مواد ڏانھن هلو

کجي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
کجي
کجيءَ تي کجورن جا ڇڳا
کجيءَ تي پڪل کجورن جا ڇڳا
سائنسي درجا بندي
ڪنگڊم: ٻوٽا
(unranked): زميني ٻوٽا
(unranked): نلڪيدار ٻوٽا
ترتيب: اريڪيلز
خاندان: اريڪيسي
نسل: Phoenix
جنس: Phoenix dactylifera
حياتياتي نالو
Phoenix dactylifera
L.
هم معنيٰ[1]
  • Palma dactylifera (L.) Mill.
  • Phoenix chevalieri D. Rivera, S. Ríos & Obón
  • Phoenix iberica D. Rivera, S. Ríos & Obón


کجي: فونيڪس ڊيڪٽائليفيرا (Phoenix dactylifera)، جيڪا عام طور کجور واري کجي جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي،[2] کجيءَ جي خاندان اريڪيسي جي گلدار ٻوٽن جي هڪ جنس آهي، جيڪا قدرتي طور فارس نار جي عرب رياستن کان وٺي ڀارت تائين واري علائقي ۾ ملي ٿي.[3] هن کي پنهنجي مٺي ۽ کاڌي لائق ميوي، يعني کجور، لاءِ پوکيو ويندو آهي. هي نسل اتر آفريڪا، وچ اوڀر، آسٽريليا، ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، پورچوگال، اسپين، ميڊيٽرينين سمنڊ جي سامونڊي ڪنارن ۽ ڏاکڻي ڪيليفورنيا جي ريگستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي.[3] هي دنيا جي ڪيترن ئي خط استوائي ۽ ذيلي خط استوائي علائقن ۾ قدرتي طور به ڦهلجي چڪي آهي.[3][4][5] P. dactylifera جنس Phoenix جي نمونياتي جنس آهي، جنهن ۾ جهنگلي کجين جون لڳ ڀڳ 12 کان 19 جنسون شامل آهن. کجيءَ جا وڻ لڳ ڀڳ 30 ميٽرs (98 ft) اوچا ٿيندا آهن.[5] اهي يا ته اڪيلا وڌندا آهن يا هڪ ئي پاڙ واري نظام مان ڪيترن ئي تنن جي صورت ۾ جهنڊ ٺاهي وڌندا آهن. آهستي وڌندڙ هجڻ باوجود، مناسب سنڀال سان اهي 100 سالن کان وڌيڪ عرصو جيئرا رهي سگهن ٿا.[6] انهن جو ميوو (کجور) بيضوي-سلينڊر نما هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه 3 کان 7 سينٽيميٽرs (1 کان 3 انچ) ۽ قطر لڳ ڀڳ 2.5 cm (1 in) هوندو آهي. ان جو رنگ قسم موجب ڳاڙهي-ناسي، چمڪندڙ ڳاڙهي يا پيلو ٿي سگهي ٿو. سڪل کجور ۾ وزن موجب 63–64 سيڪڙو کنڊ هوندي آهي، تنهنڪري ان کي مٺي خوراڪ طور اڪيلي يا مختلف مٺاين سان گڏ کاڌو ويندو آهي.

آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته عربستان ۾ کجور جي پوک گهٽ ۾ گهٽ ڇهين هزاري قبل مسيح کان ٿيندي رهي آهي.[7] کجور نخلستاني زراعت جي نمايان علامت آهي ۽ عيسائيت ۽ يهوديت ٻنهي مذهبن ۾ پڻ وڏي علامتي اهميت رکي ٿي.[7]

تاريخ

[سنواريو]

کجور جي کجي انسان جي قديم ترين پوکيل وڻن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترين قديم تهذيبن ۾ ان کي "زندگيءَ جو وڻ" سڏيو ويندو هو. مصر ۾ آثار قديمه جي کوٽاين دوران قبل از تاريخ دور جي هڪ ممي کجيءَ جي پنن (سعفن) مان ٺهيل چٽائيءَ ۾ ويڙهيل ملي، جڏهن⁠ته سقاره جي هڪ مقبري مان پهرين فرعوني خاندان (تقريباً 3200 ق.م.) جي دور سان لاڳاپيل ممي وٽ هڪ ننڍي کجي پڻ دريافت ٿي. قديم مصر جي باغن، خاص ڪري چوٿين فرعوني خاندان (تقريباً 2720 ق.م.) جي باغن ۾ کجي اهم آرائشي وڻ هئي، ۽ فرعونن پنهنجي مندرن جي ڀتين تي به ان جون تصويرون اُڪيريون هيون، جيڪي ان جي وڏي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.[8]

1717ع ۾ عثماني دور جي هڪ ڪتاب ۾ کجيءَ جي تصوير

کجيءَ جي اصلي وطن بابت ماهرن جا مختلف رايا آهن. اطالوي نباتات دان ايدوارڊو بيڪاري موجب کجيءَ جو اصل وطن عرب نار جو علائقو آهي، جڏهن⁠ته فرانسيسي نباتات دان اوگستان پيرام ڊي ڪانڊول جو خيال هو ته کجور جي شروعات قبل از تاريخ دور ۾ اُن نيم خشڪ ۽ گرم پٽي ۾ ٿي، جيڪا سينيگال کان سنڌو ماٿري (هندستان) تائين پکڙيل هئي ۽ گهڻو ڪري 15° کان 30° اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع هئي. هن جو چوڻ هو ته اڄ به دنيا ۾ کجور جي سڀ کان گهڻي پوک انهن ئي علائقن ۾ ملي ٿي.[9]

اوڀر وچ اوڀر ۾ کجيءَ جي استعمال جا سڀ کان پراڻا آثار عرب نار جي ٻن ماڳن مان مليا آهن، جيڪي وچ هولوسين دور سان تعلق رکن ٿا. دلما ٻيٽ (هاڻوڪي ابوظهبي، متحده عرب امارات) جي نئين پٿر واري دور جي ماڳ "دلما 11" مان کوٽائي دوران کجور جا ٻه سڙيل ٻج مليا، جن جي تاريخ تقريباً 5290–4940 ق.م. ۽ 4810–4540 ق.م. آهي. ٻيو قديم ماڳ الصبيه (ڪويت) ۾ آهي، جتي کجيءَ جا آثار تقريباً 5000 ق.م. جا مليا آهن.[10]

آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ميسوپوٽيميا (هاڻوڪو عراق) ۾ کجيءَ جي باقاعده پوک لڳ ڀڳ 4000 ق.م. کان، جڏهن⁠ته مصر ۾ 3000–2000 ق.م. جي وچ ڌاري شروع ٿي.[11][12] توريت جي دور تائين کجي فلسطين ۽ فينيقيا ۾ چڱيءَ ريت سڃاتي ويندي هئي، خاص ڪري صور ۽ صيدا ۾، جن کي يوناني ۽ رومي ليکڪن "کجين جي سرزمين" سڏيو آهي. پهرين صدي عيسويءَ جي يهودي مؤرخ يوسيفس فلاويوس به يريحو، طبريا ڍنڍ ۽ زيتون جبل جي آس پاس کجين جي باغن جو ذڪر ڪيو آهي.[13]

بڻ ۽ گهريلو بڻجڻ

[سنواريو]

کجور جي کجي هزارين سالن کان وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ پوکي ويندي رهي آهي، پر ان جو صحيح جهنگلي اصل اڃا مڪمل طور طئي نه ٿيو آهي. ڪجهه پراڻين مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو هو ته آفريڪي کجي Phoenix reclinata، هندستاني جهنگلي کجي Phoenix sylvestris يا انهن ٻنهي مان ڪا هڪ کجور جي کجيءَ جي اباڻي جنس ٿي سگهي ٿي.[14]

ڪجهه ماهرن موجب کجور جي کجي شايد ڪينري کجي ۽ جهنگلي هندستاني کجي جي وچ ۾ جينياتي ميلاپ سان وجود ۾ آئي، جڏهن⁠ته ٻي راءِ اها آهي ته اها پنهنجي ئي جهنگلي آباديءَ مان، ماحول سان موافقت ۽ انسان جي چونڊ ۽ سڌاري جي عمل وسيلي، هاڻوڪي پوکيل صورت تائين پهتي.[15]

هاڻوڪين جينياتي مطالعي ان امڪان کي گهڻو ڪري رد ڪري ڇڏيو آهي ته پوکيل کجور ٻن مختلف جهنگلي جنسن جي سڌي هائبرڊائزيشن مان پيدا ٿي هجي. انهن مطالعي موجب کجور جي کجي پنهنجي جنس جي ٻين ميمبرن کان ڪافي الڳ آهي، ۽ گهڻو امڪان اهو آهي ته اها ساڳئي جنس جي ڪنهن جهنگلي آباديءَ مان گهريلو بڻائي وئي. 2017ع ۾ گروس-بالٿازارڊ ۽ سندس ساٿين عمان جي حجر جبلن ۾ الڳ ٿلڳ وڌندڙ اڻپوڪيل کجين بابت دليل پيش ڪيا ته اهي ڇڏي ويل باغي وڻ نه، پر جهنگلي آباديءَ جا بچيل نمونا آهن. انهيءَ تحقيق مان اهو خيال وڌيڪ مضبوط ٿيو ته پوکيل کجور جي جهنگلي اباڻي آباديءَ جا آثار اڄ به موجود ٿي سگهن ٿا.[10]

اولهه ايشيا مان ملندڙ قديم نباتاتي آثار پڻ کجيءَ جي جهنگلي وجود ڏانهن اشارو ڪن ٿا. شانيدر غار، عراق مان پنجاهه هزار سالن کان وڌيڪ پراڻا زرڙا ۽ لڳ ڀڳ ڇائيتاليهه هزار سال پراڻا فائٽوليٿ مليا آهن، جن کي کجيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي. عراق جي ٻين تهن مان به لڳ ڀڳ 10,000 ق.م. جا کجيءَ سان لاڳاپيل فائٽوليٿ مليا آهن.

