ايل سيلويڊور

ايل سلواڊور جي جمهوريه

**ريپُوبليڪا ڊي ايل سالوادور**
ايل سلواڊور جي جمهوريه; ريپُوبليڪا ڊي ايل سالوادور
جھنڊو	نِسبتي نشان
	شُعار: 'Dios, Unión, Libertad; "خدا، اتحاد، آزادي"
	ترانو: Himno Nacional de El Salvador; "ايل سلواڊور جو قومي ترانو"
گادي جو هنڌ	سان سلواڊور; 13°42′N 89°12′W / 13.700°N 89.200°W
سڀ کان وڏو شهر	capital
دفتري ٻوليون	اسپيني
تسليم ٿيل ٻوليون	ناوات
نسلي گروھ (2026)	86.3% مستيزو (گڏيل سفيد ۽ مقامي); 12.7% سفيد; 0.2% مقامي; 0.1% ڪارا; 0.6% ٻيا;
مذهب (2022)	81.5% عيسائيت 42.2% ڪيٿولڪ ازم; 36.6% پروٽيسٽنٽ ازم; 2.7% ٻيا عيسائي; ; ; 17% ڪوبه مذهب ناهي; 1.5% ٻيا;
مقامي آبادي	سلواڊوري
حڪومت	وحداني صدارتي جمهوريه
• صدر	نجيب بوڪيلي
• نائب صدر	فيليڪس اويوآ
مقننه	قانونساز اسيمبلي
آزادي
• اسپين کان اعلان	15 سيپٽمبر 1821ع
• پهرين ميڪسيڪي سلطنت کان اعلان	1 جولاءِ 1823ع
• وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه; کان اعلان	30 جنوري 1841ع
• بين الاقوامي مڃتا	18 فيبروري 1841ع
پکيڙ
• جملي	21,041 km2 (8,124 sq mi) (149هون)
• پاڻي (%)	1.5
آبادي
• 2024 مردم شماري	6,029,976 (114هون)
• گھاٽائي	286.6/km2 (742.3/sq mi) (46هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	$88.323 ارب (107هون)
• في سيڪڙو	$13,753 (114هون)
جِي. ڊي. پي (رڳو نالي ۾ )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	$37.843 ارب (104هون)
• في سيڪڙو	$5,893 (108هون)
جِينِي (2022)	38.8; وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.678; وچولو · 132هون
ڪرنسي	آمريڪي ڊالر (USD؛ 2001ع کان); سلواڊوري ڪولون (هاڻي گردش ۾ ناهي، پر اڃا قانوني آهي);
معياري وقت	CST (متناسق عالمي وقت−6)
تاریخ جو نمونو	dd/mm/yyyy
ڊرائيونگ جو پاسو	ساڄي
ڊائلنگ ڪوڊ	+503
انٽرنيٽ ڊومين	.sv

ايل سلواڊور،^{[lower-alpha 5]} سرڪاري نالو ايل سلواڊور جي جمهوريه،^{[lower-alpha 6]} وچ آمريڪا ۾ هڪ خودمختيار ملڪ آهي. پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي واقع هن ملڪ جي اتر-اولهه ۾ گوئٽي مالا ۽ اتر-اوڀر ۾ هونڊوراس آهن. ملڪ جو سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي سان سلواڊور آهي. 2024ع تائين ايل سلواڊور جي آبادي لڳ ڀڳ 6 ملين ماڻهن تي ٻڌل هئي.^[3]

تاريخي طور، هاڻوڪي ايل سلواڊور تي مشتمل علائقو مختلف ميسوآمريڪي تهذيبن جو مسڪن رهيو، جن مان خاص طور اولميڪ قابل ذڪر هئا؛ پهرين هزار سال قبل مسيح جي لڳ ڀڳ هن علائقي ۾ سندن موجودگيءَ جي شاهدي آثار قديمه جي يادگارن مان ملي ٿي.^[10] انهن کان پوءِ مايا^[11] ۽ پوءِ ڪوسڪاٽليڪ آباد ٿيا.^[12]^(pp9) 1524ع ۾ هي علائقو اسپيني سلطنت فتح ڪيو ۽ پوءِ نيو اسپين جي وائسرائلٽي ۾ شامل ڪيو ويو. ڇاڪاڻ تہ ميڪسيڪو سٽي ۾ قائم مرڪزي انتظاميه وچ آمريڪا جي ڳچي سمنڊ واري علائقي تي محدود سڌي نگراني رکندي هئي، تنهنڪري اسپين 1609ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل قائم ڪئي، جيڪا هڪ انتظامي ورهاست هئي ۽ بيٺڪي دور دوران ايل سلواڊور جو علائقو ان ۾ شامل رهيو.

1821ع ۾ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ايل سلواڊور کي مختصر عرصي لاءِ پهرين ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، پر پوءِ ان کان الڳ ٿي 1823ع ۾ وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه ۾ شامل ٿيو. 1841ع ۾ وفاق جي خاتمي کان پوءِ ايل سلواڊور هڪ آزاد جمهوريه طور مڪمل خودمختياري قائم ڪئي. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ملڪ عارضي طور هونڊوراس ۽ نڪاراگوا سان ٻيهر متحد ٿي وچ آمريڪا جي عظيم جمهوريه قائم ڪئي، جيڪا هڪ سياسي يونين هئي ۽ 1896ع کان 1898ع تائين قائم رهي.^[13]^(p2)^[14]^[15] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان 20هين صديءَ جي وچ تائين ايل سلواڊور ڊگهي سياسي ۽ اقتصادي عدم استحڪام جو شڪار رهيو، جنهن دوران بار بار فوجي بغاوتون، گهرو بدامني ۽ لڳاتار آمرانه حڪومتون قائم ٿيون. گهري سماجي ۽ اقتصادي اڻبرابري ۽ وڌندڙ تڪرار نيٺ سلواڊوري گهرو ويڙهه (1979ع–1992ع) جي صورت اختيار ڪئي، جيڪا فوج جي اڳواڻيءَ واري حڪومت ۽ فارابونڊو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ (FMLN) وچ ۾ وڙهي وئي؛ FMLN کاٻي ڌر جي گوريلا گروهن جو اتحاد هو. جنگ 1992ع ۾ چاپولٽيپيڪ امن معاهدن تي صحيحن سان ختم ٿي. هن ڳالهين ذريعي ٿيل ٺاهه مخالف ڌر کي غيرفوجي بڻايو، سيڪيورٽي فورسز ۾ سڌارا آندا ۽ گهڻ جماعتي آئيني جمهوريه قائم ڪئي. تڪرار ۽ ان جي اقتصادي اثرن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ کي جنم ڏنو، جنهن جو مکيه رخ آمريڪا ڏانهن هو. 1980ع کان 2008ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک شهري آمريڪا لڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 2008ع تائين سلواڊوري آمريڪا ۾ ڇهون سڀ کان وڏو مهاجر گروهه بڻجي ويا.^[16]

تاريخي طور ايل سلواڊور جي معيشت جو دارومدار بنيادي طور زرعي برآمدي شين تي رهيو. 16هين صديءَ دوران اسپيني بيٺڪي اختيارين مقامي ڪوڪو جي پيداوار کي تجارتي شڪل ڏني، جنهن جو مرڪز ازالڪو هو، جڏهن تہ لا ليبرٽاد ۽ اواچاپان جي سامونڊي ڪناري وارن جبلن مان بالسم حاصل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ تائين قدرتي رنگن جي عالمي گهرج سبب نير ملڪ جي مکيه برآمد بڻجي ويو،^[17]^(p27)^[18] پر 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ان جي جاءِ ڪافي والاري، جيڪا پنهنجي عروج واري دور ۾ قومي برآمدي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيدا ڪندي هئي.^[13]^(p8)^[19] ايندڙ ڏهاڪن ۾ ملڪ صنعتڪاريءَ کي وڌائڻ، واپاري ڀائيوارين کي وسيع ڪرڻ ۽ مالي لاڳاپن کي ترقي ڏيڻ ذريعي منظم نموني پنهنجي اقتصادي بنياد ۾ گوناگونيت آندي،^[20] جنهن سان ڪافيءَ تي تاريخي دارومدار گهٽجي ويو. 2001ع ۾ ايل سلواڊور پنهنجي قومي ڪرنسي ڪولون، جيڪا 1892ع کان گردش ۾ هئي، جي جاءِ تي آمريڪي ڊالر اختيار ڪيو.^[7]

2010ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ جا سماجي ۽ اقتصادي اشارا ظاهر ڪن ٿا تہ ايل سلواڊور وچ آمريڪا ۾ آمدنيءَ جي اڻبرابري جي سڀ کان گهٽ سطحن مان هڪ برقرار رکي. ساڳئي وقت، اقتصادي پيچيدگيءَ جو جائزو وٺندڙ بين الاقوامي مطالعي ڪاروباري سرگرمين جي لحاظ کان ملڪ کي عالمي سطح تي گهٽ پيچيده مارڪيٽ نظامن مان هڪ قرار ڏنو.^[21]

نالو

اسپيني فتح کان پوءِ، هن علائقي کي سان سلواڊور صوبو ۾ ورهايو ويو، جنهن جو نالو اسپيني ٻوليءَ ۾ ”مقدس نجات ڏيندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، جيڪو يسوع لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ بائبلي لقب آهي. 1579ع کان ان ۾ سان ميگوئل (سينٽ مائيڪل) صوبو پڻ شامل هو. سڄي بيٺڪي دور دوران ايل سلواڊور هڪ alcaldía mayor (’وڏي ميئر جي آفيس‘)، هڪ انٽينڊنسي، صوبائي ڪائونسل وارو هڪ صوبو ۽ ازالڪو صوبو رهيو؛ پوئين کي بعد ۾ سونسوناتي جي ميئر آفيس سڏيو ويو. 1824ع ۾ ٻنهي انتظامي اختيارن کي گڏ ڪري سلواڊور رياست قائم ڪئي وئي، جيڪا وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه جو حصو هئي.^[22]^(p37)^[23]

وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه جي خاتمي کان پوءِ ملڪ کي سلواڊور جي جمهوريه (República del Salvador) سڏيو ويندو هو. 1915ع ۾ قانونساز اسيمبلي هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب ملڪ جو نالو Salvador بدران حرف تعريف سان El Salvador (’نجات ڏيندڙ‘) لکيو وڃي—جيڪو ٻيهر يسوع ڏانهن اشارو آهي. 1958ع ۾ منظور ڪيل هڪ ٻئي قانون ذريعي قانونساز اداري ملڪ جي نالي جي El Salvador طور ٻيهر تصديق ڪئي.^[22]^{(pp11, 26–28)}

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي تاريخ

قبل از تاريخ

پليسٽوسين دور دوران هي علائقو هاڻي ناپيد ٿي ويل ميگافونا جو مسڪن هو، جن ۾ وڏو زميني سلوٿ ايريموٿيريم، ٽوڪسوڊونٽيڊ مڪسٽوڪسوڊون، گومفوٿير ڪيويرونيس، گليپٽوڊونٽ گليپٽوٿيريم، ڪيميليڊ هيمياوڪينيا ۽ قبل از تاريخ گهوڙو ايڪوس ڪنورسيڊينس شامل هئا.^[24]^[25] آثار قديمه جا ثبوت، خاص طور اولهه ايل سلواڊور ۾ دريافت ٿيل ناليدار پٿر جا هٿيارن جا نوڪدار سِرا، ظاهر ڪن ٿا تہ انساني آبادي غالباً پيليو انڊين دور کان موجود هئي.^[26]

ڪولمبس کان اڳ وارو دور

ڪولمبس کان اڳ واري ايل سلواڊور بابت آثار قديمه جي تحقيق اڃا تائين محدود آهي، جنهن جو وڏو سبب آباديءَ جي وڌيڪ گهاٽائيءَ سبب کوٽائيءَ جا محدود موقعا ۽ تاريخي آتش فشاني سرگرمين سبب امڪاني ماڳن جو راک جي ٿلهن تهن هيٺان ڍڪجي وڃڻ آهي. نتيجي طور شروعاتي انساني آبادين، خاص طور پري ڪلاسڪ دور ۽ ان کان اڳ وارن دورن بابت معلومات اڃا محدود آهي.^[27]

اولهه ايل سلواڊور ۾ هڪ نمايان آثار قديمه وارو ماڳ تازومال آهي، جتي پهرين آبادي لڳ ڀڳ 1200 ق.م. ۾ ٿي ۽ پري ڪلاسڪ دور دوران اهو مايا تهذيب جي سرحدي علائقي ۾ هڪ اهم شهري آبادي بڻجي ويو. اهو ٺڪر جي شين، آبسيڊين، ڪوڪو ۽ هيميٽائيٽ جهڙين قيمتي شين جي واپار ۾ وڏي پيماني تي شامل هو. لڳ ڀڳ 430ع ۾ هڪ آتش فشاني ڦاٽڻ سبب هي آبادي سخت تباهه ٿي، جنهن کان پوءِ اها ڪڏهن بہ پنهنجي اڳوڻي اهميت ٻيهر حاصل نہ ڪري سگهي.^[28] ڪولمبس کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي اهم آبادي ملڪ جي انتهائي اولهه ۾ ڪارا سوسيا هئي، جيڪا وچئين پري ڪلاسڪ دور جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ 800 ق.م. ۾ هڪ ننڍڙي آبادي طور شروع ٿي. پوئين ڪلاسڪ دور (600ع–900ع) دوران ڪارا سوسيا هڪ اهم شهري آبادي بڻجي وئي، پر 10هين صديءَ دوران اوچتو تباهه ٿي وئي.^[29]

پيپل ماڻهو، جيڪي اصل ۾ وچ ميڪسيڪو جا ناهوا ڳالهائيندڙ گروهه هئا، لڳ ڀڳ 800ع کان لڏپلاڻ ڪرڻ شروع ڪئي ۽ ايل سلواڊور جي مرڪزي ۽ اولهندي علائقن تي آباد ٿيا.^[12]^{(pp924–925)} ناهوا پيپل ايل سلواڊور ۾ پهچندڙ آخري مقامي ماڻهو هئا.^[30] هنن پنهنجي علائقي کي ڪوسڪاٽان سڏيو، جيڪو ناوات ٻوليءَ جو لفظ آهي^[31] ۽ ان جي معنيٰ ”قيمتي جواهرن جو هنڌ“ آهي؛ ان کي پٺتي لفظ سازي ذريعي ڪلاسيڪي ناهواتل ۾ Cōzcatlān بڻايو ويو، جڏهن تہ اهو عام طور ڪوسڪاٽلان جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.^[32]^[33] يورپين سان رابطي تائين اهو سلواڊوري علائقي جو سڀ کان وڏو حڪومتي علائقو هو. ڪوسڪاٽليڪو اصطلاح عام طور سلواڊوري ورثي سان تعلق رکندڙ ماڻهوءَ جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ اوڀر واري آباديءَ جي اڪثريت جو مقامي ورثو لينڪا نسل سان تعلق رکي ٿو، جيئن سندن هنڌن جي نالن انٽيپوڪا، چيريلاگوا ۽ لولوٽيڪي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو.

اولهه ايل سلواڊور جا گهڻا آثار قديمه وارا ماڳ، جهڙوڪ لاگو ڊي گوئيخا ۽ خويا ڊي سيرين، ڪولمبس کان اڳ واري مايا ثقافت جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. سيهواتان ۾ اتر واري ناهوا ثقافت، اوڀر واري مايا ۽ لينڪا ثقافت، ۽ ڏکڻ واري نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ثقافتن سان مادي شين جي واپار جا نشان مليا آهن.^[34] تازومال جي ننڍڙي B1-2 بناوٽ تالود-تابليرو طرز جي اڏاوت ڏيکاري ٿي، جيڪا ناهوا ثقافت سان لاڳاپيل آهي ۽ اناواڪ کان سندن لڏپلاڻ واري تاريخ سان ٺهڪي اچي ٿي. اوڀر ايل سلواڊور ۾ ڪيليپا جو لينڪا ماڳ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي هڪ اهم ثقافتي مرڪز طور نمايان آهي ۽ اولهه هونڊوراس ۾ مايا ماڳ ڪوپان سان گڏوگڏ چلچواپا ۽ اولهه ايل سلواڊور جي اڳ ذڪر ڪيل ڪارا سوسيا ماڳن سان لاڳاپا ظاهر ڪري ٿو. اوسولوتان ۾ لا لاگونا ماڳ جي تحقيق مان ڪوپادور جون شيون پڻ مليون آهن، جيڪي ان کي لينڪا-مايا واپاري رستي سان ڳنڍين ٿيون.

يورپين جي آمد (1522ع)

1521ع تائين ميسوآمريڪي علائقي جي مقامي آبادي چيچڪ جي وبا سبب تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي، جيڪا سڄي علائقي ۾ پکڙجي رهي هئي، جيتوڻيڪ اها اڃا تائين ڪوسڪاٽلان يا اتر واري مناگوارا ۾ وبائي سطح تائين نہ پهتي هئي.^[35]^[36]^[37] هاڻوڪي سلواڊوري علائقي جو اسپينين پاران پهريون ڄاتل دورو ايڊمرل آندريس نينيو ڪيو، جيڪو وچ آمريڪا ڏانهن هڪ مهم جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. هو 31 مئي 1522ع تي فونسڪا نار ۾ ميانگيرا ٻيٽ تي لٿو ۽ ان جو نالو پيٽرونيلا رکيائين،^[38] ۽ پوءِ ليمپا درياهه جي ڇوڙ وٽ خيڪيليسڪو نار ڏانهن ويو. اسپينين سان رابطو ڪندڙ پهريان مقامي ماڻهو اوڀر ايل سلواڊور جا لينڪا هئا.

ڪوسڪاٽلان ۽ مناگوارا جي فتح

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور تي اسپيني فتح

1524ع ۾، ازٽيڪ سلطنت جي فتح ۾ حصو وٺڻ کان پوءِ، پيڊرو ڊي الواراڊو، سندس ڀاءُ گونزالو ۽ سندن ماڻهو ريو پاز پار ڪري ڏکڻ طرف ڪوسڪاٽليڪ علائقي ۾ داخل ٿيا.^[39] پهچڻ تي اسپيني اهو ڏسي مايوس ٿيا تہ پيپل وٽ گوئٽي مالا يا ميڪسيڪو ۾ مليل سون جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو سون هو. جيڪو ٿورو سون موجود هو، اهو حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ مان ڇاڻڻو پوندو هو. آخرڪار اسپينين هن علائقي جي آتش فشاني مٽيءَ جي زرخيزيءَ ۽ دولت کي سڃاتو. هن دريافت کان پوءِ اسپيني تاج اينڪومينڊا نظام جي شرطن تحت زمينون ڏيڻ شروع ڪيون.^[40]

پيڊرو الواراڊو جون 1524ع ۾ ڪوسڪاٽلان جي علائقي تائين پنهنجو اقتدار وڌائڻ لاءِ پهرين فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي.^[41] جڏهن هو سلطنت جي سرحدن تي پهتو تہ هن ڏٺو تہ عام شهرين کي اتان ڪڍيو ويو هو. ڪوسڪاٽليڪ ويڙهاڪ سامونڊي ڪناري واري شهر اڪاخوتلا ڏانهن ويا ۽ اتي الواراڊو ۽ سندس فوجن جو انتظار ڪرڻ لڳا. الواراڊو اڳتي وڌيو ۽ کيس يقين هو تہ نتيجو ميڪسيڪو ۽ گوئٽي مالا جهڙو ئي ٿيندو. هن سمجهيو تہ هو هن نئين مقامي فوج کي آسانيءَ سان شڪست ڏئي سگهندو، ڇاڪاڻ تہ سندس پاسي وارا ميڪسيڪي اتحادي ۽ پيپل هڪجهڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا.^[42]

الواراڊو ڪوسڪاٽليڪ سپاهين بابت لکيو تہ وٽن رنگين ۽ غيرمعمولي کنڀن سان سينگاريل ڍالون، ٽن انچن ٿلهي ڪپهه مان ٺهيل صدري جهڙا زرهه، جن مان تير آرپار نہ ٿي سگهندا هئا، ۽ ڊگها نيزا هئا.^[43] ٻنهي فوجن کي وڏو جاني نقصان ٿيو؛ زخمي الواراڊو پوئتي هٽي ويو ۽ سندس ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا، خاص طور سندس ميڪسيڪي مقامي مددگار. پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪرڻ کان پوءِ الواراڊو ڪوسڪاٽلان جي گاديءَ ڏانهن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ٻيهر هٿياربند ڪوسڪاٽليڪ فوج سان منهن ٿيو. زخمي هجڻ، وڙهڻ جي قابل نہ هجڻ ۽ ٽڪرين ۾ لڪل رهڻ سبب الواراڊو پنهنجن اسپيني ماڻهن کي گهوڙن تي ڪوسڪاٽليڪ ڏانهن موڪليو تہ ڏسن ڇا اهي گهوڙن کان ڊڄن ٿا، پر اهي پوئتي نہ هٽيا، جيئن الواراڊو هرنان ڪورٽيس ڏانهن پنهنجن خطن ۾ ياد ڪري ٿو.^[44]

ڪوسڪاٽليڪ ٻيهر حملو ڪيو ۽ هن ڀيري اسپينين جا هٿيار کڻي ويا. الواراڊو پوئتي هٽي ويو ۽ ميڪسيڪي قاصد موڪلي ڪوسڪاٽليڪ ويڙهاڪن کان مطالبو ڪيو تہ چورايل هٿيار واپس ڪن ۽ پنهنجي مخالف جي بادشاهه آڏو هٿيار ڦٽا ڪن. ڪوسڪاٽليڪ مشهور جواب ڏنو: ”جيڪڏهن توهان کي پنهنجا هٿيار گهرجن تہ اچو ۽ کڻي وڃو“. جيئن جيئن ڏينهن گذرندا ويا، الواراڊو، گهات واري حملي جي ڊپ کان، ڳالهين لاءِ وڌيڪ ميڪسيڪي قاصد موڪليا، پر اهي قاصد ڪڏهن بہ واپس نہ آيا ۽ غالباً کين قتل ڪيو ويو.

