گاجي کھاوڙ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Jump to navigation ڳولا ڏانهن هلو


گاجي کھاوڙ
يونين ڪائونسل
Gaji Khuhawar
گاجي کھاوڙ is located in Sindh
گاجي کھاوڙ
گاجي کھاوڙ
گاجي کھاوڙ is located in Pakistan
گاجي کھاوڙ
گاجي کھاوڙ
مڪانيت: 27°21′N 67°48′E / 27.350°N 67.800°E / 27.350; 67.800مڪانيت: 27°21′N 67°48′E / 27.350°N 67.800°E / 27.350; 67.800
ملڪ پاڪستانپاڪستان
صوبو سنڌ
اوچائي 13 ميل (43 ft)
ٽائيم زون PST (UTC+5)

گاجي کھاوڙ(انگريزي: Gaji Khuhawar) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي قمبر شھدادڪوٽ جي تعلقي وارھ جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ يونين ڪاؤنسل جو نالو آهي جتي کھاوڙ،چانڊيا، مغيري ۽ مختلف ذاتين جا ماڻهو رھن ٿا. هتان جي سياستدانن ۾ سيد حبيب الله شاهه پ پ پ جو خاص ورڪر ۽ ڪارڪن هو. عمر جي آخري گهڙين تائين پيپلز پارٽيءَ سان ساٿ نڀايائين. هن وقت سندس پٽ حليم الله شاهه سميت سندس خاندان پيپلزپارٽيءَ سان لاڳاپيل آهي. هن خاندان مان هڪ درويش سيد صالح شاهه نهايت مشهور آهي. معصوم ٻارن سان گهڻو پيار ۽ انس هوندو هوس ۽ ٻارن کي وندرائڻ خاص شغل هوندو هوس. ماڻهن کان ملندڙ خيرات ٻارن ۾ ورهائي ڇڏيندو هو. هن جي مزار تان بينظير ڀٽو صاحبه پڻ دعا گهُري وئي آهي. سيد صالح شاهه جي مٿان ڪنهن عقيدتمند قبو جوڙايو آهي. پير سيد صالح شاهه کان علاوه هڪ فقير هوندو هو، جنهن جو نالو ڪوڙو هو. ليڪن ڪوڙو فقير سڏيندا هُئس. ان تان هڪ محاورو ”ڪوڙي فقير واري رنڊاڻ“ مشهور ٿيو. جيڪڏهن ڪنهن شخص يا ڪنهن نوجوان ۽ ڪنهن ٻار ڪوڙي فقير جي پُٺيءَ تي هٿ رکيو، ڄڻ ککر ۾ کڙو هنيائين. پاڻ به جڏهن اهڙي ماڻهوءَ جي پُٺي تي رکندو هو ته معاملو ڇڏي ڏيندو هو ۽ ڪاوڙ پڻ ختم ٿي ويندي هئس، نه ته اُن ماڻهوءَ جي پويان سڄو ڏينهن هلندي گذري ويندو هئس. جڏهن ان جي پُٺيءَ تي هٿ رکي، تڏهن ٿڌو ٿيندو هو. ان تان ”ڪوڙي فقير جي رنڊاڻ“ محاورو شروع ٿيو. هن وقت شهر گاجي کهاوڙ کي وارهه تعلقي جو ’ٽائون‘ قرار ڏنو ويو آهي. سرائي قربان علي خان کهاوڙ ۽ سندس پٽ گل محمد خان کهاوڙ سدائين مسلم ليگ جا مڃيل ۽ سرگرم ڪارڪن رهندا آيا. ليڪن 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ مسلم ليگ کي ڇڏي پيپلز پارٽيءَ جي حمايت ڪيائون ۽ پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي چونڊ کٽيائون. سرائي گل محمد خان کهاوڙ ۽ سندس پٽ ڪريم بخش خان (ثاني) پيپلز