مواد ڏانھن هلو

لسانيات

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

لسانيات يا علمِ لسان (Linguistics) ٻولي جي سائنسي اڀياس کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ٻولين جي بناوت، آوازن، لفظن، معنائن، جملن جي جوڙجڪ، استعمال ۽ ارتقا جو منظم ۽ علمي جائزو ورتو ويندو آهي.[1][2][3]

لسانيات جي بنيادي شاخن ۾ صوتيات (ڳالهائڻ جا آواز)، فونيميات (ٻوليءَ جو صوتي نظام)، صرف (لفظن جي بناوت)، نحو (جملن جي جوڙجڪ)، معنيات (لفظن ۽ جملن جون معنائون) ۽ عملي معنيات (استعمال جي حوالي سان معنيٰ) شامل آهن. ان کان سواءِ نفسي لسانيات، حياتي لسانيات، رياضياتي لسانيات ۽ حسابي لسانيات جهڙيون بين الشعبائي شاخون پڻ هن علم جو حصو آهن.[4]

لسانيات ۾ ٻولين جو اڀياس نظرياتي ۽ عملي ٻنهي رخن کان ڪيو ويندو آهي. نظرياتي لسانيات ٻوليءَ جي بنيادي اصولن ۽ انساني ٻوليءَ جي عام خاصيتن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن⁠تہ عملي لسانيات ٻولين جي سکيا، ترجمي، خواندگي، لغت نويسي، ٻوليءَ جي منصوبابندي ۽ ٻين عملي معاملن ۾ لسانياتي اصولن کي استعمال ڪري ٿي.[5] لساني تحقيق مختلف طريقن سان ڪئي ويندي آهي، جيئن ڪنهن ٻوليءَ جو هڪ مخصوص دور ۾ اڀياس (هم وقتي لسانيات)، ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا جو جائزو (تاريخي لسانيات)، هڪ يا گهڻ لساني سماجن جو مطالعو، ٻولي سکڻ ۽ حاصل ڪرڻ جا عمل، زباني ۽ لکت واري مواد جو تجزيو، ۽ ميداني تحقيق.[6] جديد لسانيات جو بنياد تاريخي طور فلالاجي (علمِ متن ۽ ٻولي) مان نڪتو، پر وقت سان گڏ اهو هڪ خودمختيار علمي شعبي جي صورت اختيار ڪري ويو. اڄڪلهه لسانيات جو ويجهو لاڳاپو ٻوليءَ جو فلسفو، اسلوبيات، بلاغت، نشانيات، لغت نويسي ۽ ترجمو جهڙن علمن سان پڻ آهي.[7]

اهم ذيلي شعبا

[سنواريو]
سوئس لسانيات دان فرڊينانڊ ڊي سوسور کي نشانيات (Semiotics) جو باني تصور ڪيو ويندو آهي.

تاريخي لسانيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخي لسانيات

تاريخي لسانيات (ھسٽاريڪل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا وقت سان گڏ ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي، خاص طور تي ڪنهن مخصوص ٻولي يا ٻولين جي ڪنهن گروهه جي حوالي سان. مغربي تاريخي لسانيات جي روايتن جي شروعات لڳ ڀڳ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي، جڏهن هي علم فلالاجي ( مان ارتقا ڪري نڪتو، جيڪا قديم متنن ۽ زباني روايتن جي مطالعي سان لاڳاپيل هئي.[8]

تاريخي لسانيات، لسانيات جي شروعاتي اهم ذيلي شعبن مان هڪ هئي، ۽ خاص طور تي اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ دوران وڏي پيماني تي ان تي تحقيق ڪئي ويندي هئي.[9] ويهين صديءَ ۾ تحقيق جو مرڪز رسميت (فارملئزم) ۽ توليدي گرامر (جنريٽو گرامر) ڏانهن منتقل ٿي ويو، جيڪي ٻوليءَ جي آفاقي خاصيتن جو مطالعو ڪن ٿا، تنهن هوندي به تاريخي لسانيات اڄ به لساني تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي. هن شعبي جي ذيلي شاخن ۾ ٻوليءَ جي تبديلي (لينگئيج چينج) ۽ گرامري ٿيڻ (گريميٽيڪلائيزيشن) شامل آهن.

تاريخي لسانيات ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو مطالعو ٻن طريقن سان ڪري ٿي: يا ته تاريخي (ڊائڪرونڪ) انداز ۾، جنهن ۾ ماضي ۽ حال جي مختلف دورن جي ڀيٽ ڪئي ويندي آهي، يا هم وقتي (سنڪرونڪ) انداز ۾، جنهن ۾ ڪنهن ٻوليءَ جي موجوده مرحلي اندر موجود مختلف قسمن يا لهجن جي وچ ۾ ٿيندڙ فرقن ۽ ترقيءَ جو جائزو ورتو ويندو آهي.[10]

شروعاتي دور ۾ تاريخي لسانيات جو بنيادي مرڪز تقابلي لسانيات هئي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو اڀياس ڪيو ويندو هو.[11] ان وقت جا محقق بنيادي طور ٻولين جي مختلف ٻولي خاندانن جي درجابندي ۽ قبل از تاريخي بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي ٻيهر تعمير تي ڌيان ڏيندا هئا، جنهن لاءِ تقابلي طريقو (ڪمپريٽو ميٿڊ) ۽ داخلي ٻيهر تعمير (انٽرنل ريڪنسٽرڪشن) جا طريقا استعمال ڪيا ويندا هئا. داخلي ٻيهر تعمير اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن عنصر کي، جنهن جي معنيٰ ساڳي هجي، مختلف ماحولن يا حالتن ۾ وري استعمال ڪري ان جي صوتياتي يا قياسي (انالاجي) تبديلين جي بنياد تي اڳوڻي صورت جو اندازو لڳايو ويندو آهي.[11][better source needed]

ان جو بنيادي سبب اهو هو ته هند-يورپي ٻولين جي وضاحت ڪئي وڃي، ڇو ته انهن مان گهڻين ٻولين جا تفصيلي لکيل رڪارڊ ۽ ڊگهيون تاريخون موجود هيون. تاريخي لسانيات جي ماهرن يورالي ٻولين جو پڻ مطالعو ڪيو، جيڪي يورپ جي هڪ ٻي ٻولي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ان وقت انهن بابت لکيل مواد تمام ٿورو موجود هو. ان کان پوءِ ٻين ٻولين جي متني مجموعن (ڪارپورا) تي پڻ اهم تحقيق ڪئي وئي، جهڙوڪ آسٽرونيشي ٻوليون ۽ آمريڪا جي مقامي ٻولين جا خاندان.

تاريخي لسانيات ۾ عام طور تي يونيفارميٽيرين اصول (يونيفارمٽيريئن پرنسپل) بنيادي مفروضو طور قبول ڪيو ويندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو واضح اظهار به ڪيو ويندو آهي.[12] هن اصول جو ابتدائي اظهار وليم ڊوائيٽ وِٽني ڪيو، جنهن جو خيال هو ته تاريخي لسانيات لاءِ لازمي آهي ته "ٻوليءَ جي تاريخ جي بلڪل شروعاتي مرحلن ۾ به اهي ئي اصول ڪارفرما سمجهيا وڃن، جيڪي اڄ مشاهدو ڪيا وڃن ٿا."[13]

بهرحال، لسانيات ۾ تقابليت وارو هي روايتي طريقو هاڻي تاريخي لسانيات جي تمام وسيع شعبي جو صرف هڪ ننڍڙو حصو رهجي ويو آهي. اڄڪلهه مخصوص هند-يورپي ٻولين جو تقابلي اڀياس هڪ انتهائي تخصصي ميدان سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته تقابلي تحقيق گهڻو ڪري ڪنهن ٻوليءَ جي اندروني ارتقا تي مرڪوز هوندي آهي؛ خاص طور تي معياري ٻولين جي جديد قسمن جي ترقي ۽ معياري صورت مان مختلف لهجن ۽ صورتن جي ارتقا تي.[حوالو گهربل]

مثال طور، ڪجهه محققن اهڙن مٿانهين خاندانن (ميڪرو فيمليز) کي قائم ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي، جن ۾ هند-يورپي، يورالي ۽ ٻين ٻولين جي خاندانن کي هڪ مفروضي ناسٽراٽڪ ٻولي خاندان سان ڳنڍيو ويو آهي.[14] بهرحال، اهڙيون ڪوششون اڃا تائين وڏي پيماني تي معتبر علمي طريقا نٿيون سمجهيون وڃن. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته تقابلي لساني تحقيق لاءِ لڳ ڀڳ 10,000 سالن تائين جو عرصو عملي حد آهي.[15] مختلف بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي عمر جو صحيح تعين ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪيترائي طريقا موجود آهن، پر انهن ٻولين جي تاريخ صرف اندازي طور ئي مقرر ڪري سگهجي ٿي.[16]

جديد تاريخي لسانيات ۾ اهو اڀياس ڪيو ويندو آهي ته ٻوليون وقت سان ڪيئن تبديل ٿين ٿيون، ۽ خاص طور تي ڪنهن مخصوص دور اندر مختلف لهجن جي پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. ان ۾ صرفياتي، نحوي ۽ صوتياتي تبديلين جو مطالعو شامل هوندو آهي، جڏهن ته ماضي ۽ حال جي لهجن جي وچ ۾ موجود لاڳاپن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.[17]

نحو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نحو

نحو (سنٽيڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا لفظن ۽ صرفين (مارفيمز) جي پاڻ ۾ گڏجڻ جي اصولن جو اڀياس ڪري ٿي، جن جي ذريعي وڏيون لساني وحدتون، جهڙوڪ فقرا ۽ جملا، ٺهن ٿا. نحو جا بنيادي موضوع لفظن جي ترتيب، گرامري لاڳاپا، جملي جا جزا،[18] مطابقت، مختلف ٻولين جي نحوي اختلافن جي نوعيت، ۽ صورت ۽ معنيٰ جي وچ ۾ لاڳاپو آهن.