شام وارو خطو ۾ کوٽاين دوران لڳ ڀڳ 19,000 سال پراڻو سڙيل ڏانڊو ۽ 49,000 کان 69,000 سال پراڻا فائٽوليٿ مليا، جيڪي ممڪن طور کجيءَ جا هئا. تنهن هوندي به، انهن کي پڪ سان Phoenix dactylifera سان منسوب ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ويجهن کجي جنسن جي فائٽوليٿن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ مڪمل تشخيصي معيار موجود ناهن.

جبل فايا، متحده عرب امارات مان لڳ ڀڳ 125,000 سال پراڻا کجيءَ جا فائٽوليٿ مليا آهن، پر اهو واضح ناهي ته اهي کجور جي کجيءَ جا هئا يا ننڍي کجي Nannorrhops ritchiana جا. ڏکڻ-اولهه سعودي عرب مان به لڳ ڀڳ 80,000 سال پراڻا کجيءَ جا فائٽوليٿ مليا آهن، پر انهن جي گهٽ مقدار سبب ممڪن آهي ته اهي هوا وسيلي پري کان آيا هجن.

آفريڪا ۾ نئين پٿر واري دور کان اڳ جي کجيءَ جا آثار تمام گهٽ آهن. الواحات الخارجه، مصر مان سڙيل ٻج ۽ پنن جا فوسل مليا آهن، جيڪي پليستوسين دور جي تهن سان لاڳاپيل آهن، پر خود کجيءَ جي باقيات جي صحيح عمر اڃا طئي نه ٿي سگهي آهي.[10]

جينوم

[سنواريو]

کجور جي کجيءَ جي خلاص قسم جو پهريون ابتدائي جينوم 2011ع ۾ شايع ٿيو.[16] ان کان پوءِ 2013ع ۽ 2019ع ۾ وڌيڪ مڪمل جينومي ترتيبون شايع ڪيون ويون.[17][18]

2019ع واري مطالعي ۾ ڊگهي پڙهڻي واري ترتيبڪاري جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، جنهن سان ڦر جي رنگ ۽ کنڊ جي مقدار سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.[18] 2015ع ۾ نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي جي محققن ڪيترن کجور جي قسمن جا جينوم ٻيهر ترتيب ڏئي کجور جي جينوم جو پهريون هڪ-نيوڪليوٽائيڊ گهڻ روپيتا نقشو تيار ڪيو.[19]

کجور جي کجيءَ جو جينوم 18 جوڙن ڪروموسومن تي ٻڌل آهي، ۽ ان جي جسامت لڳ ڀڳ 658 ملين بنيادي جوڙن جي برابر آهي.[20] کجور جي کجي اريڪيلز ترتيب ۽ اريڪيسي خاندان جي انهن پهرين ٻوٽن مان هئي، جن جو مڪمل ابتدائي جينومي خاڪو تيار ڪيو ويو.

جاگرافيائي ورڇ

[سنواريو]

کجور جون کجيون قديم دنيا، خاص طور ويجهو اوڀر ۽ اتر آفريڪا، سان گڏ نئين دنيا، يعني آمريڪا کنڊ، ۾ پڻ پوکيون وڃن ٿيون، جتي ڪيترن علائقن ۾ کجور جي تجارتي پيداوار وڏي پيماني تي ٿيندي آهي. کجور جي پوک واري پٽي اوڀر ۾ سنڌو ماٿري کان شروع ٿي اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين پکڙيل آهي.[21]

کجور جي کجيءَ جي جاگرافيائي ورڇ جو جائزو عام طور هيٺين پهلوئن کان ورتو ويندو آهي:

  • ويڪرائي ڦاڪن موجب؛
  • سمنڊ جي سطح کان اوچائيءَ موجب؛
  • دنيا ۾ کجين جي ڪُل انگ موجب.

وضاحت

[سنواريو]

کجي 30 ميٽرs (100 فوٽ) اوچي ٿي سگهي ٿي ۽ اڪيلي يا هڪ ئي پاڙ واري نظام مان ڪيترن ئي تنن جي جهنڊ جي صورت ۾ وڌندي آهي.[6] هي عام طور 12.7 کان 27.5 °C (54.9 کان 81.5 °F) جي سراسري گرمي پد وارن علائقن ۾ سٺي واڌ ويجهه ڪندي آهي، جيتوڻيڪ 50 °C (122 °F) تائين گرمي ۽ ٿوري وقت لاءِ −5 °C (23 °F) تائين ٿڌ پڻ برداشت ڪري سگهي ٿي.[22] هي آهستي وڌندڙ وڻ آهي ۽ مناسب سنڀال هيٺ هڪ سؤ سالن کان به وڌيڪ جيئرو رهي سگهي ٿو.[6]

هن جون پاڙون نيوميٽوڊ رکنديون آهن.[23] پن 4 کان 6 m (13 کان 20 ft) ڊگها، پنڊڙيءَ تي ڪنڊيدار ۽ پَر جهڙي مرڪب (پنيٽ) بناوت وارا هوندا آهن، جن تي لڳ ڀڳ 150 پنڪڙيون ٿينديون آهن. هر پنڪڙي تقريباً 30 سينٽيميٽرs (12 انچ) ڊگهي ۽ 2 cm (0.79 in) ويڪري هوندي آهي. وڻ جي چوٽيءَ جو ڦهلاءُ عام طور 6 کان 10 m (20 کان 33 ft) هوندو آهي.

کجور جي کجي دوجنسي (dioecious) ٻوٽو آهي، جنهن ۾ نر ۽ مادي گل الڳ الڳ وڻن تي ٿيندا آهن. ٻين Phoenix جنسن وانگر هن ۾ به جنس جو تعين XY نظام ذريعي ٿيندو آهي.[24]

ٻج مان پوکڻ آسان هوندو آهي، پر لڳ ڀڳ اڌ ٻوٽا ئي مادي نڪرندا آهن، جيڪي ڦر ڏيندا آهن. ٻج مان پيدا ٿيل وڻن جا ڦر اڪثر ننڍا ۽ معيار ۾ گهٽ هوندا آهن، تنهنڪري تجارتي باغن ۾ گهڻو ڪري پاڙن جي شاخن (سڪر) ذريعي واڌ ويجهه ڪئي ويندي آهي، جيڪي ٻج مان پوکيل وڻن جي ڀيٽ ۾ ٻه کان ٽي سال اڳ ڦر ڏيڻ شروع ڪندا آهن.

Phoenix dactylifera جي ٿڙ جو ٽڪرو. ٻين کجيءَ جي خاندان (اريڪيسي) جي ميمبرن وانگر هن ۾ ساليانا وڻ جا دائرا (Tree rings) نه ٺهندا آهن.
کجي جا پن

قدرتي طور کجور جي کجي هوا وسيلي زرپاشي ٿيندي آهي، پر روايتي نخلستانن ۽ جديد تجارتي باغن ۾ هٿ سان زرپاشي ڪئي ويندي آهي. قدرتي حالتن ۾ لڳ ڀڳ برابر تعداد ۾ نر ۽ مادي وڻ هوندا آهن، جڏهن⁠ته هڪ نر وڻ تقريباً 100 مادي وڻن کي زرپاشي ڪري سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ نر وڻ صرف زرپاشي لاءِ استعمال ٿيندا آهن، تنهنڪري تجارتي باغن ۾ مادي وڻن کي وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي آهي. ڪيترن علائقن ۾ زرپاشي دوران نر گل بازار مان خريد ڪري هٿ سان مادي گلن تي لڳايا ويندا آهن. عراق جهڙن ملڪن ۾ مزدور هڪ خاص چڙهائي واري اوزار جي مدد سان کجيءَ تي چڙهي زرپاشي ڪندا آهن.[25][26]

کجور جو ڦر بيضوي-نلڪي نما هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه 3 کان 7 cm (1.2 کان 2.8 in) ۽ ويڪر 2 کان 3 cm (0.79 کان 1.18 in) هوندي آهي. پچڻ تي ان جو رنگ قسم موجب چمڪندڙ پيلو، ڳاڙهو يا ڳاڙهسرو ناسي ٿي سگهي ٿو. هر ڦر ۾ هڪ سخت ٻج هوندو آهي، جيڪو تقريباً 2 کان 2.5 cm (0.79 کان 0.98 in) ڊگهو ۽ 6 کان 8 mm (0.24 کان 0.31 in) ٿلهو هوندو آهي. کجورن جا ٽي بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: نرم (جهڙوڪ ميڊجول)، نيم خشڪ (جهڙوڪ ڊيگليٽ نور) ۽ خشڪ (جهڙوڪ ٿوري).[27]