پارٽيءَ ۾ چڱي خاصي حيثيت رکن ٿا. پرويز مشرف جي دور ۾ سرائي گل محمد خان کهاوڙ جو پٽ سرائي ڪريم بخش خان يوسي گاجي کهاوڙ جو ناظم رهي چڪو آهي. هن شهر جو صحافت ۾ به وڏو نالو آهي. فقير محمد لاشاريءَ جو واسطو هن شهر سان هو. صحافت ۾ وڏو نالو ڪمايائين. جاڳو اخبار جا ايڊيٽوريل فقير محمد لکندو هو. هُو 1999ع ۾ فوت ٿي ويو. هو پنهنجي صحافت جي حوالي سان سنڌ جو آواز بڻيل رهيو. هتان جي هندو خاندان مان سماج سڌارڪ سيٺ ڪلياڻداس نهايت مشهور رهيو آهي. هيءُ هيڻن جو همدرد ۽ غريبن جو غمخوار ۽ هڏ ڏوکي، مسڪينن جي مدد ڪرڻ وارو، نياڻين جي ڏاج ڏيڻ ۽ بيروزگارن کي روزگار ڏيارڻ وارن مان نهايت اڳرو هو. پاڻ زميندار ۽ سيلر جو مالڪ هو. سندس پٽ پرڪاش ڇڏيل ملڪيت سنڀالي رهيو آهي ۽ سندس وارث پڻ آهي. سيٺ ڪلياڻداس کي ڀُنگ جي عيوض ڌاڙيلن بيگناهه قتل ڪري وڌو. شهر گاجي کهاوڙ ۾ مٺو پاڻي نه هئڻ ڪري، ڪلياڻ داس پنهنجي زمين ۾، شهر گاجي کهاوڙ کان اتر طرف کوهه کڻايا ۽ پائيپ لائين وڇائي شهر کي مٺو پاڻي مهيا ڪري ڏنو. اهڙيءَ ريت اَينشي رام جو کوهه اڄ تائين مشهور آهي. هن وقت گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل بوائز اسڪول، مڊل گرلس اسڪول ۽ هڪ بوائز هاءِ اسڪول آهن، جن ۾ سوين شاگرد ۽ شاگردياڻيون تعليم جي زيور سان آراسته ٿي رهيا آهن. گاجي کهاوڙ ۾ سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي لڳو لڳ اوڀر ۾ هڪ قديمي کڏ موجود آهي، جيڪا اٽڪل ٽيهن جريبن جي ايراضيءَ تي مشتمل هئي، هن وقت کڏ کي ڪافي سوڙهو ڪيو ويو آهي، ۽ شهر جو گندو پاڻي هن ۾ ڇڏيو وڃي ٿو. جنهنڪري هن کڏ جي خوبصورتيءَ کي ڪاپاري ڌڪ لڳو آهي. کڏ جي اوڀر ۾ روڊ ۽ مقام آهي. اهڙيءَ ريت کڏ جي اُتر ۾ پڻ قبرستان آهي. جڏهن کڏ ۾ مٺو پاڻي پوندو هو ته کڏ جي رونق ڏسڻ وٽان هوندي هئي. هن شهر ۾ کهاوڙن کان علاوه سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، شابراڻي، شيخ، بروهي، سانڀل، ڪوري، موچي، جلباڻي، چانڊيا، جوکيا ۽ ٻين ذاتين جا ماڻهو رهائش پذير آهن.[1]

تاريخ[سنواريو]

مقامي ماڻهو هن جي اوسر ۽ ارتقا کي ڪلهوڙن جي دور سان ڳنڍين ٿا. گاجيءَ جي ڳوٺ جو نالو هڪ دفعو تحفةالڪرام جي صفحي نمبر 221 تي هن طرح آيو آهي ته: ”ميرابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار، پيءُ کان پوءِ ٽن سالن جي ڄمار ۾ پنهنجي ماءُ راڻي ورسه جي ڀاڻيجيءَ سان پٽپن ۾ رهڻ لڳو. اتفاقاً انهيءَ ديهه تي جوڻيجن حملو ڪيو ۽ هن جنگ ۾ کيس منهن تي زخم رسيو. انهيءَ حالت ۾ هن کي شاهه حسن وٽ وٺي آيا، جنهن سندس تربيت جي ڏاڍي ڪوشش ورتي ۽ گاجيءَ جو ڳوٺ انعام ۾ ڏنو.