نحو بابت ڪيترائي مختلف نظريا ۽ طريقا موجود آهن، جيڪي پنهنجن بنيادي مفروضن، تحقيقاتي طريقن ۽ مقصدن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ڪي نظريا جملن جي بناوت ۽ گرامري قاعدن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا معنيٰ، استعمال يا ذهني عملن سان سندن لاڳاپي تي زور ڏين ٿا. تنهن هوندي به، سڀني نحوي نظرين جو بنيادي مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ٻوليءَ ۾ لفظ منظم نموني سان ڪيئن گڏجي معنيٰ خيز جملا ٺاهين ٿا.

صرف (مارفولاجي)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو صرف (لسانيات)

صرف (مارفولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا لفظن جي بناوت، انهن جي تشڪيل جي اصولن، ۽ ڪنهن ٻوليءَ ۾ لفظن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي.[19][20]

صرف بابت گهڻا نظريا لفظن جي بناوت جو تجزيو صرفين (مارفيمز) جي بنياد تي ڪن ٿا، جيڪي ٻوليءَ جون اهڙيون سڀ کان ننڍيون وحدتون آهن، جن کي پنهنجو آزاد معنوي قدر حاصل هوندو آهي. صرفين ۾ پاڙون (روٽس) شامل آهن، جيڪي پاڻ به مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهڙا عنصر پڻ شامل آهن، جهڙوڪ لاحقا (ايفڪسز)، جيڪي رڳو ڪنهن وڏي لفظ جو حصو بڻجي ظاهر ٿيندا آهن. مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪيچ هڪ پاڙ (روٽ) آهي ۽ -ing هڪ لاحقو (سفڪس) آهي. ڪيچ پاڻ هڪ مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ان سان -ing ملائڻ سان نئون لفظ ڪيچنگ ٺهي ٿو.

صرف ۾ اهو پڻ اڀياس ڪيو ويندو آهي ته لفظ لفظن جي قسمن (پارٽس آف اسپيچ) طور ڪيئن ڪم ڪن ٿا، ۽ اهي صرفي ڦيرڦار (انفليڪشن) جي ذريعي مختلف گرامري درجن جو اظهار ڪيئن ڪن ٿا، جن ۾ عدد (گريميٽيڪل نمبر)، زمان، ۽ پهلو شامل آهن. صرف ۾ پيداواريت (پراڊڪٽوٽي) جهڙا تصور پڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جيڪي اهو اڀياس ڪن ٿا ته ڳالهائيندڙ مخصوص حالتن ۾ نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا، ۽ اهڙي لفظ سازي وقت سان گڏ ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا دوران ڪيئن تبديل ٿيندي رهي ٿي. صرف جي اها ذيلي شاخ، جيڪا صرفين جي گڏجڻ سبب پيدا ٿيندڙ صوتياتي تبديلين جو خاص طور تي اڀياس ڪري ٿي، صرفياتي صوتيات (مارفوفونولاجي) سڏجي ٿي.

معنويات ۽ عمليات

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو معنويات ۽ عمليات

معنويات (سمينٽڪس) ۽ عمليات (پريگميٽڪس) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ ۾ معنيٰ جي اڀياس سان واسطو رکن ٿيون. روايتي طور انهن ٻنهي ذيلي شعبن ۾ فرق معنيٰ جي مختلف پهلوئن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي: معنويات گرامري ۽ لغوي معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، جڏهن ته عمليات معنيٰ کي ان جي استعمال واري سياق ۽ سباق (ڪنٽيڪسٽ) جي حوالي سان سمجهي ٿي.

لسانيات ۾ رسمي معنويات (فارمل سمينٽڪس) جو ذيلي شعبو جملن جي مدلول (ڊنوٽيشنس) جو مطالعو ڪري ٿو، ۽ اهو پڻ جاچي ٿو ته جملن جي معنيٰ انهن جي جزوي اظھارن جي معنائن مان ترڪيبي اصول (ڪمپوزيشنلٽي) تحت ڪيئن ٺهي ٿي. رسمي معنويات تي ٻوليءَ جي فلسفي جو گهرو اثر آهي، ۽ ان ۾ منطق ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا رسمي طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ان جي ابتڙ، ادراڪي معنويات (ڪاگنيٽو سمينٽڪس) لساني معنيٰ کي انساني ادراڪ (ڪاگنيشن) جي عام خاصيتن جي روشنيءَ ۾ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هيءَ شاخ ادراڪي سائنس (ڪاگنيٽو سائنس) جي نظرين، جهڙوڪ نمونياتي نظريو (پروٽو ٽائيپ ٿيوري)، مان گهڻو فائدو وٺي ٿي.

عمليات (پريگميٽڪس) اهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿي، جهڙوڪ گفتاري عمل، اشاري معنا (امپليڪيچر)، ۽ ڳالهه ٻولهه جو تجزيو.[21] معنويات جي برعڪس، جيڪا ڪنهن ٻوليءَ ۾ روايتي يا "رمزي طور مقرر ٿيل" (ڪوڊيڊ) معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، عمليات اهو جاچي ٿي ته معنيٰ جي منتقلي صرف ڳالهائيندڙ ۽ ٻڌندڙ جي لساني ڄاڻ (جهڙوڪ گرامر، لغت وغيره) تي ئي دارومدار نٿي رکي، پر اظهار جي سياق ۽ سباق،[22] ڳالهائيندڙن بابت اڳواٽ موجود ڄاڻ، ڳالهائيندڙ جي ارادي بابت ڪيل اندازن، ۽ ٻين ڪيترن ئي سماجي ۽ ابلاغي عنصرن تي پڻ منحصر هوندي آهي.[23]

صوتيات ۽ صوتياتي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو صوتيات ۽ صوتياتي نظام

صوتيات (فونيٽڪس) ۽ صوتياتي نظام (فونولاجي) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ جي آوازن (يا اشاري ٻولين ۾ انهن جي هم منصب صوتياتي خصوصيتن) جي اڀياس سان لاڳاپيل آهن.

صوتيات بنيادي طور آوازن جي طبعياتي ۽ جسماني خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جهڙوڪ انهن جي ادائگي يا اچار (آرٽيڪيوليشن)، صوتي لهرن جون خاصيتون (اڪائسٽڪس)، آوازن جي پيداوار، ۽ انهن جي ادراڪ يا ٻڌڻ (پرسيپشن).

ٻئي طرف، صوتياتي نظام (فونولاجي) ٻوليءَ جي آوازن جي تجريدي (ايبسٽريڪٽ) لساني تنظيم، درجابندي ۽ ڪردار جو اڀياس ڪري ٿي. هيءَ شاخ وضاحت ڪري ٿي ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز موجود آهن، اهي آواز لفظن جي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي سان ڪهڙي نموني گڏجي سگهن ٿا، ۽ ڇو ڪجهه صوتياتي خاصيتون ڪنهن لفظ جي سڃاڻپ ۽ معنيٰ ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.[24]

لساني نوعيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لساني نوعيات

لساني نوعيات (لنگئسٽڪ ٽائپولاجي) يا ٻولين جي نوعياتي درجابندي (لينگئيج ٽائپولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا ٻولين جو سندن بناوتي (اسٽرڪچرل) خاصيتن جي بنياد تي اڀياس، درجابندي ۽ ڀيٽ ڪري ٿي. هن شعبي جو بنيادي مقصد دنيا جي ٻولين ۾ موجود بناوتي تنوع (اسٽرڪچرل ڊائورسٽي) ۽ انهن جي گڏيل يا آفاقي خاصيتن جي وضاحت ۽ تشريح ڪرڻ آهي. لساني نوعيات جون ڪيترين ئي ذيلي شاخون آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود نه آهن:

  • صوتياتي نوعيات (فونولاجيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي صوتياتي خاصيتن ۽ آوازن جي نظام جو اڀياس ڪري ٿي.
  • نحوي نوعيات (سنٽيڪٽڪ ٽائپولاجي)، جيڪا لفظن جي ترتيب، جملي جي بناوت ۽ نحوي صورتن جو تقابلي مطالعو ڪري ٿي.
  • لغوي نوعيات (ليڪسيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي لفظي ذخيري ۽ لغوي خصوصيتن جو اڀياس ڪري ٿي.
  • نظرياتي نوعيات، جنهن جو مقصد ٻولين ۾ موجود آفاقي رجحانن ۽ انهن جي سببن جي وضاحت ڪرڻ آهي.