اسپينين جي ڪوششن جي پيپل ۽ سندن مايا ٻولي ڳالهائيندڙ پاڙيسرين سخت مزاحمت ڪئي. هنن اسپينين ۽ سندن بچيل تلاڪسڪالا اتحادي فوجن کي شڪست ڏني ۽ کين گوئٽي مالا ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. زخمي ٿيڻ کان پوءِ الواراڊو جنگ ڇڏي ڏني ۽ پنهنجي ڀاءُ گونزالو ڊي الواراڊو کي ڪم جاري رکڻ لاءِ مقرر ڪيو. ان کان پوءِ ٻن مهمن—پهرين 1525ع ۾ ۽ ٻي 1528ع ۾ هڪ ننڍڙي ٽولي سان—پيپل کي اسپيني قبضي هيٺ آندو، ڇاڪاڻ تہ پيپل پڻ علائقائي چيچڪ جي وبا سبب ڪمزور ٿي چڪا هئا. 1525ع ۾ ڪوسڪاٽلان جي فتح مڪمل ٿي ۽ سان سلواڊور شهر قائم ڪيو ويو. اسپينين کي پيپل طرفان سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو ۽ اهي ايل سلواڊور جي اوڀر واري حصي، يعني لينڪا جي علائقي، تائين پهچي نہ سگهيا.

1526ع ۾ اسپينين اتر مناگوارا—لينڪا جي علائقي—۾ سان ميگوئل نالي فوجي ڇانوڻي وارو شهر قائم ڪيو، جنهن جي اڳواڻي هڪ ٻئي مهم جو ۽ ڪانڪيسٽاڊور لوئس ڊي موسڪوسو الواراڊو ڪئي، جيڪو پيڊرو الواراڊو جو ڀائٽيو هو. زباني تاريخ موجب مايا-لينڪا جي ولي عهد شهزادي، انتو سيلان اولپ پهرين، ڪانڪيسٽاڊورن خلاف مزاحمت منظم ڪئي.^[45] ڊي موسڪوسو جي حملي لينڪا جي گڏيل رياست کي خبردار ڪري ڇڏيو ۽ انتو سيلان هڪ ڳوٺ کان ٻئي ڳوٺ تائين سفر ڪري هاڻوڪي ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس جي سڀني لينڪا شهرن کي اسپينين خلاف متحد ڪيو. اوچتن حملن ۽ وڏي انگ جي مدد سان هو اسپينين کي سان ميگوئل مان ڪڍڻ ۽ فوجي ڇانوڻي تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا.

ڏهن سالن تائين لينڪا اسپينين کي مستقل آبادي قائم ڪرڻ کان روڪيندا رهيا. پوءِ اسپيني وڌيڪ فوجين سان واپس آيا، جن ۾ گوئٽي مالا جي مقامي برادرين مان جبري طور ڀرتي ڪيل لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو پڻ شامل هئا. هنن لينڪا اڳواڻن جو تعاقب جبلن ۾ وڌيڪ مٿي انتيبوڪا تائين ڪيو.

آخرڪار انتو سيلان اولپ لينڪا مزاحمت جي اڳواڻي ليمپيرا (جنهن کي ايمپيرا پڻ سڏيو وڃي ٿو) حوالي ڪئي.^[46] ليمپيرا مقامي اڳواڻن ۾ ان ڪري نمايان هو جو اسپينين جا ڪپڙا هٿ ڪرڻ کان پوءِ اهي پائي ۽ جنگ ۾ هٿ آيل سندن هٿيار استعمال ڪري اسپينين جو مذاق اڏائيندو هو. ليمپيرا مناگوارا ۾ وڌيڪ ڇهن سالن تائين هزارين لينڪا فوجين جي اڳواڻي ڪندي وڙهندو رهيو، جيستائين هو جنگ ۾ مارجي ويو. بچيل لينڪا فوجون ٽڪرين ڏانهن پوئتي هٽي ويون. ان کان پوءِ اسپيني 1537ع ۾ سان ميگوئل جي پنهنجي فوجي ڇانوڻي واري شهر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا.

بيٺڪي دور (1525ع–1821ع)

بيٺڪي دور دوران سان سلواڊور ۽ سان ميگوئل گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل جو حصو هئا، جنهن کي گوئٽي مالا جي بادشاهت (اسپيني: Reino de Guatemala) پڻ سڏيو ويندو هو ۽ جيڪا 1609ع ۾ نيو اسپين جي هڪ انتظامي ورهاست طور قائم ڪئي وئي هئي. سلواڊوري علائقي جو انتظام سونسوناتي جي ميئر وٽ هو، جڏهن تہ سان سلواڊور کي 1786ع ۾ هڪ انٽينڊينسيا طور قائم ڪيو ويو.

16هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان نير جي پوک سلواڊوري معيشت جو هڪ اهم حصو بڻجي وئي، جيڪا خاص طور ملڪ جي مرڪزي، اوڀر ۽ سامونڊي ڪناري وارن علائقن ۾ پکڙجي وئي؛ ان سان گڏ ڪمند جهڙا ٻيا نقد آور فصل پڻ پوکيا ويندا هئا. نير جي باغن ۾ خطرناڪ ڪم ڪندڙ حالتون، ڳوٺن مان مزدورن جي جارحاڻي ڀرتي، اسپينين پاران آندل بيماريون ۽ گڏيل زمينن (ايخيدو) جي وڃائجڻ سبب بيٺڪي دور دوران انهن علائقن جي مقامي آبادي آهستي آهستي گهٽجندي وئي، ڇاڪاڻ تہ سندن برادريون ٽٽي ويون ۽ اهي لادينو سماج ۾ ضم ٿي ويا. ملڪ جي اترين سرحدي علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ جي پکيڙ سبب اهڙو ئي عمل ٿيو. ٻئي پاسي، ملڪ جي اولهه ۾ مقامي برادريون نسبتاً وڌيڪ محفوظ حالت ۾ برقرار رهيون، جتي معيشت ڪوڪو ۽ بالسم تي ٻڌل هئي ۽ علائقو چوپائي مال پالڻ ۽ بيمارين کان نسبتاً محفوظ رهيو، جنهن ڪري مقامي زراعت ۽ نتيجي طور سندن سماجي بناوٽ، ٻولي ۽ سڃاڻپ محفوظ رهي.^[47]

1811ع ۾ اندروني ۽ ٻاهرين عنصرن جي ميلاپ وچ آمريڪا جي اشرافيه کي اسپيني تاج کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لاءِ اتساهيو. سڀ کان اهم اندروني عنصرن ۾ مقامي اشرافيه جي اها خواهش شامل هئي تہ هو اسپيني اختيارين جي مداخلت کان سواءِ ملڪ جي معاملن تي ڪنٽرول رکن، ۽ آزاديءَ لاءِ ڪريئولو طبقي جي پراڻي خواهش پڻ شامل هئي. آزاديءَ جي تحريڪ کي اتساهيندڙ مکيه ٻاهرين عنصر 18هين صديءَ ۾ فرانسيسي ۽ آمريڪي انقلابن جي ڪاميابي ۽ نيپولين جي جنگين جي نتيجي ۾ اسپيني تاج جي فوجي طاقت جو ڪمزور ٿيڻ هئا، جنهن ڪري اهو پنهنجي بيٺڪن تي اثرائتو ڪنٽرول رکڻ جي قابل نہ رهيو.

نومبر 1811ع ۾ سلواڊوري پادري خوسيه ماتياس ڊيلگاڊو سان سلواڊور ۾ اگليسيا لا مرسيد جون گهنٽيون وڄائي بغاوت جو سڏ ڏنو ۽ 1811ع جي آزاديءَ جي تحريڪ شروع ڪئي. هن بغاوت کي دٻايو ويو ۽ ان جي ڪيترن ئي اڳواڻن کي گرفتار ڪري جيل جون سزائون ڏنيون ويون. 1814ع ۾ هڪ ٻي بغاوت شروع ڪئي وئي، جنهن کي پڻ دٻايو ويو.

آزادي (1821ع)

1821ع ۾، گوئٽي مالا ۾ بدامنيءَ جي پسمنظر ۾، اسپيني اختيارين هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو قانون تي صحيحون ڪيون، جنهن سان گوئٽي مالا جي سموري ڪئپٽنسي جنرل—جنهن ۾ هاڻوڪي گوئٽي مالا، ايل سلواڊور، هونڊوراس، نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا جا علائقا ۽ ميڪسيڪو جي رياست چياپاس شامل هئا—اسپيني حڪمرانيءَ کان آزاد ٿي ۽ ان جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو. 1821ع ۾ ايل سلواڊور ڪوسٽا ريڪا، گوئٽي مالا، هونڊوراس ۽ نڪاراگوا سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه نالي اتحاد ۾ شامل ٿيو.

1822ع جي شروعات ۾، نون آزاد ٿيل وچ آمريڪي صوبن جي اختيارين گوئٽي مالا سٽي ۾ گڏ ٿي نئين قائم ٿيل پهرين ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن جي اڳواڻي اگستين ڊي ايتوربيدي ڪري رهيو هو. ايل سلواڊور ان جي مخالفت ڪئي ۽ وچ آمريڪي ملڪن لاءِ خودمختياريءَ تي زور ڏنو. ميڪسيڪي فوجي دستو سان سلواڊور ڏانهن وڌيو ۽ اختلاف کي دٻايو، پر 19 مارچ 1823ع تي ايتوربيدي جي زوال کان پوءِ فوج واپس ميڪسيڪو هلي وئي.^[48]

ٿوري ئي عرصي کان پوءِ صوبن جي اختيارين ميڪسيڪو ۾ شامل ٿيڻ وارو ووٽ رد ڪري ڇڏيو ۽ ان جي بدران باقي پنجن صوبن جي هڪ وفاقي اتحاد ٺاهڻ جو فيصلو ڪيو (ان موقعي تي چياپاس مستقل طور ميڪسيڪو ۾ شامل ٿي ويو)، جيڪو وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه جي نالي سان مشهور ٿيو. ايل سلواڊور 30 جنوري 1841ع تي وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه کان پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.^[48] 1896ع ۾ ايل سلواڊور هونڊوراس ۽ نڪاراگوا سان گڏجي وچ آمريڪا جي عظيم جمهوريه قائم ڪئي، جيڪا 1898ع ۾ ختم ٿي وئي.

19هين صديءَ جي وچ کان پوءِ معيشت جو بنياد ڪافيءَ جي پوک تي هو. جيئن نير جي عالمي مارڪيٽ ختم ٿيندي وئي، تيئن عالمي مارڪيٽ ۾ ڪافيءَ جي قيمت ۾ ڦيرڦار سان معيشت خوشحال يا بحران جو شڪار ٿيندي رهي. هڪ ئي فصل واري برآمد طور ڪافيءَ مان حاصل ٿيندڙ تمام وڏو منافعو زمين کي صرف چند خاندانن تي مشتمل اشرافيه جي هٿن ۾ مرڪوز ڪرڻ جو سبب بڻيو.^[49]

19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران سلواڊوري اشرافيه مان صدرن جو هڪ سلسلو اقتدار ۾ آيو، جيڪي نالي ماتر قدامت پسند يا لبرل هئڻ باوجود عام طور ڪافيءَ کي مکيه نقد آور فصل طور هٿي ڏيڻ، بنيادي ڍانچي (ريلوي ۽ بندرگاهي سهولتن) کي خاص طور ڪافيءَ جي واپار جي مدد لاءِ ترقي ڏيڻ، ڪافيءَ جي وڌيڪ پيداوار لاءِ گڏيل زميني ملڪيت ختم ڪرڻ، بي گهر ٿيل ڪامپيسينو ۽ ٻين ڳوٺاڻن رهواسين کان ڪافيءَ جي فنڪا (باغن) لاءِ گهربل مزدوري يقيني بڻائڻ خاطر آوارگي مخالف قانون منظور ڪرڻ، ۽ ڳوٺاڻن جي ناراضگيءَ کي دٻائڻ تي متفق هئا. 1912ع ۾ نيشنل گارڊ کي ڳوٺاڻي پوليس فورس طور قائم ڪيو ويو.

20هين صدي

1898ع ۾ جنرل توماس ريگالاڊو طاقت جي زور تي اقتدار حاصل ڪيو، جنرل رافائيل انتونيو گوتيئريس کي هٽائي 1903ع تائين صدر طور حڪومت ڪئي. اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ هن صدرن پاران پنهنجا جانشين مقرر ڪرڻ واري روايت ٻيهر شروع ڪئي. پنهنجو مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ هو سلواڊوري فوج ۾ سرگرم رهيو ۽ 11 جولاءِ 1906ع تي ايل خيڪارو ۾ گوئٽي مالا خلاف جنگ دوران مارجي ويو. 1913ع تائين ايل سلواڊور سياسي طور مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ عوامي بي اطميناني اندروني طور موجود رهي. جڏهن صدر مانوئل اينريڪي اراوخو کي 1913ع ۾ قتل ڪيو ويو تہ سندس قتل جي سياسي محرڪ بابت ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا.

مانوئل اينريڪي اراوخو جي حڪومت کان پوءِ ميلينڊيز–ڪينونيز خاندان اقتدار ۾ آيو، جيڪو 1913ع کان 1927ع تائين جاري رهيو. پيو روميرو بوسڪي، جيڪو اڳوڻو وزير ۽ هن خاندان جو ڀروسي جوڳو ساٿي هو، صدر الفونسو ڪينونيز مولينا جو جانشين ٿيو ۽ 1930ع ۾ آزاد چونڊن جو اعلان ڪيائين. انهن چونڊن ۾ آرتورو اراوخو 1 مارچ 1931ع تي اقتدار ۾ آيو، جنهن کي ملڪ جي پهرين آزاد مقابلي واري چونڊ سمجهيو ويو. سندس حڪومت رڳو نو مهينا هلي، جنهن کان پوءِ جونيئر فوجي آفيسرن ان جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو. هنن سندس سلواڊوري ليبرسٽ پارٽي تي سياسي ۽ حڪومتي تجربي جي کوٽ ۽ سرڪاري عهدن کي غيرموثر نموني استعمال ڪرڻ جا الزام هنيا. آرتورو اراوخو کي عام عوامي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ تہ ماڻهن کي اقتصادي سڌارن ۽ زمين جي ٻيهر ورهاست جي اميد هئي. سندس حڪومت جي پهرين هفتي کان ئي نيشنل پيلس جي سامهون مظاهرا شروع ٿي ويا. سندس نائب صدر ۽ جنگ وارو وزير جنرل ميڪسيميليانو هرنانڊيز مارٽينيز هو.

ڊسمبر 1931ع ۾ جونيئر آفيسرن فوجي بغاوت منظم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي مارٽينيز ڪئي. رڳو فرسٽ ريجمينٽ آف ڪيولري ۽ نيشنل پوليس صدارت جو دفاع ڪيو (نيشنل پوليس ان جي پگهار تي هئي)، پر ساڳئي رات ڪيترن ڪلاڪن جي ويڙهه کان پوءِ تعداد ۾ تمام گهٽ محافظن باغي فوجن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا. آفيسرن تي مشتمل ڊائريڪٽوريٽ هڪ پراسرار شخصيت جي پٺيان لڪل رهيو،^[50] جيڪو روڊولفو ڊيوڪ نالي هڪ امير ڪميونسٽ مخالف بئنڪر هو، ۽ بعد ۾ نائب صدر مارٽينيز کي صدر مقرر ڪيو ويو. بغاوت جو امڪاني سبب فوج ۾ اها ناراضگي هئي تہ صدر اراوخو ڪيترن ئي مهينن کان سندن پگهارون ادا نہ ڪيون هيون. اراوخو نيشنل پيلس ڇڏي ڏنو ۽ بغاوت کي شڪست ڏيڻ لاءِ فوجون منظم ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.

ايل سلواڊور ۾ آمريڪي وزير ڊائريڪٽوريٽ سان ملاقات ڪئي ۽ بعد ۾ مارٽينيز جي حڪومت کي تسليم ڪيو، جنهن صدارتي چونڊون ڪرائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. مارٽينيز ٻيهر چونڊ وڙهڻ کان ڇهه مهينا اڳ استعيفا ڏني ۽ پوءِ بيلٽ تي واحد اميدوار طور صدارت ٻيهر کٽي ورتائين. هن 1935ع کان 1939ع تائين ۽ پوءِ 1939ع کان 1943ع تائين حڪومت ڪئي. هن 1944ع ۾ چوٿون مدو شروع ڪيو، پر عام هڙتال کان پوءِ مئي ۾ استعيفا ڏنائين. مارٽينيز چيو هو تہ هو آئين جو احترام ڪندو، جنهن موجب هو ٻيهر چونڊجي نہ سگهندو، پر هن پنهنجو واعدو پورو ڪرڻ کان انڪار ڪيو.

لا ماتانزا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لا ماتانزا

جنوري 1932ع کان ڳوٺاڻي بغاوت کي انتهائي وحشياڻي نموني دٻائڻ جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو لا ماتانزا جي نالي سان مشهور آهي. گذريل ڪجهه سالن جي غير مستحڪم سياسي ماحول دوران سماجي ڪارڪن ۽ انقلابي اڳواڻ فارابوندو مارتي وچ آمريڪا جي ڪميونسٽ پارٽي قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ريڊ ڪراس جي ڪميونسٽ متبادل تنظيم، جنهن کي ”انٽرنيشنل ريڊ ايڊ“ سڏيو ويندو هو، جي اڳواڻي ڪئي ۽ ان جي نمائندن مان هڪ طور ڪم ڪيو. سندن مقصد مارڪسي–لينني نظريي جي استعمال ذريعي غريب ۽ محروم سلواڊوري ماڻهن جي مدد ڪرڻ هو.

ڊسمبر 1930ع ۾، ملڪ جي اقتصادي ۽ سماجي بحران جي عروج دوران، مارتي کي ملڪ جي غريب ماڻهن ۾ سندس مقبوليت ۽ ايندڙ سال صدر لاءِ سندس امڪاني نامزدگيءَ بابت افواهن سبب هڪ ڀيرو ٻيهر جلاوطن ڪيو ويو. 1931ع ۾ اراوخو جي صدر چونڊجڻ کان پوءِ مارتي ايل سلواڊور واپس آيو ۽ الفونسو لونا ۽ ماريو زاپاتا سان گڏجي هڪ تحريڪ شروع ڪئي، جنهن کي بعد ۾ فوج روڪي ڇڏيو.

22 جنوري 1932ع تي ايل سلواڊور جي اولهندي حصي ۾ هزارين گهٽ هٿياربند هارين حڪومت ۽ مارٽينيز خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت 1932ع جي قانونساز چونڊن جا نتيجا رد ٿيڻ کان پوءِ جمهوري سياسي آزادين کي دٻائڻ خلاف پکڙيل بيچينيءَ جي ماحول ۾ ٿي. باغين جي اڳواڻي فيليسيانو اما ۽ فارابوندو مارتي ڪري رهيا هئا ۽ انهن ۾ گهڻو ڪري مقامي ماڻهو ۽ ڪميونسٽ شامل هئا. بغاوت شروعاتي طور ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ ملڪ جي اولهندي حصي ۾ ڪيترن ئي شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو، جنهن دوران اندازي موجب 2,000 ماڻهو مارجي ويا. حڪومت بغاوت کي انتهائي وحشياڻي نموني دٻايو ۽ 10,000 کان 40,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا پيپل هاري هئا. بغاوت جي ڪيترن ئي اڳواڻن، جن ۾ اما ۽ مارتي پڻ شامل هئا، کي گرفتار ڪري موت جي سزا ڏني وئي.^[52]^[53]^[54]

تاريخي طور ايل سلواڊور جي وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي پاڙيسري هونڊوراس سان ڇڪتاڻ ۾ حصو وڌو، ڇاڪاڻ تہ زمين جي کوٽ کي منهن ڏيندڙ سلواڊوري ماڻهو گهٽ گهاٽي آباديءَ واري هونڊوراس ڏانهن لڏپلاڻ ڪري اڻ استعمال ٿيل يا گهٽ استعمال ٿيندڙ زمينن تي غيرقانوني آبادڪار طور آباد ٿيا. اهو رجحان ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1969ع جي فٽبال جنگ جو هڪ وڏو سبب بڻيو.^[55] لڳ ڀڳ 130,000 سلواڊوري ماڻهن کي زبردستي هونڊوراس مان ڪڍيو ويو يا اهي اتان ڀڄي ويا.^[56]

ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي (PDC) ۽ نيشنل ڪنسليئيشن پارٽي (PCN) 1960ع کان 2011ع تائين سلواڊوري سياست ۾ سرگرم رهيون، جڏهن سپريم ڪورٽ انهن کي ان ڪري ختم ڪري ڇڏيو تہ اهي 2004ع جي صدارتي چونڊن ۾ گهربل تعداد ۾ ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون هيون.^[57] ان کان پوءِ ٻنهي پارٽين کي ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. ٻنهي جا ڪجهه بنيادي نظريا هڪجهڙا آهن، پر پهرين پارٽي وچولي طبقي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ ٻي سلواڊوري فوج جي مفادن جي نمائندگي ڪري ٿي.

PDC جو اڳواڻ خوسيه نيپولين دوارتي 1964ع کان 1970ع تائين سان سلواڊور جو ميئر رهيو ۽ PCN جي صدر خوليو ادالبرتو ريويرا ڪاربائيو جي حڪومت دوران ٽي چونڊون کٽيائين، جنهن ميئرن ۽ قومي اسيمبليءَ لاءِ آزاد چونڊن جي اجازت ڏني هئي. بعد ۾ دوارتي نيشنل اپوزيشن يونين (UNO) نالي سياسي اتحاد طرفان صدارت لاءِ اميدوار ٿيو، پر 1972ع جي صدارتي چونڊن ۾ شڪست کاڌائين. هو اڳوڻي گهرو وزير ڪرنل آرتورو آرمانڊو مولينا کان اهڙي چونڊ ۾ هارائي ويو، جنهن کي وڏي پيماني تي ڌانڌلي ٿيل سمجهيو ويو؛ دوارتي بابت چيو ويو تہ هن ووٽن جي اڪثريت حاصل ڪئي هئي، تنهن هوندي بہ مولينا کي فاتح قرار ڏنو ويو. ڪجهه فوجي آفيسرن جي درخواست تي دوارتي چونڊن ۾ ڌانڌلي خلاف احتجاج لاءِ بغاوت جي حمايت ڪئي، پر کيس گرفتار ڪيو ويو، تشدد جو نشانو بڻايو ويو ۽ بعد ۾ جلاوطن ڪيو ويو. وينزويلا ۾ انجنيئر طور منصوبن تي ڪم ڪرڻ کان پوءِ دوارتي 1979ع ۾ سياست ۾ حصو وٺڻ لاءِ ملڪ واپس آيو.

