نوبيل پرائيز

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Jump to navigation ڳولا ڏانهن هلو
فائل:Nobel Prize.png
Nobel laureates receive a gold medal together with a diploma and (as of 2012) 8 million SEK (roughly US$1.2 million, €0.93 million).
Nobel laureates of 2012 Alvin E. Roth, Brian Kobilka, Robert J. Lefkowitz, David J. Wineland, and Serge Haroche during the ceremony


نوبل پرائيز:[1] هر سال سوئيڊن ۾ سياري جي موسم ۾ هڪ شاندار پارٽي ٿيندي آهي جنھن جو سڄي دنيا جا ماڻھو هڪ سال تائين انتظار ڪندا آهن. هي مشھور پارٽي هر سال 10 ڊسمبر تي سوئيڊن جي گادي واري شھر ”اسٽاڪ ھوم“ جي ڪنسرڊ ھال ۾ ٿئي ٿي جتي ھر سال سوئيڊن جو بادشاھ اُن سال جي نوبيل انعام کٽندڙن کي تاڙين جي گونج ۾ انھن جا ميڊل ۽ سرٽيفڪيٽ ورهائيندو آهي. پر امن جو نوبيل انعام اسٽاڪ هوم ۾ نه ڏنو ويندو آهي. اُهو انھيءَ تاريخ ۽ انھيءَ وقت ”ناروي“ جي گادي واري شهر ”اوسلو“ ۾ ڏنو ويندو آهي. نوبيل انعام هن وقت دنيا جو سڀ کان وڏو انعام آهي. دنيا جو ڪو به اهڙو مشهور واقعو نه آهي جنهن جي پويان نوبيل انعام جو ٽپو لڳل نه هجي مارڪوني جو سمنڊ پار تجربو هجي، مادام ڪيوري پاران ريڊيم ۽ يورينيم جي دريافت هجي، انساني رت جي گروهبندي هجي، ڊي اين اي جي دريافت هجي، پينسلين جي ايجاد هجي يا ٽرانزسٽر جي ايجاد ڇو نه هجي مطلب ته هر تجربي، هر نطريي، هر دريافت ۽ هر ايجاد جي پويان نوبيل انعام چمڪندو نظر اچي ٿو.

نوبيل انعام سوئيڊن جي سائنسدان الفريڊ نوبيل قائم ڪيو هيو.

A black and white photo of a bearded man in his fifties sitting in a chair.
الفريڊ نوبيل ان وقت اڻوڻندڙ حيراني ۾ اچي ويو جڏهن فرانس جي ھڪ اخبار۾ پنھنجي اوبيچوئري پڙھيائين تہ: موت جو سوداگر مري ويو.

الفرِيڊ جو تعلق سوئيڊن جي هڪ غريب گھراڻي سان هيو. نوبيل جا اباڏاڏا هاري ھئا نوبيل جي وڏي ڏاڏي نوبيليٽ جو نالو اختيار ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته هو پنھجي خاندان جو پھريون فرد هُئو جنھن يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪئي ھئي ۽ هو جنھن جاءِ تي پيدا ٿيو هو اُن جو نالو نوبيلاسٽ هو. نوبيليٽ جي پوٽي جو نالو امونيل نوبيليٽ هيو. امونيل پنھجي خانداني نالي نوبليٽ کي نوبيل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو اُن جو ڪارڻ اُھو هو ته اُن سوئيڊن جي فوج ۾ ڪجھ وقت نوڪري ڪئي هُئي ۽ فوج ۾ خانداني نالي کي ننڍو ڪري لکرائڻ جي هدايت ڪئي وئي هئي. اُنھيءَ امونيل نوبيل جو پُٽ الفريڊ نوبيل هو. الفريڊ نوبيل 21 آڪتوبر 1833ع تي اسٽاڪ هوم ۾ پيدا ٿيو. اُن ڪنھن به تعليمي اداري ۾ باقاعدي تعليم حاصل نه ڪئي تنھن هوندي به اُن هڪ پرائيوٽ اُستاد جي مدد سان ڪيترن ئي زبانن جن ۾ انگريزي، روسي، جرمن، فرانسيسي شامل هيون اُنھن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪئي گڏوگڏ ڪيمسٽري جو به سُٺو علم حاصل ڪري ورتو.