بناوٽون

[سنواريو]


لساني بناوٽون معنيٰ ۽ صورت جي گڏيل جوڙجڪ (پيئرنگس) تي مشتمل هونديون آهن. معنيٰ ۽ صورت جي هر مخصوص جوڙجڪ کي فرڊيننڊ ڊي سوسيور جي نظريي موجب لساني نشاني (لنگئسٽڪ سائن) چيو ويندو آهي. مثال طور، "ٻلي" جي معنيٰ دنيا جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صوتي نمونن (ڳالهايل ٻولين ۾)، هٿن ۽ چهري جي حرڪتن (اشارتي ٻولين ۾)، يا لکيل نشانين (تحريري ٻولين ۾) وسيلي ظاهر ڪئي ويندي آهي. لساني نمونن علمي معلومات جي انجنيئرنگ (علمي انجنيئرنگ) جي شعبي ۾ به وڏي اهميت حاصل ڪئي آهي، خاص طور تي ان ڪري جو دستياب ڊيٽا جو مقدار تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. لساني بناوتن تي ڌيان ڏيندڙ ماهر اها سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ ڪهڙن اصولن مطابق ٻولي استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي گهڻا اصول کين شعوري طور معلوم نه هوندا آهن. هر لساني بناوت کي ڪيترن ئي تجزياتي سطحن تي ننڍن جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي شعوري يا غير شعوري قاعدن موجب پاڻ ۾ ملي وڏيون بناوتون ٺاهين ٿا. مثال طور، انگريزي لفظ ٽينٿ tenth جي بناوت کي ٻن مختلف تجزياتي سطحن تي ڏسي سگهجي ٿو. لفظ جي اندروني بناوت (جنهن کي صرفيات (مارفولاجي) چيو وڃي ٿو) جي سطح تي، ٽينٿ ٻن لساني عنصرن تي مشتمل آهي: هڪ عنصر عدد (نمبر) جي معنيٰ ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو عنصر ترتيبي (آرڊنلٽي) معنيٰ ظاهر ڪري ٿو. انهن ٻنهي عنصرن جي ميلاپ لاءِ هڪ قاعدو مقرر آهي، جنهن مطابق ترتيبي لاحقو -th هميشه عدد ٽين کان پوءِ ايندو آهي. ٻئي طرف، صوتياتي بناوت (جنهن کي صوتيات يا فونالاجي چيو وڃي ٿو) جي سطح تي تجزيو ڏيکاري ٿو ته ٽينٿ ۾ موجود /n/ جو آواز، اڪيلي لفظ ٽين ۾ اچڻ واري /n/ جي آواز کان مختلف انداز سان ادا ڪيو ويندو آهي.

انگريزي ڳالهائيندڙن مان گهڻا ماڻهو لفظ ٽينٿ جي اندروني بناوت سان لاڳاپيل قاعدن کان ته شعوري طور واقف هوندا آهن، پر ان جي صوتياتي تبديليءَ بابت قاعدن کان اڪثر اڻواقف هوندا آهن. لساني بناوتن جو مطالعو ڪندڙ ماهر اهڙن ئي قاعدن جي سڃاڻپ ۽ تجزيو ڪندا آهن، جيڪي بيان ڪن ٿا ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ عملي طور ٻولي ڪيئن استعمال ڪن ٿا.[حوالو گهربل]

گرامر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گرامر

گرامر قاعدن جو اهڙو نظام آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ٻوليءَ ۾ اظهار جي ٺهڻ ۽ استعمال کي منظم ڪري ٿو. اهي قاعدا نه رڳو آوازن تي لاڳو ٿين ٿا،[25] پر معنيٰ تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا. گرامر ۾ ڪيترائي جزوي نظام شامل هوندا آهن، جهڙوڪ فونالاجي (صوتياتي نظام جي تنظيم)، صرفيات (لفظن جي بناوت ۽ جوڙجڪ)، ۽ نحو (جملي ۽ فقري جي جوڙجڪ).[4]

جديد گرامري نظريا، جيڪي گرامر جي اصولن جو مطالعو ڪن ٿا، انهن ۾ بناوتي لسانيات (اسٽرڪچرل لنگئسٽڪس)، فعالي لسانيات (فنڪشنل لنگئسٽڪس) ۽ تخليقي لسانيات (جنريٽو لنگئسٽڪس) شامل آهن.[26] ٻوليءَ جي گرامري اڀياس سان لاڳاپيل اهم ذيلي شعبا هي آهن:

  • صوتيات (فونيٽڪس): تقريري آوازن جي پيداوار، ادائگي ۽ ادراڪ جي جسماني خاصيتن جو مطالعو، جنهن ۾ انهن جون صوتياتي (اڪائوسٽڪس) ۽ ادائيگيءَ واريون (آرٽيڪيوليٽري) خاصيتون شامل آهن.
  • فونالاجي: آوازن جو ذهني ۽ تجريدي نظام طور مطالعو، جيڪو اهو واضح ڪري ٿو ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز (فونيمز) معنيٰ ۾ فرق پيدا ڪن ٿا، اهي پاڻ ۾ ڪيئن ملي لفظ ٺاهين ٿا، ۽ ڪهڙيون صوتياتي خاصيتون لفظ جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهن.
  • صرفيات (مارفولاجي): مورفيم (مارفيمز) يا لفظن جي اندروني بناوت جو مطالعو، ۽ اهو ته اهي ڪيئن تبديل ٿين ٿا يا نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا.
  • نحو (سنٽيڪس): لفظن جي گڏجڻ سان گرامري لحاظ کان درست فقرا ۽ جملا ٺهڻ جي اصولن جو مطالعو.
  • معنيات (سمينٽڪس): لفظي ۽ گرامري معنيٰ جي مختلف پهلوئن جو مطالعو.[27]
  • عملي معنيات (پريگميٽڪس): اظهارن جي رابطي واري عمل ۾ استعمال، ۽ معنيٰ جي منتقليءَ ۾ صورتحال، سماجي پسمنظر ۽ غير لساني ڄاڻ جي ڪردار جو مطالعو.[27]
  • گفتاري تجزيو (ڊسڪورس اينالائسس): ڳالهيل، لکيل يا اشارتي متنن ۾ ٻوليءَ جي استعمال جو تجزيو.
  • اسلوبيات (اسٽائلٽڪس): لساني عنصرن، جهڙوڪ بيان بازي (رھيٽورڪ)، لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، لهجي (اسٽريس) ۽ اسلوب جي مطالعي ذريعي متن يا گفتگو کي ان جي سماجي ۽ ادبي پسمنظر ۾ سمجهڻ.
  • سيميا (سيميوٽڪس): نشانين، نشانين جي عمل (سيميوسس)، اشاري، نمائندگي، مشابهت، تمثيل، استعارو، علامت، دلالت ۽ ابلاغ جي مطالعي وارو علم.

گفتگو

[سنواريو]

گفتگو (ڊسڪورس) سماجي عمل جي حيثيت سان ٻوليءَ جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي ( بينھم، 1995)، ۽ هڪ گهڻ-سطحي تصور آهي. سماجي عمل جي حيثيت سان گفتگو لکيل ۽ ڳالهايل متنن ذريعي مختلف نظرين کي پاڻ ۾ سموئي ٿي. گفتاري تجزيو اهڙن نظرين جو جائزو وٺي سگهي ٿو يا انهن کي ظاهر ڪري سگهي ٿو. گفتگو نه رڳو صنف (جينر) تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪا مخصوص سماجي ۽ ابلاغي حالتن مطابق چونڊي ويندي آهي، پر ننڍي سطح تي ٻوليءَ کي متن (ڳالهايل يا لکيل) جي صورت ۾ پڻ ترتيب ڏئي ٿي، جنهن ۾ صوتياتي (فونولاجيڪل) ۽ لفظي-گرامري (ليڪسيڪو-گريميٽيڪل) پهلو شامل آهن. گرامر ۽ گفتگو هڪ ئي نظام جا لاڳاپيل حصا آهن.[28] جڏهن ڪنهن خاص مقصد لاءِ مخصوص انداز ۾ گفتگو استعمال ڪئي وڃي ٿي ته اها ٻوليءَ جو هڪ قسم بڻجي وڃي ٿي، جنهن کي رجسٽر چيو ويندو آهي.[29] ڪنهن مخصوص علمي يا پيشاور شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن جي مهارت سبب ٻوليءَ ۾ نوان لفظ به شامل ٿيندا آهن. اهڙيءَ ريت رجسٽر ۽ گفتگو پاڻ ۾ رڳو خاص اصطلاحن ذريعي نه، پر ڪيترين حالتن ۾ مخصوص اسلوبي خصوصيتن ذريعي پڻ هڪ ٻئي کان ممتاز ٿيندا آهن. مثال طور، طبي شعبي سان لاڳاپيل ماڻهو پنهنجي رابطن ۾ اهڙا طبي اصطلاح استعمال ڪندا آهن، جيڪي صرف طب سان واسطو رکن ٿا. اهڙي قسم جي ٻوليءَ کي عام طور "طبي گفتگو" سڏيو ويندو آهي، ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شعبن جون به پنهنجون مخصوص گفتگوي روايتون هونديون آهن.