سلواڊوري گهرو ويڙهه (1979ع–1992ع)

وڌيڪ ڏسو: سلواڊوري گهرو ويڙهه

ڪارلوس همبرٽو روميرو ملڪ جي 1931ع ۾ شروع ٿيل فوجي آمريت جو آخري صدر هو. آمريڪا روميرو جو سڀ کان وڏو حامي رهيو هو، پر آڪٽوبر 1979ع تائين ڪارٽر انتظاميا فيصلو ڪيو تہ ايل سلواڊور ۾ حڪومت جي تبديلي ضروري هئي.^[58]

15 آڪٽوبر 1979ع تي فوجي بغاوت جي نتيجي ۾ انقلابي حڪومتي جنتا (JRG) اقتدار ۾ آئي. ان ڪيترين ئي خانگي ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ۽ خانگي ملڪيت واري وڏي مقدار ۾ زمين پڻ پنهنجي قبضي ۾ ورتي. هن نئين جنتا جو مقصد دوارتي کان کسي ويل چونڊ جي ردعمل ۾ اڳ ئي شروع ٿيل انقلابي تحريڪ کي روڪڻ هو. تنهن هوندي بہ اشرافيه زرعي سڌارن جي مخالفت ڪئي، ۽ فوج جي نوجوان سڌار پسند عنصرن، جهڙوڪ ڪرنل اڊولفو آرنولڊو ماخانو ۽ خائمي عبدل گوتيئريس،^[59]^[60] ۽ گيلرمو اونگو ۽ الواريز جهڙن ترقي پسندن سان گڏ هڪ جنتا قائم ڪئي وئي.

اشرافيه جي دٻاءَ جلد ئي جنتا کي ٽوڙي ڇڏيو، ڇاڪاڻ تہ اها ٽريڊ يونين ٺاهڻ جي حقن، زرعي سڌارن، بهتر اجرتن، پهچ جوڳي صحت جي سارسنڀال ۽ اظهار جي آزاديءَ لاءِ وڙهندڙ ماڻهن خلاف فوج جي جبر کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ ناڪام رهي. ان دوران گوريلا تحريڪ سلواڊوري سماج جي سڀني شعبن تائين پکڙجي رهي هئي. مڊل ۽ هاءِ اسڪول جا شاگرد MERS (Movimiento Estudiantil Revolucionario de Secundaria، ثانوي شاگردن جي انقلابي تحريڪ) ۾ منظم هئا؛ ڪاليج جا شاگرد AGEUS (Asociacion de Estudiantes Universitarios Salvadorenos؛ سلواڊوري يونيورسٽي شاگردن جي انجمن) ۾ شامل هئا؛ ۽ مزدور BPR (Bloque Popular Revolucionario، عوامي انقلابي بلاڪ) ۾ منظم هئا. آڪٽوبر 1980ع ۾ سلواڊوري کاٻي ڌر جي ڪيترن ئي ٻين وڏن گوريلا گروهن گڏجي فارابوندو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ، يا FMLN، قائم ڪيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين حڪومت جي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ موت جا دستا روزانو لڳ ڀڳ 10 ماڻهن کي قتل ڪري رهيا هئا. ان دوران FMLN وٽ 6,000 کان 8,000 سرگرم گوريلا ۽ لکين جزوقتي مليشيا ميمبر، حامي ۽ همدرد موجود هئا.^[61]

آمريڪا سياسي ماحول کي تبديل ڪرڻ ۽ کاٻي ڌر جي بغاوت جي پکيڙ کي روڪڻ لاءِ ٻي جنتا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ ان لاءِ مالي مدد فراهم ڪئي. نيپولين دوارتي کي وينزويلا مان جلاوطني ختم ڪري واپس گهرائي هن نئين جنتا جي اڳواڻي ڏني وئي. تنهن هوندي بہ انقلاب اڳ ئي شروع ٿي چڪو هو ۽ جنتا جي سربراهه طور سندس نئين ڪردار کي عام ماڻهن موقعي پرستيءَ طور ڏٺو. هو بغاوت جي نتيجي تي اثرانداز ٿيڻ ۾ ناڪام رهيو.

آسڪر روميرو، سان سلواڊور جي رومن ڪيٿولڪ آرچ بشپ، سرڪاري فوجن پاران عام شهرين خلاف ڪيل ناانصافين ۽ قتل عامن جي مذمت ڪئي. کيس ”بي آواز ماڻهن جو آواز“ سمجهيو ويندو هو، پر 24 مارچ 1980ع تي عبادت دوران هڪ موت جي دستي کيس قتل ڪري ڇڏيو.^[62] ڪجهه ماڻهو هن واقعي کي مڪمل پيماني واري سلواڊوري گهرو ويڙهه جي شروعات سمجهن ٿا، جيڪا 1980ع کان 1992ع تائين جاري رهي.

تڪرار دوران اڻڄاتل تعداد ۾ ماڻهو ”گم“ ٿيا، جڏهن تہ گڏيل قومن موجب 75,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.^[63] سلواڊوري فوج جي آمريڪا ۾ تربيت يافته اٽلاڪاٽل بٽالين ايل موزوتي قتل عام جي ذميوار هئي، جنهن ۾ 800 کان وڌيڪ عام شهري قتل ڪيا ويا، جن مان اڌ کان وڌيڪ ٻار هئا؛ ان کان سواءِ اها ايل ڪالابوزو قتل عام ۽ UCA عالمن جي قتل جي پڻ ذميوار هئي.^[64]

16 جنوري 1992ع تي ايل سلواڊور جي حڪومت، جنهن جي نمائندگي صدر الفريڊو ڪرسٽياني ڪئي، ۽ FMLN، جنهن جي نمائندگي پنجن گوريلا گروهن جي ڪمانڊرن—شافيڪ هانڊال، خواڪين ويالوبوس، سلواڊور سانچيز سيرين، فرانسسڪو خوويل ۽ ايڊوارڊو سانچو—ڪئي، گڏيل قومن جي ثالثيءَ سان امن معاهدن تي صحيحون ڪيون، جن 12 سالن جي گهرو ويڙهه کي ختم ڪيو. ميڪسيڪو جي چاپولٽيپيڪ محل ۾ ٿيل هن تقريب ۾ گڏيل قومن جي اعليٰ عملدارن ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي ٻين نمائندن شرڪت ڪئي. جنگبنديءَ واري معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان پوءِ صدر اٿي بيٺو ۽ تازو اڳوڻن گوريلا ڪمانڊرن سان هٿ ملايائين، جنهن عمل کي وڏي پيماني تي ساراهيو ويو.

جنگ کان پوءِ (1992ع–2019ع)

چاپولٽيپيڪ امن معاهدن تحت فوج جي تعداد ۾ گهٽتائي ۽ نيشنل پوليس، ٽريزري پوليس، نيشنل گارڊ ۽ سول ڊفينس نالي نيم فوجي گروهه کي ختم ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو. هڪ نئين سول پوليس قائم ڪرڻي هئي. هٿياربند فوجن پاران ڪيل ڏوهن لاءِ عدالتي ڇوٽ ختم ڪئي وئي؛ حڪومت ايل سلواڊور لاءِ سچائي ڪميشن (Comisión de la Verdad Para El Salvador) جي سفارشن تي عمل ڪرڻ تي راضي ٿي، جيڪا ”1980ع کان ٿيل تشدد جي سنگين واقعن، تشدد جي نوعيت ۽ اثرن جي جاچ ڪندي، ۽... قومي مفاهمت کي هٿي ڏيڻ جا طريقا تجويز ڪندي“. 1993ع ۾ ڪميشن پنهنجي نتيجن ۾ تڪرار جي ٻنهي ڌرين پاران انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽ پيش ڪئي.^[65] پنجن ڏينهن کان پوءِ سلواڊوري قانونساز اداري ان دور دوران ٿيل تشدد جي سڀني عملن لاءِ عام معافيءَ جو قانون منظور ڪيو.

1989ع کان 2004ع تائين سلواڊوري ووٽرن نيشنلسٽ ريپبلڪن الائنس (ARENA) کي ترجيح ڏني ۽ 2009ع تائين هر چونڊ ۾ ARENA جي صدرن (الفريڊو ڪرسٽياني، آرمانڊو ڪالڊيرون سول، فرانسسڪو فلوريس پيريز ۽ انتونيو ساڪا) کي چونڊيو. کاٻي ڌر جي پارٽيءَ جون صدارتي چونڊون کٽڻ جون ناڪام ڪوششون ان کي اڳوڻي گوريلا اڳواڻ بدران هڪ صحافي کي اميدوار چونڊڻ ڏانهن وٺي ويون. 15 مارچ 2009ع تي ٽيليويزن شخصيت موريسيو فونس FMLN طرفان پهريون صدر بڻيو. هن 1 جون 2009ع تي عهدو سنڀاليو.^[66] فونس حڪومت جو هڪ اهم ڌيان گذريل حڪومت ۾ مبينا ڪرپشن کي ظاهر ڪرڻ تي رهيو.^[67]

ARENA ڊسمبر 2009ع ۾ ساڪا کي باضابطا طور پارٽيءَ مان خارج ڪري ڇڏيو. قومي اسيمبليءَ ۾ 12 وفادار ميمبرن سان گڏ ساڪا پنهنجي پارٽي گرانڊ الائنس فار نيشنل يونٽي (GANA) قائم ڪئي ۽ FMLN سان حڪمت عمليءَ تي ٻڌل قانونساز اتحاد قائم ڪيو.^{[حوالو گهربل]} ٽن سالن تائين اقتدار ۾ رهڻ ۽ ساڪا جي GANA پارٽي پاران FMLN کي قانونساز اڪثريت فراهم ڪرڻ باوجود، فونس اڳوڻن بدعنوان عملدارن جي جاچ يا کين انصاف جي ڪٽهڙي ۾ آڻڻ لاءِ ڪا ڪارروائي نہ ڪئي هئي.

1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ٿيندڙ اقتصادي سڌارن بهتر سماجي حالتن، برآمدي شعبي جي گوناگونيت ۽ سيڙپڪاري درجي تي بين الاقوامي مالياتي مارڪيٽن تائين پهچ جي لحاظ کان وڏا فائدا ڏنا. ڏوهه اڃا بہ سيڙپڪاريءَ جي ماحول لاءِ هڪ وڏو مسئلو آهي. نئين هزار سال جي شروعات ۾ ايل سلواڊور جي حڪومت آبهوا جي تبديليءَ بابت خدشن جي جواب ۾ Ministerio de Medio Ambiente y Recursos Naturales—ماحوليات ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت (MARN)—قائم ڪئي.^[68]

مارچ 2014ع ۾ اڳوڻي FMLN گوريلا اڳواڻ سيرين چونڊ معمولي فرق سان کٽي. هن 31 مئي 2014ع تي صدر طور حلف کنيو. هو ايل سلواڊور جو صدر بڻجندڙ پهريون اڳوڻو گوريلا هو.^[69]

آڪٽوبر 2017ع ۾ ايل سلواڊور جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ اڳوڻي صدر فونس ۽ سندس هڪ پٽ غيرقانوني طور پاڻ کي مالدار ڪيو هو. فونس 2016ع ۾ نڪاراگوا ۾ پناهه ورتي هئي.^[70]

سيپٽمبر 2018ع ۾ اڳوڻي صدر ساڪا کي رياستي فنڊن مان 300 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ رقم پنهنجي ڪاروبارن ۽ ٽئين ڌرين ڏانهن منتقل ڪرڻ جو ڏوهه قبول ڪرڻ کان پوءِ 10 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.^[71]

2019ع–هاڻوڪو دور

1 جون 2019ع تي نجيب بوڪيلي ايل سلواڊور جو نئون صدر بڻيو.^[72] بوڪيلي فيبروري جي 2019ع جي صدارتي چونڊ جو فاتح هو. هن GANA جي نمائندگي ڪئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نئين قائم ٿيل نيوياس ايدياس پارٽي طرفان چونڊ ۾ حصو وٺڻ جي اجازت نہ ملي هئي. ARENA ۽ FMLN، ايل سلواڊور جون ٻہ مکيه پارٽيون، گذريل ٽن ڏهاڪن کان ملڪ جي سياست تي حاوي رهيون هيون.^[73]

انٽرنيشنل ڪرائسس گروپ (ICG) جي 2020ع واري رپورٽ موجب، جون 2019ع ۾ بوڪيلي جي صدر ٿيڻ کان پوءِ ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح 60 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي هئي. جيتوڻيڪ حڪومت منظم ڏوهن سان ڪنهن بہ قسم جي ڳٺ جوڙ جي باضابطا طور ترديد ڪئي، پر حڪومتي ميمبرن ۽ سيڪيورٽي عملدارن جي شاهدين تي ٻڌل پريس رپورٽن ۾ چيو ويو تہ حڪومت جي ڪجهه حصن ۽ گينگن وچ ۾ ”عدم جارحيت جو معاهدو“ موجود هو.^[74]

بوڪيلي پاران قائم ڪيل پارٽي نيوياس ايدياس (NI، ”نوان خيال“) پنهنجي اتحادي GANA سان گڏ فيبروري 2021ع جي قانونساز چونڊن ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا. سندس پارٽي ۽ اتحادين 61 سيٽون کٽيون، جيڪي 84 رڪني پارليامينٽ ۾ گهربل 56 سيٽن واري ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت کان گهڻيون هيون، جنهن ڪري قانونسازيءَ جي سطح تي بنا مقابلي فيصلا ڪرڻ ممڪن بڻيا. اها وڏي اڪثريت صدر بوڪيلي جي پارٽيءَ کي عدليه جا ميمبر مقرر ڪرڻ ۽ تمام گهٽ يا بنا ڪنهن مخالفت جي قانون منظور ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، مثال طور صدارتي مدي جون حدون ختم ڪرڻ.^[75]^[76]

8 جون 2021ع تي صدر بوڪيلي جي شروعات تي قانونساز اسيمبليءَ جي حڪومت نواز ميمبرن قانون منظور ڪري بٽ ڪوائن کي ايل سلواڊور ۾ قانوني ڪرنسي بڻايو.^[77]^[78] سيپٽمبر 2021ع ۾ ايل سلواڊور جي سپريم ڪورٽ بوڪيلي کي 2024ع ۾ ٻئي مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڏنو، جيتوڻيڪ آئين صدر کي لڳاتار ٻہ مدو عهدو سنڀالڻ کان روڪي ٿو. اهو فيصلو عدالت ۾ بوڪيلي پاران مقرر ڪيل ججن ڪيو.^[79] 25 فيبروري 2021ع تي ايل سلواڊور WHO کان مليريا جي خاتمي جي تصديق حاصل ڪندڙ وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ بڻيو.^[80]

جنوري 2022ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) ايل سلواڊور تي زور ڀريو تہ ڪرپٽو ڪرنسي کي قانوني ڪرنسي بڻائڻ وارو فيصلو واپس ورتو وڃي. بٽ ڪوائن تيزيءَ سان پنهنجي قيمت جو لڳ ڀڳ اڌ وڃائي چڪو هو، جنهن جو مطلب اقتصادي ڏکيائيون هيون، ۽ مئي 2022ع تائين سرڪاري بانڊ پنهنجي اصل قيمت جي 40 سيڪڙو تي واپار ٿيڻ سبب خودمختيار قرض نادہندگي جو خطرو سامهون آيو؛^[81] تنهن هوندي بہ اپريل 2025ع تائين بٽ ڪوائن جي قيمت ان وقت جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي ٿي چڪي هئي، جڏهن ايل سلواڊور پهريون ڀيرو ان کي قانوني ڪرنسي قرار ڏنو هو. بوڪيلي جنوري 2022ع ۾ ئي ايل سلواڊور ۾ هڪ آتش فشان جي پاسي ۾ بٽ ڪوائن سٽي تعمير ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو هو.^[82]

2022ع ۾ سلواڊوري حڪومت ڏوهاري گينگن ۽ گينگ سان لاڳاپيل تشدد خلاف وڏي پيماني تي ڪارروائي شروع ڪئي. 27 مارچ تي هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي ۽ 20 جولاءِ تي ان ۾ واڌ ڪئي وئي. 53,000 کان وڌيڪ شڪي گينگ ميمبر گرفتار ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿيل قيدين جي شرح پيدا ٿي.^[83]^[84] رپورٽن موجب هن ڪارروائي دوران سوين قيدي فوت ٿيا آهن، جڏهن تہ ايمنسٽي انٽرنيشنل جهڙين بين الاقوامي انساني حقن جي تنظيمن ان کي گهرو ويڙهه کان پوءِ ملڪ ۾ انساني حقن جي بدترين ڀڃڪڙي قرار ڏنو آهي.^[85]

30 نومبر 2023ع تي قانونساز اسيمبلي بوڪيلي ۽ نائب صدر فيليڪس اويوآ کي موڪل جي منظوري ڏني تہ جيئن اهي پنهنجي 2024ع جي ٻيهر چونڊ مهم تي ڌيان ڏئي سگهن.^[86] بوڪيلي جي جاءِ تي ڪلاڊيا روڊريگيز ڊي گويرا قائم مقام صدر بڻجي، جيڪا سلواڊوري تاريخ ۾ پهرين عورت صدر هئي.^[87]

جنوري 2024ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ قتل جي شرح سالياني بنياد تي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو گهٽجي وئي هئي، 2022ع جي 495 قتلن جي ڀيٽ ۾ 2023ع ۾ 154 قتل ٿيا.^[88] 4 فيبروري 2024ع تي بوڪيلي صدارتي چونڊ ۾ 84 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر چونڊجي ويو.^[89] سندس پارٽي نيوياس ايدياس پارليامينٽ جي 60 مان 58 سيٽون کٽيون.^[90] 1 جون 2024ع تي هن پنهنجي ٻئي پنج سالا مدي لاءِ حلف کنيو.^[91] فيبروري 2025ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي دٻاءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي ڪانگريس بٽ ڪوائن جي قانوني ڪرنسي واري حيثيت ختم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.^[92] جولاءِ 2025ع جي پڇاڙيءَ ۾ قانونساز اسيمبلي ايل سلواڊور جي آئين ۾ تبديلين جي منظوري ڏني، جن تحت صدارتي مدن جون حدون ختم ڪيون وينديون ۽ هر صدارتي مدو پنجن سالن مان وڌائي ڇهن سالن جو ڪيو ويندو.^[93] قانونساز اسيمبلي ايندڙ صدارتي چونڊ پڻ 2029ع مان اڳتي آڻي 2027ع ۾ ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو (جيئن اها ساڳئي سال ٿيندڙ قانونساز چونڊن سان گڏ ٿئي)، جنهن کان پوءِ اهي آئيني تبديليون لاڳو ٿينديون.^[94]

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي جاگرافي

ايل سلواڊور وچ آمريڪا جي ڳچيءَ واري زميني پٽيءَ ۾ 13° ۽ 15° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 87° ۽ 91° اولهه ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. اهو اولهه-اتر اولهه کان اوڀر-ڏکڻ اوڀر تائين 270 km (168 mi) ۽ اتر کان ڏکڻ تائين 142 km (88 mi) پکڙيل آهي، جڏهن تہ ان جي ڪل ايراضي 21,041 km² (8,124 sq mi) آهي. براعظمي آمريڪا جو سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارو ملڪ هئڻ سبب، ايل سلواڊور کي پيار مان Pulgarcito de America (”آمريڪا جو ٽام ٿمب“) سڏيو ويندو آهي. ايل سلواڊور جون سرحدون گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس سان ملن ٿيون، جڏهن تہ ان جو سامونڊي ڪنارو پئسفڪ سمنڊ سان لڳي ٿو. ملڪ جي سرحدن جي ڪل ڊيگهه 546 km (339 mi) آهي: گوئٽي مالا سان 203 km (126 mi) ۽ هونڊوراس سان 343 km (213 mi). اهو وچ آمريڪا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جو ڪيريبين سامونڊي ڪنارو ناهي. پئسفڪ سمنڊ وارو سامونڊي ڪنارو 307 km (191 mi) ڊگهو آهي.

ايل سلواڊور ۾ 300 کان وڌيڪ درياهه آهن، جن مان سڀ کان اهم ريو ليمپا آهي. گوئٽي مالا مان نڪرندڙ ريو ليمپا اترئين جابلو سلسلي کي پار ڪري، مرڪزي مٿانهين ميدان جي وڏي حصي سان وهي ٿو ۽ پوءِ ڏاکڻي آتش فشاني جابلو سلسلي مان گذري پئسفڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اهو ايل سلواڊور جو واحد جهاز رانيءَ لائق درياهه آهي. اهو ۽ ان جون شاخون ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿيون. ٻيا درياهه عام طور مختصر آهن ۽ پئسفڪ جي هيٺاهين علائقن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا يا مرڪزي مٿانهين ميدان کان ڏاکڻي جابلو سلسلي جي لنگهن مان وهي پئسفڪ سمنڊ تائين پهچن ٿا. انهن ۾ گواسڪوران، خيبوآ، تورولا، پاز ۽ ريو گرانڊي ڊي سان ميگيل شامل آهن.

