ميڪسيڪو

يونائيٽيڊ ميڪسيڪن اسٽيٽس ايستادوس يونيدوس ميڪسيڪنوس
جھنڊو Coat of arms
ترانو: "ميڪسيڪو جو قومي ترانو" (انگريزي ٻولي: "Mexican National Anthem")
گادي جو هنڌ	ميڪسيڪو شهر
سڀ کان وڏو شهر	ميڪسيڪو شهر
دفتري ٻوليون	وفاقي سطح تي اسپيني ٻولي (de facto)
تسلیم ٿيل مقامي  ٻوليون	اسپيني 68 مقامي ٻوليون
قومي ٻولي	اسپيني ٻولي
مذهب	83% رومن ڪيٿولڪ %10 ٻيا عيسائي 0.2% ٻيا مذھب %5 لامذھب 3% جي خبر ناهي
مقامي آبادي	ميڪسيڪن
حڪومت	وفاقي ۽ صدارتي آئيني وفاقي ريپبلڪ
• صدر	اينريقي پينا نيئتو کورکي ڪارلوس راميري مارين
مقننه	ڪانگريس
•  مٿيون ایوان	سينيٽ
• ھيٺيون ایوان	چيمبر آف ڊپٽيز
ميڪسيڪو جي جنگ آزادي اسپين جي خلاف وڙھي وئي
• گريٽو ڊي ڊولورس پڌرنامو	16 ستمبر، 1810ع
• آزادي جي اعلان تي عمل ٿي ويو	27 ستمبر، 1821ع
• اسپين ۽ آمريڪي آزاديء جون جنگون	28 ڊسمبر، 1836ع
• ميڪسيڪو جو پھريون آئين	4 آڪٽوبر، 1824ع
• ٻيون آئين	5 فيبروري، 1857ع
• موجودہ آئين	5 فيبروري، 1917ع
پکيڙ
• جملي	1٬972٬550 km2 (761٬610 sq mi) (13th)
• پاڻي (%)	2.5
آبادي
• 2017 اندازو	123,675,325 (11th)
•  گھاٽائي	61 /km2 (158.0 /sq mi) (142nd)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2018 لڳ ڀڳ
• ڪل	$2.498 trillion (11th)
• في سيڪڙو	$20,028 (64th)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2018 لڳ ڀڳ
• ڪل	$1.250 trillion (16th)

ميڪسيڪو (Mexico) اتر آمريڪا ۾ واقع هڪ ملڪ آھي. ھي ھڪ وفاقي آئيني جمهوريا آھي. ھنجي اترين سرحدون آمريڪا جي ڏاکڻين سرحد سان لڳن ٿيون. هن جي اولهه ۾ پئسفڪ سمنڊ، ڏکڻ ۾ گواتيمالا، بيليز ۽ ڪيريبين سمنڊ ۽ اتر ۾ ميڪسيڪو جي نار آھي. ميڪسيڪو تقريباً 20 لک چورس ڪلوميٽر تي پکڙيل آھي، ميڪسيڪو ٻن آمريڪا ۾ پنجون ۽ دنيا ۾ 14 سڀ کان وڏو آزاد ملڪ آھي. 11 ڪروڙ جي متوقع آبادي سان، ھي 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آھي. ميڪسيڪو ۾ اڪٽيھه رياستون ۽ ھڪ وفاقي ضلعو شھر شامل آھن.

پري-ڪولمبيئن ميڪسيڪو ۾ انساني موجودگي 8,000 ق.م. کان آهي ۽ هي تهذيب جي ڇهن پاڙن مان هڪ آهي. اها ڇهه ميسوامريڪي تهذيبن جي ميزباني ڪئي جنهن ۾ اولمڪ، مايا، زاپوٽيڪ، ٽيوتيهاڪان ۽ پوروپيچا شامل آهن. علائقي تي ايزٽيڪ تسلط اسپين جي فتح، جنهن نيو اسپين جي ڪالوني قائم ڪئي، کان اڳ ايز ٽيڪ سلطنت، جنهن جو مرڪز اڳوڻي راڄڌاني، ٽينوچٽيٽلان (هاڻي ميڪسيڪو سٽي) ۾ هو، جي صورت ۾ موجود هو. 19 صدي جي شروعات ۾ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ سياسي ۽ سماجي معاشي اٿل پٿل جي پٺيان هئي. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ جي نتيجي ۾ 1848ع ۾ اهم علائقائي نقصان ٿيو. سال 1857ع جي آئين ۾ لبرل سڌارا متعارف ڪرايا ويا. گهريلو تڪرار ۽ فرانسيسي مداخلت هڪ سلطنت جي قيام کي تيز ڪيو ۽ بينيٽو جواريز جي اڳواڻي ۾ ريپبلڪن مزاحمت جو مقابلو ڪيو. 19هين صدي ۾ پورفيريو ڊياز جي آمريت جو عروج 1910ع ۾ ميڪسيڪو جي انقلاب کي جنم ڏنو، جنهن ۾ وڏيون تبديليون، جيئن ته سال 1917ع جو آئين، آيون. 20 صدي عيسوي ۾، ميڪسيڪو اهم معاشي ترقي ۽ انهي سان گڏ جبر ۽ فراڊ چونڊ جي مسئلن جو تجربو ڪيو. 20 صدي جي آخر ۾ نيو لبرل پاليسين ڏانهن هڪ تبديلي، مثال طور 1994ع ۾، چيپاس ۾ بدامني جي وچ ۾ اتر آمريڪي آزاد واپاري معاهدي (NAFTA) تي دستخط ڪندي ڏٺو.

ميڪسيڪو جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي 12هين وڏي معيشت سان ۽ في ماڻهو پيداوار طرفان 12هين وڏي معيشت سان، هڪ نئون صنعتي ۽ ترقي پذير ملڪ آهي. يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ جي تعداد جي لحاظ کان ميڪسيڪو آمريڪا ۾ پهرين ۽ دنيا ۾ ستين نمبر تي آهي. اهو پڻ دنيا جي 17 ميگا تنوع (megadiverse) ملڪن مان هڪ ۽ قدرتي حياتياتي تنوع ۾ پنجين نمبر تي آهي. اهو هڪ اهم سياحتي مقام آهي، سال 2022ع تائين، 4 ڪروڙ 22 لک بين الاقوامي سياحن جي آمد سان، اهو دنيا ۾ ڇهين سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي. ميڪسيڪو جي وڏي معيشت ۽ آبادي، عالمي ثقافتي اثر ۽ مستحڪم جمهوريت ان کي علائقائي ۽ وچولي طاقت بڻائي ٿي ۽ وڌندڙ طاقت جي طور تي سڃاڻپ ڏني آهي. ميڪسيڪو تازن ڏهاڪن ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي ڪاميابيون حاصل ڪيو آهي. جڏهن ته، لاطيني آمريڪا جي ٻئي ملڪن وانگر، ميڪسيڪو غربت، انتظامي بد عنواني ۽ ڏوهه (جرائم) جي ڪثرت سان جدوجهد جاري رکي ٿو. سال 2006ع کان وٺي، منشيات جي اسمگلنگ جي سنڊيڪيٽن جي وچ ۾ جاري تڪرار 1,27,000 کان وڌيڪ موت جو سبب بڻيل آهي. ميڪسيڪو گڏيل قومن، G20، اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم (OECD)، ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن (WTO)، ايشيا-پئسفڪ اقتصادي تعاون فورم، آمريڪي رياستن جي تنظيم، لاطيني آمريڪا جي برادري، ڪيريبين رياستن ۽ آرگنائيزيشن آف ايبرو-آمريڪن اسٽيٽس جو ميمبر آهي.

نالي جو پسمنظر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جو نالو

ميڪسِهڪو ناهواٽل ٻولي ۾ ايزٽيڪ سلطنت جي مرڪزي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، يعني ميڪسيڪو جي وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا، جن جي ماڻهن کي ميڪسيڪا سڏيو ويندو هو. عام طور اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته واديءَ جو هي جغرافيائي نالو ئي بعد ۾ ايزٽيڪ ٽرپل اتحاد لاءِ بنيادي قومياتي نالو بڻيو، پر امڪان اهو به آهي ته معاملو ان جي ابتڙ هجي. نوآبادي دور (1521–1821) ۾، جڏهن ميڪسيڪو کي نئون اسپين سڏيو ويندو هو، هي مرڪزي علائقو ’’انٽينڊنسي آف ميڪسيڪو‘‘ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 1821ع ۾ جڏهن نئون اسپين اسپيني سلطنت کان آزادي حاصل ڪري هڪ خودمختيار رياست بڻيو، ته اها انٽينڊنسي ميڪسيڪو رياست جي نالي سان سڃاتي ويئي، ۽ نئين ملڪ جو نالو ان جي گاديءَ واري شهر ميڪسيڪو سٽي جي نالي تي رکيو ويو. ملڪ جو سرڪاري نالو حڪومت جي حڪومتي شڪل بدلجڻ سان گڏ تبديل ٿيندو رهيو آهي. 6 نومبر 1813ع تي ڪانگريس آف اناهوآڪ جي نمائندن پاران صحيح ڪيل آزاديءَ جي اعلان ۾ هن علائقي کي اميريڪا سيپٽنٽريونال (اتر آمريڪا) چيو ويو. 1821ع جي ايگوالا جو منصوبو پڻ اميريڪا سيپٽنٽريونال جو اصطلاح استعمال ڪيو. ٻن موقعن تي (1821–1823 ۽ 1863–1867) ملڪ کي ايمپيريو ميڪسيڪانو (ميڪسيڪي سلطنت) چيو ويو. ٽنهي وفاقي آئينن (1824، 1857، ۽ 1917ع ـ موجوده آئين) ۾ ملڪ جو نالو ايسٽاڊوس اونيدوس ميڪسيڪانوس — يا ان جو روپ ايسٽاڊوس-اونيدوس ميڪسيڪانوس — استعمال ڪيو ويو، جيڪي سڀ ’’متحده ميڪسيڪي رياستون‘‘ جي معنيٰ ۾ ترجمو ڪيا ويندا آهن. اصطلاح ريپوبليڪا ميڪسيڪانا (ميڪسيڪي جمهوريه) 1836ع جي آئيني قانونن ۾ استعمال ٿيو. موجوده آئين جي ناهواٽل ترجمي ۾ سرڪاري نالو ’’ميڪسيڪا سينٽڪ ويڪسٽيئوالوڪو‘‘ آهي، جڏهن⁠تہ يوڪيٽيڪ مايا ٻولي واري نسخي ۾ اهو ’’او مووچ پيٽلوئميلوئوب ميڪسيڪو‘‘ آهي. حقيقت ۾، ملڪ جي 68 مقامي ٻولين سان گڏ اسپيني ٻولي جي قانوني برابريءَ سبب، سڀني ٻولين ۾ سرڪاري نالي جا پنهنجا ترجما موجود آهن.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي تاريخ

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو ۾ ڪيٿولڪ چرچ جي تاريخ, ميڪسيڪو جي اقتصادي تاريخ, ۽ ميڪسيڪو جي فوجي تاريخ

يورپين رابطي کان اڳ مقامي تهذيبون (1519ع کان اڳ)

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪولمبس کان اڳ وارو ميڪسيڪو ۽ ميسوامريڪي تاريخي ترتيب

تيئوتيئواڪان پنهنجي عروج (1ع کان 500ع) دوران دنيا جو ڇهون وڏو شهر هو

چيچن اِٽزا جي مايا شهر ۾ ڪڪولقان جو مندر (ايل ڪاسٽيلو)

ٽينوچٽٽلان (ميڪسيڪو-ٽينوچٽٽلان) جي فني تصوير، جيڪا ايزٽيڪ سلطنت جي گادي ۽ ان وقت آمريڪا جو سڀ کان وڏو شهر هو. شهر 1521ع ۾ ٽينوچٽٽلان جي گهيري دوران مڪمل طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ ميڪسيڪو سٽي طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو.

ميڪسيڪو ۾ انسانن جا سڀ کان پراڻا آثار پٿر جا اوزار آهن، جيڪي ميڪسيڪو جي وادي مان مليا آهن ۽ لڳ ڀڳ 10,000 سال پراڻا آهن. ميڪسيڪو مڪئي، ٽماٽي ۽ ڦريون پوکڻ جو مرڪز رهيو آهي، جنهن زرعي اضافي پيداوار پيدا ڪئي. ان سان قديم هند-آمريڪي شڪارين کان مستقل زرعي ڳوٺن ڏانهن منتقلي لڳ ڀڳ 5000 ق م کان شروع ٿي.

ميسوامريڪا جو تشڪيلاتي دور دنيا جي ڇهن آزاد تهذيبن جا ڳهوار مان هڪ هو. هن دور ۾ مذهبي ۽ علامتي روايتون، مکئي جي پوک، فني ۽ تعميري مرڪز، ۽ ويجيسمل (بنياد 20) عددي نظام پيدا ٿيو، جيڪو ميڪسيڪو مان سڄي ميسوامريڪا ۾ پکڙيو. ڳوٺ وڌيڪ آباديءَ وارا ٿيا، سماجي درجا بندي ٿي، ڪاريگر طبقي وجود ورتو، ۽ اهي سردارياڻي رياستن ۾ تبديل ٿيا. طاقتور حڪمران مذهبي ۽ سياسي اختيار رکندا هئا ۽ رسوماتي مرڪزن جي تعمير ڪرائيندا هئا.

سڀ کان قديم پيچيده تهذيب اولميڪ هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 1500 ق م کان خليج واري سامونڊي ڪناري تي ڦلي ڦٽي. اولميڪ ثقافتي خاصيتون چياپاس، اوآخاڪا ۽ ميڪسيڪو جي وادي تائين پکڙيون. اڳ-ڪلاسيڪي دور ۾ مايا ۽ زاپوٽيڪ تهذيب ترقي يافته مرڪز قائم ڪيا. پهريان حقيقي ميسوامريڪي لکت نظام ايپي-اولميڪ ۽ زاپوٽيڪ ثقافتن ۾ پيدا ٿيا. هي روايت پنهنجي عروج تي ڪلاسيڪي مايا هيروگليفڪ لکت ۾ پهتي. 1521ع ۾ اسپيني فتح کان پوءِ به مقامي ليکڪ الفابيٽ استعمال ڪندي پنهنجي ٻولين ۾ لکندا رهيا ۽ تصويري متن به ٺاهيندا رهيا.

مرڪزي ميڪسيڪو ۾ ڪلاسيڪي دور دوران تيئوتيئواڪان هڪ فوجي ۽ واپاري سلطنت بڻجي اڀريو. ان جي آبادي 150,000 کان وڌيڪ هئي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪا جا وڏا ميسوامريڪي پيرامڊ موجود هئا. لڳ ڀڳ 600ع ۾ تيئوتيئواڪان جي زوال کان پوءِ سوچيڪالڪو ۽ چولولا جهڙن مرڪزن ۾ مقابلو شروع ٿيو. ايپي-ڪلاسيڪي دور ۾ ناهوئا قومون ڏکڻ ڏانهن وڌيون ۽ مرڪزي ميڪسيڪو ۾ غالب ٿي ويون. 1000–1519ع دوران مرڪزي ميڪسيڪو تي ٽولٽيڪ، اوآخاڪا تي مڪسٽيڪ تهذيب، ۽ هيٺاهين مايا علائقن تي چيچن اِٽزا ۽ ماياپان مرڪز رهيا. پوسٽ-ڪلاسيڪي دور جي آخر ۾ ايزٽيڪ سلطنت ٽينوچٽٽلان مان سياسي ۽ اقتصادي بالادستي قائم ڪئي، جيڪا مرڪزي ميڪسيڪو کان گوئٽي مالا تائين پکڙيل هئي.

اسپيني فتح ۽ نوآبادي دور (1519–1821)

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو تي اسپيني فتح ۽ نئون اسپين

1493ع کان ڪيريبين ۾ ڪالونيون قائم ڪرڻ کان پوءِ، اسپيني سلطنت ميڪسيڪو بابت پهريون ڀيرو 1518ع ۾ خوان ڊي گريهالوا جي مهم دوران ڄاتو. 1519ع ۾ هرنان ڪورٽيس ويراڪروز جو بنياد رکيو ۽ ايزٽيڪ سلطنت تي اسپيني فتح شروع ٿي. 1521ع ۾ ٽينوچٽٽلان جي گرفتاري ۽ ان جي کنڊرن تي ميڪسيڪو سٽي جي تعمير سان 300 ساله نوآبادي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ ملڪ کي نويوا ايسپانيا (نئون اسپين) چيو ويو. ميڪسيڪو جي اهميت جا ٻه وڏا سبب هئا: وڏي منظم مقامي آبادي ۽ اتر ميڪسيڪو ۾ چانديءَ جا وڏا ذخيرو.

گواناخواتو نئين اسپين جي سڀ کان امير شهرن مان هڪ هو

نئون اسپين ايزٽيڪ سلطنت جي باقيات مان قائم ٿيو. اسپيني حڪمراني جا ٻه ستون رياست ۽ چرچ هئا، ٻئي اسپيني تاج جي اختيار هيٺ. 1493ع ۾ پوپ اسپيني بادشاهت کي مذهبي اختيار ڏنا. 1535ع ۾ نئين اسپين جي وائيس رياست قائم ٿي. ڪاسٽيلين اسپيني حڪمرانن جي ٻولي هئي ۽ رڳو ڪيٿولڪ مذهب جي اجازت هئي؛ ميڪسيڪي انڪوئيزيشن غير روايتي عقيدن خلاف ڪارروائي ڪندي هئي. اسپيني فوجون، ڪڏهن مقامي ساٿين سان گڏ، بغاوتون دٻائينديون رهيون. اهم بغاوتن ۾ چيچيميڪا جنگ (1576–1606)، ٽيپيهوآن بغاوت (1616–20)، ۽ پيئبلو بغاوت (1680) شامل آهن. گهڻيون بغاوتون ننڍي پيماني جون هيون.

آزاديءَ جو دور (1808–1855)

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ, پهريون ميڪسيڪي سلطنت ۽ پهريون ميڪسيڪي جمهوريه

16 سيپٽمبر 1810ع تي ميگيل هيڊالگو ي ڪوسٽيلا جو دولورس جو نعرو، جيڪو ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي شروعات بڻيو

1810ع ۾ پادري ميگيل هيڊالگو ي ڪوسٽيلا ’’خراب حڪومت‘‘ خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو، جيڪو دولورس جو نعرو جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو هر سال 16 سيپٽمبر تي ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي. هي بغاوت اسپين تي نيپولين جي حملي (1808) کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ سان جڙيل هئي. هيڊالگو 1811ع ۾ قتل ڪيو ويو. آزاديءَ کان پوءِ پهرين 35 سالن تائين ملڪ سياسي بيچينيءَ جو شڪار رهيو. 1821ع ۾ ٽِن ضمانتن جي فوج ميڪسيڪو سٽي ۾ داخل ٿي ۽ آزاديءَ کي حتمي شڪل ملي. آگسٽين ڊي اِتربيدي پاڻ کي شهنشاهه قرار ڏنو، پر 1823ع ۾ هٽايو ويو. 1824ع ۾ پهريون ميڪسيڪي جمهوريه قائم ٿيو. صدر ويسينتي گويريرو 1829ع ۾ غلامي ختم ڪئي، پر کيس قتل ڪيو ويو. بعد ۾ انٽونيو لوپيز ڊي سانتا اينا سياست تي حاوي رهيو. 1846–48ع جي ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ ۾ ملڪ پنهنجو وڏو اترين علائقو وڃائي ويٺو. آخرڪار 1855ع ۾ ايوٽلا جي انقلاب سان سانتا اينا جو دور ختم ٿيو.