لفظيات

[سنواريو]

لفظيات (ليڪسيڪن) لفظن ۽ اصطلاحن جو اهو ذخيرو آهي، جيڪو ڳالهائيندڙ جي ذهن ۾ محفوظ هوندو آهي. لفظياتي ذخيري ۾ مڪمل لفظن سان گڏ مقيد مورفيم (بائونڊ مارفيمز) پڻ شامل هوندا آهن، جيڪي لفظ جا اهڙا جزا آهن، جيڪي پاڻ الڳ لفظ طور استعمال نٿا ٿي سگهن، جهڙوڪ واڌارا (affixes). ڪن لساني تجزين ۾ مرڪب لفظ، محاوراتي اظهار جا ڪي قسم، ۽ ٻيون گڏيل لفظي ترڪيبون پڻ لفظياتي ذخيري جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

لغتون ڪنهن ٻوليءَ جي لفظياتي ذخيري کي الف بائي ترتيب سان مرتب ڪرڻ جي ڪوشش هونديون آهن، پر عام طور تي انهن ۾ مقيد مورفيم شامل نه ڪيا ويندا آهن. لغت نويسي (ليڪسيڪوگرافي)، جيڪا معنيات (سمينٽڪس) سان ويجهو لاڳاپيل آهي، اهڙو علم آهي جيڪو لفظن کي لغت يا انسائيڪلوپيڊيا جي صورت ۾ ترتيب ڏئي ٿو. ٻوليءَ ۾ نون لفظن جي تخليق يا شامل ٿيڻ کي نئون لفظ ٺاهڻ (نيولاگزيشن) يا ڪوائننگ چيو ويندو آهي،[30] جڏهن ته اهڙن نون لفظن کي نئون لفظ (نيولاگئزم) سڏيو ويندو آهي.

عام خيال اهو آهي ته ڪنهن ماڻهوءَ جي لساني صلاحيت سندس ذهن ۾ محفوظ لفظن جي تعداد تي دارومدار رکي ٿي، پر ڪيترن ئي لسانيات جي ماهرن موجب اهو تصور درست ناهي. سندن خيال ۾ ٻولي استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت بنيادي طور گرامر جي دائري سان لاڳاپيل آهي، ۽ اها لساني قابليت (لنگئسٽڪ ڪامپيٽنس) سان وابسته آهي، نه ته صرف لفظن جي تعداد سان. نظرياتي طور تي، تمام محدود لفظياتي ذخيرو به لامحدود تعداد ۾ جملا ٺاهڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو.

تنهن هوندي به، لفظن جو ذخيرو (ووڪبيولري) متن جي سمجهه کي ماپڻ لاءِ اهم معيار سمجهيو ويندو آهي. عام طور تي اهو اتفاق موجود آهي ته انگريزيءَ ۾ ڪنهن لکيل متن کي صحيح نموني سمجهڻ لاءِ پڙهندڙ کي متن ۾ موجود لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو لفظن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي، يعني هو متن جي تقريباً 98 سيڪڙو لفظن جي معنيٰ ڄاڻي ٿو.[31]

انهيءَ ڪري، گهربل لفظي ذخيري جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته ڪهڙي قسم جا متن يا ڳالهيون سمجهڻيون آهن. هڪ عام اندازي موجب، روزمره جي مختلف قسمن جي ڳالهين کي سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 6٬000 کان 7٬000 لفظي خاندان ضروري آهن، جڏهن ته مختلف قسمن جي لکيل متنن کي آسانيءَ سان پڙهڻ ۽ سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8٬000 کان 9٬000 لفظي خاندانن جي ڄاڻ گهربل هوندي آهي.[32]

اسلوبيات

[سنواريو]

اسلوبيات (اسٽائلسٽڪس) ۾ مختلف گفتگوي برادرين، ادبي صنفن، ۽ اشاعتي يا بياني اندازن جي تناظر ۾ لکيل، اشارتي يا ڳالهايل متنن جو مطالعو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ عوامي ذرائع ابلاغ (ماس ميڊيا) ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي به شامل آهي.[33] هن شعبي ۾ متنن جو انهن جي لساني ۽ اسلوبي خصوصيتن جي بنياد تي تجزيو ۽ تشريح ڪئي ويندي آهي. اسلوبي تجزئي ۾ مخصوص لهجن ۽ رجسٽرن جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي، جيڪي مختلف گفتگوي برادرين طرفان استعمال ڪيا ويندا آهن. اسلوبي خصوصيتن ۾ بيان بازي (Rhetoric)،[34] لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، زور يا اسٽريس، طنز (سٽائر)، طعنو (آئرني)، مڪالما (ڊائلاگ)، ۽ صوتياتي تبديليءَ (فونيٽڪ ويريئيشن) جون ٻيون صورتون شامل آهن.

اسلوبي تجزئي ۾ ادبي شاهڪارن، عوامي ادب (پاپولر فڪشن)، خبرن، اشتهارن، ۽ عوامي ثقافت (پاپولر ڪلچر) ۾ رابطي جي ٻين صورتن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوليءَ جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي. عام طور تي اسلوب کي رابطي جي اهڙي تبديلي سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ڳالهائيندڙن ۽ مختلف سماجن جي لحاظ کان بدلجندي رهندي آهي. مختصر طور، اسلوبيات متن جي تشريح جو علم آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مثال طور، جيڪ دريدا (Jacques Derrida) تقرير ۽ تحرير جي وچ ۾ فرق کي وڌيڪ نمايان ڪيو، ۽ اهو دليل پيش ڪيو ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پنهنجي حيثيت ۾ هڪ آزاد لساني وسيلي طور ڪيو وڃي.[35] انهيءَ تناظر ۾ قديم رسم الخطيات (پالائيوگرافي) اهڙو علم آهي، جيڪو ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ لکيل رسم الخط، نشانين ۽ علامتن جي ارتقا جو مطالعو ڪري ٿو.[36] لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جي خاصيتن کي بغير ڪنهن ذاتي قدرشناسيءَ جي بيان ۽ وضاحت ڪن ٿا؛ يعني اهي اهو فيصلو نٿا ڪن ته ڪو خاص لساني عنصر يا استعمال "سٺو" آهي يا "خراب". اهو طريقو ٻين سائنسن جيان آهي؛ مثال طور، هڪ حيوانيات جو ماهر (زولاجسٽ) جانورن جي دنيا جو مطالعو ڪندي اهو نٿو چوي ته هڪ نسل ٻي نسل کان "بهتر" يا "بدتر" آهي.

ٻئي طرف، لساني تجويزيت (لنگئسٽڪ پرسڪرپشن) جو مقصد ڪجهه مخصوص لساني صورتن يا استعمالن کي ٻين تي ترجيح ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اڪثر ڪنهن خاص لهجي يا "اڪرو ليڪٽ" (acrolect) کي معياري حيثيت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان جو مقصد هڪ معياري ٻولي قائم ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو، جيڪا وسيع جاگرافيائي علائقن ۾ رابطي کي آسان بڻائي. بهرحال، اهو پڻ ممڪن آهي ته هڪ ٻولي يا لهجي جا ڳالهائيندڙ ٻين ٻولين يا لهجن جي ڳالهائيندڙن تي پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪن (ڏسو: لساني سامراج).

تجويزيت (پرسڪرپٽوئزم) جي انتهائي صورت سينسرشپ ۾ ڏسي سگهجي ٿي، جتي ڪجهه لفظن يا نحوي بناوتن کي سماج لاءِ نقصانڪار سمجهي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. تنهن هوندي به، ٻوليءَ جي تعليم (ٻولي جي تعليم) ۾ تجويزيت مناسب نموني استعمال ڪئي ويندي آهي، جيئن انگريزي ٻوليءَ جي تدريس (ELT) دوران، جتي ٻي ٻولي سکڻ وارن کي بنيادي گرامري قاعدا ۽ لفظي ذخيرو سيکارڻ ضروري هوندو آهي، ته جيئن هو ٻوليءَ جي حصول جي عمل ۾ ڪامياب ٿي سگهن.[حوالو گهربل]

ذريعا

[سنواريو]

اڪثر جديد لسانيات جا ماهر اهو فرض ڪن ٿا ته ڳالهايل ٻولي ۽ اشارتي ٻولي جا انگ اکر لکيل ٻولي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي اهميت رکن ٿا. ان جا ڪيترائي سبب آهن:

  • ڳالهائڻ انساني سماجن جي تقريباً سڀني ثقافتن ۾ موجود آهي، جڏهن ته تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا سماج ۽ لساني برادريون رهيون آهن، جن وٽ لکڻ جو نظام موجود نه هو.
  • سڀئي قدرتي رسم الخط ڪنهن نه ڪنهن ڳالهايل يا اشارتي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ تصويري رسم الخط، جهڙوڪ ڊونگبا رسم الخط (Dongba writing)، به ناڪسي ٻولي (Naxi language) جي هڪجهڙن اچارن (ھوموفونز) کي ساڳئي تصويري نشانيءَ سان ظاهر ڪن ٿا، ۽ جڏهن هڪ ئي رسم الخط ٻن ٻولين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ته ان ۾ پڻ ڳالهائيندڙ ٻوليءَ موجب تبديليون اينديون آهن.
  • انسانن ۾ ڳالهائڻ جي صلاحيت لکڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ وجود ۾ آئي.
  • ماڻهو لکڻ سکڻ کان اڳ ۽ وڌيڪ آسانيءَ سان ڳالهائڻ ۽ ڳالهايل ٻوليءَ کي سمجهڻ سکندا آهن.