ايل سلواڊور جي جاگرافي آتش فشاني آهي. ايل سلواڊور باھ جي حلقي تي واقع ملڪ آهي، جتي ڌرتيءَ جا گهڻا آتش فشان ۽ زلزلا واقع ٿين ٿا.^[95] سڀ کان نمايان آتش فشان وولڪان چاپاراستيڪي (سان ميگيل آتش فشان) آهي، جيڪو سڀ کان وڌيڪ آتش فشاني سرگرمي پڻ ڏيکاري ٿو. سڀ کان اوچو آتش فشان ايلاماتيپيڪ^[96] (سانتا آنا آتش فشان) آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان 7,821 فوٽ (2,384 ميٽرs) آهي. انهن کان سواءِ، ٻيا 20 آتش فشان پڻ آهن، جن مان ڪيترائي سرگرم يا امڪاني طور سرگرم آهن. ايل سلواڊور ۾ وچ آمريڪا جي ملڪن مان آتش فشانن جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي.^[97]

ايل سلواڊور ۾ آتش فشاني کڏن اندر ڪيتريون ئي ڍنڍون آهن، جن مان سڀ کان اهم ايلوپانگو ڍنڍ (70 km² يا 27 sq mi) ۽ ڪواتيپيڪ ڍنڍ (26 km² يا 10 sq mi) آهن. گوئيخا ڍنڍ ايل سلواڊور جي سڀ کان وڏي قدرتي ڍنڍ (44 km² يا 17 sq mi) آهي. ليمپا درياهه تي بند ٻڌڻ سان ڪيتريون ئي مصنوعي ڍنڍون ٺاهيون ويون آهن، جن مان سڀ کان وڏي سيرون گرانڊي ذخيرو (135 km² يا 52 sq mi) آهي. ايل سلواڊور جي سرحدن اندر پاڻيءَ جي ڪل ايراضي 320 km² (123.6 sq mi) آهي.

ايل سلواڊور جو سڀ کان اوچو هنڌ سيرو ايل پيتال آهي، جيڪو هونڊوراس جي سرحد تي 2,730 ميٽرs (8,957 ft) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. ٻہ متوازي جابلو سلسلا ايل سلواڊور کي اولهه طرف پار ڪن ٿا، جن جي وچ ۾ هڪ مرڪزي مٿانهون ميدان ۽ پئسفڪ سمنڊ سان لڳندڙ هڪ سوڙهو ساحلي ميدان آهي. اهي طبعي خاصيتون ملڪ کي ٻن طبعي جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿيون. جابلو سلسلا ۽ مرڪزي مٿانهون ميدان، جيڪي زمين جي 85 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن، اندرين مٿانهين علائقن تي مشتمل آهن. باقي ساحلي ميدانن کي پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڏيو وڃي ٿو.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي آبهوا

ايل سلواڊور جي آبهوا استوائي آهي، جنهن ۾ چٽيءَ طرح مينهن ۽ خشڪيءَ جون موسمون ٿين ٿيون.^[98] گرمي پد ۾ تبديلي بنيادي طور اوچائيءَ سبب ٿئي ٿي ۽ موسمن سان ان ۾ تمام ٿوري تبديلي اچي ٿي.^[98] پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڄو سال گرم ۽ گهميل رهن ٿا. مرڪزي مٿانهين ميدان ۽ جابلو علائقن جي آبهوا نسبتاً معتدل آهي.^[98]

برساتي موسم، جنهن کي مقامي طور invierno سڏيو وڃي ٿو، مئي کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي.^[98] لڳ ڀڳ سڄي سالياني برسات هن عرصي دوران پوي ٿي، ۽ سالياني برسات، خاص ڪري ڏکڻ رخ وارن جابلو لاهين تي، 2,000 مليميٽرs (78.7 in) تائين پهچي سگهي ٿي.^[98] محفوظ علائقن ۽ مرڪزي مٿانهين ميدان ۾ برسات جو مقدار گهٽ، پر تنهن هوندي بہ خاصو هوندو آهي.^[98] هن موسم ۾ برسات عام طور پئسفڪ مٿان گهٽ هوا جي دٻاءَ سبب پوي ٿي ۽ اڪثر منجهند کان پوءِ شديد گجگوڙ وارن وسڪارن جي صورت ۾ ٿيندي آهي.^[98] جيتوڻيڪ سامونڊي طوفان ڪڏهن ڪڏهن پئسفڪ ۾ ٺهن ٿا، پر اهي ايل سلواڊور کي ورلي متاثر ڪن ٿا؛ اهم استثنائن ۾ 1998ع جو سامونڊي طوفان مچ (جيڪو حقيقت ۾ ائٽلانٽڪ طاس مٿان ٺهيو هو) ۽ 1973ع جو سامونڊي طوفان ايملي شامل آهن.^[98]

نومبر کان اپريل تائين اتر اوڀر جا واپاري هوائون موسم جي نمونن تي اثرانداز ٿين ٿيون.^[98] انهن مهينن دوران ڪيريبين کان ايندڙ هوا هونڊوراس جي جبلن تان گذرندي پنهنجي گهڻي برسات وڃائي ويهي ٿي.^[98] جڏهن اها هوا ايل سلواڊور تائين پهچي ٿي تہ اها خشڪ، گرم ۽ ڌنڌلي هوندي آهي.^[98] هن موسم کي مقامي طور verano، يعني اونهارو، سڏيو وڃي ٿو.^[98]

گرمي پد ۾ موسمن سان تمام ٿوري تبديلي اچي ٿي؛ اوچائي ان جو بنيادي تعين ڪندڙ عنصر آهي.^[98] پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڀ کان گرم آهن، جتي سالياني سراسري گرمي پد 25 کان 29 °C (77.0 کان 84.2 °F) جي وچ ۾ رهي ٿي.^[98] سان سلواڊور مرڪزي مٿانهين ميدان جي نمائندگي ڪري ٿو، جتي سالياني سراسري گرمي پد 23 °C (73 °F) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد ترتيبوار 38 ۽ 6 °C (100.4 ۽ 42.8 °F) آهن.^[98] جابلو علائقا سڀ کان ٿڌا آهن، جتي سالياني سراسري گرمي پد 12 کان 23 °C (53.6 کان 73.4 °F) جي وچ ۾ رهي ٿو ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي وڃي ٿو.^[98]

قدرتي آفتون

انتهائي موسمي واقعا

پئسفڪ سمنڊ تي ايل سلواڊور جي بيهڪ ان کي سخت موسمي حالتن، جن ۾ شديد برساتي طوفان ۽ سخت ڏڪار شامل آهن، جي اثر هيٺ آڻي ٿي، ۽ اهي ٻئي ايل نينيو ۽ لا نينيا جي اثرن سبب وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.^[68] سامونڊي طوفان ڪڏهن ڪڏهن پئسفڪ ۾ ٺهن ٿا، جڏهن تہ هڪ نمايان استثنا سامونڊي طوفان مچ هو، جيڪو ائٽلانٽڪ ۾ ٺهيو ۽ وچ آمريڪا کي پار ڪيو.

2001ع جي اونهاري ۾ سخت ڏڪار ايل سلواڊور جي 80 سيڪڙو فصلن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڏڪار واري صورتحال پيدا ٿي.^[99]^[100] 4 آڪٽوبر 2005ع تي شديد برساتن جي نتيجي ۾ خطرناڪ ٻوڏون ۽ زمين ڌُٻڻ جا واقعا ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50 ماڻهو مارجي ويا.^[101]

زلزلا ۽ آتش فشاني سرگرمي

ايل سلواڊور پئسفڪ جي باھ جي حلقي تي واقع آهي ۽ اهم ٽيڪٽونڪ سرگرمين جي اثر هيٺ آهي، جن ۾ بار بار ايندڙ زلزلا ۽ آتش فشاني سرگرمي شامل آهن. گاديءَ جو شهر سان سلواڊور 1756ع ۽ 1854ع ۾ تباهه ٿيو، جڏهن تہ 1919ع، 1982ع ۽ 1986ع جي زلزلن ۾ ان کي سخت نقصان پهتو. تازن مثالن ۾ شدت 7.7 وارو 13 جنوري 2001ع جو زلزلو شامل آهي، جنهن سبب زمين ڌُٻڻ جو واقعو ٿيو ۽ 800 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.^[101] هڪ مهيني کان پوءِ، 13 فيبروري 2001ع تي هڪ ٻئي زلزلي ۾ 255 ماڻهو مارجي ويا ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو رهائشي گهرن کي نقصان پهتو. 1986ع ۾ 5.7 M_w جي زلزلي سبب 1,500 ماڻهو مارجي ويا، 10,000 زخمي ٿيا ۽ 100,000 ماڻهو بي گهر ٿيا.^[102]^[103]

ايل سلواڊور ۾ ويهن کان وڌيڪ آتش فشان آهن. انهن مان ٻہ، سان ميگيل ۽ ازالڪو، تازن سالن ۾ سرگرم رهيا آهن. 19هين صديءَ جي شروعات کان 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ازالڪو اهڙي باقاعدگيءَ سان ڦاٽندو رهيو جو ان کي ”پئسفڪ جو روشنيءَ وارو منارو“ سڏيو ويو. ان جا چمڪندڙ شعلا سمنڊ ۾ تمام پري کان چٽيءَ طرح ڏسي سگهبا هئا، ۽ رات جو ان جو ٻرندڙ لاوا ان کي هڪ چمڪندڙ روشن مخروطي شڪل ڏئي ڇڏيندو هو. سڀ کان تازو تباهه ڪندڙ آتش فشاني ڦاٽ 1 آڪٽوبر 2005ع تي ٿيو، جڏهن سانتا آنا آتش فشان راک، گرم گپ ۽ پٿرن جو ڪڪر اڇلايو، جيڪو ويجهن ڳوٺن تي ڪريو ۽ ٻن ماڻهن جي موت جو سبب بڻيو. هن علائقي ۾ سڀ کان شديد آتش فشاني ڦاٽ عيسوي پنجين صديءَ ۾ ٿيو، جڏهن ايلوپانگو آتش فشان VEI جي 6 درجي جي شدت سان ڦاٽو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي پائروڪلاسٽڪ وهڪرا پيدا ٿيا ۽ مايا شهر تباهه ٿيا.^[104]

نباتات ۽ حيوانات

اندازو آهي تہ ايل سلواڊور ۾ پکين جون 500 جنسون، پوپٽن جون 1,000 جنسون، آرڪيڊ گلن جون 400 جنسون، وڻن جون 800 جنسون ۽ سامونڊي کاري پاڻيءَ جي مڇين جون 800 جنسون موجود آهن.

دنيا ۾ سامونڊي ڪڇن جي اٺن جنسن مان ڇهه وچ آمريڪا جي سامونڊي ڪنارن تي آکيرا ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ انهن مان چار ايل سلواڊور جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿيون: ليدربيڪ ڪڇون، هاڪسبل، سائي سامونڊي ڪڇون ۽ اوليو رڊلي. هاڪسبل انتهائي خطري هيٺ آهي.

تازيون تحفظ جون ڪوششون ملڪ جي حياتياتي گوناگونيت جي مستقبل لاءِ اميد پيدا ڪن ٿيون. 1997ع ۾ حڪومت ماحوليات ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت قائم ڪئي. 1999ع ۾ قومي اسيمبليءَ هڪ عام ماحولياتي ڍانچي وارو قانون منظور ڪيو. ڪيتريون ئي غير سرڪاري تنظيمون ايل سلواڊور جي ڪجهه اهم ٻيلن وارن علائقن جي حفاظت لاءِ ڪم ڪري رهيون آهن. انهن مان سڀ کان نمايان سالوا ناتورا آهي، جيڪا ايل سلواڊور جي ماحولياتي اختيارين سان هڪ معاهدي تحت ايل امپوسيبل، ملڪ جي سڀ کان وڏي قومي پارڪ، جو انتظام ڪري ٿي.

ايل سلواڊور ڇهن زميني ماحولياتي نظامن جو گهر آهي: وچ آمريڪي جابلو ٻيلا، سيئرا مادري ڊي چيپاس جا گهميل ٻيلا، وچ آمريڪي خشڪ ٻيلا، وچ آمريڪي پائن-اوڪ ٻيلا، فونسيڪا نار جا مينگروو ۽ اتر خشڪ پئسفڪ سامونڊي ڪناري جا مينگروو.^[105] 2018ع ۾ ان جو ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو انڊيڪس جو سراسري اسڪور 4.06/10 هو، جنهن موجب اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 136هين نمبر تي هو.^[106]

حڪومت ۽ سياست

نجيب بوڪيلي
ايل سلواڊور جو صدر
2019ع کان

فيليڪس اويوآ
ايل سلواڊور جو نائب صدر
2019ع کان

1983ع جو آئين ملڪ ۾ سڀ کان اعليٰ قانوني حيثيت رکي ٿو. ايل سلواڊور ۾ جمهوري ۽ نمائندگي ڪندڙ حڪومت آهي، جنهن جا ٽي ادارا آهن:

انتظامي شاخ، جنهن جي سربراهي جمهوريه جو صدر ڪري ٿو، جيڪو سڌي ريت ووٽ ذريعي چونڊيو وڃي ٿو ۽ پنجن سالن تائين عهدي تي رهي ٿو. هو فوري طور ٻيهر چونڊجي نٿو سگهي، پر هڪ چونڊ مدي کان ٻاهر رهڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي سگهي ٿو. صدر وٽ وزيرن جي ڪابينا هوندي آهي، جن کي هو پاڻ مقرر ڪري ٿو، ۽ هو هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر پڻ هوندو آهي.
قانونساز شاخ، جنهن کي ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي (هڪ ايواني) سڏيو وڃي ٿو، جيڪا 60 ميمبرن تي مشتمل آهي.
عدالتي شاخ، جنهن جي سربراهي سپريم ڪورٽ ڪري ٿي، جيڪا 15 ججن تي مشتمل آهي، جن مان هڪ کي عدليه جو صدر چونڊيو وڃي ٿو.

ايل سلواڊور جو سياسي ڍانچو هڪ گهڻ رخي، گهڻ جماعتي نظام سان گڏ صدارتي نمائندگي ڪندڙ جمهوري جمهوريه آهي. صدر، جيڪو هن وقت نجيب بوڪيلي آهي، رياست جو سربراهه ۽ حڪومت جو سربراهه ٻئي آهي. انتظامي اختيار حڪومت استعمال ڪري ٿي. قانونسازيءَ جا اختيار حڪومت ۽ قانونساز اسيمبلي ٻنهي وٽ آهن. ملڪ ۾ هڪ آزاد عدليه ۽ سپريم ڪورٽ پڻ آهي. وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ موجب، 2023ع ۾ ايل سلواڊور کي لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جو چونڊن جي لحاظ کان پنجون سڀ کان گهٽ جمهوري ملڪ قرار ڏنو ويو.^[107]

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي سياست

وڌيڪ ڏسو: ايل سلواڊور جي سياسي جماعتن جي فهرست

ايل سلواڊور ۾ گهڻ جماعتي نظام آهي. ٻہ سياسي جماعتون، نيشنلسٽ ريپبلڪن الائنس (ARENA) ۽ فارابونڊو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ (FMLN)، چونڊن تي غالب رهنديون آيون آهن. مارچ 2009ع ۾ FMLN جي مائوريسيو فونس جي چونڊجڻ تائين ARENA جي اميدوارن لڳاتار چار صدارتي چونڊون کٽيون. FMLN نظرياتي طور کاٻي ڌر جي جماعت آهي، ۽ اها قانونساز اداري ۾ غالب مارڪسسٽ-ليننسٽ ڌڙي ۽ 2014ع تائين مائوريسيو فونس جي اڳواڻيءَ هيٺ سماجي لبرل ڌڙي ۾ ورهايل رهي آهي.^[108]

ٻن جماعتي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن GANA جي اميدوار نجيب بوڪيلي 2019ع جي صدارتي چونڊ کٽي.^[108] فيبروري 2021ع ۾ قانونساز چونڊن جي نتيجن ايل سلواڊور جي سياست ۾ وڏي تبديلي آندي. صدر نجيب بوڪيلي جي نئين اتحادي جماعت نيوواس آئيڊياس (نيو آئيڊياس، ”نوان خيال“) ملڪ جي تاريخ ۾ ڪانگريس جي سڀ کان وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.^[76]

مرڪزي علائقي جا ڊپارٽمينٽ، خاص طور گاديءَ واري علائقي ۽ سامونڊي ڪناري وارا علائقا، جن کي departamentos rojos (ڳاڙها ڊپارٽمينٽ) چيو وڃي ٿو، نسبتاً کاٻي ڌر جا آهن. اوڀر، اولهه ۽ مٿانهين علائقن جا departamentos azules (نيرا ڊپارٽمينٽ) نسبتاً قدامت پسند آهن.^[69]

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جا پرڏيهي لاڳاپا

ايل سلواڊور گڏيل قومن ۽ ان جي ڪيترين ئي خصوصي ايجنسين جو ميمبر آهي. اهو آمريڪي رياستن جي تنظيم، وچ آمريڪي پارليامينٽ ۽ وچ آمريڪي انضمام وارو نظام سميت ٻين تنظيمن جو پڻ ميمبر آهي. اهو وچ آمريڪي سلامتي ڪميشن ۾ سرگرميءَ سان حصو وٺي ٿو، جنهن جو مقصد علائقائي هٿيارن جي ضابطي کي هٿي ڏيڻ آهي. ايل سلواڊور عالمي واپاري تنظيم جو ميمبر آهي ۽ علائقائي آزاد واپاري معاهدن لاءِ ڪوششون ڪري رهيو آهي. سمٽ آف دي آمريڪاز واري عمل ۾ سرگرم حصو وٺندڙ ايل سلواڊور، فري ٽريڊ ايريا آف دي آمريڪاز جي شروعات تحت مارڪيٽ تائين پهچ بابت هڪ ورڪنگ گروپ جي صدارت ڪري ٿو.

نومبر 1950ع ۾ ايل سلواڊور واحد ملڪ هو، جنهن نئين اختيار حاصل ڪندڙ 14هين دلائي لاما جي مدد ڪندي سندس تبتي حڪومت جي ڪابينا جي وزير جي ان ٽيليگرام جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي آڏو تبت جي الحاق کي روڪڻ لاءِ اپيل ڪرڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي.^[109] ڪنهن ٻئي ملڪ جي حمايت نہ هئڻ سبب، ”گڏيل قومن متفقه طور تبتي اپيل کي پنهنجي ايجنڊا مان خارج ڪري ڇڏيو“.^[98]

ايل سلواڊور بين الاقوامي فوجداري عدالت جي روم آئين جو ڌر آهي.^[110]^[111]

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جون هٿياربند فوجون

ايل سلواڊور جون هٿياربند فوجون ٽن شاخن تي مشتمل آهن: سلواڊوري بري فوج، سلواڊوري هوائي فوج ۽ ايل سلواڊور جي بحري فوج. هٿياربند فوجن ۾ مجموعي طور لڳ ڀڳ 40,000 اهلڪار آهن.^[112]

قيدين جي شرح

فيبروري 2025ع تائين، ايل سلواڊور ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ قيدين جي شرح هئي، جتي ملڪ جي هر 100,000 آباديءَ تي 1,600 کان وڌيڪ قيدي هئا.^[113]

ايل سلواڊور جي دهشتگردي حراستي مرڪز (CECOT) ميگا جيل کي آمريڪاز جو سڀ کان وڏو جيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ 40,000 قيدين جي گنجائش آهي. اهي قيد ڪرڻ واريون ڪارروايون صدر بوڪيلي جي ڏوهن جي بلند شرح ۽ گينگ تشدد گهٽائڻ جي ڪوششن جو حصو رهيون آهن.^[114] مارچ 2025ع ۾ آمريڪا 200 کان وڌيڪ مهاجرن کي، مٿن وينزويلا جي هڪ گينگ جا ميمبر هئڻ جو الزام لڳائيندي، عدالتي حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندي ايل سلواڊور ۾ قيد ڪرڻ لاءِ منتقل ڪيو.^[115]

انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور ۾ انساني حق

ايمنسٽي انٽرنيشنل غيرقانوني پوليس قتلن جي سلسلي ۾ ڪيترن ئي پوليس آفيسرن جي گرفتارين ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي. ايمنسٽي انٽرنيشنل جي ڌيان هيٺ آيل ٻين مسئلن ۾ گم ٿيل ٻار، قانون لاڳو ڪندڙ ادارن پاران عورتن خلاف ڏوهن جي مناسب جاچ ۽ ڏوهارين خلاف ڪارروائي ڪرڻ ۾ ناڪامي، ۽ منظم مزدور تحريڪ کي غيرقانوني قرار ڏيڻ شامل آهن.^[116]

اسقاط حمل تي پابندي آهي، جنهن ۾ زنا بالجبر، محرم سان جنسي زيادتي يا ماءُ جي حياتيءَ کي خطري جي صورت ۾ بہ ڪا استثنا ناهي؛ نتيجي طور گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ 180 عورتن کي قيد ڪيو ويو آهي، جن مان ڪجهه کي 30 سالن تائين قيد جون سزائون مليون آهن.^[117] ايل سلواڊور ۾ LGBT ماڻهن خلاف امتيازي سلوڪ تمام گهڻو پکڙيل آهي.^[118]^[119] پيو ريسرچ سينٽر جي 2013ع جي هڪ سروي ۾، 53 سيڪڙو سلواڊورين جو خيال هو تہ سماج کي هم جنس پرستي قبول نہ ڪرڻ گهرجي.^[120] جيتوڻيڪ هم جنس پرستي پاڻ قانوني آهي، پر هم جنس شادي کي قانوني طور تسليم نٿو ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان بابت تجويزون 2006ع ۾ ٻہ ڀيرا ۽ وري 2009ع ۾ رد ڪيون ويون.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي معيشت

ايل سلواڊور جي معيشت وقت بوقت زلزلن ۽ سامونڊي طوفانن جهڙين قدرتي آفتن، وڏين اقتصادي سبسڊين کي لازمي قرار ڏيندڙ حڪومتي پاليسين ۽ سرڪاري بدعنواني سبب متاثر ٿيندي رهي آهي. سبسڊيون ايترو وڏو مسئلو بڻجي ويون جو اپريل 2012ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ مرڪزي حڪومت لاءِ 750 ملين ڊالرن جو قرض معطل ڪري ڇڏيو. صدر فونس جي ڪابينا جي سربراهه، ايلڪس سيگوويا، تسليم ڪيو تہ معيشت ”تباهيءَ جي ڪناري“ تي پهچي چڪي هئي.^[121]

2021ع لاءِ خريداري قوت جي برابري جي بنياد تي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) جو ڪاٿو 57.95 ارب آمريڪي ڊالر هو، جڏهن تہ 2021ع ۾ حقيقي GDP جي واڌ 4.2 سيڪڙو رهي.^[122] خدمتن وارو شعبو GDP جو سڀ کان وڏو حصو آهي، جيڪو 64.1 سيڪڙو آهي، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 24.7 سيڪڙو (2008ع جو ڪاٿو) آهي، جڏهن تہ زراعت GDP جو 11.2 سيڪڙو (2010ع جو ڪاٿو) آهي. 1996ع کان پوءِ GDP جي سالياني حقيقي واڌ جي سراسري شرح 3.2 سيڪڙو رهي. حڪومت آزاد منڊيءَ جي قدمن لاءِ عزم ڪيو ۽ 2007ع ۾ GDP جي حقيقي واڌ جي شرح 4.7 سيڪڙو تائين پهتي.^[123] ڊسمبر 2017ع تائين خالص بين الاقوامي ذخيرا 3.57 ارب ڊالر هئا.^[124]^(Economy)

ايل سلواڊور لاءِ وڌيڪ متنوع معيشت قائم ڪرڻ خاطر نوان واڌ وارا شعبا ترقي ڏيڻ ڊگهي عرصي کان هڪ چئلينج رهيو آهي. ماضيءَ ۾ ملڪ سون ۽ چاندي پيدا ڪندو هو،^[125] پر کان کنيءَ واري شعبي کي ٻيهر کولڻ جون تازيون ڪوششون، جن مان مقامي معيشت ۾ سوين ملين ڊالر شامل ٿيڻ جي اميد هئي، صدر ساڪا پاران پئسفڪ رِم مائننگ ڪارپوريشن جون سرگرميون بند ڪرڻ کان پوءِ ناڪام ٿي ويون. تنهن هوندي بہ، وچ آمريڪي مالياتي اڀياس واري اداري (Instituto Centroamericano for Estudios Fiscales) موجب، 2010ع کان 2015ع تائين ڌاتوءَ جي کان کنيءَ جو ملڪ جي GDP ۾ حصو رڳو 0.3 سيڪڙو هو.^[126] ساڪا جي فيصلي پٺيان سياسي مقصدن جي امڪان کي رد نہ ڪرڻ باوجود، ان کي مقامي رهواسين ۽ ملڪ جي عوامي بنيادي تحريڪن جي مضبوط حمايت حاصل هئي. صدر فونس بعد ۾ ملڪ جي هڪ اهم درياهه ۾ سائنائيڊ جي آلودگيءَ جي خطري جي بنياد تي هڪ ڪمپنيءَ جي وڌيڪ اجازت نامي واري درخواست رد ڪري ڇڏي.^[127]

ٻين اڳوڻين نوآبادين وانگر، ايل سلواڊور کي ڪيترن ئي سالن تائين هڪ واحد برآمد تي دارومدار رکندڙ معيشت سمجهيو ويندو هو، يعني اهڙي معيشت جيڪا برآمد جي هڪ ئي قسم تي تمام گهڻو ڀاڙيندي هئي. نوآبادياتي دور ۾ ايل سلواڊور نير جو هڪ خوشحال برآمد ڪندڙ هو، پر 19هين صديءَ ۾ مصنوعي رنگن جي ايجاد کان پوءِ نئين قائم ٿيل جديد رياست ڪافي کي پنهنجي مکيه برآمد بڻايو.