جينوم

[سنواريو]
کجور جي کجي جي ٻج جو ڦٽڻ

Phoenix dactylifera (خلاص قسم) جو ابتدائي جينوم 2011ع ۾ شايع ٿيو.[28] ان کان پوءِ 2013ع[29] ۽ 2019ع[18] ۾ وڌيڪ مڪمل جينومي ترتيبون شايع ڪيون ويون. جديد ڊگهي پڙهڻ واري ترتيب (long-read sequencing) جي ذريعي محققن کي ڦر جي رنگ ۽ کنڊ جي مقدار سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ڪاميابي ملي.[18]

2015ع ۾ نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي جي محققن کجور جي ڪيترن ئي قسمن جي جينومن جي ٻيهر ترتيب ڏئي کجور جي جينوم جو پهريون سنگل نيوڪليوٽائيڊ پوليمارفزم (SNP) نقشو تيار ڪيو.[30]

نالي جو بنياد

[سنواريو]

جنسي نالو Phoenix dactylifera ۾ نوعي لقب dactylifera لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "کجور کڻندڙ" يا "کجور ڏيندڙ". هي نالو لاطيني لفظ dactylus (جيڪو قديم يوناني δάκτυλος daktylos مان ورتل آهي) ۽ fero ("کڻڻ" يا "کڻي هلڻ") مان ٺهيل آهي.[31][32]

قديم يوناني ۾ daktylos جي معنيٰ "آڱر" پڻ آهي، پر اهو لفظ کجور جي ڦر لاءِ به استعمال ٿيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شڪل آڱر سان مشابهت رکي ٿي. انگريزي لفظ date به آخرڪار انهيءَ قديم يوناني لفظ مان، لاطيني ۽ پراڻي فرينچ وسيلي، انگريزي ۾ پهتو آهي.[31][33]

پراڻي انگريزي ۾ کجور لاءِ fingeræppel (يعني "آڱر-صوف") نالي هڪ لفظ پڻ استعمال ٿيندو هو.[34]

اڳوڻي زماني ۾ فونيڪس ڊيڪٽائليفيرا ويرائٽي جوبا (Phoenix dactylifera var. jubae) نالي هڪ قسم بيان ڪيو ويو هو، پر هاڻي ان کي فونيڪس ڪينارينسس (Phoenix canariensis) جو مترادف (synonym) سمجهيو وڃي ٿو. هن قسم جو نالو جوبا ٻيون جي اعزاز ۾ رکيو ويو هو.[35] جڏهن⁠ته ٻين جي راءِ موجب هي فارس نار جي علائقي جي مقامي جنس آهي يا وري اولهه هندستان جي جهنگلي کجور مان نڪتل آهي.[36] فوسلن مان معلوم ٿئي ٿو ته کجي گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه ملين سال اڳ کان ڌرتيءَ تي موجود آهي.[37]

ماحوليات

[سنواريو]
کاري ڦڦوند، اوميٽيسس ليبيڪس جون ننڍيون ٻچيون ۽ ڇل، عمان

کجيءَ کي نقصان پهچائيندڙ سڀ کان اهم جيتن مان هڪ ڳاڙهو کجي ڀنگ (رائنڪوفورس فيروجينيس) آهي، جيڪو هن وقت وچ اوڀر جي ڪيترن ئي علائقن ۾ کجور جي پيداوار لاءِ وڏو خطرو بڻيل آهي. هي ڀنگ بحيرۂ روم جي ملڪن ۾ آرائشي مقصدن لاءِ پوکيل کجين کي به سخت نقصان پهچائي ٿو. ٻيو اهم نقصانڪار جيت اوميٽيسس ليبيڪس آهي، جنهن کي عام طور "ڊباس جيت" پڻ سڏيو ويندو آهي. هي جيت ٻوٽي جو رس چوسي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ پنن ۽ ٽارين تي ڪاري ڦڦوند (Sooty mould) پيدا ٿي وڃي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مراڪش مان ميجول کجور جون يارهن صحتمند کجيون آمريڪا منتقل ڪيون ويون، جتي نيواڊا جي هڪ ڏورانهين علائقي ۾ چيميهويوي قبيلو جي ماڻهن انهن جي سنڀال ڪئي. انهن مان نَوَ کجيون زنده رهيون، ۽ 1935ع ۾ انهن مان تيار ڪيل قسمن کي انڊيو، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي کجور باغ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. بعد ۾ اهي ئي قسم ٻيهر آفريڪا ڏانهن متعارف ڪرايا ويا، ۽ انهن جي بنياد تي يوما، ايريزونا ۽ بارڊ، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا اندر کجور جي تجارتي پيداوار شروع ٿي.[38]

پوک

[سنواريو]

کجي عام طور ٻج يا پاڙ مان نڪتل شاخن (سڪر) ذريعي وڌائي ويندي آهي، جڏهن⁠ته تجارتي پوک لاءِ پاڙن جون شاخون وڌيڪ موزون سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان مادري وڻ جهڙيون خوبيون برقرار رهن ٿيون. ٻج پوکڻ لاءِ برساتي موسم مناسب هوندي آهي، پر انهن جي ڦٽڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن گهڻو وقت لڳندو آهي.[39] کجيون ميويدار ۽ آرائشي ٻنهي مقصدن لاءِ پوکيون وينديون آهن. ميويدار قسمن مان کجور حاصل ٿيندي آهي، جنهن مان تازي کجور، ڪتل، کارڪ، آڌ ۽ ڇهارا تيار ڪيا ويندا آهن. کجور سڌي طرح کائڻ کان علاوه حلوي، پلاءَ ۽ ٻين کاڌن ۾ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.[39] آرائشي کجين جا ڪيترائي قسم باغن ۽ پارڪن ۾ پوکيا وڃن ٿا، جن مان مشهور قسمن ۾ سوپاري، ناريل ۽ پکن واري کجي شامل آهن. انهن جي پوک جو مقصد گهڻو ڪري پنن ۽ وڻ جي خوبصورتي هوندو آهي، نه⁠تہ ميوو.[39] کجي گرم ۽ خشڪ آبهوا سان گڏ کاري، ڪلراٺي ۽ لوڻائتي زمين ۾ به سٺي نموني وڌندي آهي. جيڪڏهن مٺي زمين ۾ پوکي وڃي ته لوڻ يا شورو ڀاڻ طور ڏيڻ فائديمند سمجهيو ويندو آهي. باغن ۾ کجين کي عام طور ٽولن جي صورت ۾ مناسب وڇوٽي سان پوکيو ويندو آهي.[39] سنڌ ۾ روهڙي ۽ ان جي آس پاس سميت ڪيترن ئي علائقن ۾ کجين جا باغ موجود آهن، جتان اعليٰ معيار جي کجور حاصل ٿيندي آهي. عربي کجور جا ڪيترائي قسم پوکيا وڃن ٿا، جن مان بيدانه قسم خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ککڙي (ٻج) نه هوندي آهي.[39] بمبئي ۽ بنگال جهڙن علائقن ۾ کجي جا ڪي قسم رس حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ پوکيا ويندا آهن، جنهن مان تاڙي تيار ڪئي ويندي آهي.[39]

کجور وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي قديم زرعي فصلن مان هڪ آهي. اڄ به کجور وڏي پيماني تي انهن علائقن کان علاوه آمريڪا جي ڏکڻ-اولهه وارن حصن، ۽ ميڪسيڪو جي سونورا ۽ باخا ڪيليفورنيا رياستن ۾ پوکي وڃي ٿي. کجور جي کجي پوکڻ کان پوءِ عام طور 4 کان 8 سالن اندر ڦر ڏيڻ شروع ڪندي آهي، جڏهن⁠ته تجارتي لحاظ کان مناسب پيداوار 7 کان 10 سالن کان پوءِ حاصل ٿيندي آهي. هڪ بالغ کجي هر فصل ۾ لڳ ڀڳ 70–140 ڪلوگرامs (150–300 پائونڊs) کجور پيدا ڪري سگهي ٿي.[40][41] ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي کجورون هڪ ئي وقت نه پچنديون آهن، تنهنڪري فصل ڪيترن مرحلن ۾ لاهيو ويندو آهي. مارڪيٽ لاءِ اعليٰ معيار جا ميوا حاصل ڪرڻ خاطر کجورن جي ڇڳن کي ڇنڊي باقي ميون کي وڏو ٿيڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي، ۽ انهن کي پچڻ کان اڳ ٿيلهن يا ڍڪ سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ته جيئن پکين ۽ موسم جي اثرن کان بچي سگهن. کجور جي پوک لاءِ سٺي نيڪال واري، اونهي وارياسي-چيڪڻي زمين (Sandy loam) وڌيڪ موزون هوندي آهي، جنهن جي تيزابيت (pH) 8 کان 11 جي وچ ۾، يعني هلڪي الڪلائن هجي. زمين ۾ نمي برقرار رکڻ جي صلاحيت هجڻ سان گڏ ڪيلشيم ڪاربونيٽ جي مقدار به گهٽ هجڻ گهرجي.[42]