تنهن هوندي به، لسانيات جا ماهر ان ڳالهه تي متفق آهن ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پڻ اهم ۽ فائديمند آهي. خاص طور تي ڪارپس لسانيات ۽ حسابياتي لسانيات ۾ لکيل متنن تي ٻڌل تحقيق وڏي مقدار ۾ لساني ڊيٽا جي تجزيي لاءِ وڌيڪ موزون هوندي آهي. ڳالهايل ٻوليءَ جا وڏا ڪارپس تيار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ۽ اهي آسانيءَ سان دستياب به ناهن هوندا؛ تنهن ڪري انهن کي اڪثر لساني نقل نويسي ذريعي لکيل صورت ۾ آندو ويندو آهي. ان کان علاوه، لسانيات جا ماهر ڪمپيوٽر وسيلي ٿيندڙ رابطن جي مختلف صورتن ۾ موجود متنن کي پڻ لساني تحقيق لاءِ اهم ذريعو سمجهندا آهن. رسم الخط جي نظامن جو پاڻ ۾ مطالعو، جنهن کي گرافيميات چيو وڃي ٿو، به لسانيات جي هڪ شاخ آهي.

تجزيو

[سنواريو]

ويهين صديءَ کان اڳ لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جو مطالعو بنيادي طور تاريخي يا ڊائڪرونڪ لسانيات جي نقطهٔ نظر کان ڪندا هئا، جنهن جو مرڪز تاريخي تبديليون هونديون هيون. اهي مختلف لساني خاصيتن جو پاڻ ۾ مقابلو ڪري اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته ٻولي وقت سان گڏ ڪيئن تبديل ٿي آهي. پر ويهين صديءَ ۾ فرڊيننڊ ڊي سوسيور جي نظرين جي اثر هيٺ لسانيات ۾ هڪ اهم تبديلي آئي، جنهن کان پوءِ ڌيان هم وقتي لسانيات ڏانهن منتقل ٿيو. هن طريقي ۾ ٻولين يا انهن جي مختلف صورتن جو ساڳئي وقت واري مرحلي ۾ هڪ ٻئي سان مقابلو ۽ تجزيو ڪيو ويندو آهي. لساني تجزيي جي هڪ ٻي سطح تي سنتگمي تجزيو ڪيو ويندو آهي، جيڪو جملن ۾ لفظن جي ترتيب ۽ انهن جي باهمي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو. مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ حرفِ تعريف دي کان پوءِ اسم (نائون) ايندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ هڪ سنتگمي تعلق موجود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، پيراڊائمي تجزيو متن ۾ موجود تصورن يا پيراڊائمن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ساڳئي قسم يا ساڳئي درجي جا لفظ هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته متن جي بنيادي مفهوم ۾ ڪا خاص تبديلي نه ايندي آهي.

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لسانيات جي تاريخ

ٻوليءَ جي منظم وضاحت جون سڀ کان اوائليون سرگرميون عام طور ڇهين صدي ق.م. جي هندستاني وياڪرڻ دان پاڻني (Pāṇini) ڏانهن منسوب ڪيون وڃن ٿيون،[37][38] جنهن پنهنجي ڪتاب اَشٽاڌيايي ۾ سنسڪرت ٻوليءَ جي هڪ باضابطه رسمي گرامر تيار ڪئي.[39][40] جديد تخليقي گرامر جا ڪيترائي اصول اڄ به پاڻنيءَ جي پيش ڪيل بنيادي نظرين تي ٻڌل آهن.[41]

اصطلاحي تاريخ (نامنڪليچر)

[سنواريو]

ويهين صديءَ کان اڳ لسانياتِ قديمه (فلولاجي) جو اصطلاح، جنهن جو پهريون معلوم استعمال 1716ع ۾ ملي ٿو،[42] عام طور ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري تاريخي نوعيت جو هوندو هو.[43][44]

پر فرڊيننڊ ڊي سوسيور جي هم وقتي لسانيات جي اهميت تي زور ڏيڻ کان پوءِ لسانيات جو رخ تبديل ٿي ويو.[44] ان کان پوءِ فلولاجي جو اصطلاح گهڻو ڪري "ٻوليءَ جي گرامر، تاريخ ۽ ادبي روايت جي مطالعي" لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، خاص طور تي آمريڪا ۾،[45] جتي فلولاجي کي ڪڏهن به "ٻوليءَ جي سائنس" جي معنيٰ ۾ وڏي پيماني تي استعمال نه ڪيو ويو.[42]

لنگئسٽ (لسانيات جو ماهر) جو اصطلاح "ٻوليءَ جي شاگرد" جي معنيٰ ۾ 1641ع کان استعمال ۾ اچي ويو هو،[46] جڏهن ته لنگئسٽڪس (لسانيات) جو پهريون معلوم استعمال 1847ع ۾ ملي ٿو.[46] اڄ انگريزيءَ ۾ ٻوليءَ جي سائنسي مطالعي لاءِ Linguistics سڀ کان عام اصطلاح آهي،[47][48] جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لنگئسٽڪ سائنس پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

لسانيات هڪ بين الشعبائي علم آهي، جيڪو قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، رسمي سائنسن ۽ انسانيات جي اوزارن ۽ طريقن کي گڏ ڪري استعمال ڪري ٿو.[49][50][51][52] ڪيترائي لسانيات جا ماهر، جهڙوڪ ڊيوڊ ڪرسٽل، لسانيات کي بنيادي طور هڪ سائنسي علم قرار ڏين ٿا.[53]

لنگئسٽڪ (لسانيات جو ماهر) ان شخص کي چيو ويندو آهي، جيڪو ٻوليءَ جو مطالعو ڪري، لسانيات ۾ تحقيق ڪري، يا لسانيات جي طريقن کي استعمال ڪندي مخصوص ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو ڪري.[54]

ابتدائي وياڪرڻ دان

[سنواريو]


ٻوليءَ جو ابتدائي باضابطه مطالعو ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان جي وياڪرڻ دان پاڻني ڪيو، جنهن سنسڪرت جي صرفيات (مارفولاجي) بابت 3,959 قاعدا ترتيب ڏنا. پاڻني سنسڪرت جي آوازن کي باقاعدي نموني صامتن (ڪانسوننٽس) ۽ مصوتن (واولز) ۾ ورهايو، ۽ لفظن کي اسم، فعل وغيره جي قسمن ۾ تقسيم ڪيو، جيڪو پنهنجي نوعيت جو سڀ کان پهريون معلوم لساني درجابندي وارو ڪم هو.

وچ اوڀر ۾ فارسي عالم سيبويه (Sibawayh) 760ع ڌاري پنهنجي مشهور ڪتاب الكتاب في النحو (الكتاب في النحو) ۾ عربي ٻوليءَ جي انتهائي تفصيلي وضاحت پيش ڪئي. هو پهريون معلوم عالم هو، جنهن فونيات (Phonetics) ۽ فونيم (Phoneme) جي وچ ۾ واضح فرق بيان ڪيو.

اولهه ۾ ٻولين جي مطالعي ۾ دلچسپي اوڀر جي ڀيٽ ۾ ڪجهه دير سان پيدا ٿي،[55] ۽ قديم يوناني ۽ رومي وياڪرڻ دانن نه ته هندستاني عالمن جا طريقا اختيار ڪيا ۽ نه ئي ساڳين نتيجن تي پهتا. اولهه ۾ ٻوليءَ جو ابتدائي مطالعو گهڻو ڪري فلسفي جو حصو هو، نه ڪي لساني وضاحت جو.

معنيٰ (سيميٽڪس) بابت ابتدائي نظرين جو ذڪر افلاطون پنهنجي مشهور مڪالمي ڪريٽلس ۾ ڪيو، جتي هن دليل ڏنو ته لفظ دائمي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪي خيالن جي دنيا ۾ موجود آهن. اهو ئي پهريون معلوم متن آهي، جنهن ۾ اٽيمولاجي (اشتقاق) جو لفظ ڪنهن لفظ جي تاريخ ۽ معنيٰ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيو.