حڪومت اڻ سڌن محصولن تي ڌيان ڏيندي پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي وصولي بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سيپٽمبر 1992ع ۾ لاڳو ڪيل 10 سيڪڙو قدر واڌو ٽيڪس (اسپيني ۾ IVA) کي جولاءِ 1995ع ۾ وڌائي 13 سيڪڙو ڪيو ويو. مهانگائي مستحڪم رهي آهي ۽ علائقي ۾ گهٽ ترين شرحن مان هڪ آهي. آزاد واپاري معاهدن جي نتيجي ۾، 2000ع کان 2006ع تائين مجموعي برآمدون 19 سيڪڙو وڌي 2.94 ارب ڊالرن مان 3.51 ارب ڊالر ٿي ويون، جڏهن تہ مجموعي درآمدون 54 سيڪڙو وڌي 4.95 ارب ڊالرن مان 7.63 ارب ڊالر ٿي ويون. ان جي نتيجي ۾ واپاري خسارو 102 سيڪڙو وڌي 2.01 ارب ڊالرن مان 4.12 ارب ڊالر ٿي ويو.^[129]

2006ع ۾ ايل سلواڊور وچ آمريڪا-ڊومينيڪن جمهوريه آزاد واپاري معاهدي (CAFTA) جي توثيق ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو؛ اهو معاهدو وچ آمريڪا جي پنجن ملڪن ۽ ڊومينيڪن جمهوريه آمريڪا سان ڳالهين ذريعي طئي ڪيو هو. CAFTA موجب سلواڊوري حڪومت لاءِ اهڙيون پاليسيون اختيار ڪرڻ ضروري آهي جيڪي آزاد واپار کي هٿي ڏين. CAFTA تيار ڪيل خوراڪ، کنڊ ۽ ايٿانول جي برآمدن کي هٿي ڏني ۽ ڪپڙي جي شعبي ۾ سيڙپڪاريءَ جي مدد ڪئي، جنهن کي 2005ع ۾ ملٽي فائبر ارينجمينٽ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ ايشيائي مقابلي کي منهن ڏيڻو پيو. ڪپڙي جي شعبي جي مقابلي جي صلاحيت ۾ امڪاني گهٽتائيءَ کي نظر ۾ رکندي، اڳوڻي انتظاميا ملڪ کي علائقائي ورڇ ۽ رسد جي مرڪز طور فروغ ڏيڻ ۽ ٽيڪس رعايتن ذريعي سياحت ۾ سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏئي معيشت کي متنوع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

جون 2021ع ۾ صدر نجيب بوڪيلي چيو تہ هو بٽ ڪوائن کي ايل سلواڊور ۾ قانوني زر مبادله بڻائڻ لاءِ قانونسازي پيش ڪندو.^[130] بٽ ڪوائن قانون کي ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي 9 جون 2021ع تي منظور ڪيو. بٽ ڪوائن 7 سيپٽمبر 2021ع تي باضابطه طور قانوني زر مبادله بڻجي ويو.^[131]^[9]^[132] قانون تحت، پرڏيهي شهري ملڪ ۾ 3 بٽ ڪوائن سيڙپ ڪرڻ جي صورت ۾ ايل سلواڊور ۾ مستقل رهائش حاصل ڪري سگهن ٿا.^[133] قانون جي نفاذ خلاف احتجاج پڻ ٿيا،^[134] جڏهن تہ ملڪ جي اڪثريت بٽ ڪوائن کي قانوني زر مبادله طور استعمال ڪرڻ جي مخالف هئي.^[135]

سلواڊوري چيمبر آف ڪامرس پاران ڪيل هڪ سروي موجب، مارچ 2022ع تائين ملڪ جي رڳو 14 سيڪڙو واپارين گهٽ ۾ گهٽ هڪ بٽ ڪوائن ٽرانزيڪشن ڪئي هئي.^[136] مئي 2024ع کان ايل سلواڊور جي بٽ ڪوائن آفيس نالي هڪ سرڪاري ادارو ٻڌائي ٿو تہ حڪومت وٽ 5,750 بٽ ڪوائن (مئي 2024ع جي لڳ ڀڳ قيمت موجب 354 ملين ڊالر) موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ 474 بٽ ڪوائن (مئي 2024ع جي لڳ ڀڳ قيمت موجب 29 ملين ڊالر) سيپٽمبر 2021ع کان ٽيڪاپا آتش فشان جي ارضي حرارتي توانائي استعمال ڪندي مائن ڪيا ويا آهن.^[137]

ايل سلواڊور في ماڻهو پرڏيهي موڪليل رقمن جي لحاظ کان علائقي ۾ اڳڀرو آهي، جن جي آمد تقريباً سموري برآمدي آمدنيءَ جي برابر آهي؛ 2019ع ۾ 2.35 ملين سلواڊوري آمريڪا ۾ رهندا هئا^[138] ۽ سمورن گهراڻن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون پرڏيهي موڪليل رقمون وصول ڪندا هئا. آمريڪا ۾ رهندڙ سلواڊورين پاران ايل سلواڊور ۾ پنهنجي ڪٽنب جي ميمبرن ڏانهن موڪليل رقمون پرڏيهي آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو آهن ۽ واپاري خساري جي تلافي ڪن ٿيون. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان اهي رقمون مسلسل وڌيون آهن، جيڪي 2006ع ۾ 3.32 ارب ڊالر، يا GDP جي لڳ ڀڳ 16.2 سيڪڙو،^[139] مان وڌي 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 6 ارب ڊالر (GDP جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو) ٿي ويون، جيڪا عالمي بئنڪ موجب دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هئي.^[140]

توانائي

ايل سلواڊور جي توانائي جي صنعت متنوع آهي؛ مقامي بجليءَ جي پيداوار لاءِ اها فوسل ٻارڻن، پن بجلي ۽ ٻين قابل تجديد توانائيءَ جي ذريعن، خاص طور ارضي حرارتي توانائي، تي ڀاڙي ٿي، جڏهن تہ تيل لاءِ درآمدن تي دارومدار رکي ٿي. ايل سلواڊور وٽ 1,983 MW جي نصب ٿيل پيداواري گنجائش آهي، جيڪا هر سال 5,830 GWh بجلي پيدا ڪري ٿي. ان مان 84 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان اچي ٿي، جنهن ۾ 26.85 سيڪڙو ارضي حرارتي توانائي (ملڪ جي ڪيترن ئي آتش فشانن مان پيدا ٿيندڙ)، 29.92 سيڪڙو پن بجلي ۽ باقي فوسل ٻارڻن مان حاصل ٿئي ٿي.^[141]^[124]^{(Communications)}^(Energy)

نيشنل انرجي ڪميشن موجب، جنوري 2021ع دوران مجموعي بجلي فراهميءَ جو 94.4 سيڪڙو پن بجلي گهرن (28.5 سيڪڙو - 124.43 GWh)، ارضي حرارتي توانائي (27.3 سيڪڙو - 119.07 GWh)، حياتياتي مادو (24.4 سيڪڙو - 106.43 GWh)، فوٽو وولٽائيڪ شمسي توانائي (10.6 سيڪڙو - 46.44 GWh) ۽ هوائي توانائي (3.6 سيڪڙو - 15.67 GWh) مان حاصل ٿيو.^[142]^[143]

ٽيلي مواصلات ۽ ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور ۾ ٽيلي مواصلات

ايل سلواڊور ۾ 900,000 مقرر ٽيليفون لائينون، 500,000 مقرر براڊبينڊ لائينون ۽ 9.4 ملين موبائل سيلولر سبسڪرپشن آهن.^[124]^{(Communications)} آباديءَ جو وڏو حصو پنهنجي اسمارٽ فونن ۽ موبائل نيٽ ورڪن ذريعي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو؛ لبرل حڪومتي ضابطا مقرر لائينن جي ڀيٽ ۾ موبائل جي استعمال کي هٿي ڏين ٿا، جنهن ۾ 5G ڪوريج جي تعیناتي پڻ شامل آهي، جنهن جي آزمائش 2020ع ۾ شروع ٿي.^[124]^{(Communications)} ٽي وي/ريڊيو نيٽ ورڪن کي ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل 2018ع ۾ ISDB-T معيار اختيار ڪرڻ سان مڪمل ڪيو ويو. ملڪ ۾ سوين خانگي قومي ٽي وي نيٽ ورڪ، ڪيبل ٽي وي نيٽ ورڪ، جيڪي بين الاقوامي چينل پڻ نشر ڪن ٿا، ۽ ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن؛ جڏهن تہ حڪومت جي ملڪيت هيٺ هڪ نشرياتي اسٽيشن پڻ آهي.^[124]^{(Communications)}

سرڪاري بدعنواني ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري

وڌيڪ ڏسو: ايل سلواڊور ۾ بدعنواني

2009ع ۾ ARENA جي چونڊ شڪست جي هڪ تجزيي ۾، سان سلواڊور ۾ آمريڪي سفارتخاني ساڪا انتظاميا هيٺ سرڪاري بدعنواني کي عوام پاران ARENA جي حڪومت جاري رکڻ کي رد ڪرڻ جو هڪ اهم سبب قرار ڏنو.^[71] فونس انتظاميا جي ايندڙ پاليسين ايل سلواڊور ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جي ماحول کي بهتر بڻايو، ۽ 2014ع ۾ عالمي بئنڪ ايل سلواڊور کي پنهنجي سالياني ”ڪاروبار ڪرڻ جي آساني“ واري اشاريي ۾ 109هين نمبر تي رکيو، جيڪو بيلز (118هين) ۽ نڪاراگوا (119هين) کان ٿورو بهتر هو.^[144]

پرڏيهي سيڙپڪاريءَ بابت اسپيني ٿنڪ ٽينڪ، سينٽينڊر ٽريڊ موجب، ”ايل سلواڊور ۾ پرڏيهي سيڙپڪاري گذريل ڪجهه سالن دوران لڳاتار وڌندي رهي آهي. 2013ع ۾ سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI) جي آمد ۾ اضافو ٿيو. تنهن هوندي بہ، ايل سلواڊور کي وچ آمريڪا جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ FDI ملي ٿي. حڪومت ڪاروباري ماحول بهتر ڪرڻ جي حوالي سان ٿوري اڳڀرائي ڪئي آهي. ان کان علاوه، ملڪ جي گهريلو منڊيءَ جي محدود ماپ، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ ادارا، گڏوگڏ ڏوهن جي بلند شرح سيڙپڪارن لاءِ حقيقي رڪاوٽون رهيون آهن. تنهن هوندي بہ، ڪاروباري محصولن جي لحاظ کان ايل سلواڊور وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ ’ڪاروبار دوست‘ ملڪ آهي. ملڪ وٽ نوجوان ۽ ماهر افرادي قوت ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم جاگرافيائي هنڌ پڻ آهي. DR-CAFTA ۾ ملڪ جي رڪنيت، گڏوگڏ C4 ملڪن (ڪپهه پيدا ڪندڙ ملڪن) سان ان جي وڌيڪ مضبوط انضمام، FDI ۾ واڌ جو سبب بڻجڻ گهرجي.“^[145]

تازو پرڏيهي ڪمپنين سلواڊوري حڪومت جي پاليسين سان مڪمل اختلاف سبب بين الاقوامي واپاري ٽربيونلن ۾ ثالثيءَ جو سهارو ورتو آهي. 2008ع ۾ ايل سلواڊور، سلواڊور جي سرڪاري بجلي ڪمپنين جي طرفان، اٽليءَ جي اينيل گرين پاور خلاف هڪ ارضي حرارتي منصوبي بابت بين الاقوامي ثالثي گهري، جنهن ۾ اينيل سيڙپڪاري ڪئي هئي. چئن سالن کان پوءِ اينيل اشارو ڏنو تہ اها ايل سلواڊور خلاف ثالثيءَ لاءِ ويندي، ۽ حڪومت کي انهن فني مسئلن جو ذميوار قرار ڏنو جيڪي ڪمپنيءَ کي پنهنجي سيڙپڪاري مڪمل ڪرڻ کان روڪي رهيا هئا.^[146]

حڪومت پنهنجي دفاع ۾ موقف اختيار ڪيو تہ آئين جو آرٽيڪل 109 ڪنهن بہ حڪومت کي (قطع نظر ان جي تہ اها ڪهڙي پارٽيءَ سان تعلق رکي ٿي) قومي سرزمين جي وسيلن، هن معاملي ۾ ارضي حرارتي توانائي، جي نجڪاريءَ جي اجازت نٿو ڏئي. تڪرار ڊسمبر 2014ع ۾ ان وقت ختم ٿيو، جڏهن ٻنهي ڌرين وچ ۾ ٺاهه ٿي ويو، جنهن جا تفصيل جاري نہ ڪيا ويا. ننڍي ملڪ واشنگٽن ۾ قائم طاقتور ICSID جي دٻاءَ آڏو جهڪاءُ اختيار ڪيو.^[147]

2009ع ۾ آمريڪي سفارتخاني خبردار ڪيو تہ سلواڊوري حڪومت جون مصنوعي طور گهٽ بجليءَ جون قيمتون مقرر ڪرڻ واريون عوام پسند پاليسيون خانگي شعبي جي منافعي کي نقصان پهچائي رهيون هيون، جنهن ۾ توانائيءَ جي شعبي ۾ آمريڪي سيڙپڪارن جا مفاد پڻ شامل هئا.^{[حوالو گهربل]} آمريڪي سفارتخاني ايل سلواڊور جي عدالتي نظام ۾ بدعنوانيءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آمريڪي ڪاروبارن کي خاموشيءَ سان صلاح ڏني تہ ملڪ ۾ ڪاروبار ڪرڻ وقت ”ثالثيءَ جون شقون، ترجيحي طور ڪنهن پرڏيهي هنڌ سان“ شامل ڪن.^{[حوالو گهربل]}

2014ع ۾ عوامي بدعنوانيءَ جي سطح بابت ماڻهن جي تاثر جي لحاظ کان، بدعنواني بابت تاثر وارو اشاريه موجب ايل سلواڊور 175 ملڪن مان 80هين نمبر تي هو.^[148] ايل سلواڊور جي درجابندي پاناما (175 مان 94هين) جي ڀيٽ ۾ بهتر، جڏهن تہ ڪوسٽا ريڪا (175 مان 47هين) جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي.

سياحت

وڌيڪ ڏسو: ايل سلواڊور ۾ سياحت

اندازو لڳايو ويو تہ 2014ع ۾ 1,394,000 بين الاقوامي سياحن ايل سلواڊور جو دورو ڪيو. 2019ع ۾ سياحت ايل سلواڊور جي GDP ۾ 2970.1 ملين آمريڪي ڊالرن جو حصو وڌو. اهو مجموعي GDP جو 11 سيڪڙو هو.^[149] 2013ع ۾ سياحت سڌيءَ طرح 80,500 روزگار جي موقعن جي مدد ڪئي، جيڪا ايل سلواڊور جي مجموعي روزگار جو 3.1 سيڪڙو هئي. 2019ع ۾ سياحت اڻ سڌيءَ طرح 317,200 روزگار جي موقعن جي مدد ڪئي، جيڪا ايل سلواڊور جي مجموعي روزگار جو 11.6 سيڪڙو هئي.^[149]

اتر آمريڪا ۽ يورپ جا گهڻا سياح ايل سلواڊور جي سامونڊي ڪنارن ۽ رات جي تفريح ڏانهن متوجه ٿين ٿا. ايل سلواڊور جو سياحتي منظر وچ آمريڪا جي ٻين ملڪن کان ڪجهه مختلف آهي. ان جي جاگرافيائي ماپ ۽ شهري آباديءَ سبب فطرت تي ٻڌل سياحتي ماڳ، جهڙوڪ ماحولياتي سياحت يا عوام لاءِ کليل آثار قديمه جا ماڳ، گهڻا ناهن. تنهن هوندي بہ، ايل سلواڊور پنهنجي سامونڊي ڪنارن ۽ آتش فشانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ سامونڊي ڪنارن ۾ ايل ٽونڪو، پونٽا روڪا، ايل سونزال، ايل زونٽي سامونڊي ڪنارو، لا ڪوسٽا ڊيل سول، ايل ماخاهوال ۽ لا ليبرٽاد سامونڊي ڪنارو شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ چڙهيا ويندڙ آتش فشان سانتا آنا ۽ ازالڪو آهن.^[150]^[151]^[152]

بنيادي ڍانچو

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي تائين رسائيءَ جي سطح ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. 2015ع ۾ يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پاران ڪيل هڪ مطالعي ايل سلواڊور کي دنيا جو اهو ملڪ قرار ڏنو، جنهن پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي تائين رسائي وڌائڻ ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن وچ ۾ رسائيءَ جي اڻبرابري گهٽائڻ جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ اڳڀرائي ڪئي هئي.^[153] تنهن هوندي بہ، پاڻيءَ جا وسيلا سخت آلودگيءَ جو شڪار آهن ۽ گندي پاڻيءَ جو وڏو حصو ڪنهن بہ قسم جي صفائيءَ کان سواءِ ماحول ۾ خارج ڪيو وڃي ٿو. ادارتي طور هڪ ئي سرڪاري ادارو عملي طور شعبي جي پاليسي طئي ڪرڻ ۽ مکيه خدمت فراهم ڪندڙ هجڻ، ٻنهي جو ذميوار آهي. نون قانونن ذريعي شعبي ۾ سڌارا آڻڻ ۽ ان کي جديد بڻائڻ جون ڪوششون گذريل 20 سالن دوران ڪامياب نہ ٿي سگهيون آهن.

