپڙهه ۽ سندس ناول The Terrorist ۾ پيش ڪيل بيانن تي سنڌ جي ڪيترن مؤرخن، اديبن ۽ حر تحريڪ سان لاڳاپيل ماڻهن اعتراض ڪيا آهن. انهن نقادن موجب سندس بيان گهڻو ڪري برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جو هڪ طرفو موقف پيش ڪن ٿا.
حر تحريڪ جي پسمنظر ۾ لکيل سندس ناول The Terrorist 1972ع ۾ شايع ٿيو. عطا محمد ڀنڀري ان جو سنڌي ترجمو حُر گوريلا جنگ جي نالي سان ڪيو، جيڪو 2002ع ۾ شايع ٿيو.
اعزاز ۽ سرڪاري ملازمت کان رٽائرمينٽ
[سنواريو]1944ع جي نئين سال جي اعزازن ۾ لئمبرڪ کي آرڊر آف دي انڊين ايمپائر جو ساٿي مقرر ڪيو ويو. هن 1946ع ۾ انڊين سول سروس مان رٽائرمينٽ ورتي ۽ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان اڳ انگلينڊ موٽي ويو.
آڪسفورڊ ۾ علمي زندگي
[سنواريو]1947ع ۾ لئمبرڪ اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ جو فيلو ۽ مؤرخ مقرر ٿيو. 1951ع ۾ کيس جديد تاريخ جو ليڪچرار ۽ ڪاليج جو خزانچي مقرر ڪيو ويو. 1955ع ۾ هن خزانچيءَ جو عهدو ڇڏي هندستاني تاريخ ۾ اسپالڊنگ سينيئر ريسرچ فيلو جي حيثيت اختيار ڪئي.[1][5]
هن 1971ع تائين اوريل ڪاليج ۾ ڪم ڪيو، جنهن کان پوءِ کيس فيلو ايميريٽس بڻايو ويو. آڪسفورڊ يونيورسٽي کيس ڊي لٽ جي ڊگري ڏني. هو سوسائٽي آف اينٽيڪئيريز آف لنڊن جو فيلو پڻ چونڊيو ويو. 1978ع ۾ رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف گريٽ برٽن اينڊ آئرلينڊ کيس رچرڊ برٽن يادگاري تمغو ڏنو.[5]
1975ع ۾ سنڌ جي تاريخ بابت خدمتن جي اعتراف ۾، ”سنڌ صدين کان“ سيمينار جي موقعي تي سنڌ يونيورسٽي پاران کيس اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني وئي.
سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپو
[سنواريو]1952ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ لئمبرڪ کي سنڌ جي تاريخ بابت رٿيل سلسلي جا شروعاتي ٻه جلد لکڻ جي آڇ ڪئي. لئمبرڪ اها آڇ قبول ڪئي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ پنجويهه ورهين تائين بورڊ سان علمي رابطو قائم رکيو.
ان وقت هو انڊين سول سروس مان رٽائر ٿي اوريل ڪاليج ۾ تحقيق سان لاڳاپيل هو. هن سنڌ جي تاريخ تي تفصيلي تحقيق ڪندي بورڊ لاءِ هيٺيان ٻه ڪتاب تيار ڪيا:
Sind: A General Introduction
Sind Before the Muslim Conquest
پهريون ڪتاب 1964ع ۽ ٻيو 1973ع ۾ شايع ٿيو. انهن جا سنڌي ترجما ترتيبوار سنڌ: هڪ عام جائزو ۽ سنڌ: مسلمانن جي فتح کان اڳ جي نالن سان سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا. پهرئين ڪتاب جو ترجمو سليم احمد ۽ ٻئي ڪتاب جو ترجمو سومار علي سومري ڪيو، جڏهن ته سنڌي ترجمن جي تصحيح محمد ابراهيم جويي ڪئي.
بورڊ سان سندس لاڳاپي بابت غلام رباني آگري لکيو آهي ته لئمبرڪ سنڌ جي تاريخ، جاگرافي ۽ آثار قديمه بابت تحقيق کي پنهنجي علمي زندگيءَ جو اهم حصو بڻايو هو.[6]
ذاتي زندگي
[سنواريو]لئمبرڪ آڪٽوبر 1948ع ۾ گيبريئل مارگريٽ جيننگز سان شادي ڪئي. گيبريئل برطانوي خزاني جي پرڏيهي مالياتي شعبي ۾ اعليٰ سرڪاري ملازم هئي. هوءَ لئمبرڪ جي ڪتابن جا مسودا ٽائيپ ڪرڻ ۽ سندس تحقيقي ڪم ترتيب ڏيڻ ۾ پڻ مدد ڪندي هئي.[7]
کين ٻه پٽ ٿيا:
- چارلس ٽريور لئمبرڪ، جيڪو وڪيل بڻيو؛
- جارج ھيو لئمبرڪ، جيڪو آثار قديمه جو ماهر بڻيو.
گيبريئل لئمبرڪ 1968ع ۾ وفات ڪئي.
سنڌ ۾ رهائش دوران لئمبرڪ سنڌي پوشاڪ سان پڻ دلچسپي رکندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن بوسڪيءَ جو وڳو ۽ پٽڪو پائيندو هو. سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ به هو سنڌ کان ايندڙ مهمانن سان سنڌ جي تاريخ، ثقافت ۽ ماڻهن بابت گفتگو ڪرڻ پسند ڪندو هو.