لبرل دور (1855ع–1911ع)

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻيو ميڪسيڪي جمهوريه, لا ريفورما, ٻيو ميڪسيڪي سلطنت, بحال ٿيل جمهوريه (ميڪسيڪو) ۽پورفيرياتو

لبرل صدر بينيتو خواريز. ميڪسيڪو کي جديد بڻائڻ، خودمختياري بچائڻ ۽ لبرل سڌارن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوششن سبب مشهور، خاص طور 19هين صدي جي وچ واري دور ۾.

سانتا اينا جي معزولي ۽ لبرلن طرفان شهري حڪومت قائم ڪرڻ کان پوءِ، انهن اهڙا قانون نافذ ڪيا، جن کي هو ترقي لاءِ لازمي سمجهندا هئا. لا ريفورما لبرل اصولن تحت معيشت ۽ ادارن کي جديد بڻائڻ جي ڪوشش هئي. هنن 1857ع جو نئون آئين جاري ڪيو، چرچ ۽ رياست کي الڳ ڪيو، چرچ ۽ فوج کان امتيازي حق (فويروس) ختم ڪيا؛ چرچ جي ملڪيت ۽ مقامي برادرين جي زمينن جي وڪري کي لازمي قرار ڏنو؛ ۽ تعليم کي غير مذهبي (سيڪيولر) بڻايو. قدامت پسندن بغاوت ڪئي، جنهن سان 1858ع–61ع ۾ لبرلن ۽ قدامت پسندن جي حڪومتن وچ ۾ رفارم جنگ شروع ٿي.

لبرلن ميدانِ جنگ ۾ قدامت پسند فوج کي شڪست ڏني، پر قدامت پسندن فرانس جي مداخلت وسيلي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هنن شهنشاهه نيپولين ٽيون کان درخواست ڪئي ته ميڪسيڪو ۾ يورپي بادشاهه کي رياست جو سربراهه بڻايو وڃي. فرانسيسي فوج ميڪسيڪن کي شڪست ڏئي نئين تخت تي ماڪسي ميليئن ھابسبرگ کي ويهاريو، جنهن کي ميڪسيڪي قدامت پسندن جي حمايت حاصل هئي. بينيتو خواريز جي اڳواڻي هيٺ لبرل جمهوريه اندروني جلاوطنيءَ ۾ حڪومت ڪندي رهي، پر 1865ع ۾ آمريڪي گهرو جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ آمريڪي حڪومت ميڪسيڪي جمهوريه جي مدد ڪرڻ لڳي. فرانسيسي فوج پنهنجي حمايت واپس ورتي، پر ماڪسي ميليئن ميڪسيڪو ۾ ئي رهيو؛ جمهوري فوجن هن کي ڦاسي/گوليءَ وسيلي قتل ڪيو. “بحال ٿيل جمهوريه” ۾ خواريز ٻيهر صدر بڻيو، جنهن کي “مشڪل ۾ پيل جمهوريه جي مجسمي” طور پيش ڪيو ويو.

قدامت پسند فوجي طور شڪست خورده ۽ سياسي طور بدنام ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن فرانس سان گڏجي ڪم ڪيو، ۽ لبرل ازم حب الوطنيءَ سان مترادف بڻجي ويو. ميڪسيڪي فوج، جيڪا نوآبادي دور جي شاهي فوج ۽ پوءِ شروعاتي جمهوريه جي فوج مان نڪتل هئي، ٽٽي پئي، ۽ رفارم جنگ ۽ فرانس سان ٽڪراءَ مان نوان فوجي اڳواڻ اُڀريا. انهن مان نمايان پورفيريو دياث هو، جيڪو سينڪو ڊي مايو جو هيرو هو. هن شهري اقتدار چاهيو ۽ 1867ع ۾ خواريز جي ٻيهر چونڊ کي چئلينج ڪيو. دياث بغاوت ڪئي پر خواريز کيس شڪست ڏني. خواريز 1872ع ۾ عهدي تي ئي فوت ٿي ويو. لبرل سيباسٽيان ليردو دي تيخادا صدر بڻيو ۽ قانون جي حڪمراني، امن ۽ نظم لاءِ “رياستي مذهب” جهڙي سوچ پيش ڪئي. جڏهن ليردو ٻيهر چونڊ لاءِ بيٺو ته دياث شهري صدر خلاف ٽڪسٽيپيڪ جو منصوبو جاري ڪري بغاوت ڪئي. دياث کي وڌيڪ حمايت ملي ۽ هن گوريلا جنگ وڙهي. جڏهن دياث جي فتح ويجهو هئي ته ليردو جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو.

شهنشاهه ماڪسي ميليئن جي سزايابي، جون 1867ع. جنرل توماس ميخيا (کاٻي)، ماڪسي ميليئن (وچ)، جنرل ميگيل ميرامون (ساڄي). پينٽنگ: ايدوار مانيه، 1868ع

1810ع کان 1876ع تائين جي افراتفري کان پوءِ، لبرل جنرل پورفيريو دياث جي 35 ساله حڪمراني (1876ع–1911ع) دوران ميڪسيڪو جديد ٿيو؛ هي دور “نظم ۽ ترقي” مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي. پورفيرياتو ۾ اقتصادي استحڪام ۽ واڌ، پرڏيهي سيڙپ ۽ اثر، ريلوي نيٽورڪ ۽ ٽيليڪميونيڪيشنز جي توسيع، ۽ هنر ۽ سائنس ۾ سيڙپ شامل هئي. دياث مشيرن جي هڪ گروهه سان حڪمراني ڪئي، جيڪي سيئينتيفيڪوس (‘سائنسدان’) جي نالي سان سڃاتا ويا. حڪومت پازيٽووزم کان متاثر هئي. هنن الٰهيات ۽ آئيڊيئلزم کي رد ڪري ترقي لاءِ سائنسي طريقن کي ترجيح ڏني. سيڪيولر تعليم هن نظام جو اهم حصو هئي. دياث جي حڪومت ياڪي خلاف ڊگهي تڪرار ۾ ڦاسي رهي، جنهن جو انجام ياڪي ماڻهن کي زور زبردستي يوڪاتان ۽ اوآخاڪا ڏانهن منتقل ڪرڻ تي ٿيو. دياث جيمس ڪريلمين کي انٽرويو ۾ چيو ته هو 1910ع جي چونڊن ۾ نه بيهندو، جڏهن هو 80 ورهين جو ٿيندو. مخالفت دٻايل هئي ۽ نون اڳواڻن لاءِ رستا گهٽ هئا. هن اعلان سان سياسي سرگرميءَ ۾ تيزي آئي، جنهن ۾ امير زميندار گهراڻي جي پٽ فرانسسڪو آءِ ماديرو جي غير متوقع اميدواري به شامل هئي. جڏهن دياث فيصلو بدلائي پاڻ چونڊن ۾ بيٺو ۽ ماديرو کي قيد ڪيو، تڏهن ماديرو کي حيران ڪندڙ عوامي حمايت ملي.

ميڪسيڪي انقلاب (1910ع–20ع)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪي انقلاب

فرانسسڪو آءِ ماديرو، جنهن 1910ع جي ڌانڌليءَ واري چونڊ ۾ دياث کي چئلينج ڪيو ۽ جڏهن دياث مئي 1911ع ۾ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيو، تڏهن ماديرو صدر چونڊيو ويو

ميڪسيڪي انقلاب ڏهه ساله وڏو تبديلي آڻيندڙ تڪرار هو، جنهن کي “اهو واءُ، جيڪو ميڪسيڪو کي وھي ويو” به سڏيو ويو. هن جو آغاز 1910ع جي ڌانڌليءَ واري چونڊ کان پوءِ دياث خلاف بغاوتن سان ٿيو: مئي 1911ع ۾ دياث استعيفا ڏني، باغي فوجون هٿيار رکي ويون، عبوري صدارت قائم ٿي ۽ خزاں 1911ع ۾ ماديرو چونڊجي آيو. فيبروري 1913ع ۾ آمريڪا جي حمايت سان فوجي بغاوت ماديرو جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو، ۽ وفاقي فوج جي جنرل وڪٽوريانو اوئرتا جي ايجنٽن ماديرو کي قتل ڪيو. وليم هوورڊ ٽافٽ جي آمريڪي انتظاميا اوئرتا جي بغاوت جي حمايت ڪئي، پر مارچ 1913ع ۾ جڏهن ڊيموڪريٽ ووڊرو ولسن صدر ٿيو ته هن اوئرتا جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ آئين پسندن کي هٿيارن جي وڪري جي اجازت ڏني. ولسن 1914ع ۾ ويراڪروز تي آمريڪي قبضي لاءِ فوجون موڪليون. اتر ۾ اوئرتا مخالف اتحاد ( آئين پسند فوج )، ڪوآهويلا جو گورنر وينوستيانو ڪاررانسا جي اڳواڻي ۾، ۽ ڏکڻ ۾ اميليانو ساپاتا جي هارين واري فوج 1914ع ۾ وفاقي فوج کي شڪست ڏني، ۽ ملڪ ۾ رڳو انقلابي قوتون رهجي ويون.

اوئرتا خلاف ڪاميابي کان پوءِ سياسي حل ڪڍڻ جي ڪوشش ٿي، پر اتحاد ٽٽي پيو ۽ ميڪسيڪو ٻيهر گهرو جنگ ۾ داخل ٿيو. آئين پسند جنرل پانچو وِيلا ڪاررانسا کان ڌار ٿي ساپاتا سان گڏ ٿيو. ڪاررانسا جي بهترين جنرل آلوارو اوبريگون 1915ع ۾ سيلايا جي جنگ ۾ وِيلا کي شڪست ڏني، ۽ وِيلا جون فوجون ٽٽي ويون. ڪاررانسا صدر بڻيو ۽ آمريڪا هن جي حڪومت کي تسليم ڪيو. ساپاتا جي ڏاکڻي فوجن گوريلا جنگ جاري رکي. 1915ع ۾ شڪست کان پوءِ وِيلا ڪولمبس، نيو ميڪسيڪو تي ڇاپو هنيو، جنهن کان پوءِ آمريڪا 10,000 فوجي موڪليا، پر وِيلا کي پڪڙي نه سگهيا. ڪاررانسا اتر ميڪسيڪو ۾ آمريڪي فوجن جي موجودگيءَ جي مخالفت ڪئي؛ آمريڪي فوجون پوءِ واپس هليون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ آمريڪا پهرين عالمي جنگ ۾ داخل ٿي ويو. انقلاب کي اڪثر اندروني سمجھيو ويندو آهي، پر ان ۾ بين الاقوامي پهلو به هئا: 1917ع ۾ جرمني زِمرمان ٽيليگرام ذريعي ميڪسيڪو کي پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، ته جيئن آمريڪا ۽ ميڪسيڪو ۾ جنگ ڀڙڪي ۽ ميڪسيڪو کي 1846–48ع واري جنگ ۾ وڃايل علائقو واپس ملي، پر ميڪسيڪو غير جانبدار رهيو.

توماس اوربينا، پانچو وِيلا ۽ اميليانو ساپاتا 1914ع ۾ ميڪسيڪو جو قومي محل اندر، ميڪسيڪي انقلاب دوران

1916ع ۾ انقلاب جا فاتح آئين ساز گڏجاڻيءَ ۾ گڏ ٿيا ته 1917ع جو آئين تيار ڪن، جيڪو فيبروري 1917ع ۾ منظور ٿيو. آئين حڪومت کي زمين سميت وسيلا ضبط ڪرڻ جا اختيار ڏنا، مزدورن کي حق ڏنا، ۽ چرچ مخالف شقن کي مضبوط ڪيو. هي آئين اڄ تائين ميڪسيڪو جو حڪومتي دستاويز آهي. انقلابي جنگ ۾ ميڪسيڪو جي 15 ملين آبادي مان 900,000 ماڻهو مارجي ويا. اقتدار مضبوط ڪرڻ لاءِ ڪاررانسا 1919ع ۾ ساپاتا کي قتل ڪرايو. ڪاررانسا جڏهن اقتدار ۾ آيو ته زرعي سڌارا محدود رهيا؛ ڪي ضبط ڪيل زمينون وري پراڻن مالڪن کي واپس ڪيون ويون. ڪاررانسا جو بهترين جنرل اوبريگون 1920ع جي چونڊ لاءِ پاڻ کي مضبوط ڪرڻ لڳو. ڪاررانسا ٻيهر چونڊ نٿو وڙهي سگهي، تنهنڪري هن هڪ شهري جانشين چونڊيو ته جيئن صدر پٺيان پاڻ اثر قائم رکي. اوبريگون ۽ سونورا جي ٻين ٻن انقلابي جنرلن اگوا پريئتا جو منصوبو جوڙي ڪاررانسا کي هٽايو. جنرل اڊولفو ڊي لا اوئرتا عبوري صدر ٿيو، پوءِ جنرل آلوارو اوبريگون چونڊجي آيو.

سياسي استحڪام ۽ هڪ پارٽيءَ جي حڪمراني (1920ع–2000ع)

وڌيڪ ڏسو: مڪسيماتو ۽ اداري انقلابي پارٽي

پلوتارڪو ايلياس ڪاليئس، مڪسيماتو جو حڪمران ۽ اداري انقلابي پارٽي جو باني، جيڪا 1929ع کان 2000ع تائين بنا وقفي اقتدار ۾ رهي

انقلاب کان پوءِ جو دور (1920ع–46ع) انقلابي جنرلن جي صدارتن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ آلوارو اوبريگون (1920ع–24ع)، پلوتارڪو ايلياس ڪاليئس (1924ع–28ع)، لازارو ڪارڊيناس (1934ع–40ع)، ۽ مانوئيل آويلا ڪاماچو (1940ع–46ع) شامل آهن. حڪومت نظم قائم ڪرڻ، فوجي مداخلت ختم ڪرڻ، ۽ مفادن واري گروهن لاءِ ادارا ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي. مزدور، هاري، آفيس ڪارڪن، ۽ ڪجهه عرصي لاءِ فوج به اُن واحد پارٽي جي “سيڪٽرن” ۾ شامل ڪيا ويا، جيڪا 1929ع ۾ قائم ٿي ۽ سياست تي غالب رهي. اوبريگون زميني سڌارا شروع ڪيا ۽ منظم مزدور تحريڪ مضبوط ڪئي. هن آمريڪا کان سڃاڻپ حاصل ڪئي ۽ آمريڪا-ميڪسيڪو دعوائن جي ڪميشن وسيلي انقلاب دوران ملڪيت وڃائڻ وارن ڪمپنين ۽ ماڻهن جا دعوا طئي ڪيا. هن پنهنجي ساٿي جنرل ڪاليئس کي جانشين بڻايو. ڪاليئس آئين جي چرچ مخالف شقن تي سختي سان عمل ڪرائڻ سبب ڪريسٽيرو جنگ جهڙي وڏي تڪرار جو سبب بڻيو، جيڪو پوءِ هڪ معاهدي سان ختم ٿيو.

جيتوڻيڪ آئين صدر جي ٻيهر چونڊ کي روڪيندو هو، اوبريگون ٻيهر اميدوار ٿيڻ چاهيو؛ آئين ۾ ترميم ڪري غير مسلسل ٻيهر چونڊ جي اجازت ڏني وئي. هو 1928ع جي چونڊ کٽي ويو پر هڪ ڪيٿولڪ ڪارڪن هٿان قتل ٿي ويو، جنهن سان جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. ڪاليئس ٻيهر صدر نه ٿي سگهيو، تنهنڪري هن جانشيني سنڀالڻ لاءِ ڍانچو ٺاهيو ۽ اداري انقلابي پارٽي قائم ڪئي، جيڪا 20هين صديءَ جي باقي عرصي تائين غالب رهي. صدر نه هئڻ باوجود ڪاليئس مڪسيماتو (1929ع–34ع) دوران اهم ترين سياستدان رهيو، جيڪو لازارو ڪارڊيناس جي صدارت ۾ ختم ٿيو؛ ڪارڊيناس ڪاليئس کي جلاوطن ڪيو ۽ اقتصادي ۽ سماجي سڌارا ڪيا. 1938ع ۾ ميڪسيڪو جي تيل جي ضبطگي تحت آمريڪي ۽ اينگلو-ڊچ تيل ڪمپنيون قومي ملڪيت بڻايون ويون، ۽ ان سان رياستي اداري پيميڪس جو قيام ٿيو.

ڪارڊيناس جو جانشين مانوئيل آويلا ڪاماچو (1940ع–46ع) معتدل هو، ۽ ٻي عالمي جنگ دوران آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جا لاڳاپا بهتر ٿيا. 1946ع ۾ ميگيل اليمان والديس جي چونڊ سان—جيڪو انقلاب کان پوءِ جو پهريون شهري صدر هو—ميڪسيڪو “ميڪسيڪي معجزو” نالي ترقياتي دور ۾ داخل ٿيو: صنعتيڪاري، شهري آباديءَ ۾ واڌ، ۽ شهري-ڳوٺاڻين وچ ۾ عدم مساوات وڌڻ. 20هين صديءَ جي وچ ۾ سائو انقلاب جي شروعات ياڪي وادي مان ٿي، جنهن سان سڄي دنيا ۾ فصلن جي پيداوار وڌي.

1968ع جي احتجاجن دوران زوڪالو ۾ بکتر بند گاڏيون

مضبوط اقتصادي واڌ سان ميڪسيڪو 1968ع جي 1968ع سمر اولمپڪس جي ميزباني ڪري پاڻ کي دنيا آڏو نمايان ڪرڻ چاهيو. حڪومت نون ڍانچن تي وڏا وسيلا خرچ ڪيا، جنهن سان شاگردن ۽ ٻين حلقن ۾ بيچيني وڌي. ميڪسيڪو سٽي ۾ احتجاج راندين جي افتتاح کان اڳ هفتن تائين جاري رهيا، ۽ صدر گوستاوو دياث اورداث جي حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي. انجام ٽلاتيلولڪو قتل عام هو، جنهن ۾ 300 کان 800 تائين مظاهرين جي موت جون رپورٽون آهن. جيتوڻيڪ معيشت ڪجهه عرصو ڦلي ڦٽي، پر عدم مساوات ناراضگيءَ جو سبب رهي. PRI جي حڪمراني ميڪسيڪو جي گندي جنگ دوران وڌيڪ آمرانه ۽ جابر بڻجي وئي.

1980ع واري ڏهاڪي ۾ PRI جي سياسي بالادستيءَ ۾ پهريون ڀيرو چٽا پٽا ڏار ظاهر ٿيا. باخا ڪيليفورنيا ۾ PAN اميدوار گورنر چونڊيو ويو. جڏهن دي لا مدريد ڪارلوس ساليناس دي گورتاري کي PRI جو اميدوار چونڊيو—۽ اهڙي طرح صدر ٿيڻ لاءِ اڳواٽ ئي “پڪ” فتح يافته—تڏهن اڳوڻي صدر لازارو ڪارڊيناس جي پٽ ڪواوھتيموڪ ڪارڊيناس PRI کان ڌار ٿي 1988ع جي چونڊن ۾ ساليناس کي چئلينج ڪيو. 1988ع ۾ چونڊ ڌانڌلي ٿي، ۽ نتيجن موجب ساليناس انتهائي گهٽ فرق سان کٽيو—جيڪو تاريخ ۾ سڀ کان تنگ فرق طور ڄاتو ويو. “چوري ٿيل چونڊ” خلاف ميڪسيڪو سٽي ۾ احتجاج ٿيا. ساليناس ڊسمبر 1988ع ۾ عهدو سنڀالڻ جو قسم کنيو. 1990ع ۾ ماريو وارگاس يوسا PRI کي “ڀرپور آمريت” قرار ڏنو، پر PRI جي هيجمونيءَ کي اڳ ئي وڏا چئلينج ملي چڪا هئا.