ڪوويڊ-19 عالمي وبا جي جواب ۾، حڪومت ملڪ جي مکيه ڪنوينشن سينٽر کي ايل سلواڊور اسپتال ۾ تبديل ڪيو، جيئن اها لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڏي اسپتال بڻجي. صدر 22 جون 2020ع تي هن سهولت جو افتتاح ڪيو، ۽ ان موقعي تي هن اعلان ڪيو تہ وڏي سيڙپڪاريءَ سبب اسپتال ۾ اها تبديلي مستقل هوندي.^[154]^[155] اڳوڻي ڪنوينشن سينٽر جي تبديليءَ جي پهرين مرحلي تي 25 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا ويا،^[156] جڏهن تہ سڄي سهولت جي قيمت 75 ملين ڊالر هئي ۽ ان ۾ بلڊ بئنڪ، مرده خانو، ريڊيولاجي وارو شعبو ۽ ٻيون سهولتون شامل آهن.^[155]^[156] ٽيون مرحلو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اسپتال ۾ ڪل 1,083 ICU بسترا ۽ مجموعي طور 2,000 بسترا هوندا.^[154]^[157]

ايل سلواڊور ۾ بين الاقوامي اڏامن لاءِ مونسينيور آسڪر آرنولفو روميرو بين الاقوامي هوائي اڏو استعمال ٿئي ٿو. هي هوائي اڏو سان سلواڊور کان لڳ ڀڳ 40 km (25 mi) ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.^[158]

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي آبادي

2016ع ۾ ايل سلواڊور جي آبادي 6,344,722 هئي،^[159] جڏهن تہ 1950ع ۾ اها 2,200,000 هئي. 2010ع ۾ 15 سالن کان گهٽ عمر واري آباديءَ جو تناسب 32.1 سيڪڙو هو، 61 سيڪڙو ماڻهو 15 کان 65 سالن جي عمر وچ ۾ هئا، جڏهن تہ 6.9 سيڪڙو ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.^[160] گاديءَ واري شهر سان سلواڊور جي آبادي لڳ ڀڳ 2.1 ملين آهي. اندازي موجب ايل سلواڊور جي 42 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي کان ايل سلواڊور ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ غيرمعمولي تيزيءَ سان وڌي آهي، جنهن دوران لکين ماڻهو شهرن ڏانهن منتقل ٿيا ۽ ان سان شهري منصوبابندي ۽ خدمتن بابت مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

ايل سلواڊور ۾ 100,000 تائين نڪاراگوا جا شهري رهن ٿا.^[161]

ايل سلواڊور جا وڏا شهر 2007ع ايل سلواڊور بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو ڪاٿو^[162]
درجو	نالو	ڊپارٽمينٽ	آبادي
1	سان سلواڊور	سان سلواڊور	540,989
2	سانتا آنا	سانتا آنا	245,421
3	سوياپانگو	سان سلواڊور	241,403
4	سان ميگوئل	سان ميگوئل	218,410
5	سانتا ٽيڪلا	لا ليبرٽاد	164,171
6	ميخيڪانوس	سان سلواڊور	140,751
7	اپوپا	سان سلواڊور	131,286
8	ڊيلگاڊو	سان سلواڊور	120,200
9	اواچاپان	اواچاپان	110,511
10	ايلوپانگو	سان سلواڊور	103,862
11	ڪولون	لا ليبرٽاد	96,989
12	ٽوناڪاٽيپيڪي	سان سلواڊور	90,896
13	اوپيڪو	لا ليبرٽاد	74,280
14	چالچواپا	سانتا آنا	74,038
15	اوسولوتان	اوسولوتان	73,064
16	سان مارٽن	سان سلواڊور	72,758
17	سونسوناتي	سونسوناتي	71,541
18	ازالڪو	سونسوناتي	70,959
19	ڪوسڪاٽانسينگو	سان سلواڊور	66,400
20	ميٽاپان	سانتا آنا	65,826

2024ع جي عالمي بک اشاريي ۾، 2024ع جي GHI اسڪور جي حساب لاءِ ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان ايل سلواڊور 43هين نمبر تي آهي. 8.0 جي اسڪور سان ايل سلواڊور ۾ بک جي سطح گهٽ آهي.^[163]

نسلي گروهه

لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو سلواڊوري پاڻ کي مستيزو، يعني مقامي آمريڪي ۽ يورپي مخلوط نسل سان واسطو رکندڙ، قرار ڏين ٿا؛ 12.7 سيڪڙو پاڻ کي مڪمل يورپي نسل جو قرار ڏين ٿا، 0.1 سيڪڙو پاڻ کي آفريقي نسل سان واسطو رکندڙ قرار ڏين ٿا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 0.6 سيڪڙو مٿي ڄاڻايل ڪنهن بہ زمري سان پنهنجي سڃاڻپ نٿا ڪن.^[164]

ايل سلواڊور ۾ نسلي گروهه
نسلي گروهه			تناسب
مستيزو			86.3%
سفيد			12.7%
مقامي ماڻهو			0.23%
ڪارو			0.13%
ٻيا			0.64%

آباديءَ مان 0.23 سيڪڙو ماڻهو پاڻ کي مڪمل طور مقامي نسل سان واسطو رکندڙ قرار ڏين ٿا. نسلي گروهن ۾ ڪاڪاويرا شامل آهن، جيڪي ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو 0.07 سيڪڙو آهن، ناهوا (0.06 سيڪڙو)، لينڪا (0.04 سيڪڙو) ۽ ٻيا ننڍا گروهه (0.06 سيڪڙو) آهن. تمام ٿورن مقامي آمريڪين پنهنجا رسم رواج ۽ روايتون برقرار رکيون آهن، ڇاڪاڻ تہ وقت گذرڻ سان گهڻا غالب مستيزو ثقافت ۾ ضم ٿي ويا آهن.^[165] افرو-سلواڊوري ماڻهن جو هڪ ننڍو گروهه پڻ موجود آهي، جيڪو مجموعي آباديءَ جو 0.13 سيڪڙو آهي. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ حڪومتي پاليسين ذريعي ٻين نسلن سميت ڪارن ماڻهن کي ملڪ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ کان روڪيو ويو هو.^[166]^[17] تنهن هوندي بہ، غلام بڻايل آفريقين جا نسل اڳ ئي، نوآبادياتي دور دوران ۽ ان کان پوءِ واري دور کان گهڻو اڳ، سلواڊوري آبادي ۽ ثقافت ۾ ضم ٿي چڪا هئا.^[167]

ايل سلواڊور ۾ مختلف مهاجر گروهن مان فلسطيني خاص طور نمايان آهن.^[168] جيتوڻيڪ سندن انگ ٿورو آهي، پر سندن نسلن ملڪ ۾ وڏي اقتصادي ۽ سياسي طاقت حاصل ڪئي آهي، جنهن جو مثال صدر انتونيو ساڪا جي چونڊ آهي، جنهن جو 2004ع جي چونڊ ۾ مخالف شافڪ هاندال پڻ فلسطيني نسل جو هو، ۽ هن نسلي گروهه جي ملڪيت هيٺ واپاري، صنعتي ۽ تعميراتي ادارن جي ترقي پڻ ان جو ثبوت آهي. موجوده صدر نجيب بوڪيلي پڻ فلسطيني نسل سان تعلق رکي ٿو.

2014 مطابق، اٽڪل 3.2 ملين سلواڊوري ايل سلواڊور کان ٻاهر رهندا هئا، ۽ آمريڪا روايتي طور سلواڊوري اقتصادي مهاجرن جي پسنديده منزل رهيو آهي. 2012ع تائين آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 2.0 ملين سلواڊوري مهاجر ۽ سلواڊوري نسل جا آمريڪي رهندا هئا،^[169]^[170] جنهن سان اهي ملڪ جو ڇهون سڀ کان وڏو مهاجر گروهه بڻيا.^[171] ايل سلواڊور کان ٻاهر رهندڙ سلواڊورين جي ٻي وڏي منزل گوئٽي مالا آهي، جتي 111,000 کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا، جن مان گهڻا گوئٽي مالا سٽي ۾ رهن ٿا. سلواڊوري ٻين ويجهن ملڪن جهڙوڪ بيلز، هونڊوراس ۽ نڪاراگوا ۾ پڻ رهن ٿا.^[172] سلواڊوري برادرين جي نمايان آبادي رکندڙ ٻين ملڪن ۾ ڪئناڊا، ميڪسيڪو، برطانيا (ڪيمين ٻيٽن سميت)، سويڊن، برازيل، اٽلي ۽ ڪولمبيا شامل آهن.

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جون ٻوليون

اسپيني سرڪاري ٻولي آهي ۽ لڳ ڀڳ سڀئي رهواسي اها ڳالهائين ٿا، جيتوڻيڪ مقامي پيپل ماڻهن جو هڪ تمام ننڍڙو انگ (لڳ ڀڳ 500) ناوات ڳالهائي ٿو. ٻيون مقامي ٻوليون، يعني پوکومام، ڪاڪااوپيرا ۽ لينڪا، ناپيد ٿي چڪيون آهن. ڪيچي ايل سلواڊور ۾ رهندڙ گوئٽي مالا ۽ بيلز نسل جي مقامي مهاجرن پاران ڳالهائي وڃي ٿي.

مقامي اسپيني عوامي لهجي کي ڪاليچي چيو وڃي ٿو، جنهن کي غير رسمي سمجهيو ويندو آهي. وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي ٻين علائقن وانگر، سلواڊوري voseo استعمال ڪن ٿا. ان مان مراد واحد ٻئي شخص جي ضمير طور ”vos“ جو استعمال آهي، ”tú“ جي بدران.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور ۾ مذهب

ايل سلواڊور ۾ مذهبي پسمنظر
مذهب			تناسب
ڪيٿولڪ			43.3%
پروٽيسٽنٽ			33.9%
ڪوبه مذهب ناهي			18.6%
ٻيا			3%
لاادري/ملحد			1.2%

ايل سلواڊور جي آباديءَ جي اڪثريت عيسائي آهي. ڪيٿولڪ (43.3 سيڪڙو) ۽ پروٽيسٽنٽ (33.9 سيڪڙو) ملڪ جا ٻہ اهم مذهبي گروهه آهن، جن مان ڪيٿولڪ چرچ سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي.^[173] ڪنهن بہ مذهبي گروهه سان وابسته نہ رهندڙ ماڻهو آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو آهن.^[173] باقي آباديءَ مان 3 سيڪڙو جيوواه جا شاهد، هندو ڌرم جي هري ڪرشنا فرقي جا پيروڪار، مسلمان، يهودي، ٻڌ، ليٽر-ڊي سينٽس ۽ مقامي مذهبي عقيدن جا پيروڪار آهن، جڏهن تہ 1.2 سيڪڙو پاڻ کي لاادري يا ملحد قرار ڏين ٿا.^[173] ملڪ ۾ انجيلي عيسائين جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.^[174] آسڪر روميرو، پهريون سلواڊوري سينٽ، کي پوپ فرانسس 14 آڪٽوبر 2018ع تي سينٽ قرار ڏنو.

تعليم

وڌيڪ ڏسو: ايل سلواڊور ۾ تعليم

ايل سلواڊور جي سرڪاري تعليمي نظام ۾ وسيلن جي سخت کوٽ آهي. سرڪاري اسڪولن ۾ هڪ ڪلاس ۾ شاگردن جو انگ 50 ٻارن تائين ٿي سگهي ٿو. جيڪي سلواڊوري خرچ برداشت ڪري سگهن ٿا، سي اڪثر پنهنجن ٻارن کي خانگي اسڪولن ۾ موڪلڻ کي ترجيح ڏين ٿا، جن کي سرڪاري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ بهتر معيار وارو سمجهيو وڃي ٿو. گهڻا خانگي اسڪول آمريڪي، يورپي يا ٻين ترقي يافته نظامن جي پيروي ڪن ٿا. گهٽ آمدنيءَ وارا خاندان سرڪاري تعليم تي ڀاڙڻ لاءِ مجبور آهن.^[175]

ايل سلواڊور ۾ هاءِ اسڪول تائين تعليم مفت آهي. نون سالن جي بنيادي تعليم (پرائمري کان مڊل اسڪول تائين) کان پوءِ شاگردن وٽ ٻن سالن واري هاءِ اسڪول يا ٽن سالن واري هاءِ اسڪول جو اختيار هوندو آهي. ٻن سالن وارو هاءِ اسڪول شاگرد کي يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ تيار ڪري ٿو. ٽن سالن وارو هاءِ اسڪول شاگرد کي گريجوئيٽ ٿيڻ کان پوءِ فني پيشي ذريعي روزگار جي ميدان ۾ داخل ٿيڻ، يا پنهنجي چونڊيل شعبي ۾ وڌيڪ تعليم لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ وڃڻ جي اجازت ڏئي ٿو.^[176]

ايل سلواڊور جي يونيورسٽين ۾ هڪ مرڪزي سرڪاري ادارو، ايل سلواڊور يونيورسٽي، ۽ ڪيتريون ئي ٻيون خصوصي خانگي يونيورسٽيون شامل آهن. ايل سلواڊور 2025ع ۾ عالمي جدت اشاريي ۾ 98هين نمبر تي هو، جيڪو 2019ع جي 108هين نمبر کان بهتر هو.^[177]^[178]^[179]

ڏوھ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور ۾ ڏوھ

21هين صديءَ جي شروعات کان وٺي ايل سلواڊور ۾ ڏوهن جي شرح بلند رهي آهي، جنهن ۾ گروهن سان لاڳاپيل ڏوھ ۽ نابالغن جي ڏوھڪاري پڻ شامل آهن.^[180] 2012ع ۾ ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي، پر 2019ع ۾ نئين قدامت پسند حڪومت جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ ان ۾ تيز گهٽتائي آئي.^[181]^[182] 2005ع ۾ ايل سلواڊور کي گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس سان گڏ گروهي بحران جو مرڪز سمجهيو ويندو هو.^[183] ڪيترين صحافتي تحقيقن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڪارلوس موريسيو فونس ڪارتاخينا^[184] ۽ سلواڊور سانچيز سيرين^[185] جون حڪومتي انتظاميائون تشدد ۽ ڏوهاري گروهن جي سرگرمين کي ختم ڪرڻ بدران، سلواڊوري علائقي ۾ ڏوهاري سرگرمين ۽ قتلن تي هڪ حد تائين ضابطو رکڻ لاءِ باريو 18 ۽ مارا سالواتروچا گروهن سان جنگبنديءَ جا معاهدا ڪنديون رهيون.^[186]

ان جي جواب ۾ حڪومت نوجوانن کي ڏوهاري گروهن جي رڪنيت کان پري رکڻ لاءِ بيشمار پروگرام شروع ڪيا؛ پر هينئر تائين انهن ڪوششن جا ڪي تڪڙا نتيجا سامهون نہ آيا. حڪومتي پروگرامن مان هڪ گروهي ڏوهن خلاف سڌارو ”سُپر مانو دورا“ (انتهائي سخت هٿ) هو. سُپر مانو دورا کي تمام ٿوري ڪاميابي ملي ۽ گڏيل قومن طرفان ان تي سخت تنقيد ڪئي وئي. 2004ع ۾ ان کي عارضي ڪاميابي ملي، پر 2005ع کان پوءِ ڏوهن ۾ ٻيهر اضافو ٿيو.

قتل جي شرح

2004ع ۾ هر 100,000 شهرين تي 41 ارادي قتل ٿيا، جن مان 60 سيڪڙو قتل گروهن سان لاڳاپيل هئا.^[183] 2012ع ۾ قتل جي شرح وڌي هر 100,000 رهواسين تي 66 ٿي وئي، جيڪا ميڪسيڪو جي شرح کان ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.^[187]^[188]^[189] 2011ع ۾ اندازي موجب ايل سلواڊور ۾ 25,000 گروهي ميمبر آزاد گهمي رهيا هئا، جڏهن تہ وڌيڪ 9,000 جيلن ۾ هئا.^[187] سڀ کان وڌيڪ مشهور گروهه، جن کي عام اسپيني ٻوليءَ ۾ ”ماراس“ چيو وڃي ٿو، مارا سالواتروچا ۽ سندن حريف باريو 18 آهن. ماراس جو موت جي دستن، جن ۾ سومبرا نيگرا پڻ شامل آهي، پاران شڪار ڪيو ويندو آهي.^[190]

2015ع ۾ ايل سلواڊور ۾ 6,650 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.^[191] 2016ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ 5,728 ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.^[192] 2017ع ۾ 3,962 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.^[193] 2018ع ۾ 3,340 موت رڪارڊ ڪيا ويا.^[194] 2019ع ۾ اختيارين مجموعي طور 2,365 قتل رپورٽ ڪيا.^[195] 2020ع ۾ رڳو 1,322 قتل رپورٽ ٿيا.^[196] 2021ع ۾ ملڪ ۾ 1,140 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.^[197] سرڪاري انگن اکرن موجب، 2021ع ۾ 1992ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ رڪارڊ ٿيل قتلن جو سڀ کان گهٽ انگ هو.

2022ع تائين ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح هر 100,000 ماڻهن تي 7.8 هئي.^[198] 10 مئي 2023ع تي بوڪيلي ٽوئيٽر تي چيو تہ ايل سلواڊور 2019ع کان وٺي اهڙا مڪمل 365 ڏينهن، يعني هڪ پورو سال، مڪمل ڪري ورتو آهي جن دوران هڪ بہ قتل نہ ٿيو. هن اعلان سان گڏ هڪ وڊيو پڻ هئي، جنهن ۾ قتل جي واقعن ۾ هن ڊرامائي تبديلي بابت سندس حڪومت جي دعوائن جا تفصيل ڏنا ويا هئا.^[199] 2024ع ۾ ايل سلواڊور هر 100,000 ماڻهن تي 1.9 قتلن جي شرح رپورٽ ڪئي، جيڪا لاطيني آمريڪا جي ڪنهن بہ ٻئي ملڪ کان گهٽ هئي.^[200] اها شرح نون سالن ۾ 98 سيڪڙو گهٽتائيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي.^[201]

2022ع ۾ گروهن خلاف ڪريڪ ڊائون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 2022ع جو سلواڊوري گروهن خلاف ڪريڪ ڊائون

25 مارچ 2022ع کان گروهن سان لاڳاپيل تشدد جا ٽي ڏينهن شروع ٿيا، جن ۾ 87 ماڻهو مارجي ويا.^[202] ان جي جواب ۾ صدر بوڪيلي سلواڊوري پارليامينٽ کي هنگامي حالت جي توثيق ڪرڻ لاءِ چيو.^[203] 26 مارچ تي بوڪيلي پوليس ۽ فوج کي تشدد جي ذميوارن خلاف وڏي پيماني تي گرفتاريون شروع ڪرڻ جو حڪم پڻ ڏنو.

هڪ ڏينهن پوءِ ڪانگريس ”هنگامي حالت“ جي منظوري ڏني، جيڪا بنا ڪنهن ثبوت جي بہ گروهه جو ميمبر هجڻ جي شڪ هيٺ ڪنهن بہ شهري کي گرفتار ڪرڻ لاءِ قانوني تحفظ فراهم ڪري ٿي. ان کان علاوه ڪانگريس گروهه جي رڪنيت جي وڌ ۾ وڌ سزا 9 سالن کان وڌائي 45 سال قيد ڪرڻ ۽ گروهن جا پيغام پکيڙڻ، جنهن ۾ گروهي بحران بابت ڳالهائيندڙ آزاد صحافت پڻ شامل آهي، تي 15 سالن تائين قيد جي سزا ڏيڻ لاءِ سڌارا پڻ منظور ڪيا.

قانون انهن ماڻهن خلاف هو جيڪي گروهن جي مخففن سان پنهنجن علائقن کي ”نشان“ لڳائين ٿا؛ اهو طريقو گروهي ميمبر ماڻهن کي ڊيڄارڻ ۽ انهن کي موت جون ڌمڪيون ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن جيڪي اختيارين وٽ سندن شڪايت ڪن ٿا. سزا مرڪزن جي ڊائريڪٽوريٽ انهن گرافيٽين کي مٽائڻ شروع ڪيو، جيڪي گروهه پنهنجي سرگرمين وارن علائقن کي نشان لڳائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.

مارا سالواتروچا (MS-13) ۽ باريو 18 گروهن سميت ٻين گروهن جا 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 70,000 ميمبر هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، ۽ آگسٽ 2023ع تائين گروهن خلاف حڪومتي ڪريڪ ڊائون جي حصي طور لڳ ڀڳ 72,000 شڪي گروهي ميمبرن کي جيل موڪليو ويو هو.^[204]

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي ثقافت

مقامي، اسپيني بيٺڪي ۽ آفريقي اثرن مان، مقامي ماڻهن، يورپي آبادڪارن ۽ غلام بڻايل آفريقين وچ ۾ شادين جي نتيجي ۾ هڪ گڏيل آبادي وجود ۾ آئي. ڪيٿولڪ چرچ سلواڊوري ثقافت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. آرچ بشپ آسڪر روميرو سلواڊوري گهرو ويڙهه کان اڳ ٿيندڙ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مخالفت ۾ پنهنجي ڪردار سبب قومي هيرو آهي.^[205] ايل سلواڊور ۾ اهم پرڏيهي شخصيتن ۾ جيسوئيٽ پادري ۽ پروفيسر اگناسيو اياڪوريا، اگناسيو مارٽن-بارو ۽ سيگنڊو مونٽيس شامل هئا، جن کي 1989ع ۾ گهرو ويڙهه جي عروج دوران سلواڊوري فوج قتل ڪيو.

مصوري، ٺڪر جو ڪم ۽ ڪپڙي جو هنر مکيه دستي فني ذريعا آهن. ليکڪ فرانسسڪو گاويديا، سالاروي (سلواڊور سالازار اروئي)، ڪلاڊيا لارس، الفريڊو ايسپينو، پيڊرو خيوفروئي ريواس، مانليو آرگيتا، خوسيه روبرٽو سيا ۽ شاعر روڪي ڊالٽن ايل سلواڊور جا اهم اديب آهن. 20هين صديءَ جي نمايان شخصيتن ۾ مرحوم فلمساز بالٽاسار پوليو، عورت فلم ڊائريڪٽر پيٽريشيا چيڪا، فنڪار فرنانڊو يورٽ ۽ ڪارٽونسٽ تونيو سالازار شامل آهن.

گرافڪ آرٽس جي وڌيڪ مشهور نمائندن ۾ مصور اسٽوڊيو لينڪا، اگستو ڪريسپين، نوئي ڪانخورا، ڪارلوس ڪانياس، جيوواني گِل، خوليا ڊياس، موريسيو ميخيا، ماريا ايلينا پالومو ڊي ميخيا، ڪاميلو مينيرو، ريڪارڊو ڪاربونيل، روبرٽو اوئسو، ميگوئل اينخل سيرنا (مصور ۽ ليکڪ، جيڪو MACLo جي نالي سان وڌيڪ مشهور آهي)، ايسائيل اراوخو ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور جي موسيقي

روايتي سلواڊوري موسيقي مقامي، اسپيني ۽ آفريقي اثرن جو ميلاپ آهي. ان ۾ مذهبي گيت شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪرسمس ۽ ٻين موڪلن، خاص طور سينٽن جي عيدن، جي جشن لاءِ استعمال ٿين ٿا. موسيقيءَ جي ٻين روايتي صنفن ۾ دانسا، پاسييو، مارچا ۽ ڪانسيوني شامل آهن، جيڪي جلوس ڪڍندڙ بينڊن، گهٽين ۾ ٿيندڙ پيشڪشين يا اسٽيج تي گروهي يا جوڙن ۾ ٿيندڙ ناچن تي مشتمل آهن. طنزيہ ۽ ٻهراڙيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غنائي موضوع عام آهن. استعمال ٿيندڙ روايتي سازن ۾ مارمبا، ٽيپيهوئستي، بانسريون، دهل، کُرچڻ وارا ساز ۽ ڪدو، گڏوگڏ گٽار ۽ ٻيا ساز شامل آهن. ايل سلواڊور جو مشهور لوڪ ناچ شوڪ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جي شروعات ڪوخوٽيپيڪي، ڪوسڪاٽلان ۾ ٿي. ڪيريبين، ڪولمبيائي ۽ ميڪسيڪي موسيقي ملڪ ۾ ريڊيو ۽ محفلن ۾ عام طور ٻڌي وڃي ٿي، خاص طور بوليرو، ڪومبيا، ميرينگي، لاطيني پاپ، سالسا، باچاتا ۽ ريگيٽون.