اُنھي وچ ۾ اُن جو والد امونيل پنھجي معاشي حالتن کي سُڌارڻ جي جدوجهد ۾ رُڌل رهيو. امونيل به اڻ پڙهيل هيو پر اُن کي نئين نئين شين کي ايجاد ڪرڻ جي صلاحت موجود هئي، هو شروع کان ئي هوشيار هيو ۽ گهڻو ڪري ڪنهن نه ڪنهن کي شيءِ ايجاد ڪرڻ جي ڪوشش ۾ رُڌل رهندو هيو. پر اُن جون مالي حالتون ڪڏھن به سُٺيون نه رهيون، تنهن ڪري هو روس هليو ويو، جتي اُن هڪ فيڪٽري کولي پر ”ڪريميا“ جي جنگ جي ڪري اُن جو ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ 1859ع ۾ پريشان حالت ۾ واپس پنھجي وطن موٽي آيو. انھيءِ دوران الفريڊ نوبيل ۾ والد وارا مشغلا ۽ شوق پيدا ٿي ويا ۽ اُن کي به ايجادن خاص طور ڌماڪي ڪندڙ شين کي ايجاد ڪرڻ سان دلچسپي پيدا ٿي وئي. اُن نائيٽريٽ گئس جي ڌماڪي ڪندڙ مواد تي پنھجي تجربن جو سلسلو شروع ڪيو، جيڪو اُنھن ڏينهن ۾ ايجاد ٿي چُڪو هئو. نوبيل پنھجي ايجاد ۾ گهڻو اڳيان وڌي چڪو هئو ته اُنھن نجربن جي دوران اُن جي تجربيگاھ ۾ هڪ ڏهڪائيندڙ ڌماڪي ڪري سندس ننڍو ڀاءَ ”ايمل“ مري ويو، اُن واقعي الفريڊ نوبيل کي ڏاڍو ڏک رسايو، پر نوبيل آڻ نه مڃي ۽ نيٺ 1868ع ۾ هو ”ڊائنامائيٽ“ ٺاھڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو ۽ هن جي نتيجي ۾ نوبيل جا ڏينھن به بدلجي ويا ۽ اُن جو شمار مُلڪ جي دولتمند ماڻھن ۾ ٿيڻ لڳو. اُن پنھجي ايجاد جي دائري کي وڌائڻ شروع ڪيو ۽ سوئيڊن کان ٻاهر پنھجي ايجاد جو پيٽنٽٽ وڪرو ڪيو. جنهن جي ڪري اُن جي دولت ۽ شهرت ۾ واڌارو ٿيو، پر ان سان گڏوگڏ سندس فياضي ۽ همدردي جي خوبي ۾ به واڌارو اچي ويو.

هن ڪيتريون ئي خيراتي اسپتالون ۽ ادارا قائم ڪيا ۽ غريبن جي مالي امداد ڪندو رهيو. بدقسمتي سان نوبيل جي پنھجي زندگي سُٺي نه گذري. اُن ڪيترائي ڀيرا شادي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، پر هر ڀيري ڪا نه ڪا روڪاوٽ سامھون اچي ٿي وئي. الفريڊ نوبيل جن عورتن سان شادي ڪرڻ چاھيندو ھُئو اُن ۾ ٻه نالا اهم آهن هڪ ”صوفي ھيس“ ۽ ٻئي ھئي ”برٿافان سٽنر“. صوفي ھيس عمر ۾ نوبيل کان ڪافي ننڍي هئي، پر اُن سان شادي نه ٿي سگھي. برٿافان سٽنر، نوبيل جي اشتھار جي ذريعي جيڪو اُن سيڪريٽري جي تلاش ۾ ڏنو هو اُن سان ملي هئي ۽ پنھجي پسند جي ماڻھو سان شادي نه ٿيڻ ڪري پريشان هئي، ائين هو نوبيل جي طرف ڇڪجي آئي پر ڪجھ وقت کانپوءِ اُن جي شادي اُن ماڻهو سان ٿي وئي جنھن کي هو پسند ڪندي هئي ۽ نوبيل هڪ دفعو ٻيھر اڪيلو رهجي ويو. برٿافان سٽنر هڪ سُٺي ليکڪا هئي، اُن ڪيترائي ڪتاب ليکا جن ۾ هڪ ڪتاب ”پنھجا هٿيار ڦٽا ڪريو“ هو. هي ڪتاب 1889ع ۾ ڇپيو هو.هن ڪتاب جو شمار جنگ جي خلاف لکجڻ وارن ڪتابن ۾ ٿئي ٿو. هن ڪتاب الفريڊ نوبيل کي ڪافي متاثر ڪيو. هن ڪتاب جي مطالعي کانپوءِ اُن برٿافان سٽنر کي لکيو ته ”مان پنھجي دولت جو هڪ حصو هڪ انعام لاءِ وقف ڪرڻ چاھيان ٿو. هي انعام پنجن سالن کانپوءِ اُن ماڻهو کي ڏنو ويندو، جيڪو دنيا مان جنگ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪندو يا جنھن دنيا جي امن لاءِ تحريڪ هلائي هوندي. 30 سالن ۾ رڳو ڇھه ڀيرا اهو انعام ڏنو ويندو، جيڪڏھن اان ڊگھي عرصي کانپوءِ به دنيا مان جنگ ختم نه ٿي ته پوءِ انسان وحشي بڻجي ويندو ۽ پوءِ هن انعام جي ضرورت باقي نه رهندي“.