ساليناس نيو لبرل سڌارن جو پروگرام شروع ڪيو: مٽاسٽا جي شرح کي مقرر ڪيو، مهانگائي ڪنٽرول ڪئي، ميڪسيڪو کي پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ کوليو، ۽ آمريڪا ۽ ڪينيڊا سان ڳالهين جي شروعات ڪئي ته جيئن هو سندن آزاد واپار واري معاھدي ۾ شامل ٿي سگهن. ان جو نتيجو 1 جنوري 1994ع تي اتر آمريڪي آزاد واپار وارو معاھدو (NAFTA) جي صورت ۾ نڪتو؛ ساڳئي ڏينهن زاپاتستا قومي آزاديءَ جي فوج (EZLN) چيئاپاس ۾ وفاقي حڪومت خلاف هٿياربند بغاوت شروع ڪئي، شهرن تي قبضو ڪيو ۽ دنيا جو ڌيان ڇڪرايو. هٿياربند تڪرار ٿورو وقت هليو، ۽ پوءِ اهو نيو لبرل ازم ۽ عالميت خلاف غير پرتشدد مخالفت واري تحريڪ طور جاري رهيو. 1994ع ۾، PRI جي صدارتي اميدوار لئوس دونالدو ڪولوسيو جي قتل کان پوءِ، ساليناس کان پوءِ کٽيندڙ PRI اميدوار ارنيستو زيدييو صدر بڻيو. ساليناس زيدييو جي حڪومت کي ميڪسيڪي پيسو بحران سنڀالڻ لاءِ ڇڏي ويو، جنهن لاءِ 50 ارب ڊالر جو IMF بيلي آئوٽ وٺڻو پيو. زيدييو ميڪرو اقتصادي سڌارا شروع ڪيا؛ معيشت بحال ٿي ۽ 1999ع تائين واڌ 7٪ تي پهتي.

جديد ميڪسيڪو

ويسينتي فوڪس 2000ع جي عام چونڊ کٽي ۽ 1929ع کان پوءِ پهريون صدر ٿيو، جيڪو PRI مان نه هو؛ ۽ 1911ع ۾ فرانسسڪو آءِ ماديرو کان پوءِ مخالف ڌر مان چونڊجي ايندڙ پهريون صدر پڻ هو.

71 سال حڪمراني کان پوءِ، حڪمران PRI 2000ع جي صدارتي چونڊ ۾ مخالف قدامت پسند قومي عمل پارٽي (PAN) جي ويسينتي فوڪس هٿان هارائي وئي. 2006ع جي صدارتي چونڊ ۾ PAN جي فيليپي ڪالدرون کي کٽيندڙ قرار ڏنو ويو، جيڪو کاٻي ڌر جي سياستدان اندريس مانوئيل لوپيث اوبرادور (PRD) تي انتهائي گهٽ فرق (0.6٪) سان اڳتي هو. پر لوپيث اوبرادور چونڊ کي چئلينج ڪيو ۽ “متبادل حڪومت” قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. 2012ع جي صدارتي چونڊ ۾ PRI ٻيهر صدراتي عهدو کٽي اينريڪي پينيا نيئتو کي چونڊيو. پر هن لڳ ڀڳ 38٪ ووٽن جي پليوريلٽي سان کٽيو ۽ سندس پارٽي کي پارليامينٽ ۾ اڪثريت حاصل نه هئي.

21هين صديءَ دوران ميڪسيڪو وڏي ڏوهن جي شرح، سرڪاري بيوروڪريسي جي ڪرپشن، نارڪو ٽريفڪنگ ۽ بيٺل معيشت سان جهيڙو ڪندو رهيو. نيو لبرل سڌارن سان 1990ع واري ڏهاڪي کان ڪيترائي سرڪاري ادارا خانگي ڪيا ويا. رياستي تيل ڪمپني پيميڪس کي پڻ خانگي ڪرڻ جو عمل هلي رهيو آهي، ۽ تيل-گيس ڳولا لاءِ لائسنس جاري ڪيا پيا وڃن. ڪرپشن خلاف مهم ۾ پيميڪس جو اڳوڻو سي اي او ايميليو لوزويا آوسٽن 2020ع ۾ گرفتار ڪيو ويو.

نئين سياسي پارٽي MORENA قائم ڪرڻ کان پوءِ، اندريس مانوئيل لوپيث اوبرادور (AMLO) 2018ع جي چونڊ ۾ 50٪ کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيو. سندس اتحاد—جيڪو 2012ع کان پوءِ قائم ڪيل سندس کاٻي ڌر واري پارٽي جي اڳواڻي ۾ هو—مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪندو هو، ۽ اتحاد مٿين ۽ هيٺين ٻنهي ڪانگريس چيمبرن ۾ اڪثريت کٽي. سندس ڪاميابيءَ جا سبب مخالف سياسي قوتن جو ٿڪجي پوڻ، ۽ AMLO جو مفاهمت تي ٻڌل معتدل بيانيي اختيار ڪرڻ پڻ بيان ڪيا وڃن ٿا. ميڪسيڪو ۾ ڪووڊ-19 جو پهريون تصديق ٿيل ڪيس فيبروري 2020ع ۾ آيو، ۽ ميڪسيڪو ۾ ڪووڊ-19 ويڪسين لڳائڻ ڊسمبر ۾ شروع ٿيو. AMLO جي جانشين ڪلاڊيا شائينباوم 2024ع جي صدارتي چونڊ ۾ وڏي اڪثريت سان کٽي ميڪسيڪو جي پهرين عورت اڳواڻ بڻجي. هن 1 آڪٽوبر 2024ع تي حلف کنيو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي جاگرافي

ميڪسيڪو جو ٽوپوگرافڪ نقشو

رياستن ۽ گادين سميت ميڪسيڪو جو نقشو

پيڪو ڊي اوريزابا، ميڪسيڪو جو سڀ کان اوچو جبل

ميڪسيڪو اتر آمريڪا جي ڏکڻ واري حصي ۾، ويڪرائن 14° ۽ 33° اتر جي وچ ۾، ۽ ڊگھائن 86° ۽ 119° اولهه جي وچ ۾ واقع آهي. ملڪ جو ڪل ايراضو 1٬972٬550 km² (761٬606 sq mi) آهي، ۽ ڪُل ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو 13هون وڏو ملڪ آهي. ان جون ساحلي حدون پئسفڪ سمنڊ ۽ خليج ڪيليفورنيا تي به آهن، ۽ خليج ميڪسيڪو ۽ ڪريبيئن سمنڊ تي به—جن مان پڇاڙي وارا ٻئي ائٽلانٽڪ سمنڊ جو حصو بڻجن ٿا. انهن سمنڊن اندر لڳ ڀڳ 6٬000 km² (2٬317 sq mi) ٻيٽ به شامل آهن. ميڪسيڪو جو لڳ ڀڳ سمورو علائقو اتر آمريڪي پليٽ تي واقع آهي، جڏهن ته باخا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما جا ننڍا حصا پئسفڪ ۽ ڪوڪوس پليٽن تي آهن. جيوفزيڪي لحاظ کان ڪجه جاگرافر تهوانتيپيڪ جي برزخ جي اوڀر واري علائقي کي (ڪل جو لڳ ڀڳ 12٪) وچ آمريڪا ۾ شامل ڪن ٿا. جيوپوليٽڪي لحاظ کان، ميڪسيڪو کي مڪمل طور اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.

ميڪسيڪو جي وچولي ۽ اتر علائقن جو وڏو حصو اوچين سطحن تي واقع آهي؛ تنهنڪري سڀ کان وڏيون اوچايون ٽرانس-ميڪسيڪن آتش فشاني پٽو ۾ ملن ٿيون، جيڪو اوڀر کان اولهه طرف ميڪسيڪو کي پار ڪري ٿو: پيڪو ڊي اوريزابا (5٬700 m يا 18٬701 ft)، پوپوڪاٽيپيٽل (5٬462 m يا 17٬920 ft) ۽ اِزٽاڪسيهواتل (5٬286 m يا 17٬343 ft)، ۽ نيواڊو ڊي ٽولوڪا (4٬577 m يا 15٬016 ft). ٻه جبلن جا سلسلا سيرا مادره اورينٽال ۽ سيرا مادره آڪسيڊينٽال جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جيڪي اتر آمريڪا جي راڪي جبلن جي توسيع آهن؛ اهي ملڪ کي اتر کان ڏکڻ طرف پار ڪن ٿا. چوٿون سلسلو سيرا مادره ڊيل سور آهي، جيڪو مچواڪان کان اواخاڪا تائين هلي ٿو. ميڪسيڪو جو علائقو آتشفشاني سرگرمي لاءِ حساس آهي.

ميڪسيڪو ۾ نَو الڳ علائقا بيان ڪيا وڃن ٿا: باخا ڪيليفورنيا، پئسفڪ ساحلي هيٺاهون، ميڪسيڪي پليٽو، سيرا مادره اورينٽال، سيرا مادره آڪسيڊينٽال، ڪورڊيليئرا نيوولڪانيڪا، خليج واري ساحلي ميداني پٽي، ڏکڻ واريون اوچايون، ۽ يوڪاتان ٻيٽ نما. يوڪاتان ٻيٽ نما جي هڪ اهم ارضياتي خصوصيت چڪسولوب کڏ آهي؛ سائنسي اتفاقِ راءِ موجب چڪسولوب ٽڪراءُ ڪندڙ پٿر ئي ڪريٽيشيئس–پيلوجين وڏي خاتمي واري واقعي جو ذميوار هو. جيتوڻيڪ ميڪسيڪو وڏو ملڪ آهي (ان جي سڀ کان پري زميني نقطن جي وچ ۾ ڊيگهه 2٬000 mi (3٬219 km) کان ٿوري وڌيڪ آهي)، پر ان جي زميني ماس جو وڏو حصو خشڪي، مٽيءَ يا زميني بناوت سبب زراعت لاءِ مناسب ناهي.

2018ع ۾ اندازي موجب زمين جو 54.9٪ زرعي هو؛ 11.8٪ پوک لائق؛ 1.4٪ مستقل فصلن لاءِ؛ 41.7٪ مستقل چراگاهه؛ ۽ 33.3٪ ٻيلا هئا. ميڪسيڪو ڪيترن دريائن سان سيراب ٿئي ٿو، جن مان سڀ کان ڊگهو ريو گرانڊي آهي، جيڪو آمريڪا سان قدرتي اوڀر سرحد بڻجي ٿو. اوسوماسنتا درياهه ميڪسيڪو ۽ گوئٽي مالا جي وچ ۾ قدرتي ڏاکڻي سرحد بڻجي ٿو.

آبهوا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي آبهوا ۽ ميڪسيڪو ۾ موسمي تبديلي

ميڪسيڪو جي آبهوا ملڪ جي وڏي جسامت ۽ زميني اوچ نيچ سبب گهڻ رخي آهي. ڪينسر جو مدار عملي طور ملڪ کي معتدل ۽ اڀرندي آبهوا وارن حصن ۾ ورهائي ٿو. ڪينسر جي مدار کان اتر واري زمين سياري ۾ ٿڌيون گرميون ڏسي ٿي. مدار کان ڏکڻ طرف گرميون سڄو سال لڳ ڀڳ هڪجهڙيون رهن ٿيون ۽ رڳو اوچائيءَ مطابق تبديلي ايندي آهي. هي ڳالهه ميڪسيڪو کي دنيا جي سڀ کان گهڻ رخي موسماتي نظامن مان هڪ بڻائي ٿي.

سمنڊن مان ايندڙ هوائي ڌارا مئي کان آگسٽ تائين موسمي برسات آڻين ٿا. ميڪسيڪو جا ڪيترائي حصا—خاص طور اتر—خشڪ آبهوا رکن ٿا جتي برسات ڪڏهن ڪڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ته ڏکڻ جي اڀرندي هيٺاهين علائقن جا ڪجهه حصا سالياني طور 2٬000 mm (78.7 in) کان وڌيڪ برسات حاصل ڪن ٿا. مثال طور اتر جا ڪيترائي شهر، جهڙوڪ مونٽيري، ھيرموسيو ۽ ميڪسيڪالي، اونهاري ۾ 40 °C (104 °F) يا وڌيڪ گرميون ڏسن ٿا. سونوران ريگستان ۾ گرميون 50 °C (122 °F) يا وڌيڪ تائين به پهچي سگهن ٿيون.

ميڪسيڪو ۾ 7 وڏا آبهوا جا قسم بيان ڪيا وڃن ٿا جن ۾ گرم نيم-نمي وارو آبهوا (ساحلي پٽي تي 900 ميٽر تائين) گهڻو ڪري ڏکڻ ۾ ملندو آهي؛ خشڪ ۽ ريگستاني آبهوا ملڪ جي اتر اڌ ۾؛ معتدل نمي وارو ۽ معتدل نيم-نمي وارو آبهوا گهڻو ڪري وچ ميڪسيڪو ۾ 1,800 ميٽر يا وڌيڪ اوچائيءَ تي چراگاهن ۾؛ ۽ ٿڌو آبهوا عام طور 3,500 ميٽر ۽ ان کان مٿي اوچائين تي. ملڪ جو وڏو حصو معتدل کان خشڪ آبهوا رکي ٿو.

ڪينسر جي مدار کان ڏکڻ طرف، 1٬000 m (3٬281 ft) تائين اوچائين وارا علائقا—ٻنهي ساحلي ميدانن جا ڏکڻ حصا ۽ يوڪاتان ٻيٽ نما—سالياني وچولي گرمي 24 ۽ 28 °C (75.2 ۽ 82.4 °F) جي وچ ۾ رکن ٿا. هتي سڄو سال گرميون بلند رهن ٿيون ۽ سياري ۽ اونهاري جي وچولي گرميءَ ۾ فرق رڳو لڳ ڀڳ 5 °C (9 °F) هوندو آهي. پئسفڪ واري ساحلي پٽي قدرتي خطرن جهڙوڪ سوناميءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿي، ۽ ميڪسيڪو جا ٻئي ساحل—سواءِ خليج ڪيمپيچي جي ڏکڻ ساحل ۽ اتر باخا ڪيليفورنيا جي—اونهاري ۽ خزاني ۾ شديد طوفانن جي خطري ۾ رهندا آهن. ڪينسر جي مدار کان اتر طرف جي هيٺاهين علائقن ۾ اونهاري ۾ گرمي ۽ نمي وڌيڪ هوندي آهي، پر سياري ۾ نسبتاً معتدل حالتن سبب سالياني اوسط گرميون عام طور گهٽ رهنديون آهن (20 تائين 24 °C يا 68.0 تائين 75.2 °F جي حد ۾).

ميڪسيڪو ۾ اوچتي ٻوڏ

ميڪسيڪو ۾ موسمي تبديلي جا وسيع اثر ڏٺا پيا وڃن، جن ۾ وڌندڙ گرميون، برسات جي نمونن ۾ تبديلي، وڌيڪ طاقتور طوفان، ۽ ساحلي علائقن ۾ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ شامل آهن. اهي تبديليون پاڻيءَ جي وسيلن ۽ زراعت لاءِ خطرا پيدا ڪن ٿيون (خاص طور ڳوٺاڻن ۽ ننڍن هارين لاءِ)، ۽ مڪئي ۽ ڪافي جهڙن فصلن کي به متاثر ڪن ٿيون، جنهن سان معاشي غير يقيني وڌي ٿي. موسمي تبديلي ميڪسيڪن ماڻهن جي صحت تي به اثر وجهي ٿي، لڏپلاڻ کي تيز ڪري ٿي، ۽ ميڪسيڪو جي حياتياتي تنوع ۾ ختمي ٿيڻ جي خطري کي وڌائي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ محفوظ علائقا وڌيڪ گرمي ۽ گهٽ برسات جو سامنا ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا.

حياتياتي تنوع

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو جي جهنگلي حياتي

هڪ ميڪسيڪي ٻگھڙ

ميڪسيڪو حياتياتي تنوع جي لحاظ کان دنيا ۾ چوٿين نمبر تي اچي ٿو ۽ اهو 17 ميگا ڊائيوَرس ملڪن مان هڪ آهي. 200,000 کان وڌيڪ نسلن سان، ميڪسيڪو دنيا جي 10–12٪ حياتياتي تنوع جو گهر آهي. ميڪسيڪو سريپندڙن ۾ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان پهريون نمبر رکي ٿو (707 معلوم نسل)، ٿڻ وارن جانورن ۾ ٻيون نمبر (438 نسل)، ٻٽي حياتي وارن ۾ چوٿون نمبر (290 نسل)، ۽ ٻوٽن ۾ چوٿون نمبر (26,000 نسل). ميڪسيڪو کي ايڪو سسٽمن جي لحاظ کان به دنيا جو ٻيون ملڪ ۽ مجموعي نسلن جي لحاظ کان چوٿون ملڪ چيو ويندو آهي. ميڪسيڪو جي قانون سازيءَ هيٺ لڳ ڀڳ 2,500 نسل محفوظ ڪيا ويا آهن.

2002ع ۾ ميڪسيڪو ۾ ٻيلا ڪٽجڻ جي رفتار دنيا ۾ ٻي نمبر تي هئي—برازيل کان پوءِ. 2019ع ۾ ان جو فاريست لينڊ اسڪيپ انٽيگريٽي انڊيڪس جو اوسط اسڪور 6.82/10 هو، ۽ عالمي طور 172 ملڪن مان 63هون نمبر هو. SGI موجب ميڪسيڪو ۾ ٻيلا ڪٽجڻ ۽ مٽيءَ جو ڪٽاءُ خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ موجود آهن. 2022ع جي رپورٽ ۾ چيو ويو ته وڏن شهرن ۾ ماحولياتي تحفظ بابت قانون بهتر ٿيا آهن، پر ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهي اڻ لاڳو يا اڻ منظم رهجي وڃن ٿا.

ميڪسيڪو ۾ 170٬000 ڪلوميٽرزچورس (65٬637 sq mi) کي “محفوظ قدرتي علائقا” سمجهيو ويندو آهي. انهن ۾ 34 حياتياتي ذخيرو، 67 قومي پارڪ، 4 قدرتي يادگار، 26 محفوظ فلورا ۽ فونا جا علائقا، 4 قدرتي وسيلن جي تحفظ جا علائقا، ۽ 17 مقدس پناهه گاهون شامل آهن (اهي علائقا جيڪي گهڻن ۽ متنوع نسلن سان مالا مال آهن). ميڪسيڪو جي مقامي کاڌ خوراڪ جا ڪجهه بنيادي جزا مڪئي، ٽماٽو، سيمي، ڪدو، چاڪليٽ، وينلا، ايواڪاڊو، گواوا، چايوٽي، ايپازوٽي، ڪيموٽي، جِيڪاما، نوپل، زُڪيني، تيخوڪوٽي، هُئيٽلاڪوچي، ساپوٽي، مامي ساپوٽي، ۽ مرچن جون گهڻيون قسمن جهڙوڪ هابانيرو ۽ جلاپينو شامل آهن. پوکيل ايگيوي ڪيڪٽس مان تيار ڪيل آسودو شراب ٽيڪيلا هڪ اهم صنعت آهي. بلند حياتياتي تنوع سبب ميڪسيڪو بين الاقوامي تحقيقي ادارن پاران بايوپراس پيڪٽنگ لاءِ به گهڻو استعمال ٿيندڙ هنڌ رهيو آهي.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي سياست ۽ ميڪسيڪو جي وفاقي حڪومت

ڪلاوديا شينبائوم
صدر

روزا ايسلا رودريگيز
اندروني معاملن جي سيڪريٽري

قومي محل پلازا دي لا ڪونسٽيٽوسيون يا زوڪالو جي اوڀر پاسي تي واقع آهي؛ هي ميڪسيڪو سٽي جو مکيه چوڪ آهي. اهو اڳ وائسرائن ۽ ميڪسيڪو جي صدرن جي رهائشگاهه هو، ۽ هاڻي ميڪسيڪي حڪومت جو مرڪز آهي.