کجور جي کجيءَ جي واڌ ويجهه جا ٻه مکيه طريقا آهن:

جنسي واڌ ويجهه

[سنواريو]
ٻج مان ڦٽل ننڍي کجي

هاڻوڪي تجارتي پوک ۾ ٻج ذريعي واڌ ويجهه تي گهڻو ڀاڙيو نٿو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان پيدا ٿيندڙ وڻن جا قسم اڳواٽ معلوم ناهن هوندا ۽ انهن جا ميوا گهٽ معيار جا يا اقتصادي لحاظ کان غير فائديمند ٿي سگهن ٿا. ٻج مان پوکيل کجين کي ڦر ڏيڻ ۾ عام طور 7 کان 10 سال لڳن ٿا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ اڌ وڻ نر نڪري سگهن ٿا، جيڪي ميوو نٿا ڏين. تنهن هوندي به، هي طريقو سولو هجڻ سبب پراڻي زماني ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.[43]

اڄ جا ڪيترائي مشهور تجارتي قسم اصل ۾ اهڙين کجين مان پيدا ٿيا، جيڪي اتفاق سان ٻج مان ڦٽيون هيون ۽ پوءِ هارين انهن جي بهتر خاصيتن سبب انهن کي چونڊي پاڙن جي شاخن ذريعي وڌايو. وقت سان گڏ اهي الڳ نالن سان سڃاتا ويا ۽ مستقل قسم بڻجي ويا.[44]

ٻج مان نڪتل کجين مان لڳ ڀڳ اڌ نر ۽ اڌ مادي ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ کجور ۾ پار-زرپاشي ٿيندي آهي. مادي وڻن جا ميوا هڪجهڙا نه هوندا آهن ۽ اعليٰ معيار وارن وڻن جو تناسب تمام گهٽ، لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو، ٻڌايو ويو آهي. انهيءَ ڪري هاري ٻج ذريعي واڌ ويجهه کي ترجيح نٿا ڏين.[45]

غير جنسي واڌ ويجهه

[سنواريو]

غير جنسي واڌ ويجهه جا ٻه اهم طريقا آهن:

پاڙن جون شاخون

[سنواريو]

کجور جي کجيءَ کي پاڙن مان نڪرندڙ شاخن وسيلي وڌائڻ سڀ کان وڌيڪ رائج ۽ قابل اعتماد طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان نئون وڻ مادري وڻ جون جينياتي ۽ ميويدار خاصيتون برقرار رکي ٿو. اهي شاخون مادري کجيءَ جي ٿڙ جي بنياد ڀرسان نڪرنديون آهن. جڏهن اهي مناسب جسامت تائين پهچن ۽ مقرر معيار پورا ڪن، تڏهن انهن کي مادري وڻ کان ڌار ڪري نرسري يا سڌيءَ طرح باغ ۾ پوکيو ويندو آهي.

شاخن کي سال جي معتدل گرمي پد واري موسم ۾ ڌار ڪرڻ ۽ پوکڻ گهرجي؛ تمام گرم اونهاري يا سخت ٿڌي سياري ۾ اهو ڪم مناسب ناهي. پوک کان پوءِ پهرين 45 ڏينهن تائين روزانو پاڻي ڏنو ويندو آهي، پوءِ آهستي آهستي پاڻي ڏيڻ جي وچ وارو وقفو وڌايو ويندو آهي.

مناسب شاخ جي عمر عام طور 2 کان 4 سال، ٿڙ جو قطر لڳ ڀڳ 30 سينٽي ميٽر ۽ وزن لڳ ڀڳ 20 ڪلوگرام هوندو آهي. شاخ ڌار ڪرڻ کان ٻه مهينا اڳ ان جي بنياد کي صاف ڪري، ڌار ڪرڻ واري هنڌ ڀرسان مٽي چاڙهي ويندي آهي ته جيئن نيون پاڙون ٺهن. ڌار ڪرڻ کان پوءِ پنن کي ٻڌي مرڪزي ڪُر کي سج کان بچايو ويندو آهي، ۽ شاخ کي ڌڪ لڳڻ يا چير پوڻ کان بچايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي نقصان سان اها مري سگهي ٿي.[43]

بافت پوک

[سنواريو]
بافت پوک وسيلي تيار ڪيل کجي

پاڙن جون شاخون کجور جي واڌ ويجهه لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون آهن، پر خاص ڪري ناياب يا گهڻي طلب وارن قسمن ۾ انهن جو تعداد محدود هوندو آهي. انهيءَ ڪري وڏي تعداد ۾ هڪجهڙيون کجيون ٿوري وقت اندر تيار ڪرڻ لاءِ ٻوٽي جي بافت پوک استعمال ڪئي ويندي آهي.

بافت پوک ۾ کجيءَ جا مختلف حصا استعمال ٿي سگهن ٿا، جن ۾ ٻج، ننڍو ڏانڊو، گلن جا حصا، پن، پاڙون، بغل وارا ڪُر ۽ وڌندڙ چوٽي شامل آهن. گهڻين تجربگاهن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ حصو شاخ جو مرڪزي وڌندڙ بافتو يا ميري اسٽيمي ڪُر هوندو آهي.[46]

روايتي ٻج ۽ شاخن واري واڌ ويجهه جي ڀيٽ ۾ بافت پوک جا اهم فائدا هي آهن:[47]

  • بيمارين ۽ جيتن کان پاڪ مادي ٻوٽن جي وڏي تعداد ۾ تياري؛
  • مزاحمتي ٻوٽن يا بهتر پرڳڻ وارن نر وڻن جي واڌ ويجهه؛
  • چونڊيل ۽ اعليٰ معيار وارن قسمن جي تيز پيداوار؛
  • سڄو سال ڪنٽرول ڪيل تجربيگاهي حالتن ۾ واڌ ويجهه؛
  • هڪجهڙي جينياتي اصل وارن وڻن جي پيداوار؛
  • سڃاتل قسمن يا ٻج مان نڪتل چونڊيل وڻن جي وڌائڻ جي سهولت؛
  • بيمارين ۽ جيتن جي ڦهلاءَ جي خطري کان سواءِ ٻوٽي جي مواد جي علائقن ۽ ملڪن وچ ۾ منتقلي؛
  • وڏي پيماني تي پيداوار سان اقتصادي فائدو.

زرپاشي

[سنواريو]
نر گلڇڳي جي شاخ (ساڄي) ۽ مادي گلڇڳي جي شاخ (کاٻي)

تاريخي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته کجور ۾ هٿرادو زرپاشي قديم ميسوپوٽيميا ۾ ٽئين هزاري ق.م. جي آخري حصي کان ڪئي ويندي هئي. ان جو ذڪر ميخي لکتن ۽ حمورابي جو قانون ۾ پڻ ملي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ کجور جي کجي نر ۽ مادي ڌار وڻن تي رکندڙ ٻوٽو آهي، تنهنڪري زرپاشي لاءِ نر گلن جو پرڳڻ مادي گلن جي ميسمن تائين پهچائڻ ضروري آهي.

مادي گلن ۾ عام طور اهڙي خوشبو نه هوندي آهي جيڪا جيتن کي ڇڪي، تنهنڪري جيتن وسيلي قدرتي زرپاشي اثرائتي نه هوندي آهي. هوا وسيلي زرپاشي ممڪن آهي، پر ان جي ڪاميابي گهٽ هوندي آهي ۽ ان لاءِ باغ ۾ وڏي تعداد ۾ نر وڻ رکڻا پوندا آهن. انهيءَ ڪري تجارتي باغن ۾ هٿرادو زرپاشي ڪئي ويندي آهي، جيڪا هٿ سان يا مشيني طريقي سان ٿي سگهي ٿي.[48]

اردن ۾ کجيءَ جي هٿرادو زرپاشي، 2025ع

جيڪڏهن کجين کي ٻج مان ويجهي وڇوٽيءَ تي پوکيو وڃي ته نر ۽ مادي وڻ لڳ ڀڳ برابر تعداد ۾ پيدا ٿيندا، ۽ هوا وسيلي ڪافي پرڳڻ پکڙجي سگهي ٿو. پر اهو تجارتي لحاظ کان غير اقتصادي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ نر وڻ ميوو نٿا ڏين. انهيءَ ڪري باغن ۾ ٿورا نر وڻ رکيا ويندا آهن ۽ باقي مادي وڻن کي هٿرادو زرپاشي ڪئي ويندي آهي.[49]

هٿ سان زرپاشي

[سنواريو]

هٿ سان زرپاشي ۾ مزدور نر گلڇڳي کڻي کجيءَ تي چڙهندو آهي. نر گلڇڳي جون ننڍيون شاخون مادي گلڇڳي مٿان لوڏي پرڳڻ ڇاڻيو ويندو آهي، پوءِ عام طور 3 کان 40 نر گلن جون شاخون، قسم ۽ علائقي موجب، کليل مادي گلڇڳي جي وچ ۾ رکيون وينديون آهن. ڪجهه هنڌن تي انهن کي پن جي سنهي پٽي سان ٻڌيو ويندو آهي. مادي گلڇڳن جي مختلف وقتن تي پچڻ سبب اهو عمل هر ٻن يا ٽن ڏينهن کان پوءِ ورجايو وڃي ٿو.