اُهو هيو نوبيل جي دماغ ۾ بين الاقوامي انعام قائم ڪرڻ جو پھريون تصور. تنھنڪري جڏهن هو 27 نومبر 1895ع ۾ پنھجي وصيت نامي جي تڪميل لاءِ ويٺو ته ان پنھجي پوري زندگي جي خيالن ۽ تمنائن جو اظهار هن نموني سان ڪيو جو هن پنھجي سموري دولت ۽ ملڪيت جيڪا اُن وقت 1500000 پائونڊ ۽ اڄڪلھ جي 6600000 پائونڊن جي برابر آهي هڪ ”نوبيل فائونڊيشن“ قائم ڪري ڇڏي ۽ اُن فائونڊيشن مان حاصل ٿيندڙ رقم مان پنج انعام قائم ڪري ڇڏيا، جيڪي هر سال فزڪس، طب، ڪيميا، امن ۽ ادب جي شعبن ۾ ڏنا ويندا.

A paper with stylish handwriting on it with the title "Testament"
الفريڊ نوبيل جي وصيحت جنھن ۾ ھدايت ڪئي ھئائين ته سندس سمورن اثاثن مان 94 پرسنٽ نوبيل پرائيز قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن.

نوبل جي وفات 10 ڊسمبر 1896ع ۾ ٿي. هڪ مهيني کانپوءِ 1897ع ۾ جڏهن اُن جي وصيت نامي کي کوليو ته سڄي دنيا نوبيل جي اهڙي خواهش کي ٻُڌي ڪري حيران رهجي وئي. ڇاڪاڻ ته نوبيل جي دولت مختلف مُلڪن ۽ مختلف ڪاروبارن ۾ لڳل هئي، اُن ڪري اُن جي دولت کي اُن جي خواهش مطابق نقد شڪل ۾ منتقل ڪرڻ ۾ گھڻو وقت لڳو. اُن کانسواءِ نوبيل جا ڪجھ مائٽ به قانوني ڳالھين ۾ مصروف رھيا. اُن ڪري اُنھن سان به معاهدو ڪيو ويو ۽ ائين نوبل جي وفات کانپوءِ 1901ع تي اُنھن پنجن ئي شعبن ۾ انعام ڏيڻ شروع ٿيو.

A black and white photo of a bearded man in his fifties sitting in a chair.
ولھيم رونتجين فزڪس جو پھريون انعام ايڪس ري جي دريافت تي حاصل ڪيو.

اُن سال فزڪس جو نوبيل انعام جرمني جي ”وليم رونتجن“، ڪيميا جو ھالينڊ جي ”جيڪب ھينڊرس وان هاف“، ادب جو فرانس جي ”سلي پرادهي“، طب جو جرمني جي ” ايمل بيرنگ“ ۽ امن جو نوبل انعام ريڊ ڪراس جي باني سوسٽرزلينڊ جي ”هينري ڊونان“ ۽ فرانس جي ”فيڊرڪ پاسي“ کي گڏيل طور تي ڏنا ويا. 1968ع تائين انھن پنجن شعبن ۾ نوبيل انعام پيش ٿيندا رھيا. 16 مئي 1968ع تي نيشنل بئنڪ آف سوئيڊن اعلان ڪيو ته بئنڪ جي انتطاميا اقتصاديات ۾ هڪ ”نوبيل ميموريل“ انعام جاري ڪري رھي آهي، هي انعام ماليت ۽ اعتبار کان هڪ نوبيل انعام جي برابر هوندو. تنھڪري 1969ع کان اقتصاديات ۾ به نوبيل انعام جي شروعات ٿي. ائين نوبيل انعام حاصل ڪرڻ ڪنھن انسان جي وڏي ۾ وڏي خواهش سمجھي ويندي آهي، پر دنيا ۾ چار ماڻھو اهڙا آهن جن ٻه ٻه ڀيرا نوبيل انعام حاصل ڪيو آهي، اُنھن ۾ هڪ فرانس جي مشھور خاتون سائنسدان مادام ڪيوري 1903ع ۾ فزڪس جو ۽ 1911ع ۾ ڪيميا جو نوبيل انعام حاصل ڪيو.