“[2]ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد جي دور ۾ ميان وال تحريڪ جو اهم ڪارڪن هو. مگر ميان گاجي کهاوڙ بابت هن چوڻ ۾ وڌاءُ نه ٿيندو ته ميان صاحب ميان وال تحريڪ ۾ پنهنجا جوهر نه ڏيکاريا هجن. ميان وال تحريڪ جي باني ميان نصير محمد 35 سال (يعني 1692ع کان 1657ع) حڪومت ڪئي. ڪلهوڙا سرڪار طرفان پنهنجي مريدن کي خاص طور تي ”ميان“ جو لقب ڏنو ويندو هو. جهڙوڪ: ميان رتو وغيره. ميان رتو، ڪلهوڙن جو خاص مريد هوندو هو. هي ذات جو ماڇي هو. سندس مزار تعلقي وارهه ۾ موجود آهي. جنهن کي ”ميان رتو“ جي نالي سان اڄ به ياد ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت ڪلهوڙن، کهاوڙن کي ’برخورداريءَ‘ ۽ ’ميان‘ جو لقب عنايت ڪيو. کهاوڙ ڪَچي پڪي جا مالڪ بڻجي پيا هئا.[3]گاجي کهاوڙ ڳوٺ جي باري ۾ محقق دين محمد ڪلهوڙو پنهنجي مضمون ۾ لکي ٿو ته: ’هيءُ شهر تعلقي وارهه سان نسبت رکي ٿو ۽ وارهه جي ڏکڻ ۾ ڇهن 6 ميلن جي پنڌ تي واقع آهي. گاجي کهاوڙ تعلقي وارهه جو تاريخي شهر آهي. هن شهر جي تاريخ، وارهه شهر جي تاريخ کان به وڌيڪ نمايان رهي آهي. هيءُ شهر، ڪلهوڙن جي دور ۾ ميان نصيرمحمد ڪلهوڙي جي فقير ميان گاجي خان کهاوڙ ٻَڌو هو. ميان گاجي خان کهاوڙ، شهداد ڪوٽ جي باني شهداد خان کهاوڙ ۽ قنبر تعلقي جي غازي خان کهاوڙ جو ڀاءُ هو. هنن سڀني جو وڏو چاڪرخان کهاوڙ هو، جو ميان شاهل محمد جو معتمد جرنيل هو. سندس مقبرو، ميان شاهل محمد ڪلهوڙي جي مقبري جي قريب واقع آهي. گاجي کهاوڙ بابت محقق پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي تصنيف ”سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو“ ۾ لکي ٿو ته ’هيءُ پنهنجي قبيلي جو سردار ۽ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد هو، موجوده ضلعي لاڙڪاڻي ۾ کيس زمين جاگير طور مليل هئي. جتي هن پنهنجي پٺيان ”گاجي کهاوڙ“ ڳوٺ ٻَڌو، جيڪو اڄ به تعلقي وارهه ۾ موجود آهي.‘[4]ميان گاجيء جي هڪ مهر آهي جيڪا منڊيءَ وانگر آهي، جنهن تي 1128هه لکيل آهي. هن ميان گاجيءَ جي وفات جو سال 1215هه لکيو آهي. ليڪن ميان صاحب جي ولادت جو سَن خبر ناهي ته ڪهڙو آهي، ان لاءِ پَتو نه ٿو پوي ته ميان گاجيءَ جي ولادت ڪهڙي سن ۾ ٿي ۽ سندس عمر ڪيتري هئي؟ ميان گاجيءَ کي ٽي پُٽ: ميان مبارڪ، ميان سائينداد ۽ ميان رانجهو هئا. ميان گاجيءَ جيڪو ڳوٺ (گاجي کهاوڙ) ٻَڌو، سو وارهه شهر کان ڏکڻ طرف ٻارنهن ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي ۽ جوڻاڻي شريف کان اٺن ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ڏکڻ - اوڀر ڪنڊ تي واقع آهي. هن شهر کان نصيرآباد اوڀر طرف ٻارنهن ڪلوميٽرن جو فاصلو رکي ٿو. جڏهن ته ميهڙ هن شهر کان ڏکڻ پاسي اٽڪل ويهن ڪلوميٽرن تي آهي. ميان گاجيءَ کي جيڪا ڪلهوڙن طرفان جاگير عطا ٿي، سا موجوده سنڌو درياء کان وٺي اولهه ۾ جبل تائين هُئي، جنهن جي شاهدي اڄ به مقامي ماڻهو ڏين ٿا. هيءُ شهر اڄ به پنهنجي پراڻي ساک بحال رکيون ٿو اچي. هن شهر جي باني ميان گاجي کهاوڙ جي نالي سان قديمي قبرستان آهي، جيڪو گاجي کهاوڙ ڳوٺ کان اتر طرف ٻن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي جوڻاڻي شريف جي روڊ جي اوڀر طرف آهي. هيءُ مقام پير شيخ سمهابو جي مقبري جي ڏکڻ ۾ آهي. هتي پنج قبا ٺهيل آهن، جن کي ميان گاجيءَ جا قبا يا بشارت جا قبا سڏيو وڃي ٿو. انهن کي بشارت جا قبا ڇو ٿو چيو وڃي، تنهن بابت مختصر روشني وجهندا هلون ته بهتر ٿيندو. ميان بشارت کهاوڙ، ميان گاجيءَ جو نانو هو جيڪو نهايت مسڪين ۽ مالوند ماڻهو هو. ميان گاجيءَ کيس ڪافي زمين ڏني، جتي پنهنجو ڳوٺ ٻَڌي ويٺو، جيڪو بشارت کهاوڙ جي نالي سان مشهور آهي. هن ئي نالي سان وارهه تعلقي ۾ ’ديهه بشارت‘ آهي جتي ميان گاجي کهاوڙ جا قبا آهن. هن مقام جي ايراضي اٽڪل رُوءِ ٽيهن جريبن جي لڳ ڀڳ ٿيندي. ميان گاجيءَ جو قبو پنجن ئي قبن ۾ وڏو آهي، جنهن کي ميان گاجيءَ جي پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو. جڏهن ميان مبارڪ رحلت ڪئي تڏهن مٿس سندس ڀاءُ ميان سائينداد قبو جوڙايو. ٽيون قبو سائينداد جو آهي. باقي ٻه قبا هڪ منگو کوکر ۽ ٻيو سَدُو کوکر جا آهن. هنن قبن بابت پڻ تاريخون خاموش آهن. باقي ڪلهوڙا حڪمرانن جي قبن ۽ گاجيءَ جي قبن جي پڻ ساڳي ساخت آهي. قبن اندر چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو عمدو ۽ سهڻو ڪم ٿيل آهي. ڪنهن به قبي تي ڪوڪَتبو وغيره لکيل نه آهي. گاجي کهاوڙ شهر جي لڳو لڳ اولهه ۾ هڪ مسجد آهي جيڪا ڪلهوڙن جي دور جون سِڪون لاهي ٿي. هن مسجد کي ٽي قبا آهن، جنهن ڪري ٽِه قبائين مسجد جي نالي سان سڏجي ٿي. داخلي دروازي جي مٿان پڻ قبو ٺهيل اٿس. مسجد اندر چٽساليءَ جو ڪم به نهايت خوبصورت ٿيل آهي. مسجد کي ٻه دريون، هڪ اتر ڏانهن ۽ ٻي ڏکڻ ڏانهن لڳل آهن ۽ ٻن ٻن طاقن وارا ٽي دروازا اٿس. مسجد