آمريڪا ۾ عام طور هر مادي گلڇڳي ۾ 2 يا 3 نر شاخون رکيون وينديون آهن ۽ انهن کي هلڪي ٻڌڻ سان جڪڙيو ويندو آهي ته جيئن گلڇڳي وڌڻ وقت جاءِ موجود رهي. خشڪ نر گلن مان پرڳڻ گڏ ڪري روئي جي ننڍڙن گولن تي لڳائي به مادي گلڇڳي ۾ رکيو ويندو آهي.[50]

مشيني زرپاشي

[سنواريو]

مشيني زرپاشي لاءِ مختلف اوزار استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ رٻڙ جو ڦوڪڻو، ڊگهي ڌاتوءَ جي نلي سان ڳنڍيل پرڳڻ ڇاڻيندڙ اوزار يا هوا سان پرڳڻ اڏائيندڙ مشينون. ڪجهه هنڌن تي جهازن وسيلي به زرپاشي جا تجربا ڪيا ويا آهن، پر انهن جي ڪاميابي موسم ۽ مقامي حالتن موجب مختلف رهي آهي.[51]

بهتر ڦر لڳڻ لاءِ مادي گلڇڳي جو ڍڪ کُلڻ کان پوءِ زرپاشي ٽن يا چئن ڏينهن اندر ڪرڻ گهرجي.[52] پرڳڻ جي ڦٽڻ لاءِ لڳ ڀڳ 35°C گرمي پد وڌيڪ موزون آهي، جڏهن⁠تہ 43.3°C تي ان جي ڦٽڻ جي صلاحيت گهڻو گهٽجي وڃي ٿي. زرپاشيءَ کان فوراً پوءِ مينهن پوڻ سان پرڳڻ ڌوپجي سگهي ٿو. جيڪڏهن مينهن ڇهن ڪلاڪن کان پوءِ پوي ته ڦر لڳڻ تي گهڻو اثر نٿو پوي، پر ان کان اڳ پوڻ سان ڦر لڳڻ ۾ چوٿون يا ٽيون حصو گهٽتائي اچي سگهي ٿي. سخت گرم ۽ سڪل هوائون گلن کي سڪائي ڀاڻجڻ جي عمل کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.[53]

ڀاڻ کان بغير ڦر لڳڻ

[سنواريو]

ڪڏهن ڪڏهن کجور جو مادي گل زرپاشي ۽ ڀاڻجڻ کان سواءِ به ڦر ۾ بدلجي سگهي ٿو. هن عمل کي غير ڀاڻيل ڦر لڳڻ چيو ويندو آهي. اهڙا ميوا ٻج کان خالي هوندا آهن، ۽ عرب علائقن ۾ انهن لاءِ مختلف مقامي نالا استعمال ٿيندا آهن. غير ڀاڻيل ڦر لڳڻ جا ٻه قسم آهن: قدرتي ۽ هٿرادو.[54]

کجور جي ڦر لڳڻ واري شروعاتي حالت

قدرتي حالت ۾ مادي گلن جي بيضه دانين ۾ واڌ وارا هارمون ڪافي مقدار ۾ موجود هوندا آهن، تنهنڪري ڀاڻجڻ کان سواءِ به واڌ شروع ٿي سگهي ٿي. اهڙا ميوا عام طور آخري پچڻ واري مرحلي تائين نٿا پهچن ۽ تجارتي اهميت نٿا رکن.

هٿرادو طريقي ۾ گل اچڻ واري دور ۾ بيضه دانين تي واڌ جا ضابطا ڪندڙ مادا ڇٽيا ويندا آهن ته جيئن ٽيئي ڪارپل ڦر ۾ بدلجن. ضرورت موجب مختلف مرحلن تي ٻيهر ڇنڊڇاڻ ڪئي ويندي آهي ته جيئن ميوا آخري پچڻ تائين پهچي سگهن.

هٿرادو غير ڀاڻيل ڦر لڳائڻ جا مقصد هي آهن:

  • هڪ گل مان هڪ بدران ٽي ميوا حاصل ڪرڻ؛
  • گهٽ پيداوار جي پورائي ڪرڻ؛
  • ڪجهه نر پرڳڻ جي اثر سبب پيدا ٿيندڙ گهٽ معيار وارن ميون جي مسئلي کي گهٽائڻ؛
  • گهٽ معيار واري پيداوار کي صنعتي استعمال لاءِ ڪم آڻڻ.

هن مقصد لاءِ استعمال ٿيندڙ واڌ وارن مادن ۾ هي شامل آهن:

  • انڊول-3-ايسيٽڪ تيزاب؛
  • انڊول-3-بيوٽيرڪ تيزاب؛
  • گبرلڪ تيزاب؛
  • امينو تيزاب.

زرعي تاريخ

[سنواريو]
بحرين ۾ کجيءَ تي ڪچيون کجورون

کجور جي پوک وچ اوڀر ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هزارين سالن کان ٿيندي اچي ٿي. آثار قديمه مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه پاڪستان جي نوپٿر دور واري ماڳ مهرڳڙهه ۾ لڳ ڀڳ 7000 ق.م. ڌاري، ۽ اوڀر عربستان ۾ 5530 کان 5320 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ کجور جي پوک جا ثبوت موجود آهن.[55][56]

قديم ميسوپوٽيميا کان وٺي قديم مصر تائين کجور جي پوک عام هئي. قديم مصري کجور مان شراب تيار ڪندا هئا ۽ فصل جي موسم ۾ تازيون کجورون به کائيندا هئا.[57] شام جي علائقي ۾ پڻ ٽامي جي دور جي ماڳن، جهڙوڪ ناهل مشمار ۽ ٽيليلات الغسول مان کجور جا قديم آثار مليا آهن.[58]

مزافتي قسم جون کجورون

يهوديه جي کجور جو هڪ قسم خاص شهرت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا لڳ ڀڳ 2,000 سال پراڻا ٻج ڪاميابيءَ سان ڦٽا هئا. اهڙن ٻجن مان نڪتل وڻن کي ميٿوسيله، هينا، آدم، جوڊٿ، بوعز، يونس ۽ يوريل نالا ڏنا ويا آهن.[59][60]

12هين صديءَ ۾ اندلس جي مشهور زرعي عالم ابن العوام پنهنجي ڪتاب ڪتاب الفلاحة ۾ کجور جي پوک بابت تفصيلي باب لکيو.[61] بعد ۾ عرب ۽ يورپي واپارين کجور کي اتر آفريڪا، اسپين ۽ ٻين علائقن تائين پهچايو. اسپيني آبادڪارن 1769ع تائين ان کي ڪيليفورنيا ۾ ۽ 16هين صديءَ ۾ ميڪسيڪو ۾ متعارف ڪرايو.[62]

کجور جي پيداوار (2024ع)
مليون ٽن
ملڪپيداوار
سانچو:SAU سعودي عرب1.9
 مصر مصر1.8
 الجزائر الجزائر1.3
 ايران ايران1.2
 پاڪستان پاڪستان0.7
سانچو:IRQ عراق0.6
دنيا 9.9
ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم (FAOSTAT)[63]

قسم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو کجور جا قسم

کجور جي پوک جي ڊگهي تاريخ دوران سوين قسم ۽ مقامي نسلون وجود ۾ آيون آهن، پر انهن جو صحيح تعداد طئي ڪرڻ ڏکيو آهي. حسين ۽ الزيد (1975ع) لڳ ڀڳ 400 قسمن جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن⁠ته نڪسن (1954ع) اٽڪل 250 قسمن جا نالا ڏنا آهن.[64][65] انهن مان گهڻا رڳو مخصوص علائقن تائين محدود آهن، جڏهن⁠ته صرف ڪجهه درجن قسمن کي عالمي تجارتي اهميت حاصل ٿي آهي. دنيا ۾ مشهور قسمن ۾ الجزائر جو ڊيگليٽ نور، عراق جا ياحيدي ۽ هلاوي، مراڪش جو ميجول، ۽ ايران جو مزافتي شامل آهن.[66]

پيداوار

[سنواريو]

2024ع ۾ سڄي دنيا ۾ کجور جي پيداوار لڳ ڀڳ 9.9 ملين ٽن هئي. پيداوار ۾ سعودي عرب، مصر، الجزائر ۽ ايران اڳڀرا رهيا، ۽ انهن چئن ملڪن گڏجي دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو حصو پيدا ڪيو.[67]