وفات
[سنواريو]ھيو ٽريور لئمبرڪ ڊگهي بيماريءَ کان پوءِ 31 آگسٽ 1982ع تي آڪسفورڊ جي جان ريڊڪلف اسپتال ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 78 ورهيه هئي.[5]
تصنيفون
[سنواريو]لئمبرڪ 1952ع کان 1976ع جي وچ ۾ ست ڪتاب شايع ڪيا. ان کان سواءِ هن تاريخي ۽ آثار قديمه جي رسالن لاءِ ڪيترائي تحقيقي مضمون لکيا.[8]
اهم ڪتاب
[سنواريو]- Sir Charles Napier and Sind، 1952ع
- John Jacob of Jacobabad، 1960ع؛ نظرثاني ٿيل ڇاپو 1975ع
- Sind: A General Introduction، 1964ع
- The Terrorist، 1972ع
- Sind Before the Muslim Conquest، 1973ع
سندس آخري ڇپيل لکڻي ”سنڌ جو جابلو علائقو ۽ ان جا ماڻهو“ جي عنوان سان ڪتاب Sind Through the Centuries ۾ شامل ٿي، جنهن جي تدوين حميده کهڙو ڪئي ۽ جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو.[5]
سنڌي ترجما
[سنواريو]- سنڌ: هڪ عام جائزو، اصل ڪتاب Sind: A General Introduction؛ مترجم: سليم احمد
- سنڌ: مسلمانن جي فتح کان اڳ، اصل ڪتاب Sind Before the Muslim Conquest؛ مترجم: سومار علي سومرو
- حر گوريلا جنگ، اصل ناول The Terrorist؛ مترجم: عطا محمد ڀنڀرو
لئمبرڪ جا ڪاغذ
[سنواريو]لئمبرڪ جا گڏ ڪيل تحقيقي ۽ سرڪاري ڪاغذ برٽش لائبريري ۾ محفوظ آهن.[8] انهن ۾ 1927ع کان 1947ع تائين سنڌ ۾ سندس سرڪاري ملازمت، حر تحريڪ، آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق سان لاڳاپيل مواد شامل آهي.
سنڌ ۾ حر تحريڪ بابت سندس لکپڙهه جو ڊجيٽل مجموعو ”لئمبرڪ پيپرس“ جي نالي سان متعارف ڪرايو ويو. خادم حسين سومري اهو مواد ڊجيٽل صورت ۾ سنڌ آندو. 25 جنوري 2009ع تي سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري ۽ سنڌ ايڊيوڪيشن ٽرسٽ جي سهڪار سان ٿيل تقريب ۾ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ان جي رونمائي ڪئي.
تقريب ۾ ڪجهه اديبن ۽ عالمن نشاندهي ڪئي ته حرن بابت انهيءَ مواد ۾ برطانوي انتظاميا جو موقف غالب آهي ۽ ان کي تنقيدي تاريخي تناظر ۾ پڙهڻ ضروري آهي. ان هوندي به اهو مواد برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.[9]
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 Cook, C. (2012). The Routledge Guide to British Political Archives: Sources since 1945. Taylor & Francis. ص. 118. ISBN 9781136509612. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Publishing, B.E.; Pletcher, K. (2010). The History of India. Rosen Publishing Group, Incorporated. ص. 43. ISBN 9781615302017. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Home of CricketArchive". CricketArchive. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Hugh Trevor Lambrick". Ancestry. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Moir, Martin. “Lambrick, Hugh Trevor (1904–1982)”، Oxford Dictionary of National Biography. (چندو گهربل)
- ↑ غلام رباني آگرو، ”لئمبرڪ جي حياتيءَ جو احوال“، مقدمو: سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ، جلد ٻيو، ليکڪ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ، پهريون ڇاپو 1984ع، ٻيو ڇاپو 1990ع، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
- ↑ “Biography of Gabrielle Lambrick”، Abingdon-on-Thames Town Council.
- 1 2 "Papers of Hugh Trevor Lambrick, Indian Civil Service, Sind 1927–47, Fellow of Oriel College, Oxford 1947–71". The National Archives. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "ايڇ ٽي لئمبرڪ", انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا, اصل نسخو مان 11 November 2024 تي محفوظ ڪيل, 11 November 2024 تي حاصل ڪيل
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]- "Hugh Trevor Lambrick". WorldCat. 8 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- صفحا جن ۾ چندي کان پوءِ پڙھڻ وارو مواد شامل آھي
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- ISNI سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- 1904ع جون پيدائشون
- 1982ع جون وفاتون
- 20هين صديءَ جا برطانوي آثار قديمه جا ماهر
- برطانوي مؤرخ
- سنڌ جا تاريخدان
- سنڌ جي تاريخ
- اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ جا اڳوڻا شاگرد
- اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ جا فيلو
- آرڊر آف دي انڊين ايمپائر جا ساٿي
- انڊين سول سروس جا عملدار
- موهن جو دڙو
- هڙاپا
- روسال اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو
- ڊربي شائر جا ماڻهو