A black and white portrait of a woman in profile.
Marie Curie, one of four people who have received the Nobel Prize twice (Physics and Chemistry)

ٻيو آمريڪا جي ”ڊاڪٽر لائينس ڪال پالنگ“ 1954ع ۾ ڪيميا جو ۽ 1962ع ۾ امن جو نوبيل انعام حاصل ڪيو. [2]

A set table with a white table cloth. There are many plates and glasses plus a menu visible on the table.
Table at the 2005 Nobel Banquet in Stockholm

List of laureates[سنواريو]

Year Physics Chemistry Physiology
or Medicine
Literature Peace Economics
1901 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Wilhelm Röntgen <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Jacobus Henricus van 't Hoff <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Emil Adolf von Behring <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Sully Prudhomme <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Henry Dunant;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Frédéric Passy
1902 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Hendrik Lorentz;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Pieter Zeeman
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Hermann Emil Fischer <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Ronald Ross <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Theodor Mommsen <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Élie Ducommun;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Charles Albert Gobat
1903 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Henri Becquerel;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Pierre Curie;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Marie Curie
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Svante Arrhenius <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Niels Ryberg Finsen <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Bjørnstjerne Bjørnson <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Randal Cremer
1904 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Lord Rayleigh <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">William Ramsay <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Ivan Pavlov <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Frédéric Mistral;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">José Echegaray
Institut de Droit International
1905 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Philipp Lenard <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Adolf von Baeyer <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Robert Koch <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Henryk Sienkiewicz <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Bertha von Suttner
1906 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">J. J. Thomson <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Henri Moissan <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Camillo Golgi;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Santiago Ramón y Cajal
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Giosuè Carducci <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Theodore Roosevelt
1907 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Albert Abraham Michelson <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Eduard Buchner <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Charles Louis Alphonse Laveran <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Rudyard Kipling <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Ernesto Teodoro Moneta;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Louis Renault
1908 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Gabriel Lippmann <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Ernest Rutherford <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Élie Metchnikoff;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Paul Ehrlich
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Rudolf Christoph Eucken <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Klas Pontus Arnoldson;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Fredrik Bajer
1909 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Karl Ferdinand Braun;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Guglielmo Marconi
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Wilhelm Ostwald <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Emil Theodor Kocher <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Selma Lagerlöf <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Auguste Marie François Beernaert;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant
1910 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Johannes Diderik van der Waals <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Otto Wallach <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Albrecht Kossel <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Paul Heyse International Peace Bureau
1911 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Wilhelm Wien <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Marie Skłodowska-Curie <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Allvar Gullstrand <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Maurice Maeterlinck <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Tobias Asser;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Alfred Hermann Fried
1912 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Gustaf Dalén <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Victor Grignard;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Paul Sabatier
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Alexis Carrel <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Gerhart Hauptmann <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Elihu Root
1913 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Heike Kamerlingh Onnes <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Alfred Werner <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Charles Richet <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Rabindranath Tagore <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Henri La Fontaine
1914 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Max von Laue <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Theodore William Richards <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Robert Bárány None None
1915 <span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">William Henry Bragg;
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">William Lawrence Bragg
<span data-sort-value="Script error: No such module "sortkey".">Richard Willstätter

حوالا[سنواريو]

  1. "The Nobel Prize". Nobel Foundation. حاصل ڪيل 2008-11-27. 
  2. نوبيل انعام جي ڪھاڻي، ڊاڪٽر يوسف سومرو روزآني سنڌ ايڪسپريس، حيدرآباد، جمعو، 2 جون 2017