اندران ايڏي ته ٿڌي آهي جو بجليءَ جي پکن جي ضرورت محسوس نه ٿي ٿئي. هن کي اڇي مسجد پڻ سڏيو وڃي ٿو ڇو ته مسجد جي گچ ۾ چُن ۽ ڏاچين جو کير استعمال ڪيو ويو آهي. چون ٿا ته هيءَ مسجد سرائي گل محمد کهاوڙ ٺهرائي هئي. ڪلهوڙا دور جي ڪاريگريءَ جو هيءُ بهترين نمونو آهي. سنڌ ۾ جتي جتي به ڪلهوڙن پنهنجا يادگار ۽ سندن معتقدن ۽ مريدن پڻ يادگار جوڙايا سي نهايت تعمير جي فن جو سهڻو مثال آهن. هِتي هڪ وڏو پڪو ٺُل ٺهيل هو، جيڪو شهر جي اترئين ڪُنڊ تي واقع هو. هيءُ ٺل اٽڪل ڏهه فوٽ اوچو هو، جيڪو اسان پاڻ اکين سان وڃي ڏٺو هو. هن وقت سمورو ٺُل ڊهي چڪو آهي. باقي سندس آثار نمايان آهن. هن بابت مقامي ماڻهن جو خيال آهي ته هيءُ ٻُڌ دور جو اسٽوپا آهي. وري ڪِن جو رايو آهي ته هيءُ ٺل چنڊ ڏسڻ جي لاءِ جوڙايو ويو هو. ليڪن هي سارسنڀال نه ٿيڻ ڪري ۽ مرمت نه ٿيڻ سبب پنهنجو وجود وڃائي ويٺو. وڌيڪ هن لاءِ ڪوبه ثبوت نه ٿو ملي ته هيءُ ٺُل ڇو ٺهيو ۽ ڪنهن ٺاهيو، ڪهڙي دور ۾ ٺهيو[5]

تعليم[سنواريو]

سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ جي والد جو نالو سبزعلي خان ۽ ڏاڏي جو نالو لاڻو خان (لهڻو خان) پڙڏاڏي جو نالو سرائي گل محمد خان کهاوڙ هو. ڪريم بخش خان سال 1881ع ۾ ڄائو ۽ رانجهن خان کهاوڙ جي هٿان سال 1943ع ۾ شهادت جو درجو ماڻيائين. خانبهادر ڪريم بخش خان صرف پرائمري تعليم حاصل ڪئي هئي. هن پنهنجي وقت ۾ چڱو نالو ڪمايو. هن پنهنجي دور ۾ گاجي کهاوڙ ۾ سال 1939ع ۾ گرلس پرائمري اسڪول قائم ڪرايو. هن کان گهڻو اڳ يعني ٽالپرن جي عهد حڪومت ۾ نَوَ (09) مدرسا، مدرسو سرهيه پڌر لاڙڪاڻو، 1720ع، خيرمحمد آريجا ڏوڪري 1722ع، ملا ابڙا ڏوڪري 1756ع، مدرسو گاجي کهاوڙ وارهه 1790ع، ميرو ديرو لاڙڪاڻو 1802ع، ٻير شريف قنبر 1806ع، سونو جتوئي لاڙڪاڻو 1822ع، ميرو خان 1827ع ۽ ديدڙ، قنبر 1842ع هئا.[6]

حوالا[سنواريو]

  1. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}
  2. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}
  3. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}
  4. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}
  5. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}
  6. {ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جو مضمون "گاجي کھاوڙ: تحقيق ۽ تعارف" ، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو ،1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}