چيمبر آف ڊپيوٽيز، ميڪسيڪو جي ڪانگريس جو هيٺيون ايوان

متحده ميڪسيڪي رياستون هڪ وفاق آهي، جنهن جي حڪومت نمائندا، جمهوري، ۽ جمھوري نوعيت جي آهي، ۽ صدارتي نظام تحت 1917ع جي آئين مطابق هلي ٿي. آئين حڪومت جا ٽي سطح قائم ڪري ٿو: وفاقي اتحاد، رياستي حڪومتون، ۽ مڪاني حڪومتون.

وفاقي قانون ساز ادارو ٻن ايواني يونين جي ڪانگريس آهي، جيڪا جمھوريه جي سينيٽ ۽ چيمبر آف ڊپيوٽيز تي مشتمل آهي. ڪانگريس وفاقي قانون ٺاهي ٿي، جنگ جو اعلان ڪري ٿي، ٽيڪس لاڳو ڪري ٿي، قومي بجيٽ ۽ بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ڏئي ٿي، ۽ سفارتي مقررين جي توثيق ڪري ٿي. وفاقي ڪانگريس ۽ رياستي قانون ساز اسيمبليون ٻئي پيرالل ووٽنگ واري نظام سان چونڊيون وڃن ٿيون، جنهن ۾ اڪثريتي ۽ تناسب نمائندگي ٻئي شامل آهن. چيمبر آف ڊپيوٽيز ۾ 500 ڊپيوٽي آهن؛ انهن مان 300 اڪثريتي ووٽ سان يڪ-رُڪني حلقن (يعني وفاقي چونڊ حلقا) مان چونڊيا وڃن ٿا، ۽ 200 ڊپيوٽي تناسب نمائندگيءَ تحت بند پارٽي فهرستن وسيلي چونڊيا وڃن ٿا جنهن لاءِ ملڪ کي پنج چونڊ تڪون/حلقن ۾ ورهايو ويو آهي. سينيٽ ۾ 128 سينيٽر آهن: 64 (هر رياست لاءِ ٻه ۽ ميڪسيڪو سٽي لاءِ ٻه) جوڙيءَ جي صورت ۾ اڪثريتي ووٽ سان چونڊيا وڃن ٿا؛ 32 پهرئين اقليت/پهرئين رنر اپ طور (هر رياست لاءِ هڪ ۽ ميڪسيڪو سٽي لاءِ هڪ)؛ ۽ 32 قومي بند پارٽي فهرستن مان تناسب نمائندگيءَ تحت چونڊيا وڃن ٿا.

انتظامي شاخ جو سربراهه متحده ميڪسيڪي رياستن جو صدر آهي، جيڪو رياست جو سربراهه ۽ حڪومت جو سربراهه پڻ آهي، ۽ ميڪسيڪي فوجي طاقتن جو سپاهه سالار پڻ آهي. صدر ڪابينا ۽ ٻين عملدارن جي مقرري به ڪري ٿو. صدر قانونن جي عملدرآمد ۽ نفاذ جو ذميوار آهي، ۽ کيس بلن کي ويٽو ڪرڻ جو اختيار به حاصل آهي.

حڪومت جي عدالتي شاخ جو سڀ کان مٿاهون ادارو سپريم ڪورٽ آف جسٽس آهي، جيڪا قومي اعليٰ عدالت آهي. جج، جيڪي ڪانگريس طرفان اڳواٽ چونڊ لاءِ مقرر ڪيا وڃن ٿا، عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا. سپريم ڪورٽ جا نو ميمبر هڪ ڀيرو لاءِ ٻارهن سالن جي مُدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. پهريون عدالتي چونڊ عمل 2025ع ۾ ٿيو. سپريم ڪورٽ قانونن جي تشريح ڪري ٿي ۽ وفاقي اختيار جي ڪيسن جو فيصلو ڪري ٿي. عدليه جا ٻيا ادارا وفاقي انتخابي ٽربيونل، ڪاليجيئٽ، يونيٽري ۽ ضلعي ٽربيونل، ۽ عدالتي تاديبي ٽربيونل آهن.

ميڪسيڪو جي سياست ۾ تاريخي طور ٽي پارٽيون غالب رهيون آهن: انسٽيٽييوشنل ريووليوشنري پارٽي (PRI)، جيڪا هڪ ڪيچ-آل پارٽي آهي ۽ سوشلسٽ انٽرنيشنل جي رڪن آهي؛ اها 1929ع ۾ ميڪسيڪي انقلاب جي سڀني ڌڙن کي گڏ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي ۽ ان کان پوءِ ميڪسيڪو جي سياست ۾ لڳ ڀڳ اڻ ٽٽ طاقت رکي. ٻي نيشنل ايڪشن پارٽي (PAN) آهي، جيڪا 1939ع ۾ قائم ٿيل قدامت پسند پارٽي آهي ۽ ڪرسچن ڊيموڪريٽ آرگنائيزيشن آف آمريڪا سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ٽين پارٽي آف دي ڊيموڪريٽڪ ريووليوشن (PRD) آهي، جيڪا هڪ کاٻي ڌر جي پارٽي آهي جيڪا 1989ع ۾ سوشلسٽن ۽ لبرل پارٽين جي اتحاد جي جانشين طور ٺهي. نيشنل ريجنيريشن موومينٽ (مورينا)، جيڪا کاٻي ڌر جي پاپولسٽ پارٽي آهي، 2018ع کان حڪمران پارٽي رهي آهي، ۽ 2024ع جي عام چونڊ ۾ ٻي مُدت به کٽي ورتي.

انتظامي ورهاستون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جون انتظامي ورهاستون

وڌيڪ ڏسو: ميڪسيڪو جون رياستون ۽ ميڪسيڪو جون ميونسپلٽيون

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو جي رياستي قانون ساز اسيمبلين جي فهرست

ميڪسيڪو جون حدون ۽ ان جا جزوي يونٽ نوآبادياتي دور واري اصل مان وڌندا ۽ ڦرندا رهيا. 1821ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ وچ آمريڪا امن سان ميڪسيڪو کان الڳ ٿي ويو. يوڪاتان ٿوري مدت لاءِ هڪ خودمختيار جمهوريه رهيو. ٽيڪساس ٽيڪساس انقلاب ۾ الڳ ٿيو، ۽ جڏهن اهو 1845ع ۾ آمريڪا ۾ شامل ڪيو ويو ته ان سان ميڪسيڪو–آمريڪا جنگ ۽ آمريڪا ڏانهن وڏو علائقائي نقصان ٿيڻ جو پسمنظر تيار ٿيو. اتر واري علائقي جي وڪرو، جيڪو آمريڪا ۾ گيڊسڊن پرچيز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ميڪسيڪو جي علائقي جو آخري نقصان هو. متحدہ ميڪسيڪي رياستون 31 آزاد ۽ خودمختيار رياستن جو وفاق آهن، جيڪي هڪ اهڙو اتحاد ٺاهين ٿيون جيڪو ميڪسيڪو سٽي تي به هڪ حد تائين اختيار استعمال ڪري ٿو. هر رياست وٽ پنهنجو آئين، ڪانگريس، ۽ عدليه آهي، ۽ ان جا شهري سڌي ووٽنگ ذريعي ڇهن سالن جي مُدت لاءِ گورنر چونڊين ٿا، ۽ پنهنجي هڪ ايواني رياستي ڪانگريس لاءِ ٽن سالن جي مُدت لاءِ نمائندا چونڊين ٿا. ميڪسيڪو سٽي هڪ خاص سياسي ورهاست آهي، جيڪا ڪنهن مخصوص رياست سان نه پر مجموعي وفاق سان لاڳاپيل آهي. اڳ اهو وفاقي ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ۽ ان جي خودمختياري رياستن جي ڀيٽ ۾ محدود هئي. 2016ع ۾ هن نالي کي ختم ڪيو ويو، ۽ هاڻي اهو هڪ وفاقي اِڪائي بڻجي وڌيڪ سياسي خودمختياري حاصل ڪرڻ جي عمل ۾ آهي—پنهنجي آئين ۽ ڪانگريس سميت. رياستون ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن، جيڪي ملڪ جي سڀ کان ننڍي انتظامي-سياسي اِڪائي آهن، ۽ انهن کي ميئر يا ميونسپل صدر (presidente municipal) هلائي ٿو، جيڪو اڪثريتي نظام تحت رهواسين جي ووٽ سان چونڊيو وڃي ٿو.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جا پرڏيهي لاڳاپا

پرڏيهي معاملن جي سيڪريٽيريٽ جو صدر دفتر

ميڪسيڪو جا پرڏيهي لاڳاپا ميڪسيڪو جو صدر هدايت ڪري ٿو ۽ انهن جو انتظام پرڏيهي معاملن واري وزارت وسيلي ڪيو وڃي ٿو. پرڏيهي پاليسي جا اصول آئين ۾ آرٽيڪل 89، سيڪشن 10 تحت تسليم ٿيل آهن؛ انهن ۾ شامل آهن: بين الاقوامي قانون جو احترام ۽ رياستن جي قانوني برابري، انهن جي خودمختياري ۽ آزادي، ٻين ملڪن جي گهريلو معاملن ۾ عدم مداخلت جي رجحان، تڪرارن جو پرامن حل، ۽ اجتماعي سلامتي جي واڌاري لاءِ بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم شرڪت. 1930ع واري ڏهاڪي کان ايسٽراڊا ڊاڪٽرين انهن اصولن جي هڪ اهم تڪميل طور ڪم ڪندي رهي آهي.

ميڪسيڪو ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو باني رڪن آهي، خاص طور گڏيل قومن جي تنظيم، آمريڪي رياستن جي تنظيم، آئيبيرو-آمريڪي رياستن جي تنظيم، اوپانال ۽ سيلاڪ. 2008ع ۾ ميڪسيڪو گڏيل قومن جي باقاعده بجيٽ ۾ 40 ملين کان وڌيڪ ڊالر حصو ڏنو. ان کانسواءِ، ميڪسيڪو 1994ع ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم جو لاطيني آمريڪا مان واحد رڪن رهيو، جيستائين چلي 2010ع ۾ مڪمل رڪنيت حاصل ڪئي.

ميڪسيڪو کي هڪ علائقائي طاقت سمجهيو وڃي ٿو تنهنڪري اهو جي 8+5 ۽ جي-20 جهڙن وڏن معاشي گروهن ۾ به موجود رهي ٿو. 1990ع واري ڏهاڪي کان ميڪسيڪو سلامتي ڪائونسل ۽ ان جي ڪم ڪندڙ طريقن ۾ سڌارا آڻڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي ڪئناڊا، اٽلي، پاڪستان ۽ ٻين نَو ملڪن جي حمايت سان؛ اهي ملڪ گڏجي هڪ غير رسمي گروهه بڻجن ٿا جنهن کي ڪافي ڪلب چيو وڃي ٿو.

ميڪسيڪو وٽ يورپ جي ڪائونسل ۾ آبزرور حيثيت آهي

فوج

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون ۽ ميڪسيڪو جي فوجي تاريخ

اڳئين پاسي کان پٺئين پاسي تائين: پاپالواپان-ڪلاس يوسوماسينتا، ميڪسيڪو-ڊچ ٺهيل ريفورماڊور-ڪلاس بينيتو خوآريس ۽ جاپاني ايزومو-ڪلاس ڪيريئر، 2022ع

ميڪسيڪو ۾ ٺهيل S-45 باعلام يو اي وي، هايدرا ٽيڪنالاجيز پاران، 2022ع

ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون قومي دفاع جو سيڪريٽيريٽ (Secretaria de Defensa Nacional, SEDENA) جي انتظام هيٺ آهن. انهن جون ٻه شاخون آهن: ميڪسيڪو جي فوج (جنهن ۾ ميڪسيڪو جي هوايي فوج شامل آهي) ۽ ميڪسيڪو جي بحري فوج. قومي گارڊ، جيڪو 2019ع ۾ ختم ڪيل وفاقي پوليس ۽ فوج/بحري فوج جي فوجي پوليس مان قائم ڪيو ويو، هڪ جينڊارمري طور ڪم ڪري ٿو؛ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري رکڻ باوجود، ان کي فوجي ڪمانڊ هيٺ رکيو ويو آهي. انگ اکرن ۾ فرق ملي ٿو، پر 2024ع تائين لڳ ڀڳ 220,000 هٿياربند اهلڪار آهن: 160,000 فوج؛ 10,000 هوايي فوج؛ ۽ 50,000 بحري فوج، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ميرينز شامل آهن. قومي گارڊ وٽ لڳ ڀڳ 110,000 اهلڪار آهن. فوجي خرچ جي ڊي پي جو هڪ ننڍڙو حصو آهن، ۽ 2023ع تائين لڳ ڀڳ 0.6% جي لڳ ڀڳ هئا.

ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون اهم ڍانچو رکن ٿيون، جنهن ۾ هٿيارن، گاڏين، جهازن، بحري جهازن، دفاعي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس جي ڊزائن، تحقيق ۽ جاچ لاءِ سهولتون؛ اهڙن نظامن جي تياري لاءِ فوجي صنعتي پيداوار مرڪز؛ ۽ اڳڀرا بحري ڊاڪ يارڊ شامل آهن، جيڪي ڳرا فوجي جهاز ۽ جديد ميزائل ٽيڪنالاجيون تيار ڪن ٿا. 1990ع واري ڏهاڪي کان، جڏهن فوج منشيات خلاف جنگ ۾ پنهنجو ڪردار وڌايو، تڏهن هوائي نگراني پليٽفارمن، جهازن، هيليڪاپٽرن، ڊجيٽل جنگي ٽيڪنالاجين، شهري جنگي سامان ۽ تيز فوجي منتقلي تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. ميڪسيڪو وٽ ايٽمي هٿيار ٺاهڻ جي صلاحيت هئي، پر 1968ع ۾ ٽلاٽيلولڪو جو معاھدو اختيار ڪرڻ سان هن امڪان کي ڇڏي ڏنو ۽ واعدو ڪيو ته ايٽمي ٽيڪنالاجي رڳو پرامن مقصدن لاءِ استعمال ڪندو. ميڪسيڪو گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي ممانعت جو معاھدو تي پڻ صحيحون ڪيون.

تاريخي طور ميڪسيڪو بين الاقوامي تڪرارن ۾ غيرجانبدار رهيو آهي، سواءِ ٻي عالمي جنگ جي. بهرحال، تازن سالن ۾ ڪجهه سياسي پارٽين آئين ۾ ترميم جي تجويز ڏني آهي ته جيئن ميڪسيڪو جي فوج، هوايي فوج يا بحري فوج گڏيل قومن سان امن قائم رکڻ واري مشنن ۾ سهڪار ڪري سگهي، يا انهن ملڪن کي فوجي مدد ڏئي سگهي جيڪي سرڪاري طور ان جي درخواست ڪن.

قانون لاڳو ڪرڻ ۽ انساني حق

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو ۾ قانون لاڳو ڪرڻ ۽ ميڪسيڪو ۾ ڏوهن

وڌيڪ ڏسو: ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ, ميڪسيڪو ۾ انساني اسمگلنگ, ۽ ميڪسيڪو ۾ عورتن جو قتل

ميڪسيڪو جي وفاقي پوليس جي تقريب

26 سيپٽمبر 2015ع تي مظاهرو، ميڪسيڪو جي شهر ايگوالا ۾ 43 شاگردن جي گمشدگي جي پهرين سالگرهه تي

ميڪسيڪو جي وفاقي پوليس کي 2019ع ۾ صدر لوپيز اوبرادور جي دور ۾ آئيني ترميم سان ختم ڪيو ويو، ۽ ان جي جاءِ تي قومي گارڊ آندو ويو—هڪ قومي جينڊارمري جيڪا وفاقي پوليس، فوجي پوليس ۽ بحري پوليس جي يونٽن ۽ وسيلن مان ٺاهي وئي. 2022ع تائين قومي گارڊ ۾ 110,000 اهلڪار هئا. لوپيز اوبرادور گهريلو قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ فوجي قوتن جو استعمال وڌائيندو رهيو، خاص طور منشيات ڪارٽيلن خلاف. ملڪ جي ڏکڻ حصن ۽ مڪاني/اصلوڪن برادرين ۽ غريب شهري پاڙن ۾ سيڪيورٽي ڪارروائين دوران اختيار جي سنگين ناجائز استعمال جون رپورٽون مليون آهن. قومي انساني حقن واري ڪميشن هن رجحان کي روڪڻ ۾ گهٽ اثرائتي رهي آهي؛ اها گهڻو ڪري دستاويزي ڪم تائين محدود رهي، ۽ پنهنجي اختيارن کي استعمال ڪندي انهن عملدارن خلاف عوامي مذمتون جاري ڪرڻ ۾ ناڪام رهي جيڪي ان جي سفارشون نظرانداز ڪن ٿا. گهڻن ميڪسيڪن جو پوليس يا عدالتي نظام تي اعتماد گهٽ آهي، تنهن ڪري شهري حقيقت ۾ گهڻا ڏوھ رپورٽ نٿا ڪن. جنهن کي بي سزا هجڻ جي ثقافت سمجھيو وڃي ٿو، ان خلاف عوامي سطح تي شديد ڪاوڙ جا مظاهرا به ٿيا آهن.

ميڪسيڪو 2022ع کان ساڳي جنس جي شادي کي مڪمل طور تسليم ڪري ٿو، ۽ جنسي رجحان بابت امتيازي سلوڪ خلاف قانون 2003ع کان موجود آهن. تنهن هوندي به، ايل جي بي ٽي برادري خلاف نفرتي ڏوھ ميڪسيڪو ۾ اڃا به هڪ مسئلو آهن. ميڪسيڪو ۾ ٻين ڏوهن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، جن ۾ جبري گمشدگيون (اغوا)، مهاجرن خلاف زيادتيون، عدالت کان سواءِ قتل، صنفي تشدد—خاص طور عورتن جو قتل—۽ صحافين ۽ انساني حقن جي ڪارڪنن تي حملا شامل آهن. 2020ع ۾ بي بي سي جي هڪ رپورٽ ميڪسيڪو ۾ ڏوهن بابت انگ اکر ڏنا، جن موجب 10.7 ملين گهرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڏوهن جو شڪار ماڻهو موجود هو. مئي 2022ع تائين 100,000 ماڻهو سرڪاري طور گمشدہ/لاپتا طور درج هئا، ۽ انهن مان گهڻا 2007ع کان پوءِ جا آهن، جڏهن صدر ڪالدرون منشيات ڪارٽيلن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. منشيات ڪارٽيل ميڪسيڪو ۾ اڃا به وڏو مسئلو آهن؛ وڏن ڪارٽيلن جي ٽٽڻ سان ننڍن ڪارٽيلن جي واڌ، ۽ وڌيڪ نفيس فوجي سامان ۽ حڪمت عمليون استعمال ڪرڻ جو رجحان وڌيو آهي.

ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ، جيڪا 2006ع کان جاري آهي، 120,000 کان وڌيڪ موت ۽ شايد 37,000 وڌيڪ گمشدگيون ڇڏي وئي آهي. ميڪسيڪو جي قومي شماريات ۽ جاگرافي جو ادارو اندازو لڳايو ته 2014ع ۾ هر پنج مان هڪ ميڪسيڪو واسي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي ڏوھ جو شڪار ٿيو. 26 سيپٽمبر 2014ع تي ايگوالا ۾ 43 شاگردن جي وڏي اغوا واقعي ملڪ گير احتجاجن کي جنم ڏنو—انهن احتجاجن جو سبب حڪومت جو ڪمزور ردعمل ۽ اها وسيع بدعنواني هئي جنهن ڏوهي تنظيمَن کي کليل ڇوٽ ڏئي ٿي. 2000ع کان وٺي 100 کان وڌيڪ صحافي ۽ ميڊيا ڪارڪن قتل يا گم ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان گهڻا ڏوھ اڻ حل رهيا، صحيح نموني جاچ نه ٿيا، ۽ ٿورا ئي ڏوهاري گرفتار يا سزايا ويا. آگسٽ 2025ع ۾ ميڪسيڪو جي مختلف علائقن ۾ مظاهرا ٿيا، 130,000 ماڻهن جي گمشدگي خلاف—جيڪي 2007ع کان وٺي لاپتا ۽ گمشدہ سمجهيا وڃن ٿا.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي معيشت

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو جي اقتصادي تاريخ

ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج جي عمارت، ميڪسيڪو سٽي ۾

اميريڪا موويل جو هيڊڪوارٽر، ميڪسيڪو سٽي ۾، ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏو موبائل نيٽ ورڪ آپريٽر

اسڪاءِ اسڪريپر، سان پيڊرو گارزا گارسيا، نيووو ليئون ۾

اپريل 2025ع تائين، ميڪسيڪو وٽ خريداري قوت برابري (PPP) موجب 13هين وڏي معيشت آهي (US$3.4 ٽريلين)، ۽ في فرد جي ڊي پي US$26,000 آهي. ورلڊ بئنڪ 2023ع ۾ ٻڌايو ته ملڪ جو مجموعي قومي آمدني لاطيني آمريڪا ۾ برازيل کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو هو، US$1.7 ٽريلين.

ميڪسيڪو وٽ چين، آمريڪا، جاپان، ڏکڻ ڪوريا ۽ تائيوان کان پوءِ دنيا جي ڇهين وڏي اليڪٽرانڪس صنعت آهي. ميڪسيڪو آمريڪا ڏانهن اليڪٽرانڪس جو ٻيو نمبر وڏو برآمد ڪندڙ آهي؛ 2011ع ۾ هن آمريڪا ڏانهن $71 ارب ماليت جي اليڪٽرانڪس برآمد ڪئي. 2002ع کان 2012ع جي وچ ۾ اليڪٽرانڪس جي برآمدات 73% وڌيون. تيار ڪيل شين جي ويليو ايڊيڊ وارو شعبو—جنهن جو حصو اليڪٽرانڪس به آهي—جي ڊي پي جو 18% هو.

ميڪسيڪو اتر آمريڪا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ گاڏيون تيار ڪري ٿو. هي صنعت ٽيڪنالاجي طور پيچيده حصا تيار ڪري ٿي ۽ تحقيق ۽ ترقي ۾ پڻ شريڪ آهي. “وڏي ٽي” (جنرل موٽرز، فورڊ ۽ ڪرسلر) 1930ع واري ڏهاڪي کان ميڪسيڪو ۾ ڪم ڪري رهيا آهن، جڏهن ته وولڪس ويگن ۽ نسان 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجا ڪارخانا قائم ڪيا. صرف پوئبلا ۾ ئي 70 صنعتي پارٽس ٺاهيندڙ ادارا وولڪس ويگن جي چوڌاري گڏيل صورت ۾ موجود آهن. 2016ع ۾ ڪيا نيووو ليئون ۾ $1 ارب جو ڪارخانو کوليو، ۽ ساڳئي سال آڊي به پوئبلا ۾ اسمبلي پلانٽ کوليو. بي ايم ڊبليو، مرسڊيز-بينز ۽ نسان وٽ هن وقت تعمير هيٺ پلانٽ موجود آهن. گهريلو ڪار صنعت جي نمائندگي DINA S.A. ڪري ٿي، جيڪا 1962ع کان بسون ۽ ٽرڪون ٺاهي رهي آهي، ۽ نئين ماسٽريٽا ڪمپني جيڪا تيز ڪارڪردگي واري Mastretta MXT اسپورٽس ڪار ٺاهي ٿي. 2006ع ۾ آمريڪا ۽ ڪينيڊا سان واپار ميڪسيڪو جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 50% ۽ درآمدات جو 45% هو.

2010ع جي پهرين ٽن چوٿين ۾، آمريڪا وٽ ميڪسيڪو سان $46 ارب جو واپاري خسارو هو. آمريڪا ۾ ڪم ڪندڙ ميڪسيڪو شهرين جون ترسيلون (رميٽينس) تمام اهم آهن؛ 2008ع واري عظيم مندائي ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 وبا دوران گهٽتائي کان پوءِ، اهي پرڏيهي آمدنيءَ جي ٻين ذريعن کان به اڳتي نڪري ويون آهن. ترسيلون آمريڪا جي حڪومت جي هڪ بئنڪنگ پروگرام جي سڌين لنڪن وسيلي به ميڪسيڪو ڏانهن موڪليون وڃن ٿيون.

جيتوڻيڪ ڪيترائي بين الاقوامي ادارا متفق آهن ۽ ميڪسيڪو کي مٿي-وچولي آمدنيءَ وارو ملڪ يا وچولي طبقي وارو ملڪ قرار ڏين ٿا، تڏهن به ميڪسيڪو جو قومي ڪائونسل براءِ سماجي ترقيءَ جي پاليسي جي جائزي (CONEVAL) ٻڌائي ٿو ته ميڪسيڪو جي آباديءَ جو وڏو حصو غربت ۾ رهي ٿو. 2006ع کان 2010ع تائين غربت ۾ رهندڙن جو حصو 19% کان وڌي 46% (52 ملين ماڻهو) ٿيو. ان جي باوجود، ڪوني والو 2023ع ۾ ٻڌايو ته 2018ع کان 2022ع جي وچ ۾ غربت جي شرح گهٽ ٿي—6% گهٽتائي سان 42% کان 36% تائين (52 ملين کان 47 ملين تائين)، پر انتہائی غربت 0.1% (410 هزار ماڻهو) وڌي 7% (9 ملين ماڻهو) ٿي وئي، ۽ صحت جي سهولتن تائين رسائي کان محروم ماڻهن جو انگ وڏي حد تائين وڌيو—16% کان 39% (50 ملين) تائين— جيتوڻيڪ ڪجهه ماهرن انهن شرحن جي درستگي بابت شڪ ظاهر ڪيو. او اي سي ڊي جي غربت واري لائين موجب (جنهن کي آباديءَ جو اهو حصو سمجهيو وڃي ٿو جيڪو قومي وچولي آمدني جي 60% يا ان کان گهٽ ڪمائي)، 2019ع ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 20% غربت ۾ رهندو هو. او اي سي ڊي ملڪن ۾، ميڪسيڪو ۾ انتهائي غريب ۽ امير جي وچ ۾ عدم برابري جو درجو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آهي، چلي کان پوءِ—جيتوڻيڪ اهو انهن ٿورن ملڪن مان آهي جتي هي عدم برابري گهٽ ٿي رهي آهي. آمدنيءَ جي درجي بندي ۾ هيٺين ڏهن سيڪڙو وٽ ملڪ جي وسيلن جو 1.4% آهي، جڏهن ته مٿين ڏهن سيڪڙو وٽ 36% آهي. او اي سي ڊي نوٽ ڪري ٿو ته ميڪسيڪو جي غربت گهٽائڻ ۽ سماجي ترقي لاءِ بجيٽ ۾ رکيل خرچ او اي سي ڊي جي اوسط جو رڳو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهن. اهو ئي سبب آهي جو ميڪسيڪو ۾ ٻارڙن جي فوتگي (انفنٽ مورتاليٽي) او اي سي ڊي جي اوسط کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي، جڏهن ته خواندگي وچولي حد ۾ اچي ٿي. 2008ع جي هڪ رپورٽ موجب شهري علائقن ۾ سراسري آمدني $27,000 هئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ رڳو ڪجهه ميلن جي فاصلي تي اها فقط $8,000 هئي. روزاني گهٽ ۾ گهٽ اجرت هر سال مقرر ڪئي وڃي ٿي؛ 2024ع ۾ اها 248.93 ميڪسيڪو پيسو (US$13.24) مقرر ڪئي وئي (ملڪ جي اتر سرحدي علائقي ۾ $375)، جنهن سبب اها يوراگوائي، چلي ۽ ايڪواڊور جي برابر سمجهي وڃي ٿي. هن اجرت ۾ تيزي سان واڌ ٿي، ڇو ته 2018ع ۾ اها 88 پيسو مقرر هئي.

ڪميونيڪيشن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو ۾ عوامي ميڊيا

ٽيليمڪس ٽاور، ميڪسيڪو سٽي ۾

ٽيليڪميونيڪيشن واري صنعت تي گهڻو ڪري ٽيليمڪس (Teléfonos de México) جو غلبو رهيو آهي، جيڪا اڳ ۾ سرڪاري اجاره داري هئي ۽ 1990ع ۾ نجي شعبي ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 2006ع تائين، ٽيليمڪس پنهنجي ڪارروائين کي ڪولمبيا، پيرو، چلي، ارجنٽينا، برازيل، يوراگوائي ۽ آمريڪا تائين وڌايو. ٻيا اهم ادارا ايڪسل، ميڪسڪوم، السٽرا، مارڪاٽيل، اي ٽي اينڊ ٽي ميڪسيڪو آهن. ميڪسيڪو جي ارضياتي جوڙجڪ سبب، ڏورانهن جبلستاني علائقن ۾ زميني ٽيليفون سروس مهيا ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، ۽ لاائن فونن جي في فرد دستيابي لاطيني آمريڪا جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي—52%؛ تنهن هوندي به ميڪسيڪو جي 81% گهرن وٽ انٽرنيٽ ڪنيڪشن آهي ۽ 6 سالن کان مٿي عمر وارن مان 81% وٽ موبائل فون آهي. موبائل ٽيليفوني جو فائدو اهو آهي ته اها گهٽ خرچ سان سڀني علائقن تائين پهچي سگهي ٿي، ۽ موبائل لائينن جو ڪل انگ زميني لائينن جي لڳ ڀڳ ٻه ڀيرا آهي، اندازي موجب 97 ملين لائينون. ٽيليڪميونيڪيشن واري صنعت کي حڪومت ڪوفيٽيل (Comisión Federal de Telecomunicaciones) وسيلي ضابطي ۾ آڻي ٿي. سيٽلائيٽ نظام گهريلو آهي ۽ 120 زميني اسٽيشنون هلائي ٿو. مائيڪروويو ريڊيو رلي نيٽ ورڪ وسيع آهي ۽ فائبر آپٽڪ ۽ ڪوئڪسيل ڪيبل جو به نمايان استعمال ٿئي ٿو. ميڪسيڪو جا سيٽلائيٽ Satélites Mexicanos (سيٽمڪس) هلائي ٿي، جيڪا هڪ خانگي ڪمپني آهي، لاطيني آمريڪا ۾ اڳواڻ سمجهي وڃي ٿي ۽ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا کي خدمتون ڏئي ٿي. اها ڪينيڊا کان ارجنٽينا تائين آمريڪا جي 37 ملڪن کي براڊڪاسٽ، ٽيليفون ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ڪاروباري ڀائيوارين وسيلي سيٽمڪس آءِ ايس پيز ۽ ڊجيٽل براڊڪاسٽ سروسز کي تيز رفتار ڪنيڪٽيوٽي فراهم ڪري ٿي. سيٽمڪس پنهنجو سيٽلائيٽ بيڙو سنڀالي ٿي، ۽ بيڙي جو وڏو حصو ميڪسيڪو ۾ ڊزائين ۽ تعمير ٿيل آهي. براڊڪاسٽنگ ۾ وڏا ادارا ٽيليويزا آهن، جيڪا اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سڀ کان وڏي ميڪسيڪي ميڊيا ڪمپني آهي، ۽ ان سان گڏ ٽي وي اَزٽيڪا ۽ ايميخن ٽيليويزيون.

توانائي

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو ۾ بجليءَ جو شعبو

اوئاهاڪا ۾ سينٽرل ايوليڪا سوريستي I، فيز II

توانائي جي پيداوار سرڪاري ملڪيت واري ڪمپنين وفاقي ڪميشن آف اليڪٽرسٽي ۽ پيمڪس وسيلي هلائي وڃي ٿي. پيمڪس اها عوامي ڪمپني آهي جيڪا خام تيل ۽ قدرتي گئس جي ڳولا، ڪڍڻ، نقل و حمل ۽ مارڪيٽنگ جي ذميوار آهي، ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين ۽ پيٽروڪيميڪلن جي ريفائننگ ۽ ورڇ به ڪري ٿي؛ اها آمدني موجب دنيا جي وڏين ڪمپنين مان هڪ آهي، ۽ سالياني وڪرو US$86 ارب آهي. ميڪسيڪو تيل پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ ڇهين نمبر تي آهي، روزانو 3.7 ملين بيرل سان. 1980ع ۾ تيل جي برآمدات ڪل برآمدات جو 62% هيون؛ 2000ع تائين اهو رڳو 7% رهيو. ميڪسيڪو وٽ پنهنجي علائقي اندر 7 تيل ريفائنريون آهن، جن مان جديد ترين 2022ع ۾ تعمير ڪئي وئي. ۽ آمريڪا اندر به هڪ ٻئي ريفائنري جي ملڪيت موجود آهي. ميڪسيڪو وٽ 60 پن بجلي جا پلانٽ آهن، جيڪي ملڪ جي بجليءَ جو 12% پيدا ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو 2,400 ميگاواٽ مانويل مورينو توريس ڊيم آهي، جيڪو گريخالوا درياهه تي واقع آهي ۽ دنيا جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ پن بجلي پلانٽ آهي.

ميڪسيڪو وٽ دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو شمسي توانائيءَ جو امڪان آهي, جنهن جو اندازو روزانو 5kWh/m² آهي، جيڪو قومي بجلي پيداوار جي 50 ڀيرا برابر آهي. 1 ملين اسڪوائر ميٽر کان وڌيڪ شمسي حرارتي پينل لڳايا ويا آهن، جڏهن ته 2005ع ۾ رڳو 115,000 اسڪوائر ميٽر شمسي پي وي (فوٽو-وولٽائيڪ) پينل موجود هئا. اتر اولهه ميڪسيڪو جي سونورا رياست ۾ پوئرتو ليبرتاڊ ۾ واقع منصوبي SEGH-CFE 1 کي 2018ع ۾ مڪمل ڪيو ويو؛ ان جي گنجائش 46.8 ميگاواٽ آهي ۽ 187,200 شمسي پينلن جي ايري مان بجلي پيدا ٿئي ٿي، ۽ ان مان پيدا ٿيل سڄي بجلي سڌي طرح سي ايف اي کي وڪرو ٿئي ٿي ۽ يوٽيلٽي جي ٽرانسميشن نظام ۾ شامل ٿي وڃي ٿي. ڪوئاھويلا ۾ وِلانُوئوا شمسي پارڪ، جيڪو 2019ع ۾ کوليو ويو، آمريڪا جي براعظمن ۾ سڀ کان وڏو شمسي بجلي پلانٽ آهي، جنهن جي گنجائش 828 ميگاواٽ آهي. ميڪسيڪو وٽ هڪ ايٽمي بجلي پلانٽ آهي، لاگونا وردي ايٽمي بجلي اسٽيشن، جيڪا ويراڪروز رياست ۾ واقع آهي ۽ ڪيترائي هوائي پن جا فارم به آهن, جن مان لاطيني آمريڪا جو سڀ کان وڏو هوائي پن فارم اوئاهاڪا ۾ آهي. جيتوڻيڪ ميڪسيڪو هوائي پن ۽ شمسي ذريعن مان قابلِ تجديد بجلي پيداوار وڌائي آهي، پر اڃا به پنهنجي گهڻي توانائي لاءِ فوسل ٻارڻن تي دارومدار رکي ٿو. 2023ع ۾ ميڪسيڪو گرين هائوس گئسن جي اخراج ڪندڙ مٿين 15 ملڪن ۾ شامل هو، 5 ملين ٽن کان وڌيڪ حصو ڏيندي، يعني عالمي ڪُل جو 1.4%. ميڪسيڪو 2030ع تائين گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 35% گهٽتائي جو واعدو ڪيو آهي، جڏهن ته پرڏيهي سهڪار ملڻ جي شرط تي هدف 40% تائين وڌايل آهي. ملڪ جو مقصد 2030ع تائين ڪاري ڪاربن جي اخراج ۾ 51% بنا شرط ۽ وڌيڪ سهڪار سان 70% گهٽتائي آهي، ۽ 2050ع تائين نيٽ زيرو جو عزم به ڪيو آهي.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

وڌيڪ ڏسو: ميڪسيڪو ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي تاريخ

لارج مليميٽر ٽيليسڪوپ، پوئبلا ۾

ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي کي باضابطه طور 1910ع ۾ قائم ڪيو ويو، ۽ يونيورسٽي ميڪسيڪو ۾ اعليٰ تعليم جي سڀ کان اهم ادارن مان هڪ بڻجي وئي. يو اين اي ايم سائنس، طب ۽ انجنيئرنگ ۾ عالمي معيار جي تعليم فراهم ڪري ٿي. ڪيترائي سائنسي ادارا ۽ اعليٰ تعليم جا نوان ادارا، جيئن قومي پولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ قائم ٿيا. نون تحقيقي ادارن مان گهڻا يو اين اي ايم اندر ٺهيا. 1929ع کان 1973ع تائين ٻارهن ادارا يو اين اي ايم ۾ ضم ڪيا ويا. 1959ع ۾ ميڪسيڪو اڪيڊمي آف سائنسز قائم ڪئي وئي ته جيئن علمي حلقن جي وچ ۾ سائنسي ڪوششن کي هم آهنگ ڪيو وڃي.