کاڌو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سلواڊوري کاڌو

ايل سلواڊور جي نمايان کاڌن مان هڪ پُپوسا آهي. پُپوساس هٿ سان ٺاهيل مڪئي جون ٽورٽيلائون آهن (masa de maíz يا masa de arroz مان ٺهيل، يعني مڪئي يا چانورن جي اٽي جو ڳوهيل اٽو جيڪو لاطيني آمريڪي کاڌي ۾ استعمال ٿيندو آهي)، جن ۾ هيٺين شين مان هڪ يا وڌيڪ ڀريون وينديون آهن: پنير (عام طور نرم سلواڊوري پنير جهڙوڪ ڪيسييو، جيڪو موزاريلا جهڙو هوندو آهي)، چيچارون يا ريفريڊ بينز. ڪڏهن ڪڏهن ڀرائي queso con loroco هوندي آهي، يعني پنير سان لورڪو، جيڪو وچ آمريڪا جي مقامي ول جو گلن وارو ڪچو ڪَليو آهي.^[206] Pupusas revueltas اهڙيون پُپوساس آهن، جن ۾ لوبيا، پنير ۽ سور جو گوشت ڀريل هوندو آهي. سبزي خورن لاءِ بہ مختلف قسم موجود آهن. ڪجهه تجربي پسند ريسٽورنٽ ته جهينگي يا پالڪ سان ڀريل پُپوساس پڻ پيش ڪن ٿا. پُپوسا نالو پيپل-ناهواٽل لفظ pupushahua مان نڪتل آهي. پُپوسا جي اصل بابت اختلاف آهن، جيتوڻيڪ ايل سلواڊور ۾ ان جي موجودگي اسپينين جي اچڻ کان اڳ جي ثابت ٿيل آهي.^[206]

ايل سلواڊور ۾ پُپوسا کي ميسوآمريڪي ابن ڏاڏن جي ورثي ۽ ملڪ جي سڀ کان مشهور کاڌي طور سمجهيو وڃي ٿو. سلواڊوري آئين تحت قانونساز فرمان نمبر 655 ذريعي ان کي ”ايل سلواڊور جو قومي کاڌو“ قرار ڏنو ويو آهي. فرمان ۾ اهو بہ ڄاڻايو ويو آهي تہ هر نومبر جي ٻئي آچر تي ملڪ ”پُپوساس جو قومي ڏينهن“ ملهائيندو.^[207]

ٻيا ٻہ عام سلواڊوري کاڌا yuca frita ۽ panes con pollo آهن. Yuca frita گهڻي تيل ۾ تريل ڪساوا جي پاڙ آهي، جيڪا ڪورٽيدو (اچار بڻايل گوبي، بصر ۽ گاجرن جي ملاوٽ) ۽ سور جي کلين سان گڏ pescaditas (تريل ننڍيون سارڊين مڇيون) سان پيش ڪئي ويندي آهي. يوڪا ڪڏهن ڪڏهن تريل بدران اُٻاريل بہ پيش ڪئي ويندي آهي. Pan con pollo/pavo (ڪڪڙ/ترڪي سان ماني) گرم سبمرين سينڊوچ آهن، جن ۾ ترڪي يا ڪڪڙ جو گوشت ڀريل هوندو آهي. پکيءَ جي گوشت کي مصالحيدار محلول ۾ رکي پوءِ ڀُڃيو ويندو آهي ۽ هٿ سان ريشا ڪري ڌار ڪيو ويندو آهي. هي سينڊوچ روايتي طور ٽماٽي ۽ واٽرڪريس سان گڏ ڪڪڙين، بصر، ليٽس، ميئونيز ۽ مسٽرڊ سان پيش ڪيو ويندو آهي.

ايل سلواڊور جي عام ناشتن مان هڪ تريل پلينٽن آهي، جيڪو اڪثر ڪريم سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. اهو سلواڊوري ريسٽورنٽن ۽ گهرن ۾ عام آهي، جن ۾ آمريڪا ڏانهن لڏي ويل مهاجرن جا گهر بہ شامل آهن. الگواشٽي، جيڪو سڪل ۽ پيٺل پيپيٽاس مان ٺهيل مصالحو آهي، عام طور لوڻين ۽ مٺين ٻنهي سلواڊوري کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ”Maria Luisa“ ايل سلواڊور ۾ عام مٺاڻ آهي. اهو تہن وارو ڪيڪ آهي، جنهن کي نارنگيءَ جي مربّي ۾ ٻوڙيو ويندو آهي ۽ مٿان پائوڊر کنڊ ڇٽبي آهي. سڀ کان مشهور مٺاڻن مان هڪ Pastel de tres leches (ٽن کيرن جو ڪيڪ) آهي، جيڪو ٽن قسمن جي کير، يعني بخار ڪڍيل کير، گاڙهو مٺو کير ۽ ڪريم مان ٺهندو آهي.

سلواڊورين جو هڪ مشهور مشروب هورچاتا آهي. هورچاتا عام طور مورو ٻج کي پيهي پائوڊر بڻائي، کير يا پاڻي ۽ کنڊ سان ملايو ويندو آهي. هورچاتا سڄو سال پيئبو آهي ۽ ڏينهن جي ڪنهن بہ وقت استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو گهڻو ڪري پُپوساس يا تريل يوڪا جي ٿالهيءَ سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. ايل سلواڊور جي هورچاتا جو ذائقو بلڪل الڳ آهي ۽ ان کي ميڪسيڪي هورچاتا سان نہ ملائڻ گهرجي، جيڪو چانورن مان ٺهندو آهي. ڪافي بہ صبح جو عام مشروب آهي. ايل سلواڊور جي ٻين مشهور مشروبات ۾ ensalada، يعني ميون جي رس ۾ ترندڙ ڪٽيل ميون مان ٺهيل مشروب، ۽ Kolachampan، ڪمند جي ذائقي وارو ڪاربانائيزڊ مشروب، شامل آهن.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل سلواڊور ۾ رانديون

فٽبال ايل سلواڊور ۾ سڀ کان مشهور راند آهي. ايل سلواڊور قومي فٽبال ٽيم فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ 1970ع ۽ 1982ع ۾ ڪواليفاءِ ڪيو. 1970ع واري ٽورنامينٽ لاءِ سندن ڪواليفڪيشن فٽبال جنگ سبب داغدار ٿي، جيڪا هونڊوراس خلاف جنگ هئي، جنهن جي ٽيم کي ايل سلواڊور جي ٽيم شڪست ڏني هئي. قومي فٽبال ٽيم سان سلواڊور جي ايسٽاديو ڪوسڪاٽلان ۾ کيڏي ٿي. اهو 1976ع ۾ کوليو ويو ۽ ان ۾ 53,400 تماشائين جي گنجائش آهي، جنهن ڪري اهو وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم آهي.^[208]

انتظامي ورهاست

وڌيڪ ڏسو: ايل سلواڊور جا ڊپارٽمينٽ

ايل سلواڊور 14 ڊپارٽمينٽن (departamentos) ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي 44 ميونسپلٽين (municipios) ۾ ورهايل آهن، ۽ اهي وري 262 ضلعن ۾ ورهايل آهن.