280 ق.م. ڌاري سڪندر اعظم جي جانشينن مان هڪ اسڪندريه ۾ ميوزيم قائم ڪيو، جتي علمائن جي هڪ جماعت قديم يوناني متنن جو مطالعو ڪندي هئي ۽ غير يوناني ماڻهن کي يوناني ٻولي سيکاريندي هئي. هي اهو پهريون ادارو هو، جنهن گرامر جو اصطلاح موجوده معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، جڏهن ته افلاطون ان کان اڳ téchnē grammatikḗ (Τέχνη Γραμματική) کي "لکڻ جي فن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو هو. اهو ئي عنوان بعد ۾ ڊيونيشيس ٿريڪس (Dionysius Thrax) جي مشهور ڪتاب جو پڻ بڻيو.[56]

وچئين دور ۾ ٻوليءَ جو مطالعو گهڻو ڪري لسانياتِ قديمه (Philology) جو حصو رهيو، جنهن ۾ قديم ٻولين ۽ متنن جو مطالعو ڪيو ويندو هو. هن دور ۾ راجر ايسڪم، وولفگانگ راٽڪي ۽ جان ايموس ڪومينس جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.[57]

تقابلي لسانياتِ قديمه

[سنواريو]

ارڙهين صديءَ ۾ وليم جونز پاران تقابلي طريقو استعمال ڪرڻ سان تقابلي لسانيات جو بنياد پيو.[58] ليونارڊ بلومفيلڊ جي خيال موجب دنيا جي پهرين وڏي سائنسي لسانياتي تصنيف جيڪب گريم جي ڊوئچي گراماٽڪ (جرمن گرامر) هئي.[59] ان کان پوءِ يورپ جي ٻين لساني خاندانن بابت به اهڙا تقابلي مطالعو لکيا ويا. ولهم فان همبولٽ ٻوليءَ جي مطالعي کي صرف هند-يورپي ٻولين تائين محدود نه رکيو، پر ان کي سڀني انساني ٻولين تائين وسيع ڪيو. بلومفيلڊ سندس باري ۾ لکي ٿو:

هن مطالعي کي پروشيا جي عالم ۽ سياستدان ولهم فان همبولٽ (1767–1835ع) بنيادي شڪل ڏني، خاص طور سندس ڪتاب Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts ("انساني ٻولين جي بناوت جي تنوع ۽ انساني ذهني ترقيءَ تي ان جي اثر") جي پهرين جلد ذريعي، جيڪو جاوا جي ادبي ٻولي ڪاوي بابت لکيو ويو هو.

ويهين صديءَ جون ترقيون

[سنواريو]

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لسانيات جو مرڪز تاريخي ۽ تقابلي مطالعي مان هم وقتي تجزيي ڏانهن منتقل ٿي ويو. ليونارڊ بلومفيلڊ، لوئس يلمسليف ۽ زيلگ هيرس لساني بناوت جي نظريي کي وڌيڪ ترقي ڏني، جڏهن ته هيرس گفتاري تجزيي جا طريقا پڻ تيار ڪيا.

پراگ لسانياتي حلقو ۽ آندري مارٽينيه فعالي لسانيت کي ترقي ڏني.

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آواز رڪارڊ ڪرڻ واري ٽيڪنالاجي عام ٿيڻ سان مختلف لهجن جون رڪارڊنگون تيار ڪري محفوظ ڪيون ويون، ۽ آڊيو-لساني طريقو پرڏيهي ٻولين جي سکيا لاءِ هڪ نئون ٽيڪنالاجي تي ٻڌل حل بڻيو.

ساڳئي ڏهاڪي ۾ لساني قسم بندي جي ذريعي ٻولين جي آفاقيت بابت تقابلي تحقيق ۾ پڻ نئين دلچسپي پيدا ٿي.

ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين ٻوليءَ جي ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل ڪارپس لسانيات جي ترقيءَ سبب لسانيات ڪيترن ئي نون ذيلي شعبن ۾ ورهائجي وئي.[60][61][62]

تحقيقي شعبا

[سنواريو]


سماجي لسانيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سماجي لسانيات

سماجي لسانيات (سوشيولنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا اڀياس ڪري ٿي ته ٻولي سماجي عنصرن جي اثر هيٺ ڪيئن شڪل اختيار ڪري ٿي. هي ذيلي شعبي بنيادي طور لسانيات جي هم وقتي نقطهٔ نظر تي ڌيان ڏئي ٿو، ۽ اهو ڏسي ٿو ته ڪنهن خاص وقت تي هڪ ٻولي يا ٻولين جو مجموعو ڪهڙي نموني تبديلي، تنوع ۽ مختلف قسمن جو اظهار ڪري ٿو.

ٻوليءَ جي تبديلي ۽ ان جي مختلف صورتن، جهڙوڪ لهجن، رجسٽرن ۽ آئيڊيو ليڪٽ (Idiolects)، جو مطالعو اسلوب جي اڀياس ۽ گفتاري تجزيي ذريعي ڪري سگهجي ٿو. سماجي لسانيات جا ماهر ٻوليءَ ۾ اسلوب ۽ گفتاري ٻنهي جو مطالعو ڪن ٿا، گڏوگڏ انهن نظرياتي عنصرن جو به جائزو وٺن ٿا، جيڪي ٻولي ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿا.

ترقياتي لسانيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ترقياتي لسانيات

ترقياتي لسانيات (ڊولپمينٽل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا فردن ۾ لساني صلاحيت جي ارتقا ۽ واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي، خاص طور تي ٻوليءَ جي حصول دوران ننڍپڻ ۾ ٻولي سکڻ جي عمل جو. هن شعبي ۾ اهڙن سوالن جو جائزو ورتو ويندو آهي، جيئن ٻار مختلف ٻوليون ڪيئن حاصل ڪن ٿا، بالغ ماڻهو ٻي ٻولي ڪيئن سکن ٿا، ۽ ٻولي حاصل ڪرڻ جو عمل ڪهڙي نموني پيش اچي ٿو.[63]

عصبي لسانيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عصبي لسانيات

عصبي لسانيات (نيورو لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا انساني دماغ جي انهن بناوتن ۽ نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي گرامر ۽ رابطي جي بنياد بڻجن ٿا. هن شعبي ۾ مختلف علمي پسمنظر رکندڙ محقق ڪم ڪن ٿا، جيڪي مختلف تجربي وارا طريقا ۽ نظرياتي نقطهٔ نظر استعمال ڪن ٿا. عصبي لسانيات ۾ ٿيندڙ گهڻي تحقيق نفسياتي لسانيات (سائڪو لنگئسٽڪس) ۽ نظرياتي لسانيات (ٿيوريٽيڪل لنگئسٽڪس) جي ماڊلن تي ٻڌل هوندي آهي، ۽ ان ڳالهه جي جاچ تي مرڪوز هوندي آهي ته دماغ انهن عملن کي ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو، جن کي نظرياتي لسانيات ۽ نفسياتي لسانيات ٻوليءَ جي پيداوار ۽ فهم لاءِ ضروري قرار ڏين ٿيون.

عصبي لسانيات جا ماهر انهن جسماني طريقن جو مطالعو ڪن ٿا، جن جي ذريعي دماغ ٻوليءَ سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪري ٿو. اهي افيزيا جي علم (افيزيالاجي)، دماغي تصويرڪاري (برين اميجنگ)، برقي فعليات (اليڪٽروفزيولاجي) ۽ ڪمپيوٽري ماڊلنگ جي مدد سان لسانياتي ۽ نفسياتي لسانياتي نظرين جو جائزو وٺن ٿا.

دماغ جي انهن بناوتن مان، جيڪي عصبي لسانيات جي عملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، ننڍو دماغ (سيريبلم) نمايان حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سڀ کان وڌيڪ نيورون موجود هوندا آهن ۽ اهو ٻولي پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل اڳڪٿين ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[64]

اطلاقي لسانيات

[سنواريو]


لسانيات جا ماهر بنيادي طور تي مخصوص ٻولين ۽ سمورين ٻولين ۾ موجود مشترڪ خاصيتن ۽ تنوع کي ڳولڻ، بيان ڪرڻ ۽ سمجهڻ سان واسطو رکن ٿا. اطلاقي لسانيات (اپلائيڊ لنگئسٽڪس) انهن تحقيقاتي نتيجن کي عملي ميدانن ۾ استعمال ڪري ٿي. انهن ۾ ٻوليءَ جي تعليم، لغت نگاري، ترجمو، ٻوليءَ جي رٿابندي، جنهن ۾ ٻوليءَ جي استعمال بابت سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد شامل هوندو آهي، ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ جهڙا شعبا شامل آهن. "اطلاقي لسانيات" جي اصطلاح کي ڪن عالمن مناسب اصطلاح نه پڻ قرار ڏنو آهي.[65] انهن جي راءِ موجب اطلاقي لسانيات جا ماهر رڳو موجود لساني علم کي "لاڳو" نٿا ڪن، بلڪه حقيقي دنيا ۾ پيش ايندڙ لساني مسئلن کي سمجهڻ ۽ انهن جا حل تيار ڪرڻ تي ڌيان ڏين ٿا. ان کان علاوه، اهي اڪثر ڪري سماجيات (جهڙوڪ گفتاري تجزيو) ۽ بشريات (اينٿروپولاجي) سميت ڪيترن ئي ٻين علمن مان به فني ڄاڻ حاصل ڪري استعمال ڪن ٿا. (مصنوعي ٻولي پڻ اطلاقي لسانيات جي دائري ۾ اچي ٿي.)