1995ع ۾ ميڪسيڪي ڪيمسٽ ماريو جے. مولينا نوبل انعام براءِ ڪيميا پال جے. ڪرٽزن ۽ ايف. شيرووڊ رولينڊ سان گڏ ورهايو، سندن فضائي ڪيميا بابت ڪم—خاص ڪري اوزون جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ—جي حوالي سان. مولينا، جيڪو يو اين اي ايم جو اڳوڻو شاگرد هو، سائنس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙ پهريون ميڪسيڪي شهري بڻيو. ميڪسيڪو ۾ تيار ٿيندڙ سڀ کان وڏو سائنسي منصوبو لارج مليميٽر ٽيليسڪوپ (Gran Telescopio Milimétrico، GMT) جي تعمير هو، جيڪو پنهنجي فريڪوئنسي حد ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ حساس سنگل-ايپرچر ٽيليسڪوپ آهي. اهو ستارن جي مٽيءَ سبب لڪل خلائي علائقن جو مشاهدو ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو. 2025ع ۾ ميڪسيڪو کي گلوبل انوويشن انڊيڪس ۾ 58هين درجو ڏنو ويو.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو ۾ سياحت

تفريحي شھر ڪنڪون، مئي 2008

2017ع تائين، ميڪسيڪو دنيا جو 6هون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ هو. سياحت مان آمدنيءَ جي لحاظ کان اهو 15هين نمبر تي هو ۽ لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ سياحتي آمدني رکندو هو. سياحن جي وڏي اڪثريت آمريڪا ۽ ڪينيڊا مان اچي ٿي، ان کان پوءِ يورپ ۽ ايشيا مان. ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن مان به ٿورو انگ اچي ٿو. 2017ع جي Travel and Tourism Competitiveness Report ۾ ميڪسيڪو کي دنيا ۾ 22هين ۽ آمريڪا جي براعظمن ۾ 3هين درجو ڏنو ويو.

سامونڊي ڪنارا سج ڀريل ساحلن سان مالامال آهن. ميڪسيڪو جي آئين جي آرٽيڪل 27 موجب، سڄو سامونڊي ڪنارو وفاقي ملڪيت هيٺ آهي. يوكاتان ٻيٽ نما ۾، سڀ کان مشهور سامونڊي گهمڻ وارن هنڌن مان هڪ تفريحي شھر ڪنڪون آهي، خاص طور تي يونيورسٽي جي شاگردن ۾ اسپرنگ بريڪ دوران. ڪنڪون جي ڏکڻ ۾ ساحلي پٽي ريويئرا مايا سڏجي ٿي، جنهن ۾ ساحلي شھر پلايا ڊيل ڪارمين ۽ ماحولياتي پارڪ اڪسڪاريت ۽ زيل-ها شامل آهن. ڪنڪون کان وڌيڪ ڏکڻ طرف تولوم جو شھر آهي، جيڪو مايا تهذيب جي کنڊرن سبب مشهور آهي. ٻيا سياحتي هنڌ اڪاپولڪو آهن، جتي ڀريل ساحل ۽ ڪنارن تي گهڻ ماڙ هوٽلون آهن. باجا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما جي ڏاکڻي ڇيڙي تي تفريحي شھر ڪابو سان لُوڪاس آهي، جيڪو مارلن مڇيگيري لاءِ مشهور آهي. آمريڪا جي سرحد ويجهو، هفتي جي آخر ۾ گهمڻ لاءِ سان فليپي، باجا ڪيليفورنيا به مشهور آهي. ميڪسيڪو–آمريڪا سرحد واري ميڪسيڪي شهرن ۾، سڀ کان وڌيڪ منافعي وارو مهمان نوازي وارو شعبو هاڻي طبي سياحت آهي، ۽ ان سان گڏ اهي روايتي سبب به ڪجهه حد تائين موجود آهن، جن لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين سياحن کي ميڪسيڪو جي اترين سرحدي علائقن ڏانهن ڇڪيو. طبي سياحت جي مکيه سببن ۾ دوائون خريد ڪرڻ، دندان سازي، اختياري سرجري، آپٽو ميٽري ۽ ڪائروپريڪٽڪ شامل آهن.

آمد و رفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو ۾ آمد و رفت

بالوآرتي پل، آمريڪا جي براعظمن ۾ سڀ کان اوچو پل.

مشڪل جاگرافيائي بناوت جي باوجود، ميڪسيڪو جو روڊ نيٽ ورڪ وسيع آهي ۽ گهڻا علائقا ڍڪيل آهن. روڊن جو نيٽ ورڪ 366٬095 km (227٬481 mi) تائين پکڙيل آهي، جنهن مان 116٬802 km (72٬577 mi) پڪا (پڪايل) آهن، ۽ اهڙيءَ طرح هيءَ دنيا جي ملڪن مان روڊ نيٽ ورڪ جي سائيز موجب 9هين نمبر تي آهي. انهن مان 10٬474 km (6٬508 mi) گهڻ لائين ايڪسپريس ويز آهن: 9٬544 km (5٬930 mi) چار-لين شاهراهون آهن ۽ باقي 6 يا وڌيڪ لينن واريون آهن.

ميڪسيڪو لاطيني آمريڪا جي انهن پهرين ملڪن مان هڪ هو جن ريلوي ترقي کي فروغ ڏنو، ۽ ريلوي نيٽ ورڪ 30٬952 km (19٬233 mi) تائين پکڙيل آهي. ميڪسيڪو جي سيڪريٽري آف ڪميونيڪيشنز اينڊ ٽرانسپورٽ هڪ هاءِ اسپيڊ ريل لنڪ تجويز ڪيو، جيڪو مسافرن کي ميڪسيڪو سٽي کان گواڊالاخارا، خالسڪو تائين کڻي ويندو. هي ريل، جيڪا 300 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (190 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي، مسافرن کي ميڪسيڪو سٽي کان گواڊالاخارا تائين رڳو 2 ڪلاڪن ۾ پهچائيندي. پوري منصوبي جي لاڳت 240 ارب پيسو، يعني لڳ ڀڳ 25 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي ۽ ان جي ادائيگي گڏيل طور ميڪسيڪي حڪومت ۽ مقامي خانگي شعبي وسيلي ٿيڻي هئي، جنهن ۾ دنيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ، ميڪسيڪو جو ارب پتي واپاري ڪارلوس سليم پڻ شامل آهي. وفاقي حڪومت هڪ بين-شهري ريلوي لائين جي تعمير جي به مالي مدد ڪري رهي آهي، جيڪا ڪوزوميل، ميريدا، چيچن اِٽزا، ڪنڪون ۽ پالينڪي جهڙن شهرن کي ڳنڍي ٿي; هڪ ٻي بين-شهري ريل جيڪا ٽولوڪا شھر کي ميڪسيڪو سٽي سان ڳنڍي ٿي ۽ انٽر اوشيانيڪ ريل ڪوريڊور کي به بحال ڪيو ويو آهي، جيڪو پيسفڪ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊن کي ڳنڍي ٿو. ميڪسيڪو وٽ پڪا رن ويز وارا 233 هوائي اڏا آهن؛ انهن مان 10 هوائي اڏا قومي ڪارگو جو 72% ۽ بين الاقوامي ڪارگو جو 97% سنڀالين ٿا. ميڪسيڪو سٽي بين الاقوامي هوائي اڏو لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان مصروف ۽ دنيا ۾ 36هون سڀ کان مصروف هوائي اڏو رهي ٿو ۽ ساليانو 45 ملين مسافرن کي منتقل ڪري ٿو. ميڪسيڪو سٽي بين الاقوامي هوائي اڏي جي ڀيڙ کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ٻه اضافي هوائي اڏا به ساڳئي وقت ڪم ڪن ٿا: ٽولوڪا بين الاقوامي هوائي اڏو ۽ فليپي آنخيليس بين الاقوامي هوائي اڏو.

آبادي ۽ انگ اکر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي آبادي

ميڪسيڪو جي آباديءَ جي گھاٽائي جو نقشو

2022ع ۾، قومي جاگرافي ۽ شماريات ادارو (ميڪسيڪو) موجب ميڪسيڪو جي اندازي موجب آبادي 129,150,971 ماڻهو هئي. 2025ع ۾ گڏيل قومن موجب ميڪسيڪو جي آبادي وڌي 131,946,900 ماڻهو ٿي وئي. گهٽ ۾ گهٽ 1970ع واري ڏهاڪي کان، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ رهيو آهي. 19هين صدي دوران ميڪسيڪو جي آبادي بمشڪل ٻيڻي ٿي. هي رجحان 20هين صدي جي پهرين ٻن ڏهاڪن تائين جاري رهيو. 1900ع ۾ ميڪسيڪو جي آبادي ٿوري وڌيڪ 13 ملين هئي. ميڪسيڪي انقلاب (ت. 1910–1920) آباديءَ جي واڌ تي گهڻو اثر وڌو، ۽ 1921ع جي مردم شماريءَ ۾ لڳ ڀڳ 1 ملين رهواسين جي گهٽتائي رپورٽ ٿي. 1930ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين واڌ جي شرح تمام گهڻي وڌي وئي. 1950ع کان 1980ع تائين ميڪسيڪو ۾ آباديءَ جي واڌ 3% کان وڌيڪ رهي. ميڪسيڪي آبادي ويهن سالن ۾ ٻيڻي ٿي وئي، ۽ انهيءَ رفتار سان اندازو هو ته 2000ع تائين ميڪسيڪو ۾ 120 ملين ماڻهو رهندا. ميڪسيڪو جي آبادي 1982ع ۾ 70 ملين کان وڌي 2017ع ۾ 123.5 ملين رهواسين تائين پهتي. اوسط عمر (زندگيءَ جي اميد) 1895ع ۾ 36 سالن کان وڌي 2020ع ۾ 75 سالن تائين پهتي.

شهري علائقا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو جي شهرن جي فهرست

2020ع ۾ ميڪسيڪو ۾ 48 ميٽروپوليٽن علائقا هئا، جن ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 53% رهندو آهي. ميڪسيڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو ميڪسيڪو جي وادي جو ميٽروپوليٽن علائقو، يا گريٽر ميڪسيڪو سٽي آهي، جنهن جي آبادي 2020ع ۾ 21.8 ملين هئي، يعني ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 18%. ان کان پوءِ چار وڏا ميٽروپوليٽن علائقا گريٽر مونتيري (5.3 ملين)، گريٽر گواڊالاھارا (Guadalajara) (5.2 ملين)، گريٽر پويبلا (3.2 ملين) ۽ گريٽر ٽولوڪا (2.3 ملين) آهن. شهري علائقن ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 76.81% رهندو آهي. سانچو:Largest metropolitan areas of Mexico

نسليت ۽ نسل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪين

ميڪسيڪو جي آبادي گهڻ رخي آهي، ۽ نسلي تحقيق تاريخي طور سڃاڻپ بابت قوم پرستانه بيانيي جي اثر هيٺ رهي آهي. سماجي درجا بندي ۽ ميڪسيڪو ۾ نسل پرستي موجوده دور ۾ به قائم رهي آهي. جيتوڻيڪ ظاهري صورت (فينوٽائپ) ايتري اهم نه آهي جيتري ثقافت، پر وچولي ۽ مٿين طبقي ۾ يورپي خاصيتن ۽ هلڪي چمڙيءَ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي. 1503ع جي شاهي فرمان ۽ 1512ع جي بورگوس جي قانونن کان پوءِ، سلامانڪا اسڪول جي اثر هيٺ اسپيني تاج آمريڪا جي اصلوڪن ماڻهن جي آزادي کي تسليم ڪيو، ۽ ساڳئي وقت آفريقي غلام به درآمد ڪيا. سانچو:Ill کي ڪجهه حد تائين خودمختياري ڏني وئي، ۽ اسپينين ۽ انڊين جي مڪمل ضم ٿيڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو. عملي طور، اسپينين گهڻو ڪري انتظامي عهدن تي قابض رهيا، ۽ هڪ وهندڙ ۽ پيچيده ذات پات وارو نظام برقرار رکيو، جيڪو يورپين کي ٻين گروهن تي ترجيح ڏيندو هو. هن سماجي درجا بنديءَ سان ڪجهه حد تائين سماجي چڙهائي لهائي ممڪن ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ افرو-ميڪسيڪين ۽ اصلوڪا ماڻهو ميستيزو mestizo (مخلوط) ذات ۾ ضم ٿيندا رهيا، ۽ ايستائين جو خالص اسپيني به معاشي ڏاڪي تان هيٺ لهي سگهن ٿا. غلامي کي 1810ع ۾ مِيگِل هِيڊالْگُوَ اِي ڪسْتِيَهْ (Miguel Hidalgo y Costilla) ۽ خوسَي مارِيا مورَيلس (José María Morelos) جي بغاوتي تحريڪن وسيلي ٻه ڀيرا ختم ڪيو ويو، ۽ وري 1829ع ۾ آزاد حڪومت جي دور ۾ ويسينتي گويريرو طرفان، جيڪو پاڻ افرو-ميڪسيڪين هو. ميڪسيڪو جڏهن 1821ع ۾ اسپين کان آزادي ماڻي، ته نوآبادي دور واري ذات پات نظام جا باقي نشان ختم ڪيا ويا، ۽ سرڪاري دستاويزن مان نسل کي به ختم ڪيو ويو. 1800ع واري صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾، پورفيريو دياز جي اڳواڻيءَ هيٺ حڪومت يورپ مان چونڊيل لڏپلاڻ جي پاليسين اختيار ڪيون ۽ ڪجهه اصلوڪن گروهن کي ستايو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سمجهيو پئي ويو ته ان سان ملڪ جديد بڻجندو. ميڪسيڪي انقلاب کان پوءِ ۽ 1930ع واري ڏهاڪي دوران، ملڪ کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ لاءِ حڪومت خوسيه واسڪونسيلوس (José Vasconcelos) جهڙن علمي ماڻهن جي نظرين کي هٿي ڏني، جن چيو ته سڀ ميڪسيڪين مخلوط نسل جا آهن، ۽ فرق رڳو ثقافتي آهي: يعني ماڻهو اصلواڪن برادري اندر يا ٻاهر ڪٿي رهندو آهي، اصلواڪن ٻوليءَ ۾ ڪيتري رواني رکي ٿو، ۽ اصلواڪن ريتن رسمن سان ڪيتري وابستگي ڏيکاري ٿو. اڄڪلهه ميڪسيڪو ۾ مخلوط نسل وارا ماڻهو سڀ کان نمايان نسلي گروهه آهن، پر هن درجي جي ذهني ۽ وقت سان بدلجندڙ تعريف سبب صحيح انگ اکر ڪڍڻ ممڪن ناهي.

ميڪسيڪي انقلاب دوران، ۽ وري لازارو ڪارڊيناس جي صدارت ۾، اصلواڪن ميڪسيڪين ۾ سماجي ۽ معاشي اڻ برابري گهٽائڻ لاءِ حڪومتي ڪوششون ڪيون ويون. 1992ع ۾ ميڪسيڪو جي آئين جي آرٽيڪل 2 ۾ ترميم ڪئي وئي ته جيئن ميڪسيڪو کي گهڻ ثقافتي ملڪ طور بيان ڪيو وڃي ۽ خاص طور اصلواڪن ميڪسيڪين جي ڪردار تي زور ڏنو وڃي. هي نئون قانوني ڍانچو زاپاتستا آرمي آف نيشنل لبريشن جي ان زور اڳيان اچي ويو، جيڪو ميستيزاخي (mestizaje) واري نظريي خلاف هو؛ ان مان 1996ع جا سان اندريس معاھدا وجود ۾ آيا، جن اصلواڪن آباديءَ کي خودمختياري، سڃاڻپ ۽ حق ڏنا. ميڪسيڪو جي 2020ع جي مردم شماريءَ ۾ 19.4% آبادي پاڻ کي اصلواڪ سڃاڻيندي هئي ۽ 6.1% آبادي اصلواڪن ٻولي ڳالهائيندي هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان، ميڪسيڪو ۾ افرو-ميڪسيڪينن جي ڪردار بابت ثقافتي ۽ علمي نئين سر جائزو ورتو ويو، جنهن ان غلط فهمي کي ختم ڪيو ته اهي مڪمل طور ميستيزو سڃاڻپ ۾ ضم ٿي ويا هئا. 2020ع جي مردم شماريءَ ۾ افرو-ميڪسيڪين ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 2.04% هئا. 2020ع ۾، ايشيائي ۽ وچ اوڀر وارا ماڻهو به هر هڪ لڳ ڀڳ 1% آبادي جي آس پاس هئا.

لڏپلاڻ ۽ پرڏيهي آمد

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو مان لڏپلاڻ ۽ ميڪسيڪو ڏانهن لڏپلاڻ

ميڪسيڪو–آمريڪا رڪاوٽ: سين ڊيئگو جي سرحدي نگراني آفيسون ڪيليفورنيا، آمريڪا (کاٻي پاسي) ۽ تيخوانا، ميڪسيڪو (ساڄي پاسي)

2019ع ۾، اندازي موجب 11.7 ملين ميڪسيڪين ميڪسيڪو کان ٻاهر رهندا هئا، ان کان علاوه 13.5 ملين پرڏيهي جنم ۽ ٻيا 12 ملين سندن اولاد پڻ شامل هئا. هن گڏيل آباديءَ جو وڏو حصو (98–99%) آمريڪا ۾ آهي. ميڪسيڪو کان ٻاهر سڀ کان وڏيون ميڪسيڪي برادرين لاس اينجلس، شڪاگو، هيوسٽن ۽ ڊيلاس–فورٽ ورٿ جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾ آهن. 1965ع کان 2015ع تائين، صرف آمريڪا ڏانهن 16 ملين کان وڌيڪ ميڪسيڪين لڏي ويا—عارضي ۽ مستقل لڏپلاڻ لاءِ سڀ کان وڏو گهمڻ/لڏپلاڻ جو هنڌ—۽ هي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏين عوامي لڏپلاڻن مان هڪ آهي. نتيجي ۾، اندازي موجب آمريڪا جي 37.2 ملين رهواسين (يعني آمريڪا جي آباديءَ جو 11.2%) پاڻ کي مڪمل يا جزوي ميڪسيڪي نسل جو سڃاڻايو.

2018ع ۾، آمريڪا کان ٻاهر رهندڙ ميڪسيڪي پرڏيهي آباديءَ جي باقي 2% ۾، سڀ کان مشهور منزل ڪيناڊا (86,780) آهي، خاص طور اونٽاريو ۽ ڪيبڪ صوبا، ان کان پوءِ اسپين ۽ جرمني. يورپ ۾ رهندڙ ميڪسيڪينن جو ٻه ٽين حصو انهن ٻنهي ملڪن ۾ آهي. 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته لاطيني آمريڪا ۾ 69,000 ميڪسيڪين رهندا هئا، جن ۾ سڀ کان اڳ گوئٽي مالا (18,870) ۽ ان کان پوءِ بوليويا (10,610)، چيلي (10,560) ۽ پاناما (5,000) شامل آهن.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي ثقافت

ڊولوريس جو نعرو. آزاديءَ جي ڏينهن کان اڳ واري شام، ميڪسيڪو جو صدر هر سال ميڪسيڪو سٽي ۾ قومي محل جي بالڪنيءَ تان اهو نعرو ٻيهر دهرائيندو آهي.

ميڪسيڪي ثقافت ڊگهي ۽ پيچيده تاريخ جو عڪس آهي، جنهن ۾ لڏپلاڻ، فتح ۽ واپار ذريعي مختلف قومن جي وچ ۾ لاڳاپا ۽ ملاپ ٿيندا رهيا. اسپين جي ٽن صدين جي حڪمراني سبب اسپيني ثقافت ۽ مختلف اصلواڪن گروهن جي ثقافتن جو ڳانڍاپو ٿيو. نوآبادي دور ۾ اصلواڪ آباديءَ کي عيسائي يورپي ثقافت ۾ ضم ڪرڻ جون ڪوششون رڳو جزوي طور ڪامياب ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي قبل از ڪولمبس رسمون، روايتون ۽ سماجي ضابطا علائقائي طور (خاص ڪري ڳوٺاڻن علائقن ۾) جاري رهيا يا ميل جول واري شڪل (Syncretism) اختيار ڪري ويا؛ ٻئي پاسي ڪيترائي اسپيني آبادگار ثقافتي رچاءُ (acculturation) يا شاديءَ جي ذريعي مقامي برادرين ۾ ضم ٿي ويا. تنهن هوندي به طبقي، نسليت ۽ نسل جي بنيادن تي موجود مضبوط سماجي درجا بندي الڳ الڳ ذيلي ثقافتن کي قائم رکندي رهي.