غذائي قدر

[سنواريو]
ڊيگليٽ نور کجور
ڊيگليٽ نور قسم جون کجورون
غذائي مقدار في 100 g (3.5 oz)
توانائي 282 kcal (1,180 kJ)
75 g
کنڊ 63 g
خوراڪ وارو فائبر8 g
0.4 g
2.4 g
وٽامنمقدار
روزاني ضرورت جو ٪†
وٽامن اَي
0%
6 μg
75 μg
وٽامن اَي10 IU
ٿيامن (B1 )
5%
0.052 mg
ربوفليون (B2 )
6%
0.066 mg
نياسن (B3 )
8%
1.274 mg
پينٽوٿينڪ تيزاب (B5 )
12%
0.589 mg
وٽامن بي6
13%
0.165 mg
فوليٽ (B9 )
5%
19 μg
وٽامن سي
0%
0.4 mg
وٽامن اِي
0%
0.05 mg
وٽامن ڪي
3%
2.7 μg
معدنيات مقدار
%DV†
ڪيلشيم
4%
39 mg
فولاد
8%
1.02 mg
ميگنيشيم
12%
43 mg
ميگنيز
12%
0.262 mg
فاسفورس
9%
62 mg
پوٽيشيم
14%
656 mg
سوڊيم
0%
2 mg
جست
3%
0.29 mg
ٻيا جزامقدار
پاڻي20.5 g
USDA غذائي ڊيٽابيس
†سيڪڙو بالغن لاءِ آمريڪي سفارشن جي بنياد تي اندازي طور ڏنا ويا آهن،[68] سواءِ پوٽاشيم جي، جنهن جو اندازو نيشنل اڪيڊميز جي ماهراڻي سفارش جي بنياد تي لڳايو ويو آهي.[69]

ڊيگليٽ نور قسم جي کجور ۾ لڳ ڀڳ 21 سيڪڙو پاڻي، 75 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ (جن مان 63 سيڪڙو شڪر ۽ 8 سيڪڙو غذائي ريشو)، 2 سيڪڙو پروٽين ۽ هڪ سيڪڙو کان به گهٽ چرٻي هوندي آهي (جدول ڏسو). هر 100 گرامs (3.5 oz) کجور مان لڳ ڀڳ 1,180 ڪلوجولs (280 ڪلو ڪيلوري) خوراڪي توانائي حاصل ٿئي ٿي. اها پوٽاشيم جو مالا مال ذريعو (روزاني ضرورت جو 22 سيڪڙو) آهي، جڏهن⁠ته پينٽوٿينڪ تيزاب، وٽامن بي 6، ميگنيشيم ۽ مينگنيز جا مناسب مقدار (روزاني ضرورت جو 10–19 سيڪڙو) پڻ فراهم ڪري ٿي. ٻين خرد غذائي جزن جا مقدار نسبتاً گهٽ هوندا آهن. کجور ۾ موجود بنيادي ڪاربوهائيڊريٽ گلوڪوز (20٪)، فرڪٽوز (20٪) ۽ سڪروز (24٪) آهن.[70]

کجور جي مختلف قسمن جو گلائيسيمڪ اشاري (GI) 38 کان 71 جي وچ ۾ هوندو آهي، جڏهن⁠ته ان جو اوسط 53 آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کجور نسبتاً گهٽ گلائيسيمڪ اشاري واري خوراڪ آهي.[71]

استعمال

[سنواريو]

ميوا

[سنواريو]

خشڪ يا نرم کجور سڌيءَ طرح کاڌي ويندي آهي، يا ان مان ککڙي ڪڍي ان ۾ بادام، اخروٽ، پيڪان، کنڊ ۾ رڌل نارنگي يا ليمي جا کل، طحيني، مارزيپان يا ڪريم چيز ڀري پيش ڪئي ويندي آهي. ککڙي ڪڍيل کجور کي بي ٻج کجور پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه سڪايل بي ٻج کجورون گلوڪوز جي شربت سان چمڪائي ناشتي طور وڪرو ڪيون وينديون آهن.

کجور کي ٽڪر ڪري ڪيترن مٺن ۽ کارن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ مراڪش جي طاجين، پڊنگ، ڪعڪ ۽ ٻين مٺاڻن ۾. کجور مان کجور جي ماني، کجور جو پيسٽ (عجوه)، کجور جي ليئي، کجور جو شربت (دبس يا رُب)، کجور جي کنڊ، سرڪو ۽ شراب پڻ تيار ڪيا ويندا آهن.[72][73]

جديد دور ۾ چاڪليٽ سان ڍڪيل کجور ۽ گيس وارو کجور جو رس پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ڪجهه اسلامي ملڪن ۾ رمضان ۽ ٻين خاص موقعن تي غير الڪوحلي مشروب طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مسلمان رمضان ۾ افطار وقت روزو عام طور کجور سان کوليندا آهن.

برطانيا ۾ درآمد ٿيل ڪٽيل کجور اسٽڪي ٽافي پڊنگ، ڪرسمس پڊنگ ۽ ٻين روايتي مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندي آهي. کجور مشهور برطانوي ساس ايڇ پي ساس جي جزن مان پڻ هڪ آهي.[74]

اسپين جي ڏکڻ-اوڀر ۾، خاص ڪري ايلچي واري علائقي ۾، بي ٻج کجور کي تريل بادام سان ڀري بيڪن ۾ ويڙهي هلڪو ترڻ بعد پيش ڪيو ويندو آهي. اسرائيل ۾ کجور جو شربت، جنهن کي سيلان چيو وڃي ٿو، ڪڪڙ جي گوشت، مٺاڻن ۽ ماکيءَ جي متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. پاڪستان ۾ پڪي کجور مان تيار ٿيندڙ ڳاڙهو شربت چمڙي جي ٿيلهن ۽ پائيپن کي رسڻ کان بچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

کجور جا ڪانٽا

[سنواريو]
قديم زماني جا کجور کائڻ جا ڪانٽا

ماضيءَ ۾ چپچپي کجور کائڻ لاءِ ٻه ڏند وارا خاص ننڍا ڪانٽا استعمال ڪيا ويندا هئا.[75] اڄڪلهه انهن جي جاءِ تي گهڻو ڪري پلاسٽڪ جا ننڍا ڪانٽا استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ جي گهٽ ٿيندڙ استعمال سبب هاڻي اهي به گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

ٻج

[سنواريو]

کجور جي ٻجن ۾ 0.56 کان 5.4 سيڪڙو تائين لاريڪ تيزاب موجود هوندو آهي، ۽ انهن مان آڪسيلڪ تيزاب پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان نڪتل تيل، جنهن ۾ لاريڪ تيزاب ۽ اوليڪ تيزاب گهڻي مقدار ۾ هوندا آهن، سينگار ۽ چمڙي جي سنڀال وارين شين ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻجن کي پسائي چوپائي مال جي خوراڪ، يا ڪافي جي متبادل طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه تجرباتي تحقيقن موجب، کجور جي ٻجن جو آبي عرق چوٿين ۾ ڊي اين اي جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ جينياتي نقصان کان بچاءَ جا اثر ڏيکاريا آهن.[76]

ميون جا ڇڳا

[سنواريو]

ميوا لاهڻ کان پوءِ رهيل ڇڳا جهاڙن طور استعمال ڪيا ويندا آهن. تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته گلن جا ڏانڊا آرائشي مقصدن لاءِ به ڪارآمد آهن.[77]

رس

[سنواريو]
ڀارت جي اولھ بنگال ۾ کجيءَ مان ڪڍيل مٺو رس

Phoenix dactylifera کان علاوه، جهنگلي کجين، جهڙوڪ فونيڪس سلويسٽرس ۽ فونيڪس ريڪليناٽا مان پڻ رس حاصل ڪيو ويندو آهي.[78]

کجيءَ جو ڪچو رس پيئڻ سان ڪڏهن ڪڏهن چمگادڙن کان انسانن ۾ نيپا وائرس منتقل ٿي سگهي ٿو.[79] بهرحال، رس کي اُٻاري ڳاڙهو شربت ٺاهڻ سان وائرس غيرفعال ٿي ويندو آهي.[80]

پن

[سنواريو]

اتر آفريڪا ۾ کجيءَ جا پن جهوپڙيون ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. پختن پنن مان تڏا، پردا، ٽوڪريون ۽ هٿ جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. انهن مان گرمي روڪڻ وارا تختا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. سڪل پنن جا ڏانڊا سيلولوز حاصل ڪرڻ، لٺين، جهاڙن، مڇي مارڻ جي ترن ۽ ٻارڻ طور ڪم ايندا آهن. پنن جي ڍڪين مان خوشبودار ريشو حاصل ٿيندو آهي، جيڪو رسا، کٿا ۽ وڏيون ٽوپيون ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.

نرم پن سبزي طور پڻ کاڌا ويندا آهن، جڏهن⁠ته کجيءَ جو وچيون گابو (دل) پڻ کاڌو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان کي ڪڍڻ سان وڻ مري ويندو آهي. ڏڪار جي زماني ۾ پسيل ٻجن کي اٽي سان ملائي ماني تيار ڪئي ويندي آهي. کجيءَ جا گل به کاڌا ويندا آهن، ۽ خاص ڪري مادي گل سلاد ۾ يا سڪي مڇي سان گڏ پيهي مانيءَ جي چٽڻي طور استعمال ڪيا ويندا آهن.

ثقافت ۾

[سنواريو]

بائيبل ۾ کجور جو ذڪر 50 کان وڌيڪ ڀيرا ۽ قرآن ۾ 20 ڀيرا آيو آهي. کجي ابراهيمي مذهبن ۾ وڏي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت رکي ٿي. قديم اسرائيل ۾، جتي يهوديت ۽ پوءِ عيسائيت جو ارتقا ٿيو، کجي وڏي پيماني تي خوراڪ جي ذريعي طور پوکي ويندي هئي.[81] عيسائي مذهب ۾ آچر نخلستان جي موقعي تي کجيءَ جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن.