اڄڪلهه اطلاقي لسانيات جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪمپيوٽرن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. گفتار جي ترڪيب ۽ گفتار جي سڃاڻپ فونياتي ۽ فونيمي ڄاڻ کي استعمال ڪندي ڪمپيوٽرن لاءِ آوازي رابطا مهيا ڪن ٿيون. حسابياتي لسانيات جون مشيني ترجمو، ڪمپيوٽر جي مدد سان ترجمو ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ واريون اطلاقون اطلاقي لسانيات جا اهڙا شعبا آهن، جيڪي تازن سالن ۾ نمايان اهميت حاصل ڪري چڪا آهن. انهن ترقيَن ڪمپيوٽرن تي نحوي ۽ معنوي نظرين جي ماڊلنگ ذريعي انهن نظرين جي تشڪيل ۽ ارتقا تي پڻ اثر وڌو آهي.

لساني تجزيو اطلاقي لسانيات جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جنهن کي ڪيترائي ملڪ انهن پناهگيرن جي دعوائن جي جاچ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيڪي پنهنجي شهريت ثابت ڪرڻ لاءِ گهربل دستاويز پيش نٿا ڪري سگهن.[66] اهو عمل عام طور تي اميگريشن کاتي جي عملي طرفان ورتل انٽرويو تي ٻڌل هوندو آهي. ملڪ جي نظام مطابق، اهو انٽرويو يا ته درخواست ڏيندڙ جي مادري ٻولي ۾ ترجمان جي وسيلي ورتو ويندو آهي، يا وري انگريزي جهڙي ڪنهن بين الاقوامي لساني رابطائي ٻولي ۾.[66] مثال طور آسٽريليا پهريون طريقو اختيار ڪري ٿو، جڏهن ته جرمني ٻيو طريقو استعمال ڪري ٿو؛ جڏهن ته نيدرلينڊ ٻنهي طريقن مان مناسب طريقو چونڊي سگهي ٿو، جيڪو استعمال ٿيندڙ ٻولين تي دارومدار رکي ٿو.[66]

انٽرويو جون آڊيو رڪارڊنگون بعد ۾ لساني تجزيي لاءِ موڪليون وينديون آهن، جيڪو يا ته نجي ادارا انجام ڏيندا آهن يا وري حڪومت جا لاڳاپيل شعبا. هن تجزيي دوران ماهر درخواست ڏيندڙ جي ٻوليءَ جون خاصيتون، لهجو، لفظن جي چونڊ ۽ ٻيون لساني علامتون جانچي سندس ممڪن قوميت بابت راءِ قائم ڪندا آهن. لساني تجزيي جون هيون رپورٽون پناهگير جي حيثيت بابت حڪومت جي فيصلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون.[66]

ٻوليءَ جي دستاويزڪاري

[سنواريو]


ٻوليءَ جي دستاويزڪاري ۾ بشرياتي تحقيق، جيڪا ٻوليءَ جي تاريخ ۽ ثقافت جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ لساني تحقيق کي گڏايو ويندو آهي، ته جيئن ٻولين ۽ انهن جي گرامر جي جامع وضاحت تيار ڪري سگهجي. لغت نگاري (ليڪسيڪوگرافي) انهن لفظن جي دستاويزڪاري سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن ٻوليءَ جي لفظي ذخيري کي ٺاهين ٿا. ڪنهن خاص ٻوليءَ جي لفظي ذخيري جي اهڙي دستاويزڪاري عام طور هڪ لغت جي صورت ۾ مرتب ڪئي ويندي آهي.

حسابياتي لسانيات قدرتي ٻوليءَ جي شمارياتي يا قاعدن تي ٻڌل ڪمپيوٽري ماڊلنگ سان واسطو رکي ٿي. ٻوليءَ بابت مخصوص ڄاڻ ترجمي، زباني ترجمي، ٻوليءَ جي تعليم ۽ ٻي يا پرڏيهي ٻولي سيکارڻ دوران پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. پاليسي ساز سرڪاري ادارن سان گڏجي لساني تحقيق جي بنياد تي تعليم ۽ تدريس بابت نيون پاليسيون ۽ منصوبا تيار ڪندا آهن.

لسانيات جي شعبي جي شروعات کان وٺي لسانيات جي ماهرن جو هڪ اهم مقصد انهن ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو رهيو آهي، جن جي اڳ ۾ ڪا به دستاويزڪاري نه ٿي هئي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانز بواس جي ڪم کان پوءِ، هيءَ آمريڪي لسانيات جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو، جيستائين ويهين صديءَ جي وچ ڌاري رسمي لسانيات وڌيڪ نمايان نه ٿي.

ٻولين جي دستاويزڪاري تي اهو زور جزوي طور انهيءَ خدشي سبب به هو ته مقامي قومن جون ڪيتريون ئي ٻوليون تيزيءَ سان ٻوليءَ جي زوال جو شڪار ٿي رهيون هيون. بواسي (Boasian) طريقي ۾ موجود بشرياتي رخ بعد ۾ سماجي لسانيات، بشرياتي لسانيات ۽ لساني بشريات جهڙن شعبن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي ٻولي، ثقافت ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا.

ٻولين جي وضاحت ۽ دستاويزڪاري تي زور اتر آمريڪا کان ٻاهر به وڌيو آهي، ۽ تيزيءَ سان ختم ٿيندڙ مقامي ٻولين جي دستاويزڪاري دنيا جي ڪيترين ئي يونيورسٽين جي لسانيات جي پروگرامن جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي.

ٻوليءَ جي وضاحت هڪ محنت طلب ۽ وقتائتو عمل آهي، جنهن لاءِ لسانيات جي ماهر کي لاڳاپيل ٻوليءَ جي ماحول ۾ ڪيترائي سال ميداني تحقيق ڪرڻي پوندي آهي، ته جيئن هو ان ٻوليءَ بابت ڪافي درست ۽ جامع حوالاتي گرامر تيار ڪري سگهي.

دستاويزڪاري جي عمل ۾ لسانيات جي ماهر کي ان ٻوليءَ جو هڪ وڏو ڪارپس پڻ گڏ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن ۾ لکيل متن، آڊيو رڪارڊنگون ۽ وڊيو رڪارڊنگون شامل هونديون آهن. اهي سڀئي مواد اهڙي رسائي لائق ۽ کليل ذخيرن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن، جتان مستقبل جي تحقيق لاءِ به انهن مان فائدو وٺي سگهجي.[67]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