پورفيريو دور (ال پورفيرياتو) (1876–1911)، جيڪو چاليهن سالن جي گهرو بيچيني ۽ جنگ کان پوءِ نسبتي امن کڻي آيو، اُن زماني ۾ فلسفي ۽ فنن جي ترقي ڏٺي وئي، اڪثر حڪومتي سرپرستي سان. ان وقت کان وٺي—۽ ميڪسيڪي انقلاب دوران وڌيڪ زور سان—حڪومت هڪ گڏيل ميڪسيڪي سڃاڻپ ٺاهڻ لاءِ ميستيزو نظريو اختيار ڪيو ۽ هٿي ڏني، جنهن جي سڃاڻپ مختلف نسلن ۽ ثقافتن جي ملاپ سان بيان ڪئي وئي. ميڪسيڪي قوم جي جوڙجڪ ۾ شامل نسليتن کي نظر ۾ رکندي، خوسيه واسڪونسيلوس پنهنجي ڪتاب لا رازا ڪوسميڪا (دي ڪاسميڪ ريس) (1925) ۾ ميڪسيڪو ۽ لاطيني آمريڪا کي سڀني نسلن جي گڏجڻ واري ڪُڇ (melting pot) طور بيان ڪيو, يعني ميستيزو جي معنيٰ رڳو حياتياتي نه، پر ثقافتي طور به وسيع ڪئي وئي. ٻين ميڪسيڪي فڪر وارن لو ميڪسيڪانو جي خيال سان جُهجهو ڪيو، جيڪو "ميڪسيڪي ثقافت جي قومي اخلاق (ethos) کي ڳولهڻ" جي ڪوشش ڪري ٿو. نوبل انعام يافته اوڪٽاويو پاز پنهنجي ڪتاب ليبيرنٿ آف سليٽيود ۾ ميڪسيڪي قومي ڪردار جي تصور جو جائزو وٺي ٿو.

فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جو فن

ڊيئگو ريويرا ۽ فريدا ڪاهلو، ميڪسيڪو جي سڀ کان مشهور فنڪارن مان ٻه

مصوري ميڪسيڪو ۾ قديم ترين فنن مان هڪ آهي. ميڪسيڪي علائقي ۾ غارن جي مصوري لڳ ڀڳ 7,500 سال پراڻي آهي ۽ اها باخا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما جي غارن ۾ ملي آهي. قبل از ڪولمبس ميڪسيڪي فن عمارتن ۽ غارن ۾، ازٽيڪ ڪوڊڪس ۾، سيرامڪ ۾، پوشاڪ ۾ وغيره ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور مايا دور جون بونامپڪ واريون ديواريون يا تيوتيھواڪان، ڪاڪاڪسٽلا ۽ مونٽي آلبان ۾ ملندڙ ديواريون. 16هين صديءَ جي شروعاتي نوآبادي دور ۾، نون ٺهيل گرجائن ۽ خانقاهن ۾ عيسائي مذهبي موضوعن واري ديواري مصوري وڏي ڦهلاءُ سان اُڀري. اهڙا مثال اڪولمان، اڪتوپان، هويخوٽزينگو، ٽيڪاماشالڪو ۽ زينڪانتيپيڪ ۾ ملي سگهن ٿا. اولهه ۾ شروعاتي جديد دور جي گهڻن فنن وانگر، 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نوآبادي دور جي ميڪسيڪي فن ۾ مذهبي رنگ غالب رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان—۽ خاص طور 18هين صديءَ ۾—سيڪيولر پورٽريٽ ۽ نسلي قسمن جون تصويرون، جن کي ''ڪاستا'' مصوري چيو ويندو آهي، ظاهر ٿيون. نوآبادي دور جي پڇاڙيءَ ۾ اهم مصورن ۾ خوان ڪوريئا، ڪرسٽوبال دي ويالپاندو ۽ ميگوئل ڪابريرا (مصور) شامل آهن. آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي دور ۾، 19هين صديءَ جي ميڪسيڪي مصوري تي رومانويت جو واضح اثر رهيو؛ هن دور ۾ منظرنگاري ۽ پورٽريٽ سڀ کان وڏيون صورتون هيون. هيرمينېگيلدو بُستوس کي ميڪسيڪي فن جي تاريخ نويسي ۾ تمام گهڻو ساراهيو وڃي ٿو. ٻين مصورن ۾ سانچو:Ill، فيليڪس پاره، يوجينيو لانديسيو ۽ سندس مشهور شاگرد، منظرنگار خوسيه ماريا ويلاثڪو شامل آهن.

ڊيئگو ريويرا جو هڪ مُرال، جنهن ۾ قبل از ڪولمبس ازٽيڪ شهر تينوچٽٽلان ڏيکاريل آهي. پالاسيو ناسيونال، ميڪسيڪو سٽي ۾.

20هين صديءَ ۾ ڊيئگو ريويرا، ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس ۽ خوسيه ڪليمنٽي اوروثڪو جهڙن فنڪارن—جن کي ميڪسيڪي مُرالزم جا “وڏا ٽي” چيو ويندو آهي—دنيا ڀر ۾ سڃاڻپ حاصل ڪئي. ميڪسيڪي حڪومت کين عوامي عمارتن جي ڀتين تي وڏي پيماني وارا تاريخي مُرال ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو، جنهن ميڪسيڪي انقلاب ۽ ميڪسيڪي ثقافتي سڃاڻپ بابت عوامي تصور کي گهڻو متاثر ڪيو. فريدا ڪاهلو جي گهڻو ذاتي نوعيت واري پورٽريٽ مصوري کي ڪيترن جي نظر ۾ عورت فنڪار جي اهم ترين تاريخي ڪم طور ڏٺو وڃي ٿو.

21هين صديءَ ۾ ميڪسيڪو سٽي دنيا ۾ فن ميوزمن جي سڀ کان وڏي گھاٽائيءَ وارو شهر بڻيو. ميوزيو جوميكس جهڙن ادارن—جيڪو پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو مجموعو آهي ۽ ڪليڪٽر يوجينيو لوپيث الونسو قائم ڪيو، ۽ فن صلاحڪار ايسٿيلا پروواس جي مدد سان مضبوط ٿيو—لاطيني آمريڪا ۾ جديد فن بابت تصور کي تبديل ڪيو. ميوزيو تامايو آرٽي ڪنٽيمپورانيو پڻ روفينو تامايو پاران قائم ڪيو ويو ۽ ان کي هڪ اهم ترين ادارو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن پرڏيهي فنڪارن کي وسيع آباديءَ تائين متعارف ڪرايو. ملڪ بين الاقوامي فن گيلرين لاءِ به هڪ مرڪز آهي، جن ۾ ڪوريمنزٽو ۽ ايف ايف پروجيڪٽ شامل آهن، ۽ اهم فنڪارن ۾ گابريل اوروثڪو، بوسڪو سوڊي، اسٽيڦن بروگيمان ۽ ماريو گارسيا توريس شامل آهن.

تعميريات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي تعميريات

پالاسيو دي بياس آرٽس (فائن آرٽس جو محل)، جتي مُرال، فن پارا ۽ وڏو پرفارمنس هال موجود آهي.

ميسوامريڪي تھذيبن جي تعميرياتي انداز سادي کان پيچيده ڏانهن وڌيو. تيوتيھواڪان، جنهن کي 1987ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ طور نامزد ڪيو ويو، قديم پيرامڊ تعمير جا اهم مثالن مان هڪ آهي. مايا شهر جديد معمارن لاءِ وڏن شهري مرڪزن (وڏي پيماني واري پٿرن جي تعمير سان) ۽ گھاٽي جهنگ جي گڏيل ترتيب جا مثال آهن، عام طور هڪ پيچيده روڊ نيٽورڪ سان. قبل از ڪولمبس ميسوامريڪا ۾ اولميڪ، پوعڪ ۽ اوئسيس آمريڪا جي ماڻهن جا نمايان تعميراتي اثر پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

اسپينين جي اچڻ سان ڪلاسيڪي يوناني-رومي ترتيب جا نظريا عربي اثرن سان گڏ متعارف ٿيا. براعظم ۾ اسپيني موجودگيءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾—خاص ڪري ڊومينيڪن ۽ فرينسيسڪن جهڙن فقيرانه حڪمن جي وڏي تبليغي سرگرمي سبب—ڪيترين ئي خانقاهن جي تعمير ٿي، جن ۾ رومانسڪ، گوٿڪ يا موڊيخار عنصر شامل هئا. اسپينين ۽ اصلواڪن جي باهمي ميل جول مان ٽيڪئٽڪي (tequitqui) جهڙا فني انداز پيدا ٿيا، جيڪو ناهواتل ٻوليءَ ۾ مزدور يا اڏيندڙ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي. ان کان پوءِ وڏن گرجائن ۽ سرڪاري عمارتن ۾ باروڪ ۽ مينيرسٽ (Mannerism) انداز غالب آيا. ڳوٺاڻن علائقن ۾ موزارابڪ لاڙا رکندڙ هاسيندا (جاگيرن/محلاتي جاين) جي تعمير به ٿي. 19هين صديءَ ۾، ملڪ آزادي حاصل ڪري جمهوريه طور پاڻ کي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ته نيو ڪلاسيڪي تحريڪ اُڀري. هڪ مشهور مثال هوسپيسيو ڪابانياس آهي، جيڪو يتيم خانو ۽ اسپتالن جو مجموعو آهي ۽ 1829ع ۾ مڪمل ٿيو. آرٽ نووو ۽ آرٽ ڊيڪو جا انداز پالاسيو دي بياس آرٽس جي ڊيزائن ۾ متعارف ڪرايا ويا ته جيئن يوناني-رومي ۽ قبل از ڪولمبس نشانين ذريعي ميڪسيڪي قوم جي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو وڃي.

قومي آڊيٽوريم (ميڪسيڪو)

20هين صديءَ ۾ قوم پرستيءَ جو نئون احساس وڌيو ته مضبوط مرڪزي حڪومت تعميريات وسيلي ميڪسيڪو جي جديديت ۽ ٻين قومن کان فرق ڏيکارڻ لاءِ رسمي پاليسيون جاري ڪيون. ميڪسيڪي جديديت واري تعميريات جو وڏو اظهار 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري سيوداد يونيورسيتاريا جي تعمير ۾ ٿيو، جيڪو ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي جو مکيه ڪيمپس آهي. ان دور جي نامور معمارن—جن ۾ ماريو پاني، يوجينيو پيسشارڊ ۽ اينريڪي ديل مورال شامل آهن—هن منصوبي کي ڊزائن ڪيو، ۽ عمارتن ۾ فنڪارن ڊيئگو ريويرا، ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس ۽ خوسيه چاويث مورادو جا مُرال پڻ آهن. هن ماڳ کي بعد ۾ يونيسڪو عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.

خوان او’گورمان جديد ميڪسيڪو جي پهرين ماحولياتي معمارن مان هو، جنهن “نامياتي” نظريو تيار ڪيو، يعني عمارتن کي ساڳين طريقن سان قدرتي منظرنامي ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش جيئن فرينڪ لائڊ رائيٽ ڪندو هو. اهڙي نئين تعميريات جي ڳولا ۾، جيڪا ماضي جي اندازن سان مشابهت نه رکي، مُرال مصوري ۽ منظر سازي سان گڏيل اظهار پيدا ٿيو. لوئيس باراگان جڳهه جي شڪل کي ميڪسيڪو ۽ ميڊيٽرينين علائقن (اسپين-موروڪو) جي ڳوٺاڻين مقامي تعميرياتي صورتن سان ملائي، اهڙو رنگ استعمال ڪيو جيڪو روشني ۽ ڇانوَ کي مختلف لهجن ۾ سنڀالي ۽ بين الاقوامي منيملزم ڏانهن نگاهه کوليندو هو. هن کي 1980ع جو پرٽزڪر انعام مليو، جيڪو تعميريات جو سڀ کان وڏو اعزاز آهي.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جو ادب

اوڪٽاويو پاث، واحد ميڪسيڪي جنهن کي ادب جو نوبل انعام مليو.

ميڪسيڪي ادب جون پاڙون ميسوامريڪا جي اصلواڪن بستين جي ادب ۾ ملن ٿيون. قبل از ڪولمبس ميڪسيڪو ۾ شاعريءَ جي امير روايت هئي، جيڪا ٻن وڏين قسمن ۾ ورهايل هئي—سيڪيولر ۽ مذهبي. ازٽيڪ شاعري ڳائي، چئي يا پڙهي ويندي هئي، گهڻو ڪري ڍول يا هارپ جي سنگت سان. جڏهن ته تينوچٽٽلان سياسي گادي هئي، ٽيڪسوڪو ثقافتي مرڪز هو؛ ٽيڪسوڪن ٻولي کي سڀ کان سُريلي ۽ نفيس سمجهيو ويندو هو. سڀ کان مشهور قبل از ڪولمبس شاعر نيثاهوالڪويوتل آهي. ازٽيڪ سلطنت جي فتح بابت شرڪت ڪندڙن جون تاريخي تاريخ نويسيون (ڪرانيڪلون) موجود آهن، ۽ پوءِ مورخن پڻ لکيون. برنال دياث دل ڪاسٽيلو جو نئين اسپين جي فتح جي سچي تاريخ اڄ به وڏي پيماني تي پڙهيو وڃي ٿو. اسپين ۾ ڄاول شاعر برنارڊو دي بالبوئينا گرانديثا ميڪسيڪانا (ميڪسيڪي عظمت) (1604) ۾ ميڪسيڪو جون خوبيون بيان ڪيون. 17هين صديءَ ۾ باروڪ ادب ڦليو ڦتو؛ هن دور جا سڀ کان نمايان ليکڪ خوان روئيث دي الارڪون ۽ خوانا اِنيس دي لا ڪروث هئا. سور خوانا پنهنجي زماني ۾ تمام مشهور هئي ۽ کيس “ڏهين ميوز” چيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ ناهوا اصل جو لبرل اگناسيو مانوئل التاميرانو هن دور جو اهم ليکڪ آهي، گڏوگڏ ويسينتي ريووا پالاسيو (آزاديءَ جي هيرو ويسينتي گويريرو جو پوٽو) جنهن تاريخي ناولن جو سلسلو ۽ شاعري لکي. نوآبادي دور جي پڇاڙيءَ جو ناول خوسيه خواڪين فرنانديث دي ليثاردي جو دي مانجي پيرٽ ("El Periquillo Sarniento") کي لاطيني آمريڪا جو پهريون ناول چيو ويندو آهي. جديد دور ۾، ميڪسيڪي انقلاب بابت ماريانو اثويلا جو ناول (Los de abajo، جيڪو انگريزي ۾ دي انڊرڊاگز (ناول) طور ترجمو ٿيو) نمايان آهي. شاعر ۽ نوبل انعام يافته اوڪٽاويو پاث، ناول نگار ڪارلوس فوئنتيس، الفونسو رئيئس، ريناتو ليدُڪ، مضمون نگار ڪارلوس مونسيوائيز، صحافي ۽ عوامي فڪر وارو ايلينا پونياتووسڪا، خوان رولفو (پيڊرو پارامو), مارٽن لوئيس گُثمان ۽ نيلي ڪامپوبيئو (ڪارتوچو) به اهم ميڪسيڪي ليکڪ آهن.

سينيما

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي سينيما

الفونسو ڪوارون، پهريون ميڪسيڪي فلم ساز جنهن بهترين هدايتڪار جو اڪيڊمي انعام کٽيو.

ميڪسيڪي فلمن جو 1940ع ۽ 1950ع وارو سونهري دور لاطيني آمريڪي سينيما جا وڏا مثال سمجهيا وڃن ٿا، ۽ اُن وقت صنعت ايتري وڏي هئي جو هالي ووڊ جي هم پلہ ٿي وئي. ميڪسيڪي فلمون لاطيني آمريڪا ۽ يورپ ۾ برآمد ۽ نمائش ٿينديون هيون. ايميليو فرنانديث جي فلم ماريا ڪانڊيلاريا (1943) انهن پهرين فلمن مان هئي جن کي 1946ع ۾ ڪئنز فلم فيسٽيول ۾ Palme d'Or انعام مليو، ۽ اهو ٻي عالمي جنگ کان پوءِ پهريون ڀيرو ٿيو جڏهن هي ميلو منعقد ڪيو ويو. اسپين ۾ ڄاول مشهور هدايتڪار لوئيس بونيئل 1947ع کان 1965ع تائين ميڪسيڪو ۾ پنهنجي ڪجهه شاهڪار فلمن تي ڪم ڪيو، جيئن لوس اولوي دادوس (1949) ۽ ويريديانا (1961). هن دور جا مشهور اداڪار ۽ اداڪارائون ماريا فيليڪس، پيڊرو اِنفانتي، ڊولوريس ديل ريو، خورخي نيگريتي ۽ مزاحيه فنڪار ڪانٽِنفلاس شامل آهن.

جديد دور ۾ ڪومو آگوئا پئرا چوكولاٽي (1992)، سيڪسو، پودور ئي لاگريمَس (1999)، ئي تو ماما تامبين (2001)، ۽ ايل ڪريمين ديل پادري امارو (2002) جهڙيون فلمون همعصر موضوعن بابت اهڙيون آفاقي ڪهاڻيون ٺاهڻ ۾ ڪامياب رهيون، جيڪي عالمي سطح تي سڃاتيون ويون. ميڪسيڪي هدايتڪار اليخاندرو گونثالث اِن يارِتو (بابيل (فلم)، برڊمين (فلم)، دي ريوننٽ (فلم)، باردو، فالس ڪرانيڪل آف اَ هينڊفل آف ٽروٿس)، الفونسو ڪوارون (اَ لِٽل پرنسس (فلم)، هيري پوٽر اينڊ دي پرزنر آف اَزڪابان (فلم)، گريوِٽي (فلم)، روما (فلم))، گيليرمو ديل ٽورو (پينز ليبيرنٿ، ڪرمسن پيڪ، دي شيپ آف واٽر، نائيٽميئر ايلِي (فلم))، اسڪرپٽ نويس گيليرمو اَرّياگا ۽ فوٽوگرافر ايمانوئل لُبيزڪي جديد دور جا سڀ کان گهڻو سڃاتل فلم سازن مان ڪجهه آهن.

موسيقي ۽ ناچ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي موسيقي ۽ ميڪسيڪو جو لوڪ ناچ

پيڊرو اِنفانتي بهترين رانچيرا ڳائڻ وارن مان هڪ هو.