قديم روم

[سنواريو]

قديم روم ۾ فتح جي علامت طور جلوسن ۾ جيڪي کجيءَ جون ٽاريون استعمال ٿينديون هيون، سي گهڻو ڪري فونيڪس ڊيڪٽيلائيفيرا جون هونديون هيون.[82] کجي رومي گهرن جي اندرين باغن ۾ به مشهور آرائشي وڻ هئي، جيتوڻيڪ اٽلي جي معتدل آبهوا ۾ عام طور تي ميوو نه ڏيندي هئي.[83]

قديم اسرائيل ۽ يهوديت

[سنواريو]

کجي ست مشهور جنسون مان هڪ آهي، جيڪي روايتي طور اسرائيل جي سرزمين سان لاڳاپيل آهن ۽ يهودي روايت ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون.[58][84] تاريخي طور کجي يهوديا ۽ يهودي قوم جي علامت پڻ رهي آهي.[85]

ٻي صدي عيسويءَ جو يهودي سڪو، جنهن تي کجيءَ جو نقش آهي

عبراني بائيبل ۾ کجيءَ جو بار بار ذڪر ملي ٿو. محققن موجب خروج جو ڪتاب ۾ ”کير ۽ ماکيءَ سان وهندڙ ملڪ“ مان مراد ماکيءَ بدران کجور جو شربت پڻ ٿي سگهي ٿو.[58] کجيءَ جا وڻ ايلم، يريحو (”کجين جو شهر“) ۽ دبورا جي فيصلي واري هنڌ سان پڻ لاڳاپيل آهن.[58] زبور 92:12 ۾ صالح انسان کي کجيءَ سان تشبيهه ڏني وئي آهي، جڏهن⁠ته غزل الغزلات ۾ حسن ۽ قامت جي تشبيهه پڻ کجيءَ سان ڏني وئي آهي.[58] سليمان جو مندر ۽ حزقيل جو مندر جي بيانن ۾ به کجيءَ جا نقش نمايان آهن.[58]

کجيءَ جو وڻ بعد ۾ يهوديا ۽ يهودي قوم جي عام علامت بڻجي ويو، جيڪو سڪن، عبادتگاهن ۽ مندرن جي سينگار ۾ استعمال ٿيندو هو. يهودين جي عيد سڪوت دوران کجيءَ جي پنن کي خاص مذهبي اهميت حاصل آهي. کجيءَ جي بند ٽاري، جيڪا لولائو سڏجي ٿي، چار مقدس ٻوٽا مان هڪ آهي، جيڪا عبادت دوران استعمال ڪئي ويندي آهي.[86][81] کجيءَ جا پن سخاخ طور پڻ ڪم ايندا آهن، جيڪي عارضي عبادتگاهه سڪا جي ڇت ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.[87]

اسلام

[سنواريو]
رمضان جي تياريءَ لاءِ وڪري تي رکيل کجور

قرآن موجب، الله حضرت مريم کي حضرت عيسى جي ولادت وقت کجور کائڻ جو حڪم ڏنو.[88] اسلامي روايت موجب رمضان ۾ سج لهڻ کان پوءِ افطار وقت روزو عام طور کجور ۽ کير يا ڏهي سان کوليو ويندو آهي.

مندائيت

[سنواريو]

مندائيت ۾ کجي (مندائي: sindirka)، جيڪا وڻ ۽ ان جي ميوي ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪائناتي وڻ جي علامت آهي ۽ اڪثر ڪائناتي چشمو (مندائي: aina) سان گڏ ذڪر ٿيندي آهي. مندائي مذهبي متنن ۾ کجيءَ کي مردانگي ۽ چشمي کي نسوانيت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.[89][90]