خارجي لنڪس

[سنواريو]
  • The Linguist List, a global online linguistics community with news and information updated daily
  • Glossary of linguistic terms آرڪائيو ڪيا ويا 10 February 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. by SIL International (last updated 2004)
  • Glottopedia, MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction
  • Linguistic sub-fields – according to the Linguistic Society of America
  • Linguistics and language-related wiki articles on Scholarpedia and Citizendium
  • "Linguistics" section – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J.A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)
  • Isac, Daniela; Charles Reiss (2013). I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science (2nd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-953420-3.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Trask, Robert Lawrence (2007). Language and Linguistics: The Key Concepts. Taylor & Francis. ص. 156.
  2. ↑ Halliday, Michael A. K.; Webster, Jonathan (2006). On Language and Linguistics. Continuum International Publishing Group. ص. vii.
  3. ↑ "What is Linguistics?". Linguistic Society of America.
  4. 1 2 Akmajian, Adrian; Richard A. Demers; Ann K. Farmer; Robert M. Harnish (2010). Linguistics (6th ڇاپو). The MIT Press. ISBN 978-0-262-51370-8. 25 July 2012 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  5. ↑ "Studying Linguistics". Linguistic Society of America.
  6. ↑ François, Alex; Ponsonnet, Maïa (2013). "Descriptive Linguistics". Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia. ص. 184–187.
  7. ↑ "Philosophy of Linguistics". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. 2022.
  8. ↑ Campbell, Lyle (1998). Historical Linguistics: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press. ص. 391. ISBN 978-0-7486-4601-2.
  9. ↑ Amsterdamska, Olga (1987). "The Idea System of the Early Comparative Grammarians". Schools of Thought. ص. 32–62. doi:10.1007/978-94-009-3759-8_2. ISBN 978-94-010-8175-7.
  10. ↑ de Saussure, Ferdinand (2011). [[[:سانچو:GBurl]] "Synchronic Linguistics"]. ۾ Meisel, Perry; Saussy, Haun (مرتب). عام لسانيات جو ڪورس. Baskin, Wade پاران ترجمو ڪيل. Columbia University Press. ص. 101–139. ISBN 978-0-231-52795-8. JSTOR 10.7312/saus15726.11. OCLC 826479070. {{cite book}}: Check |chapter-url= value (مدد)
  11. 1 2 "Editors' Introduction: Foundations of the new historical linguistics." In: The Routledge Handbook of Historical Linguistics Routledge p. 25.
  12. ↑ Labov, William (1994). Principles of Linguistic Change, Volume 1: Internal Factors. Malden, MA: Blackwell. ص. 21–23.
  13. ↑ Whitney, William Dwight (1867). Language and the Study of Language. Scribener. ص. 428. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Quiles, Carlos (29 December 2019). "Early Uralic – Indo-European contacts within Europe". Indo-European.eu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Baldi, Philip (2012). "Historical Linguistics and Cognitive Science". Rheis, International Journal of Linguistics, Philology and Literature 3 (1): 5–27. http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا December 17, 2019, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. p. 11.
  16. ↑ Benj (11 August 2019). "History of Historical Linguistics Essay on History, Linguistics". Essay Examples. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Fábregas, Antonio (January 2005). "The definition of the grammatical category in a syntactically oriented morphology". Unpublished Ph. D. Dissertation. Madrid: Universidad Autónoma. https://www.academia.edu/529248. Retrieved 10 June 2022.
  18. ↑ Luuk, Erkki (2015). "Syntax–Semantics Interface". International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. ص. 900–905. doi:10.1016/b978-0-08-097086-8.57035-4. ISBN 978-0-08-097087-5.
  19. ↑ Anderson, Stephen R. (n.d.). "Morphology". Encyclopedia of Cognitive Science. Macmillan Reference, Ltd., Yale University. اصل نسخو مان 29 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Aronoff, Mark; Fudeman, Kirsten (n.d.). "Morphology and Morphological Analysis" (PDF). What is Morphology?. Blackwell Publishing. اصل نسخو (PDF) مان 27 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Mey, Jacob L. (1993). Pragmatics: An Introduction. Oxford: Blackwell (2nd ed. 2001).
  22. ↑ "Meaning (Semantics and Pragmatics) | Linguistic Society of America". www.linguisticsociety.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Shaozhong, Liu. "What is pragmatics?". اصل نسخو مان 7 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2009 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Szczegielniak, Adam, Introduction to Linguistic Theory – Phonology: The Sound Patterns of Language (PDF), Harvard University, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 March 2023 تي محفوظ ڪيل, 11 May 2023 تي حاصل ڪيل
  25. ↑ هن مقالي ۾ آوازن بابت سڀئي حوالا اشارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هٿن ۽ چهري جي اشارن تي پڻ لاڳو سمجهيا وڃن.
  26. ↑ Syntax: A Generative Introduction (2nd ed.), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.
  27. 1 2 Chierchia, Gennaro & Sally McConnell-Ginet (2000). Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics. MIT Press, Cambridge, Massachusetts. ISBN 978-0-262-53164-1.
  28. ↑ Ariel, Mira (2009). "Discourse, grammar, discourse". Discourse Studies 11 (1): 5–36. doi:10.1177/1461445608098496.
  29. ↑ Leckie-Tarry, Helen (1995). Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register, Continuum International Publishing Group, p. 6. ISBN 1-85567-272-3
  30. ↑ Zuckermann, Ghil'ad (2003). Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. ص. 2ff. ISBN 978-1-4039-1723-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Schmitt, Norbert; Cobb, Tom; Horst, Marlise; Schmitt, Diane (April 2017). "How much vocabulary is needed to use English? Replication of van Zeeland & Schmitt (2012), Nation (2006) and Cobb (2007)". Language Teaching 50 (2): 212–226. doi:10.1017/S0261444815000075.
  32. ↑ Nation, Paul (2006). "How large a vocabulary is needed for reading and listening?". Canadian Modern Language Review 63: 59–82. doi:10.3138/cmlr.63.1.59. https://archive.org/details/sim_canadian-modern-language-review_2006-09_63_1/page/59.
  33. ↑ ""Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. Encyclopedia of Linguistics" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 4 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Richards, I. A. (1965). The Philosophy of Rhetoric. Oxford University Press (New York).
  35. ↑ Derrida, Jacques (1967). Writing and Difference and Of Grammatology.
  36. ↑ Chapter 1, section 1.1 in {{Cite book |last=Antonsen, Elmer H. |url=https://books.google.com/books?id=gvSi3JVNRF

    طريقهٔ ڪار

    جديد لسانيات بنيادي طور تي وضاحتي لسانيات (ڊيسڪرپٽو لنگئسٽڪس) تي ٻڌل آهي.<ref name="Martinet">Martinet, André (1960). Elements of General Linguistics. Studies in General Linguistics, vol. i. Elisabeth Palmer Rubbert پاران ترجمو ڪيل. London: Faber. ص. 15.
  37. ↑ Rens Bod (2014). A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-966521-1.
  38. ↑ "Chapter VI: Sanskrit Literature". The Imperial Gazetteer of India. جلد 2. 1908. ص. 263.
  39. ↑ "Aṣṭādhyāyī 2.0". panini.phil.hhu.de. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-02-27 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ S.C. Vasu (Tr.) (1996). The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.). Vedic Books. ISBN 978-81-208-0409-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Penn, Gerald; Kiparski, Paul. "On Panini and the Generative Capacity of Contextualised Replacement Systems". Proceedings of COLING 2012: 943–950. https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf.
  42. 1 2 Harper, Douglas. "philology". Online Etymology Dictionary. 5 March 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  43. ↑ Nichols, Stephen G. (1990). "Introduction: Philology in a Manuscript Culture". Speculum 65 (1): 1–10. doi:10.2307/2864468. https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1.
  44. 1 2 McMahon, A.M.S. (1994). Understanding Language Change. Cambridge University Press. ص. 9, 19. ISBN 978-0-521-44665-5.
  45. ↑ Morpurgo Davies, A. (1998). Nineteenth-Century Linguistics. History of Linguistics. جلد 4.
  46. 1 2 Harper, Douglas. "linguist". Online Etymology Dictionary. 5 March 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  47. ↑ Shahhoseiny, Hajar (2013). "Differences between Language and Linguistic in the ELT Classroom" (PDF). Theory and Practice in Language Studies. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 April 2024 تي محفوظ ڪيل. December 10, 2023 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "What is Linguistics?". Birmingham City University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2023 تي محفوظ ڪيل. December 10, 2023 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Spolsky, Bernard; Hult, Francis M. (February 2010). The Handbook of Educational Linguistics (انگريزي ۾). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-3104-2.
  50. ↑ Berns, Margie (20 March 2010). Concise Encyclopedia of Applied Linguistics (انگريزي ۾). Elsevier. ص. 23–25. ISBN 978-0-08-096503-1.
  51. ↑ "The Science of Linguistics". Linguistic Society of America. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Behme, Christina; Neef, Martin. Essays on Linguistic Realism (2018). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. pp. 7–20
  53. ↑ Crystal, David (1990). Linguistics. Penguin Books. ISBN 978-0-14-013531-2.
  54. ↑ "Linguist". The American Heritage Dictionary of the English Language. Houghton Mifflin Harcourt. 2000. ISBN 978-0-395-82517-4.
  55. ↑ Bloomfield 1983, p. 307.
  56. ↑ Seuren, Pieter A. M. (1998). Western linguistics: An historical introduction. Wiley-Blackwell. ص. 2–24. ISBN 978-0-631-20891-4.
  57. ↑ Bloomfield 1983, p. 308.
  58. ↑ Bloomfield 1983, p. 310.
  59. ↑ Bloomfield 1983, p. 311.
  60. ↑ Jensen, Kim Ebensgaard (December 19, 2014). "Linguistics in the digital humanities: (computational) corpus linguistics". MedieKultur: Journal of Media and Communication Research 30 (57). doi:10.7146/mediekultur.v30i57.15968.
  61. ↑ McEnery, Tony (2019). "Corpus Linguistics, Learner Corpora, and SLA: Employing Technology to Analyze Language Use". Annual Review of Applied Linguistics (Cambridge University Press) 39: 74–92. doi:10.1017/S0267190519000096.
  62. ↑ Hunston, S. (2006). "Corpus Linguistics". Encyclopedia of Language & Linguistics. ص. 234–248. doi:10.1016/b0-08-044854-2/00944-5. ISBN 978-0-08-044854-1.
  63. ↑ Bailey, Charles-James N. (1981). "Developmental Linguistics". Folia Linguistica 15 (1–2): 29–38. doi:10.1515/flin.1981.15.1-2.29.
  64. ↑ Mariën, Peter; Manto, Mario (April 2018). "Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability". The Cerebellum 17 (2): 101–103. doi:10.1007/s12311-017-0894-1. PMID 29071518.
  65. ↑ Barbara Seidlhofer (2003). Controversies in Applied Linguistics (pp. 288). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-437444-6.
  66. 1 2 3 4 Eades, Diana (2005). "Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases". Applied Linguistics 26 (4): 503–26. doi:10.1093/applin/ami021. http://songchau.googlepages.com/503.pdf. Retrieved 31 January 2009.
  67. ↑ Himmelmann, Nikolaus P. (2006). "Language documentation: What is it and what is it good for?". Essentials of Language Documentation. ص. 1–30. doi:10.1515/9783110197730.1. ISBN 978-3-11-018864-6.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=لسانيات&oldid=407329" تان ورتل