ميڪسيڪو ۾ قبل از هسپانوي دور کان اڄ تائين موسيقيءَ جي ڊگهي روايت موجود آهي. نوآبادي دور جي گهڻي موسيقي مذهبي مقصدن لاءِ ترتيب ڏنل هئي. يورپي اوپيرا—خاص طور اطالوي اوپيرا—شروعات ۾ ميڪسيڪي موسيقيءَ جي ڪنسرويٽرين تي غالب رهي ۽ مقامي اوپيرا ترتيب ڏيندڙن تي (انداز ۽ موضوع ٻنهي ۾) گهرو اثر وڌو، پر 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين ميڪسيڪي قوم پرستيءَ جا عنصر اوپيرائن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا، جيئن انيسيتو اورٽيگا ديل ويار جي 1871ع جي اوپيرا گواٽيموٽزين، جيڪا ميڪسيڪو جي دفاع بابت هڪ رومانوي بيان آهي، ۽ جنهن جو مرڪز آخري ازٽيڪ حڪمران ڪواوٽيموڪ آهي. ويهين صديءَ جو سڀ کان مشهور ميڪسيڪي موسيقار ڪارلوس چاويث (1899–1978) آهي، جنهن اصلواڪي موضوعن سان ڇهه سمفنيون ترتيب ڏنيون، ۽ قومي موسيقي کي نئون ساهه ڏنو، اورڪيسٽرا سينفونِيڪا ناسيونال جو بنياد وڌو.

روايتي ميڪسيڪي موسيقيءَ ۾ مارياچي، باندا (موسيقي)، نورتيئنو (موسيقي)، رانچيرا ۽ ڪوريدو شامل آهن. ڪوريدو خاص ڪري ميڪسيڪي انقلاب (1910–20) دوران تمام مقبول رهيا، ۽ جديد دور ۾ نارڪوڪوريدو پڻ شامل آهن. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نوجوانن پاران راڪ اينڊ رول کي اختيار ڪرڻ سان ميڪسيڪو اُن دور جي بين الاقوامي ڪائونٽر ڪلچر تحريڪ ۾ شامل ٿيو. ميڪسيڪو ۾ مقامي راڪ ثقافت 1960ع جي پڇاڙيءَ واري وڏي ڪائونٽر ڪلچرل ۽ سياسي تحريڪ سان گڏجي وئي، جنهن جي اوج 1968ع جي احتجاجن ۾ ٿي، ۽ پوءِ اها ڪائونٽر ڪلچر بغاوت لا اوندا (لهر) ڏانهن رخ ڪري وئي. روزمرهه ۾ گهڻا ميڪسيڪي جديد موسيقي ٻڌن ٿا، جيئن پاپ، راڪ ۽ ٻيا، جيڪي اسپيني ۽ انگريزي ٻولين ۾ هوندا آهن. ميڪسيڪو جو لوڪ ناچ پنهنجي موسيقيءَ سان گڏ گهڻو علائقائي ۽ روايتي آهي. 1952ع ۾ قائم ٿيل باليت فولڪلوريڪو دي ميڪسيڪو، پالاسيو دي بياس آرٽس ۾ علائقائي پوشاڪ سان گڏ قبل از هسپانوي دور کان ميڪسيڪي انقلاب تائين جي موسيقي ۽ ناچ پيش ڪري ٿو. ميڪسيڪو مان عالمي سطح تي ڪاميابي جا ڪجهه مثال لوس لوبوس، مانا ۽ ڪارلوس سانتانا آهن؛ ان حوالي سان راڪ اينڊ رول هال آف فيم بابت ذڪر پڻ ڪيو وڃي ٿو.

ميڊيا

وڌيڪ ڏسو: ميڪسيڪو جي ٽيليويزن, ميڪسيڪو جي اخبارن جي فهرست, ۽ ميڪسيڪو جي رسالن جي فهرست

ٽيليويزا جو هيڊڪوارٽر، ميڪسيڪو سٽي ۾

ٽيلي نوويلا، يعني صابڻ ڊراما، ميڪسيڪو ۾ تمام روايتي آهن؛ اهي ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيندا آهن ۽ سڄي دنيا ۾ ڏٺا ويندا آهن. ميڪسيڪو تعليمي تفريح ۾ اڳواڻ رهيو، جتي ٽي وي پروڊيوسر ميگوئل سابيدو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ “سماجي تبديلي لاءِ صابڻ ڊراما” ٺاهيا. “سابيدو طريقو” بعد ۾ ڪيترن ٻين ملڪن ۾ اختيار ڪيو ويو، جن ۾ ڀارت، پيرو، ڪينيا ۽ چين شامل آهن. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ميڪسيڪي حڪومت ڄمڻ جي بلند شرح کي گهٽائڻ لاءِ گهرو منصوبه بنديءَ جي فروغ ۾ هڪ ٽيلي نوويلا کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. حڪومتي ٻٽي ٻولين وارا ريڊيو اسٽيشن—جيڪي اسپيني ۽ اصلواڪي ٻولين ۾ نشر ڪندا هئا—اصلواڪن جي تعليم لاءِ (1958–65) هڪ اوزار رهيا، ۽ 1979ع کان اِنسٽيٽوٽو ناسيونال اِنڊيخينِستا ٻٽي ٻولين وارن ريڊيو اسٽيشنن جو قومي نيٽورڪ قائم ڪيو آهي. 2013ع ۾ ٽيليڪميونيڪيشن صنعت ۾ وڏي سڌاري آئي، جنهن سان نوان براڊڪاسٽ ٽيليويزن چينل ٺهيا. ڊگهي عرصي تائين نيٽورڪن جو تعداد محدود رهيو، جتي ٽيليويزا وٽ عملي طور هڪ اجاره داري هئي؛ ٽي وي اَزٽيڪا ۽ اِيماخين ٽيليويژن پڻ اهم هئا. نئين ٽيڪنالاجيءَ سبب پرڏيهي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل ڪمپنين جي داخلا ممڪن ٿي. ميڪسيڪو لاطيني آمريڪا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن اينالاگ کان مڪمل ڊجيٽل نشرياتي نظام ڏانهن منتقلي ڪئي.

کاڌ خوراڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو جي کاڌ خوراڪ

پڻ ڏسو: ميڪسيڪو جي شراب ۽ ميڪسيڪو جي ريسٽورنٽن جي فهرست

مولي ساس، جنهن جون جمهوريه ڀر ۾ درجنين قسمن واريون شڪليون آهن، ميڪسيڪاني داد جي علامت طور ڏٺي وڃي ٿي ۽ ان کي ميڪسيڪو جو قومي کاڌو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

هاڻوڪي ميڪسيڪي کاڌ خوراڪ جي شروعات اسپيني نوآبادي دور ۾ ٺهي، جنهن ۾ اسپين جي کاڌن ۽ مقامي اصلواڪي جزن جو ميلاپ شامل هو. ميڪسيڪو جا مقامي کاڌا مڪئي، مرچ واريون ڀاڄيون، ڪلَباثا، ايوڪاڊو، مٺا آلو، ٽرڪي، ڪيترين قسمن جا لوبيا، ۽ ٻيا ميوا ۽ مصالحا شامل آهن. اهڙيءَ ريت، اڄ استعمال ٿيندڙ ڪجهه پکائڻ جا طريقا به قبل از ڪولمبس ماڻهن کان ورثي ۾ مليا، جيئن مڪئي جي نڪسٽامالائيزيشن، زمين جي سطح تي اوونن ۾ کاڌو پچائڻ، ۽ مولڪاخيتي ۽ ميٽاتي تي پيسڻ. اسپينين سان گڏ سور، ڳئون ۽ مرغيءَ جو گوشت آيو؛ مرچ داڻا، کنڊ، کير ۽ ان جون سموريون شيون، ڪڻڪ ۽ چانور، ترش ميوا، ۽ ٻين ڪيترن جزن جو اهو مجموعو به آيو جيڪو ميڪسيڪين جي روزاني خوراڪ جو حصو بڻيو. انهن ٻن هزارين سالن پراڻين کاڌي جي روايتن جي ملاقات مان پوثولي، مولي ساس، بارباڪوئا ۽ تامالي پنهنجي هاڻوڪن صورتن ۾ پيدا ٿيا؛ چاڪليٽ، ڪيترين قسمن جي ميڪسيڪن مانيون، ٽيڪو ۽ ميڪسيڪي اسٽريٽ فوڊ جو وسيع ذخيرو به وجود ۾ آيو. اٽو لي، چامپورادو، کيري چاڪليٽ ۽ اَگواس فريسڪاس جهڙا مشروب ٺهيا؛ اَسِترون ۽ قلميس ٿيل مٺاين جي پوري قطار، رومپوپي، ڪاخيتا، خيريڪايا ۽ اهڙين سواد ڀرين شين جو اهو وڏو ذخيرو پڻ ٺهيو، جيڪي سڄي ملڪ ۾ راهبن جي ڪنوَنٽن ۾ تيار ٿينديون هيون. 2005ع ۾ ميڪسيڪو يونيسڪو جي [[عالمي ورثي وارا ماڳ]|عالمي ورثي] لاءِ پنهنجي کاڌي جي روايت جي اميدواري پيش ڪئي؛ اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ اهڙي مقصد لاءِ پنهنجي کاڌي جي روايت پيش ڪئي. نتيجو منفي نڪتو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميٽي ميڪسيڪي کاڌي ۾ مڪئي جي اهميت تي مناسب زور نه ڏنو. نومبر 2010ع ۾، يونيسڪو غير مادي ثقافتي ورثي طور ميڪسيڪي کاڌ خوراڪ کي تسليم ڪيو. اپريل 2019ع ۾، ڊانيئيلا سوٽو اِنيس کي دي ورلڊز بيسٽ 50 ريسٽورنٽس پاران دنيا جي بهترين عورت شيف قرار ڏنو ويو، ۽ 2023ع ۾ ايلينا ريگاداس بابت پڻ اهڙو ذڪر ٿيو.

راندين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميڪسيڪو ۾ راندين

اَزٽيڪا اسٽيڊيم، ميڪسيڪو سٽي

ميڪسيڪو ۾ منظم راندين جي شروعات گهڻو ڪري 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ڳڻبي آهي، جڏهن⁠تہ سانن جي لڙائي (بل فائيٽنگ) جي ڊگهي تاريخ شروعاتي نوآبادي دور تائين وڃي ٿي. شروعاتي جمهوري دور جي سياسي افراتفريءَ جي جاءِ جڏهن پورفيرياتو جي استحڪام ورتي، تڏهن منظم رانديون عوامي وندر بڻيون، ۽ ضابطن ۽ اختيارين جي نگرانيءَ هيٺ منظم راند جوڙجڪ پيدا ٿي. 1880ع واري ڏهاڪي ۾ بيس بال گڏيل رياستن مان ۽ ڪيوبا جي وسيلي پڻ آيو، ۽ منظم ٽيمون ٺهيون. ميڪسيڪي انقلاب کان پوءِ حڪومت راندين کي سرپرستي ڏني ته جيئن سياسي افراتفري ۽ تشدد بابت بين الاقوامي تصور جو مقابلو ڪري سگهجي. ميڪسيڪو جي سڀ کان مقبول راند ايسوسيئيشن فٽبال آهي.

سمر اولمپڪس 1968ع جي ميزبانيءَ جي بولي جو مقصد عالمي سطح تي ميڪسيڪو جي مرتبي کي اُڀارڻ هو. حڪومت راندين جي سهولتن ۽ ٻين ڍانچن تي تمام گهڻو خرچ ڪيو ته جيئن رانديون ڪامياب ٿين، پر انهن خرچن سبب سماجي پروگرامن تي گهٽ خرچ ڪرڻ بابت عوامي ناراضگي به وڌي. 1968ع ۾ ميڪسيڪو سٽي سمر اولمپڪس 1968ع جي ميزبان ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح اها پهرين لاطيني آمريڪي شهر بڻجي وئي جنهن اولمپڪس ميزبان ڪيا. ميڪسيڪو فيفا ورلڊ ڪپ 1970ع ۽ فيفا ورلڊ ڪپ 1986ع جي ميزباني ڪئي، ۽ فيفا ورلڊ ڪپ 1926ع ۾ ڪيناڊا ۽ گڏيل رياستن سان گڏ گڏيل ميزبان هوندو. 1970ع ۽ 1986ع جي ميزبانيءَ جي پسمنظر سان، ميڪسيڪو مردن جي ورلڊ ڪپ کي ٽن ڀيرا ميزبان يا گڏيل ميزبان بڻجڻ وارو پهريون ملڪ بڻجندو.

ايل سانتو، سڀ کان علامتي ميڪسيڪي لوچا ليبري پهلوانن مان هڪ

ميڪسيڪو پيشه ور باڪسنگ ۾ بين الاقوامي طاقت آهي. اولمپڪس ميڪسيڪو ۾ چودهن اولمپڪ باڪسنگ تمغا ماڻي چڪو آهي. ميڪسيڪي پيشه ور بيس بال ليگ جو نالو ليگا ميڪسيڪانا دي بيسبول آهي. جيتوڻيڪ اها عام طور گڏيل رياستن، ڪيريبين ملڪن ۽ جاپان جيتري مضبوط نه هوندي، پر ميڪسيڪو ڪيترائي بين الاقوامي بيس بال لقب حاصل ڪري چڪو آهي. لوچا ليبري (فري اسٽائيل پيشه ور ڪُشتي) پڻ وڏو هجوم ڇڪيندڙ راند آهي، جنهن جون قومي پروموشنز اي اي اي، سي ايم ايل ايل ۽ ٻيون آهن.

جانورن جي حقن وارن ڪارڪنن جي پابنديءَ وارين ڪوششن باوجود، سانڍن جي لڙائي ملڪ ۾ مقبول رهي ٿي، ۽ تقريباً سڀ وڏن شهرن ۾ سانڍن جا اَريانا موجود آهن. پلازا ميڪسيڪو، ميڪسيڪو سٽي ۾، جنهن ۾ 45,000 ماڻهو ويهي سگهن ٿا، دنيا جو سڀ کان وڏو سانڍن جو اَريانا آهي.

گيلري

• ميڪسيڪو جا ميداني منظر
• 
• 
• 
• 
• 
• 

وڌيڪ ڏسو

• اَنا، ٽيموٿي. فورجنگ ميڪسيڪو، 1821-1835. لنڪن: يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس 1998.
• اَيڊمز، رچرڊ اي. ڊبليو. پريهسپانڪ ميسواميريڪا. ٽيون ايڊيشن. نارمن: يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس 2005.
• بيزلي، وليم ايچ.، ايڊيٽر. اَ ڪمپينين ٽو ميڪسيڪن هسٽري اينڊ ڪلچر. بليڪويل 2011. ISBN 978-1-4051-9057-2
• بلمر-ٿامس، وِڪٽر، جان ايچ. ڪوٽسورٿ، ۽ روبرٽو ڪورٽيس ڪوندي، ايڊيٽر. دي ڪيمبرج اِيکونامڪ هسٽري آف لاطيني آميريڪا. وول. 1، دي ڪولونيئل ايرا اينڊ دي شارٽ نائينٽيٿ سينچري. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 2006.
• ڪيمپ، روڊيرڪ اي آئي. پوليٽڪس اِن ميڪسيڪو: ڊيموڪريٽڪ ڪانسوليڊيشن اور ڊيڪلائن؟ (آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2014)
• ڪوئروَر، ڊان ايم.، سوزان بي. پاسٽر، ۽ روبرٽ ايم. بفنگٽن. ميڪسيڪو: اَين اِنسائيڪلوپيڊيا آف ڪنٽيمپرري ڪلچر اينڊ هسٽري. سانتا باربرا: اي بي سي ڪليئو 2004. ISBN 1-57607-132-4
• ڊيواس، ڊائِن. اربن ليوايٿن: ميڪسيڪو سٽي اِن دي ٽوئنٽيٿ سينچري (ٽيمپل يونيورسٽي پريس، 2010)
• هيل، چارلس اي. دي ٽرانسفارميشن آف ميڪسيڪن لبرلزم اِن ليٽ نائينٽيٿ-سينچري ميڪسيڪو. پرنسٽن: پرنسٽن يونيورسٽي پريس 1989.
• هيمنٽ، برائن آر. روٽس آف اِنسرجنسي: ميڪسيڪن ريجنز 1750-1824. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 1985.
• ڪرڪ ووڊ، برٽن. دي هسٽري آف ميڪسيڪو (گرين ووڊ، 2000) آن لائين ايڊيشن آرڪائيو ڪيا ويا 24 December 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• نائيٽ، ايلن. دي ميڪسيڪن ريووليشن. 2 ووليومز. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 1986.
• Krauze, Enrique (1998). Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996. New York: Harper Perennial. p. 896. ISBN 978-0-06-092917-6. https://books.google.com/books?id=ZuuPAAZcKtYC. 
• ليِوي، سانتيائگو. گُڊ اِنٽينشنز، بيڊ آئوٽڪمز: سوشل پاليسي، اِنفارميليٽي، اينڊ اِيکونامڪ گروٿ اِن ميڪسيڪو (بروڪنگز اِنسٽيٽيوشن پريس، 2010).
• مِريل، ٽِم ۽ رامون ميرو. ميڪسيڪو: اَ ڪنٽري اسٽڊي (لائبريري آف ڪانگريس. فيڊرل ريسرچ ڊويزن، 1996) يو ايس سرڪاري دستاويز؛ ڪاپي رائيٽ ناهي آن لائين فري
• Meyer, Michael C.; Beezley, William H., eds (2000). The Oxford History of Mexico. Oxford University Press. p. 736. ISBN 978-0-19-511228-3. https://archive.org/details/isbn_9780195112283. 
• ميئر، مائيڪل سي.، وليم ايل. شرمين، ۽ سوزن ايم. ڊيڊز. دي ڪورس آف ميڪسيڪن هسٽري (ستون ايڊيشن.) (آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2002) آن لائين ايڊيشن آرڪائيو ڪيا ويا 2 February 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• رُگلي، ٽيري. ايپڪ ميڪسيڪو: اَ هسٽري فرام ارليئسٽ ٽائيمز. نارمن: يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس 2020. ISBN 978-0-8061-6707-7
• وين يَنگ، ايريڪ. اسٽورمي پاسيج: ميڪسيڪو فرام ڪالوني ٽو ريپبلڪ، 1750-1850. لينهام ايم ڊي: روومين اينڊ لٽل فيلڊ 2022. ISBN 978-1-4422-0901-5
• وِنسن، بين، ٽيون. بيفور مِسٽيظاخي: دي فرنٽيئرز آف ريس اينڊ ڪاسٽ اِن ڪولونيئل ميڪسيڪو. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 2018.
• ورنر، مائيڪل ايس. ايڊيٽر. اِنسائيڪلوپيڊيا آف ميڪسيڪو: هسٽري، سوسائٽي اينڊ ڪلچر (2 ووليوم 1997) 1440 صفحا آن لائين ايڊيشن آرڪائيو ڪيا ويا 24 January 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Werner, Michael S. (January 2001). Concise Encyclopedia of Mexico. Taylor & Francis. ISBN 978-1-57958-337-8. https://books.google.com/books?id=Qxp-GWiDPioC&pg=PA386. 

ٻاهريان ڳنڍڻا

حڪومت

• Official website
• وزٽ ميڪسيڪو – سرڪاري سياحت ويب سائيٽ

عام ڄاڻ

• دي ورلڊ فيڪٽ بُڪ. سينٽرل اِنٽيليجنس ايجنسي. ميڪسيڪو.
• يو ايس-ميڪسيڪو پرڏيهي واپار توازن. ميڪسيڪو.
• ميڪسيڪو بي بي سي نيوز تان
• ميڪسيڪو اِنسائيڪلوپيڊيا بريٽانيڪا تي
• وڪيميڊيا اٽلس آف Mexico
• ڪي ڊويلپمينٽ فورڪاسٽس فار ميڪسيڪو اِنٽرنيشنل فيوچرز تان