تصويرون

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Phoenix dactylifera L. — The Plant List". The Plant List. اصل نسخو مان 17 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ سانچو:GRIN
  3. 1 2 3 "Phoenix dactylifera L." Plants of the World Online. رائل بوٽينڪ گارڊنز، ڪيو. 2024. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ John T. Kartesz: اتر آمريڪا حياتياتي پروگرام. "Floristic synthesis of North America". Bracken Lane, چيپل هل، اتر ڪيرولائنا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  5. 1 2 "Phoenix dactylifera in Flora of China". اي فلوراز، چين جي فلورا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 3 Hodel, D.R.; Johnson, D.V. (2007). Imported and American Varieties of Dates (Phoenix Dactylifera) in the United States. University of California Agriculture and Natural Resources (UCANR). ص. 13. ISBN 978-1-879906-78-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 2022-03-24 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 Sallon, Sarah; Cherif, Emira; Chabrillange, Nathalie; Solowey, Elaine; Gros-Balthazard, Muriel; Ivorra, Sarah; Terral, Jean-Frédéric; Egli, Markus et al. (2020-02-07). "Origins and insights into the historic Judean date palm based on genetic analysis of germinated ancient seeds and morphometric studies" (en ۾). Science Advances (American Association for the Advancement of Science) 6 (6). doi:10.1126/sciadv.aax0384. ISSN 2375-2548. PMID 32076636. Bibcode: 2020SciA....6..384S.
  8. ↑ سعودي پريس ايجنسي: کجورن جا غذائي ۽ صحت بخش فائدا
  9. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، والجديد في زراعتها وصناعتها وتجارتها، الدار العربية للموسوعات، بيروت، چوٿون ڇاپو، 2013ع، ص 4.
  10. 1 2 3 A Brief History of the Origin of Domesticated Date Palms، نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي، 2020ع.
  11. ↑ زراعة نخيل التمر، مرتب: عبدالوهاب زيد، FAO، ص 49.
  12. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 5–11.
  13. ↑ زراعة نخيل التمر، FAO، ص 49–50.
  14. ↑ SukumarDatesProduction, Processing, Food, and Medicinal Values (PDF), محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2025-01-05 تي محفوظ ڪيل, 2026-07-28 تي حاصل ڪيل
  15. ↑ وليد عبد الغني كعكه (2004). نخيل التمر في الإمارات العربية المتحدة (غرس زايد) (عربي ۾) (2 ڇاپو). أبو ظبي: الدائرة الخاصة لصاحب السمو الشيخ زايد بن سلطان آل نهيان. ص. 19.
  16. ↑ Al-Dous, Eman K.; George, Binu; Al-Mahmoud, Maryam E.; Al-Jaber, Moneera Y.; Wang, Hao; Salameh, Yasmeen M.; Al-Azwani, Eman K.; Chaluvadi, Srinivasa et al. (June 2011). "De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera)". Nature Biotechnology 29 (6): 521–527. doi:10.1038/nbt.1860. PMID 21623354. https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-06_29_6/page/521.
  17. ↑ Al-Mssallem, Ibrahim S.; Hu, Songnian; Zhang, Xiaowei; Lin, Qiang; Liu, Wanfei; Tan, Jun; Yu, Xiaoguang; Liu, Jiucheng et al. (2013-08-06). "Genome sequence of the date palm Phoenix dactylifera L". Nature Communications 4 (1): 2274. doi:10.1038/ncomms3274. PMID 23917264.
  18. 1 2 3 4 Hazzouri, Khaled M.; Gros-Balthazard, Muriel; Flowers, Jonathan M.; Copetti, Dario; Lemansour, Alain; Lebrun, Marc; Masmoudi, Khaled; Ferrand, Sylvie et al. (2019). "Genome-wide association mapping of date palm fruit traits". Nature Communications 10 (1): 4680. doi:10.1038/s41467-019-12604-9. PMID 31615981.
  19. ↑ Hazzouri, Khaled M.; Flowers, Jonathan M.; Visser, Hendrik J.; Khierallah, Hussam S. M.; Rosas, Ulises; Pham, Gina M.; Meyer, Rachel S.; Johansen, Caryn K. et al. (2015). "Whole genome re-sequencing of date palms yields insights into diversification of a fruit tree crop". Nature Communications 6. doi:10.1038/ncomms9824. PMID 26549859.
  20. ↑ De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera)، Nature Biotechnology.
  21. ↑ کجور جي کجيءَ جو اصل، جاگرافيائي ورڇ ۽ غذائي قدر ــ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-08-03 تي محفوظ ڪيل, 2026-07-28 تي حاصل ڪيل
  22. ↑ ChihCheng T. Chao; Robert R. Krueger (1 August 2007). "The Date Palm (Phoenix dactylifera L.): Overview of Biology, Uses, and Cultivation". HortScience 42 (5): 1077–1082. doi:10.21273/HORTSCI.42.5.1077.
  23. ↑ Belarbi-Halli, R.; Mangenot, F. (1986). "Bayoud disease of date palm: ultrastructure of root infection through pneumatodes". Canadian Journal of Botany 64 (8): 1703–1711. doi:10.1139/b86-228.
  24. ↑ Maria F. Torres (2021). "Evidence of Recombination Suppression Blocks on the Y Chromosome of Date Palm (Phoenix dactylifera)". Frontiers in Plant Science 12. doi:10.3389/fpls.2021.634901.
  25. ↑ "Fresh dates and pollination".
  26. ↑ "Date palm pollination: techniques adapted to agroecology" (PDF).
  27. ↑ "Phoenix dactylifera".
  28. ↑ "De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera)". Nature Biotechnology 29 (6): 521–527. 2011. doi:10.1038/nbt.1860. https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-06_29_6/page/521.
  29. ↑ "Genome sequence of the date palm Phoenix dactylifera L". Nature Communications 4: 2274. 2013. doi:10.1038/ncomms3274.
  30. ↑ "Whole genome re-sequencing of date palms yields insights into diversification of a fruit tree crop". Nature Communications 6. 2015. doi:10.1038/ncomms9824.
  31. 1 2 سانچو:LSJ
  32. ↑ سانچو:L&S
  33. ↑ "Date Palm". 15 October 2008. HowStuffWorks.com.
  34. ↑ Bosworth, Joseph (2014). "fingeræppel". An Anglo-Saxon Dictionary Online. Faculty of Arts, Charles University.
  35. ↑ Briones, Julià Molero; Pereira, Trinidad Arcos; Carrasco, María Dolores García de Paso; Reyes-Betancort, Jorge Alfredo; Santos-Guerra, Arnoldo; Jestrow, Brett; Francisco-Ortega, Javier (2025-04-30). "On the Macaronesian endemic woody spurge Euphorbia regis-jubae Webb & Berthel. and eponyms honouring the Numidian King Juba II (48 BCE –23/24 CE)". Curtis's Botanical Magazine 42: 119–133. doi:10.1111/CURT.12623.</ref ==ورهاست== کجيءَ جي اصل بڻ بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي هزارين سالن کان پوک ٿيندي رهي آهي. ڪجهه محققن موجب هن جو اصل [[زرخيز هلال]] وارو علائقو آهي، جيڪو [[مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ تي پکڙيل هو،<ref name="Krueger">Krueger, Robert R. (2012). "Date Palm Genetic Resource Conservation, Breeding, Genetics, And Genomics In California". USDA-ARS.
  36. ↑ "Date Palm". Encyclopaedia Iranica. 2021-03-06 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Medjool: A Date to Remember". NPR. 17 October 2007. 19 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Allen, Lee (25 April 2014). "How One Indian Couple Saved 'The Fruit of Kings'". Indian Country News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-11-02 تي حاصل ڪيل.
  39. 1 2 3 4 5 6 بيگ, مرزا قليچ (1960). باغ ۽ باغباني. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.
  40. ↑ "The Date, Phoenix dactylifera". اصل نسخو مان 23 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ "Publications | Extension | University of Nevada, Reno" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2022-10-09 تي محفوظ ڪيل.
  42. ↑ "Date Palm – Phoenix dactylifera". www.growables.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 2019-04-06 تي حاصل ڪيل.
  43. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ":0".
  44. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، والجديد في زراعتها وصناعتها وتجارتها، الدار العربية للموسوعات، بيروت، چوٿون ڇاپو، 2013ع، ص 289–290.
  45. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 289.
  46. ↑ "Date palm propagation methods" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2016-07-14 تي محفوظ ڪيل.
  47. ↑ "کجور جي بافت پوک واري تجربگاهه". اصل نسخو مان 2016-02-02 تي محفوظ ڪيل.
  48. ↑ کجور جي زرپاشي بابت علمي مواد, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-04-25 تي محفوظ ڪيل, 2026-07-28 تي حاصل ڪيل
  49. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 340.
  50. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 341–347.
  51. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 347–350.
  52. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 352.
  53. ↑ عبدالجبار البڪر، نخلة التمر ماضيها وحاضرها، ص 353، 356.
  54. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "datefruitgrowth".
  55. ↑ Kenoyer, Jonathan Mark; Heuston, Kimberley Burton (2005). The Ancient South Asian World. The World in Ancient Times. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522243-2.
  56. ↑ Tengberg, M. (November 2012). "Beginnings and early history of date palm garden cultivation in the Middle East". Journal of Arid Environments 86: 139–147. doi:10.1016/j.jaridenv.2011.11.022.
  57. ↑ Darby, William J. (1977). Food: The Gift of Osiris. Academic Press.
  58. 1 2 3 4 5 6 Shafer-Elliott, Cynthia (2022), "Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes", T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel, T&T Clark, ص. 145
  59. ↑ Fountain, Henry (2008-06-17). "Date Seed of Masada is Oldest Ever to Sprout". New York Times.
  60. ↑ "Origins and insights into the historic Judean date palm based on genetic analysis of germinated ancient seeds and morphometric studies". Science Advances 6 (6). 2020. doi:10.1126/sciadv.aax0384.
  61. ↑ Ibn al-'Awwam, Yaḥyá (1864). Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam (kitab-al-felahah). ص. 321–326.
  62. ↑ Rivera, D.; Johnson, D. (2012). "Historical evidence of the Spanish introduction of date palm (Phoenix dactylifera) into the Americas". Genetic Resources and Crop Evolution 60 (4): 1437–1445. doi:10.1007/s10722-012-9932-5.
  63. ↑ "Dates production in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity". FAOSTAT. 2025. 31 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Hussain, Fazal; El-Zeid, A (1975). Studies on physical and chemical characteristics of date varieties of Saudi Arabia (Report). Ministry of Agriculture and Water, Saudi Arabia.
  65. ↑ Nixon, R.W. (1954). "Date culture in Saudi Arabia". Ann. Date Growers' Instit. (31): 15–20.
  66. ↑ Sidhu, Jiwan S. (2008). "Date Fruits Production and Processing". ۾ Hui (مرتب). Handbook of Fruits and Fruit Processing. John Wiley & Sons. ص. 396–.
  67. ↑ "Dates production in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)". UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2025. 31 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". FDA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-03-27 تي محفوظ ڪيل. 2024-03-28 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "TABLE 4-7 Comparison of Potassium Adequate Intakes Established in This Report to Potassium Adequate Intakes Established in the 2005 DRI Report". ص. 120. هن ۾: Stallings, Virginia A.; Harrison, Meghan; Oria, Maria, مرتب (2019). "Potassium: Dietary Reference Intakes for Adequacy". Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. ص. 101–124. doi:10.17226/25353. ISBN 978-0-309-48834-1. PMID 30844154. سانچو:NCBIBook.
  70. ↑ Alkaabi, Juma M; Al-Dabbagh, Bayan; Ahmad, Shakeel; Saadi, Hussein F; Gariballa, Salah; Ghazali, Mustafa Al (2011-05-28). "Glycemic indices of five varieties of dates in healthy and diabetic subjects". Nutrition Journal 10 (1): 59. doi:10.1186/1475-2891-10-59. PMID 21619670.
  71. ↑ Miller, C. J.; Dunn, E. V.; Hashim, IB (2002). "Glycemic index of 3 varieties of dates". Saudi Medical Journal 23 (5): 536–538. PMID 12070575.
  72. ↑ Das, Bhagwan; Sarin, J. L. (1936). "Vinegar from Dates". Industrial & Engineering Chemistry 28 (7): 814. doi:10.1021/ie50319a016.
  73. ↑ Forbes, Robert James (1971). Studies in Ancient Technology. جلد 1. E.J. Brill. ص. 78.
  74. ↑ Jonathan (2025-05-28). "Great British Icons: HP Sauce".
  75. ↑ "Jensen fork".
  76. ↑ Diab, K.A.; E. I. Aboul-Ela (2012). "In Vivo Comparative Studies on Antigenotoxicity of Date Palm (Phoenix dactylifera L.) Pits Extract Against DNA Damage Induced by N-Nitroso-N-methylurea in Mice". Toxicology International 19 (3): 279–286. PMID 23293467.
  77. ↑ Kiran, S (2014). "Floral Stalk on Date Palm: A New Discovery". International Journal of Agricultural Research, Innovation and Technology 4 (2): 53–54. doi:10.3329/ijarit.v4i2.22649.
  78. ↑ Dalibard, C (1999). "Overall view on the tradition of tapping palm trees and prospects for animal production". Livestock Research for Rural Development 11.
  79. ↑ "The Nipah virus has a kill rate of 70%".
  80. ↑ "The Nipah virus has a kill rate of 70%".
  81. 1 2 James Hastings (1909). Dictionary of the Bible. The Monist. ص. 675.
  82. ↑ Ernest Small (2009). Top 100 Food Plants. NRC Research Press. ص. 231.
  83. ↑ Linda Farrar (1998). Ancient Roman Gardens. ص. 141.
  84. ↑ Cooper, John (1993). Eat and be satisfied: a social history of Jewish food. Jason Aronson.
  85. ↑ Küchler, Max; Theissen, Gerd (2009). Jerusalem und die Länder.
  86. ↑ Karo, Joseph ben Ephraim (1999). The Metsudah Kitzur Shulchan Aruch.
  87. ↑ "KKL Preparing for Distribution of "Schach"".
  88. ↑ قرآن مجيد، سورة مريم، آيتون 22–25.
  89. ↑ Drower, E. S. (1960). The Secret Adam: A Study of Nasoraean Gnosis. Clarendon Press.
  90. ↑ Nasoraia, Brikha (2022). The Mandaean Rivers Scroll (Diwan Nahrawatha): An Analysis. Routledge.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:EB1911 poster

سانچو:کجور جا قسم


"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=کجي&oldid=414305" تان ورتل