گوئٽي مالا

هونڊوراس

نڪاراگوا

پئسفڪ سمنڊ

پڻ ڏسو

حوالا

↑ "Constitución de la República de El Salvador (1983), art. 62" (PDF) (هسپانوي ۾). اصل نسخو (PDF) مان 24 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ David Scott FitzGerald (22 April 2014). Culling the Masses. Harvard University Press. ص. 363. ISBN 978-0-674-36967-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Presentación Nacional de Resultados Censo de Población y Vivienda El Salvador 2024 (Segunda Entrega)" [National Presentation of Results of the Population and Housing Census of El Salvador 2024 (2nd Edition)] (PDF). ايل سلواڊور جي مرڪزي ريزرو بئنڪ (هسپانوي ۾). 30 January 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2025 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (El Salvador)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 October 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "Gini Index coefficient". The World Factbook. اصل نسخو مان 4 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (انگريزي ۾). United Nations Development Programme. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Main Aspects of the Law". اصل نسخو مان 8 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 8 July 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "Legal currency of El Salvador". 24 March 2025 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Bitcoin: El Salvador makes cryptocurrency legal tender". BBC. 9 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Kelly, Joyce (1996). An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador. University of Oklahoma Press. ص. 288. ISBN 978-0-8061-2861-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "Joya De Ceren Archaeological Park". FUNDAR. اصل نسخو مان 14 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 Campbell, Lyle (1985). The Pipil Language of El Salvador. Walter de Gruyter. ISBN 978-0-89925-040-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
1 2 Boland, Roy (1 January 2001). Culture and Customs of El Salvador. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30620-4.
↑ Ihrie, Maureen; Oropesa, Salvador (20 October 2011). World Literature in Spanish: An Encyclopedia [3 volumes]: An Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 332. ISBN 978-0-313-08083-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Haskin, Jeanne M. (2012). From Conflict to Crisis: The Danger of U.S. Actions. Algora Publishing. ص. 152. ISBN 978-0-87586-961-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Terrazas, Aaron Terrazas Aaron (5 January 2010). "Salvadoran Immigrants in the United States in 2008". migrationpolicy.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 Tommie Sue Montgomery (1995). Revolution in El Salvador: From Civil Strife to Civil Peace. Westview Press. ISBN 978-0-8133-0071-9.
↑ Murray, Kevin (1 January 1997). El Salvador: Peace on Trial. Oxfam. ص. 8–. ISBN 978-0-85598-361-1.
↑ Pearcy, Thomas L. (2006). The History of Central America. Greenwood Publishing Group. ص. 43. ISBN 978-0-313-32293-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Foley, Erin; Hapipi, Rafiz (2005). El Salvador. Marshall Cavendish. ص. 43. ISBN 978-0-7614-1967-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Barrera, Jose (15 September 2021). "El Salvador está entre las 10 economías menos complejas para hacer negocios". Diario El Mundo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2021 تي حاصل ڪيل.
1 2 Carlos Pérez Pineda; Óscar Meléndez (9 June 2015). El nombre oficial de la República de El Salvador (1st ڇاپو). سان سلواڊور: Dirección de Publicaciones e Impresos. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ Herrera Mena, Sajid Alfredo (2013). El ejercicio de gobernar: Del cabildo borbónico al ayuntamiento liberal. El Salvador colonial, 1750–1821 [The exercise of governance: From the Bourbon council to the liberal city council. Colonial El Salvador, 1750–1821]. Jaume I University Press. ISBN 978-84-15443-13-1.
↑ Cisneros, Juan Carlos (30 December 2005). "New Pleistocene vertebrate fauna from El Salvador". Revista Brasileira de Paleontologia 8 (3): 239–255. doi:10.4072/rbp.2005.3.09. ISSN 1519-7530. Bibcode: 2005RvBrP...8..239C. https://www.sbpbrasil.org/revista/edicoes/8_3/cisneros.pdf. Retrieved 21 August 2024.
↑ Cisneros, J.C., 2008, The fossil mammals of El Salvador: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 44, 375–380.
↑ “Las tradiciones Clovis y Cola de Pescado en Centroamérica” Anales de la Academia de Geografía e Historia de Guatemala, LXXXVII (2012): 181–212. Guatemala, 2014.
↑ Szymański, Jan (31 December 2020). "Recent Research at San Isidro, El Salvador, in the Context of Southeastern Mesoamerican Archaeology". Estudios Latinoamericanos 40: 5–32. doi:10.36447/estudios2020.v40.art1. ISSN 0137-3080. https://estudioslatinoamericanos.pl/index.php/estudios/article/view/342. Retrieved 21 August 2024.
↑ Dull, Robert A. (March 2007). "Evidence for Forest Clearance, Agriculture, and Human-Induced Erosion in Precolumbian El Salvador". Annals of the Association of American Geographers 97 (1): 127–141. doi:10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x. ISSN 0004-5608. Bibcode: 2007AAAG...97..127D. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x.
↑ Moraga, Regina, Elisa Mencos, Philippe Costa y Sébastien Perrot-Minnot 2010 La Relación entre Cara Sucia (El Salvador) y la zona de Cotzumalguapa (Guatemala): La perspectiva desde un análisis cerámico. En XXIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2009 (editado por B. Arroyo, A. Linares y L. Paiz), pp.1180-1192. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala (versión digital).
↑ William R. Fowler, Jr. (6 August 1991). The Formation of Complex Society in Southeastern Mesoamerica. CRC Press. ص. 8. ISBN 978-0-8493-8831-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Juan Luna Cárdenas (1950). Tratado de etimologías de la lengua aztekatl: para uso de profesores y estudiantes de historias de América y de México, de ciencias naturales y ciencias sociales de las escuela secundarias, normales y preparatorias. U. Tl. I. Aztekatl. ص. 27. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ María de Baratta (1951). Cuzcatlán típico: ensayo sobre etnofonía de El Savator, folklore, folkwisa y folkway. Ministerio de Cultura. ص. 15. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Juan Luna Cárdenas (1964). Aztequismos en el español de México. Secretaría de Educación Pública. ص. 47. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Olson Bruhns, Karen. "Cihuatan". Cihuatan: El Salvador's Ancient City. اصل نسخو مان 20 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Stephanie True Peters (2005). Smallpox in the New World. Marshall Cavendish. ص. 13–18. ISBN 978-0-7614-1637-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Card, Jeb J. (2007). The Ceramics of Colonial Ciudad Vieja, El Salvador: Culture Contact and Social Change in Mesoamerica (PhD thesis). Tulane University. ص. 99.
↑ Explorer's Guide El Salvador: A Great Destination. Countryman Press. 4 October 2010. ص. 36. ISBN 978-1-58157-114-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (28 August 2006). Writing from the edge of the world: the memoirs of Darién, 1514–1527. University of Alabama Press. ص. 164. ISBN 978-0-8173-1518-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ "The Pipils of El Salvador". Teaching Central America (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Haggerty, Richard A., مرتب (1990), El Salvador: A Country Study (PDF), Area handbook, Federal Research Division, Library of Congress, ص. 4–5, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 April 2021 تي محفوظ ڪيل, 11 April 2024 تي حاصل ڪيل
↑ Nichols, Deborah L.; Pool, Christopher A. (18 October 2012). The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology. Oxford University Press. ص. 94. ISBN 978-0-19-539093-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Lily de Jongh Osborne (1934). "El Salvador". Index to the Bulletin of the Pan American Union. 1-12. جلد LXVII. Pan American Union. ص. 182. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "JUNE 8, 1524". Indigenous America Calendar (انگريزي ۾). 28 December 2023. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Amaroli, Paul (1986). "En la Búsqueda de Cuscatlan" (PDF). FUNDAR. اصل نسخو (PDF) مان 31 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Minority Rights Group International. "World Directory of Minorities" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 21 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2016 تي حاصل ڪيل.
↑ "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - El Salvador : Lencas". Refworld (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Mac, Chapin (2 March 2010). "The 500,000 Invisible Indians of El Salvador | Cultural Survival". www.culturalsurvival.org (انگريزي ۾). 27 June 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 Marure, Alejandro (1895). Efemérides de los Hechos Notables Acaecidos en la República de Centro-América Desde el Año de 1821 Hasta el de 1842 [Ephemeris of the Notable Events that Occurred in the Republic of Central America from the Year 1821 to that of 1842] (هسپانوي ۾). Central America: Tipografía Nacional. ص. 127. OCLC 02933391. 26 April 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ Anderson, Thomas P. (1988). Politics in Central America: Guatemala, El Salvador, Honduras, and Nicaragua. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-92883-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2012 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.
↑ Anderson, Thomas P. (1992). Matanza: The 1932 "Slaughter" That Traumatized a Nation, Shaping US-Salvadoran Policy to This Day. Curbstone Press. ISBN 978-1-880684-04-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Aguilar Avilés, Gilberto. Historia de la Corte Suprema de Justicia de El Salvador; La Corte frente a la Dictadura.
↑ Ching, Erik (October 1998). "In Search of the Party: The Communist Party, the Comintern, and the Peasant Rebellion of 1932 in El Salvador". The Americas (Greenville, South Carolina: Furman University) 55 (2): 204–239. doi:10.2307/1008053. ISSN 0003-1615. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/615B58195201C855F08807DB851AB74B/S0003161500027553a.pdf/in-search-of-the-party-the-communist-party-the-comintern-and-the-peasant-rebellion-of-1932-in-el-salvador-.pdf. Retrieved 7 January 2022.
↑ Lindo-Fuentes, Héctor; Ching, Erik & Lara-Martínez, Rafael A. (2007). Remembering a Massacre in El Salvador: The Insurrection of 1932, Roque Dalton, and the Politics of Historical Memory. Albuquerque, New Mexico: University of New Mexico Press. ص. 28. ISBN 978-0-8263-3604-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Beverly, John (1982). "El Salvador". Social Text (Duke University Press) (5): 55–72. doi:10.2307/466334.
↑ "El Salvador - Demographics". Country Studies US. U.S. Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador - MIGRATION". Country Studies US. U.S. Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador Supreme Court disbands two parties". BBC News. 30 April 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2014 تي حاصل ڪيل.
↑ Pastor, Robert (1984). "Continuity and Change in U.S. Foreign Policy: Carter and Reagan on El Salvador". Journal of Policy Analysis and Management (Association for Public Policy Analysis and Management) 3 (2): 170–190. doi:10.1002/pam.4050030202.
↑ "Román Mayorga asume embajada en Venezuela". elsalvador.com. 29 October 2009. اصل نسخو مان 11 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "Chronology of the Civil War in El Salvador". Kellogg Institute for International Studies. University of Notre Dame. اصل نسخو مان 8 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Mason, T.D.; D.A. Krane (1989). "The Political Economy of Death Squads: Toward a Theory of the Impact of State-Sanctioned Terror". International Studies Quarterly 33 (2): 175–198. doi:10.2307/2600536. http://pdfs.semanticscholar.org/6698/d4568a77c41a133fbcb5da2750db91cde582.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 31 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Golden, Renny (25 February 2009). "Oscar Romero: Bishop of the Poor". U.S. Catholic. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Boutros-Ghali, Boutros (29 March 1993). "Report of the UN Truth Commission on El Salvador". El Equipo Nizkor. United Nations Security Council. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Wilkinson, Tracy (9 December 1992). "Notorious Salvadoran Battalion Is Disbanded: Military: U.S.-trained Atlacatl unit was famed for battle prowess but was also implicated in atrocities". Los Angeles Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Betancur, Belisario; Planchart, Reinaldo Figueredo; Buergenthal, Thomas (1 January 1993). "From Madness to Hope: The 12-Year War in El Salvador: Report of the Commission on the Truth for El Salvador" (PDF). United States Institute for Peace. The Commission on the Truth for El Salvador. اصل نسخو (PDF) مان 1 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador elects its first leftist president, TV host Mauricio Funes". Los Angeles Times. 2 June 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Funes saca a luz corrupción en gobiernos de ARENA" (هسپانوي ۾). Diario CoLatino. 2009. اصل نسخو مان 6 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
1 2 "El Salvador builds resilience in the face of a stormy future". Climate & Development Knowledge Network. 24 December 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Ex-rebel becomes El Salvador leader". BBC News. 1 June 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Salvador court finds ex-president Funes illegally enriched himself". Reuters. 28 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.
1 2 Papachristou, Lucy. "Salvadoran Ex-President Sentenced to 10 Years in Prison". www.occrp.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ ALEMAN, MARCOS (1 June 2019). "El Salvador's president sworn in, ending 2-party dominance". AP NEWS. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador election: Nayib Bukele claims presidency". BBC News. 4 February 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ DUDLEY, STEVEN (2 October 2020). "The El Salvador President's Informal Pact with Gangs". InSight Crime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Brigida, Anna-Catherine; Sheridan, Mary Beth. "El Salvador's leader wins control of legislature in midterm vote; critics fear rising authoritarianism". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.
1 2 Dyde, James (1 March 2021). "El Salvador Legislative Elections 2021". centralamerica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ El Salvador, primer país del mundo en reconocer al Bitcoin como moneda de curso legal آرڪائيو ڪيا ويا 22 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., 9 June 2021, official website of the Legislative Assembly of El Salvador
↑ "Diputados oficialistas aprueban el Bitcoin como moneda de curso legal, ¿en qué consiste?". El Salvador. 8 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador court drops ban on presidential reelection". AP NEWS. 4 September 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador certified as malaria-free by WHO". www.who.int (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ Cota, Isabella (10 May 2022). "El Salvador expected to default as bitcoin plummets". El País. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "IMF urges El Salvador to remove bitcoin as legal tender". BBC News. 26 January 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador gangs: State of emergency extended again". BBC News. 20 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "Ending El Salvador's Cycle of Gang Violence". United States Institute of Peace (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 9 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador experiencing 'alarming regression' on human rights -report". Reuters. 5 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ BATRES, Oscar. "El Salvador's Bukele Granted Leave Of Absence For Reelection Bid". www.barrons.com (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ Campos Madrid, Gabriel (30 November 2023). "Asamblea Otorga Permiso a Bukele para que Realice Campaña" [Assembly Grants Bukele Permission to Realize His Campaign]. La Prensa Gráfica (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ "Drastic drop in murders caused the popularity of El Salvador's president to soar | Semafor". www.semafor.com (انگريزي ۾). 4 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador: Bukele confirmed as president after final count – DW – 02/10/2024". dw.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador votes must be recounted, says electoral court – DW – 02/06/2024". dw.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador's 'all-powerful' gang-busting President Bukele sworn in for second term". France 24 (انگريزي ۾). 1 June 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "Bitcoin is no longer legal tender in El Salvador". Digital Watch Observatory. 7 February 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador approves indefinite presidential reelection and extends terms to 6 years". AP News (انگريزي ۾). 1 August 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 January 2026 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador's Congress approves indefinite presidential reelection and extends presidential terms to 6 years". ABC News (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "Where do earthquakes occur?". bgs.ac.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "Santa Ana Volcano". britannica.com.
↑ "Which countries have the most volcanoes?". volcano.si.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 سانچو:Citation-attribution
↑ "Photo Essay: El Salvador, the Makings of a Gangland". Pbs.org. 11 July 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador" (PDF). Fiu.edu. اصل نسخو (PDF) مان 2 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
1 2 "El Salvador landslide". Travel.state.gov. اصل نسخو مان 10 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ Harlow, David H. (1993). "The San Salvador earthquake of 10 October 1986 and its historical context". Bulletin of the Seismological Society of America 83 (4): 1143–1154. doi:10.1785/BSSA0830041143. Bibcode: 1993BuSSA..83.1143H. http://bssa.geoscienceworld.org/content/83/4/1143.abstract. Retrieved 29 July 2012.
↑ Bommer, Julian; Ledbetter, Stephen (1987). "The San Salvador earthquake of 10th October 1986". Disasters 11 (2): 83–95. doi:10.1111/j.1467-7717.1987.tb00620.x. Bibcode: 1987Disas..11...83B.
↑ Dull, Robert A.; Southon; Sheets (2001). "Volcanism, Ecology and Culture: A Reassessment of the Volcan Ilopango Tbj eruption in the Southern Maya Realm". Latin American Antiquity 12 (1): 25–44. doi:10.2307/971755. https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2001-03_12_1/page/25.
↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.
↑ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C. et al. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications 11 (1): 5978. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMID 33293507. Bibcode: 2020NatCo..11.5978G.
↑ "Democracy Report 2023, Table 3, V-Dem Institute, 2023" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2024 تي حاصل ڪيل.
1 2 Delcid, Merlin; Guy, Jack (10 February 2019). "The strange political path of Nayib Bukele, El Salvador's new President". CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Laird, Thomas (2006). The Story of Tibet:Conversations with His Holiness the Dalai Lama. New York: Grove Press. ص. 303–305. ISBN 978-0-8021-1827-1.
↑ "Latin American and Caribbean State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 10 July 2021". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ El Abdallah, Fadi (22 October 2021). "Vice President of El Salvador visits International Criminal Court" (Press release) (انگريزي and هسپانوي ۾). Head of Public Affairs Unit, International Criminal Court. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2021 تي حاصل ڪيل. 22 آڪٽوبر 2021ع تي، ايل سلواڊور جي نائب صدر، عزت مآب مسٽر فيليڪس اويوآ، بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) جو دورو ڪيو، جتي عدالت جي صدر جج پيئوتر هوفمانسڪي، ICC جي پراسيڪيوٽر ڪريم اي. اي. خان QC ۽ ICC جي رجسٽرار پيٽر ليوس سندس آجيان ڪئي.
↑ International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. London: Routledge. ص. 413. ISBN 9781032012278. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "Most prisoners per capita by country 2025 | Statista". Statista (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Rios, Michael (17 March 2025). "What we know about El Salvador's 'mega prison' where Trump is sending alleged Venezuelan gang members". CNN (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "US deports over 200 Venezuelan immigrants to El Salvador despite court ban". Al Jazeera (انگريزي ۾). 16 March 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador Human Rights". Amnesty International. اصل نسخو مان 29 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "Woman who suffered miscarriage sentenced to 30 years for aggravated homicide in El Salvador — The Independent". apple.news. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "LGBT in El Salvador: Beatings, intolerance, death". Al-Jazeera. 12 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ "'Terrorized at home', Central America's LGBT people to flee for their lives: report". Reuters. 27 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ "LGBT Rights in El Salvador". equaldex.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ Quintanilla, Lourdes (26 April 2012). "FMI suspende acuerdo de préstamo con el país". La Prensa Grafica. اصل نسخو مان 2 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "World Economic Outlook Database, April 2021". IMF.org. International Monetary Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Gross Domestic Product, annual rates, main economic sectors". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 7 November 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 "El Salvador - The World Factbook". www.cia.gov. July 2022. اصل نسخو مان 21 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Oancea, Dan (January 2009). "Mining in Central America" (PDF). MINING.com. اصل نسخو (PDF) مان 16 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "Estudio sobre minería metálica en triángulo norte se presenta en El Salvador". 7 April 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2017 تي حاصل ڪيل.
↑ "Pacific Rim Ruling Threatens El Salvador's National Sovereignty". NACLA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ Herrera-Sobek, Maria (31 July 2012). Celebrating Latino Folklore. ABC-CLIO. ص. 459. ISBN 978-0-313-34340-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ "Trade Balance, Annual and Monthly Accumulated". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 14 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador looks to become the world's first country to adopt bitcoin as legal tender". CNBC. 5 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Pérez, Santiago (7 September 2021). "El Salvador Becomes First Country to Adopt Bitcoin as National Currency". The Wall Street Journal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2021 تي حاصل ڪيل.(چندو گهربل)
↑ Webber, Jude; Szalay, Eva (9 June 2021). "El Salvador becomes first country to adopt bitcoin as legal tender". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Why El Salvador Made Bitcoin Legal Tender with President Nayib Bukele". 23 June 2021. اصل نسخو مان 27 October 2021 تي محفوظ ڪيل – YouTube وسيلي.
↑ Silver, Katie (8 September 2021). "Bitcoin crashes on first day as El Salvador's legal tender". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Tidy, Joe (7 September 2021). "Fear and excitement in El Salvador as Bitcoin becomes legal tender". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2021 تي حاصل ڪيل. سروي ۾ پڇيل ماڻهن مان 68 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن چيو تہ هو ڪرپٽو ڪرنسي کي قانوني زر مبادله طور استعمال ڪرڻ سان اختلاف ڪن ٿا.
↑ Michael McDonald (19 March 2022). "Pocas empresas en El Salvador usan el bitcoin, revela encuesta". Bloomberg Linea (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Renteria, Nelson (15 May 2024). "El Salvador mined nearly 474 bitcoins, adding to state crypto holding, in last three years". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "Hispanic origin groups in the U.S., 2019". Pew Research Center. 9 September 2021. اصل نسخو مان 13 September 2021 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Family Remittances". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 7 November 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ Wilson, Tom (14 June 2021). "EXCLUSIVE El Salvador bitcoin transfers soar, but still a fraction of dollar remittances". Reuters (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ Barrera, Jose A (16 August 2021). "El Salvador está generando 84.3% de su energía de fuentes renovables". diario.elmundo.sv. Diario el mundo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Singh, Nanda (10 February 2021). "Las energías renovables crecen mientras las tarifas eléctricas disminuyen en El Salvador". energiaestrategica.com. energía estrategica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Energías renovables mantuvieron más del 80 % de generación en 2020 en el El Salvador y la eólica inicia su participación en el mercado". www.bnamericas.com. Bnamericas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ "Economy Rankings". اصل نسخو مان 6 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2014 تي حاصل ڪيل. Annual index, Doing Business 2014, World Bank.
↑ "Foreign investment in El Salvador - Santandertrade.com". en.santandertrade.com. اصل نسخو مان 14 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ "CEL a punto de ir a otro arbitraje". elsalvador.com. 21 May 2012. اصل نسخو مان 29 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador y Enel ponen fin a litigio por acciones de la CEL". La Página. 7 December 2014. اصل نسخو مان 7 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ e.V., Transparency International. "How corrupt is your country?". transparency.org. اصل نسخو مان 16 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2015 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Economic Impact Reports". wttc.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Luna, Mar (13 November 2021). "10 Volcanoes to Hike in El Salvador". Homeschool Spanish Academy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ "12 Places to visit in El Salvador. Get to know them today". El Salvador Info. 23 January 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ Cruz, Milady (24 June 2007). "Los 10 destinos turísticos más apetecidos". elsalvador.com. اصل نسخو مان 23 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ The Water Institute; University of North Carolina (مرتب). "The WASH Performance Index Report". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2015 تي حاصل ڪيل.
1 2 Reyes, Scarlett (22 June 2020). "Pandemia: El Salvador inauguró el hospital más grande América Latina" [Pandemic: El Salvador opens the largest hospital in Latin America]. La Notta. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 "El Salvador inaugura primera fase de un hospital exclusivo para la COVID-19" [El Salvador inaugurates first phase of a hospital exclusively for COVID-19]. EFE (هسپانوي ۾). 22 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Nayib Bukele inaugura en El Salvador primera fase del 'mejor hospital de Latinoamérica' exclusivo para covid-19" [Nayib Bukele opens in El Salvador the first phase of the "best hospital in Latin America" exclusively for COVID-19]. El Comercio (هسپانوي ۾). AFP. 24 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador inaugura un hospital solo para pacientes de la COVID-19 con una capacidad de 2.000 camas" [El Salvador opens a hospital exclusively for COVID-19 patients with a capacity of 2,000 beds]. Europa Press (هسپانوي ۾). 22 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "CEPA – Aeropuerto Internacional de El Salvador". Aeropuertoelsalvador.gob.sv. اصل نسخو مان 13 February 2006 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
↑ "World Population Prospects - Population Division - United Nations". population.un.org. اصل نسخو مان 6 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
↑ "The Nicaragua case_M Orozco2 REV.doc" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ "2007 El Salvador Bureau of Statistics estimate" (PDF). General (Salvadoran) Institute of Statistics and Census. April 2008. اصل نسخو (PDF) مان 12 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2011 تي حاصل ڪيل.
↑ "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ "VI Censo de población y V de vivienda 2007" (PDF) (هسپانوي ۾). Dirección General de Estadística y Censos. ص. 336. اصل نسخو (PDF) مان 20 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ "Jose Napoleon Duarte, Hernandez Martinez, Ungo, Matanza, Central American Common Market, CACM, urban middle class, Christian Democratic Party, powerful families, death squads, Organization of American States, PRUD, International Court Of Justice, urban center, rapid population growth". countriesquest.com. اصل نسخو مان 18 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Salamanca, Elena (23 October 2005). "NO a 'los otros'" (هسپانوي ۾). La Prensa Gráfica. اصل نسخو مان 2 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "La invisible herencia africana de El Salvador". elfaro.net. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Marín-Guzmán, Roberto (2000). A Century of Palestinian Immigration into Central America: A study of their economic and cultural contributions. San Jose, CR: Universidad de Costa Rica.
↑ US Census Bureau 2012 American Community Survey B03001 1-Year Estimates Hispanic or Latino Origin by Specific Origin آرڪائيو ڪيا ويا 29 November 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 20 September 2013
↑ Aizenman, N. C. (24 September 2009). "Salvadorans Seek a Voice to Match Their Numbers". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Terrazas, Aaron (5 January 2010). "Salvadoran Immigrants in the United States". Migration Information Source (Migration Policy Institute). https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states/. Retrieved 17 March 2020.
↑ "Comunidad Salvadorena: Republica de Nicaragua" (PDF). Ministerio de Relaciones Exteriores de El Salvador. اصل نسخو (PDF) مان 3 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2008 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "International Religious Freedom Report for 2021". U.S. State Department. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
↑ Offutt, Stephen (23 February 2017). New Centers of Global Evangelicalism in Latin America and Africa. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-43521-6.
↑ "Affordable non-state schools in El Salvador" (PDF). Results for Development. USAID. 2018. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ Nancy (2003). "What's Education Like in El Salvador". Education 377: Culture and Content Instruction (undergraduate assignment). Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). World Intellectual Property Organization. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2025 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "Global Innovation Index 2019". www.wipo.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.
↑ Peetz, Peter (June 2008). "Youth, Crime, and the Responses of the State: Discourses on Violence in Costa Rica, El Salvador, and Nicaragua". GIGA Working Papers 80. http://vg02.met.vgwort.de/cf8b767595d54e20906c4dc67d12df?l=http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/wp80_peetz.pdf.
↑ "El Salvador cerraría 2019 con una tasa de 36 homicidios por cada 100,000 habitantes". Gobierno de El Salvador. اصل نسخو مان 28 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.
↑ "Global Study on Homicide". United Nations Office on Drugs and Crime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
1 2 Ribando, Clare (10 May 2005). "Gangs in Central America" (PDF). Congressional Research Service. The Library of Congress. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador: Fiscalía acusa a expresidente Mauricio Funes de pactar con pandillas". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 26 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "Gobierno de Sánchez Cerén pagó US$400 al mes a pandilleros durante dos años". Diario La Huella (هسپانوي ۾). 19 February 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador Arrests General Behind 2012 Gang Truce". InSight Crime. 28 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.
1 2 Alma Guillermoprieto (10 November 2011). "In the New Gangland of El Salvador" آرڪائيو ڪيا ويا 22 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., New York Review of Books, p.46
↑ Bresnahan, Ryann (21 August 2006). "El Salvador Dispatches Additional Contingent to Iraq:Domestic Issues Overrule Anxiety over War". Council on Hemispheric Affairs (COHA). اصل نسخو مان 27 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "Workers dig near a yellow police line during an exhumation at a clandestine cemetery in Villa Madrir". Yahoo News. May 2012.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
↑ "Número de Víctimas y Tasas de Homicidios Dolosos en El Salvador (1999–2006)" (PDF) (هسپانوي ۾). Observatorio Centroamericano sobre Violencia. اصل نسخو (PDF) مان 25 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2007 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador cerrará 2015 como el año más violento de su historia, con más de 6.600 homicidios". Europa Press. 30 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ null (3 January 2017). "La Policía de El Salvador dice que en 2016 se redujeron los asesinatos en el país". The New York Times (هسپانوي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "La violencia descendió en 2018 en El Salvador por tercer año consecutivo". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 3 January 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Carranza, Chris Dalby, Camilo (22 January 2019). "InSight Crime's 2018 Homicide Round-Up". InSight Crime (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 December 2025 تي محفوظ ڪيل. 8 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
↑ "Homicidios bajan 29% en El Salvador durante 2019". La Prensa Gráfica (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Brigida, Anna-Catherine (3 March 2021). "El Salvador's Homicide Rate Hit a Historic Low in 2020". Foreign Policy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "Gobierno de El Salvador: 2021 fue "el año más seguro"". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 2 January 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Eddie Galdamez (1 May 2023). "El Salvador Homicide Rate (2010-2023). The Daily Murder Rate for 2023 is 0.4". El Salvador INFO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ "Cerramos el 10 de mayo de 2023, con 0 homicidios a nivel nacional.Con este, son 365 días sin homicidios, todo un año". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2023 تي حاصل ڪيل.
↑ Alemán, Marcos (1 January 2025). "El Salvador closes 2024 with a record low number of homicides". AP News (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ Rucker, Karah; Edwards, Michael (3 January 2025). "How El Salvador's murder rate fell 98% in nine years". Straight Arrow News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2025 تي حاصل ڪيل.
↑ "Más de 9.000 pandilleros detenidos en El Salvador en 15 días, dice Bukele". France 24. 10 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ "El Salvador declares state of emergency after gang killings". www.aljazeera.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Guzmán, Jessica (25 July 2023). "Así Procesarán a los 71,976 Detenidos en el Régimen de Excepción" [This Is How They Will Process the 71,976 Detained in the State of Exception]. El Mundo (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2022 تي حاصل ڪيل.
↑ Eaton, Helen-May (1991). The impact of the Archbishop Óscar Romero's alliance with the struggle for liberation of the Salvadoran people: A discussion of church-state relations (El Salvador) آرڪائيو ڪيا ويا 25 April 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (M.A. thesis) Wilfrid Laurier University
1 2 "Pobladores prehispánicos inventaron las pupusas". Elsalvador.com. 31 October 2003. اصل نسخو مان 3 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.
↑ "Decrecto Legislativo No. 655 de la Republica de El Salvador" Asamblea Legislativa-Republica de El Salvador, 11 April 2005, www.asamblea.gob.sv.
↑ "Estadio Cuscatlán". Radio Guanaca. اصل نسخي مان 25 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2014 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ پڙهڻ

"Background Notes", Background Notes: El Salvador, January 2008. Retrieved 6 March 2008.
Bonner, Raymond. Weakness and Deceit: U.S. Policy and El Salvador. New York: Times Books, 1984.
CIA World Factbook, "El Salvador", 28 February 2008. Retrieved 6 March 2008.
"Country Specific Information", U.S. State Department, 3 October 2007. Retrieved 6 March 2008.
Danner, Mark. The Massacre at El Mozote: A Parable of the Cold War. New York: Vintage Books, 1994.
Foley, Erin. 'Cultures of the world, El Salvador. 1995
Montgomery, Tommie Sue. Revolution in El Salvador: From Civil Strife to Civil Peace. Boulder, Colorado: Westview Press, 1995.
Rosa, Audrey Celeste (1998). The courage to change: Salvadoran stories of personal and social transformation (El Salvador) (M.A. thesis). Wilfrid Laurier University.
Stadler, Sidney. It Started with an Oyster: The Memoirs of Sidney M. Stadler, CBE. Penna Press 1975. Autobiography of a British businessman and diplomat in El Salvador, with much on Salvadoran society and politics from the 1920s to 1950s.
Vilas, Carlos. Between Earthquakes and Volcanoes: Market, State, and the Revolution America. New York: Monthly Review Press. 1995.

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو El Salvador بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
	وصفون وڪي لغت تان
	ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
	خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
	قول وڪي قول تان
	ماخذي متن وڪي ماخذ تان
	درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
	سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
	سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

سانچو:Usurped – سلواڊوري زندگي، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياست جي هر پهلوءَ بابت مواد سان ڀرپور ويب سائيٽ.
رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر
ايل سلواڊور. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
UCB Libraries GovPubs تي ايل سلواڊور
BBC News کان ايل سلواڊور جو پروفائيل
وڪيميڊيا اٽلس آف El Salvador
سلواڊورين آمريڪن هيومينيٽيرين فائونڊيشن (SAHF)
فائونڊاسيون سلواڊورينيا پارا لا سالود اي ايل ڊيسارولو هيومانو (FUSAL)
International Futures کان ايل سلواڊور لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون
عالمي بئنڪ جي ايل سلواڊور بابت واپاري انگن اکرن جو خلاصو
ٽيچنگ سينٽرل آمريڪا

سانچو:El Salvador topics سانچو:Central America topic سانچو:North America topic

13°41′N 89°11′W / 13.683°N 89.183°W / 13.683; -89.183

↑ ايل سلواڊور جي سرڪاري ٻولي 1983ع جي آئين جي آرٽيڪل 62 تحت ڪاسٽيليائي مقرر ٿيل آهي.^[1]
↑ انگريزي پڻ سرڪاري اسڪولن ۾ هڪ تدريسي ٻولي آهي. وڌيڪ معلومات لاءِ ايل سلواڊور جون ٻوليون ڏسو.
↑ آمريڪي ڊالر استعمال ٿيندڙ مکيه ڪرنسي آهي. مالي معلومات آمريڪي ڊالرن ۽ سلواڊوري ڪولون ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿي، پر ڪولون هاڻي گردش ۾ ناهي.^[7]^[8] بٽ ڪوائن کي 2021ع کان 2025ع تائين قانوني ڪرنسي قرار ڏنو ويو هو.^[9]
↑ ٽيليفون ڪمپنيون (مارڪيٽ حصو): ٽيگو (45٪)، ڪلارو (25٪)، موويسٽار (24٪)، ڊيجي سيل (5.5٪)، ريڊ (0.5٪).
↑ ⁱ/ɛl ˈsælvədɔr/؛ es، جنهن جي معنيٰ ”نجات ڏيندڙ“ آهي.
↑ اسپيني: República de El Salvador

[1] "Constitución de la República de El Salvador (1983), art. 62" (PDF) (هسپانوي ۾). اصل نسخو (PDF) مان 24 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2024 تي حاصل ڪيل.

[FitzGerald2014-4] David Scott FitzGerald (22 April 2014). Culling the Masses. Harvard University Press. ص. 363. ISBN 978-0-674-36967-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[census-5] 1 2 "Presentación Nacional de Resultados Censo de Población y Vivienda El Salvador 2024 (Segunda Entrega)" [National Presentation of Results of the Population and Housing Census of El Salvador 2024 (2nd Edition)] (PDF). ايل سلواڊور جي مرڪزي ريزرو بئنڪ (هسپانوي ۾). 30 January 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2025 تي حاصل ڪيل.

[IMFWEO.SV-6] 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (El Salvador)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 October 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2025 تي حاصل ڪيل.

[7] "Gini Index coefficient". The World Factbook. اصل نسخو مان 4 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2024 تي حاصل ڪيل.

[UNHDR-8] "Human Development Report 2025" (PDF) (انگريزي ۾). United Nations Development Programme. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.

[integracion/ley-9] 1 2 "Main Aspects of the Law". اصل نسخو مان 8 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 8 July 2007 تي حاصل ڪيل.

[10] "Legal currency of El Salvador". 24 March 2025 تي حاصل ڪيل.

[bbc.com-11] 1 2 "Bitcoin: El Salvador makes cryptocurrency legal tender". BBC. 9 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.

[16] Kelly, Joyce (1996). An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador. University of Oklahoma Press. ص. 288. ISBN 978-0-8061-2861-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.

[17] "Joya De Ceren Archaeological Park". FUNDAR. اصل نسخو مان 14 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.

[Campbell1985-18] 1 2 Campbell, Lyle (1985). The Pipil Language of El Salvador. Walter de Gruyter. ISBN 978-0-89925-040-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Boland2001-19] 1 2 Boland, Roy (1 January 2001). Culture and Customs of El Salvador. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30620-4.

[IhrieOropesa2011-20] Ihrie, Maureen; Oropesa, Salvador (20 October 2011). World Literature in Spanish: An Encyclopedia [3 volumes]: An Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 332. ISBN 978-0-313-08083-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Haskin2012-21] Haskin, Jeanne M. (2012). From Conflict to Crisis: The Danger of U.S. Actions. Algora Publishing. ص. 152. ISBN 978-0-87586-961-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[migrationPolicy2010-22] Terrazas, Aaron Terrazas Aaron (5 January 2010). "Salvadoran Immigrants in the United States in 2008". migrationpolicy.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2020 تي حاصل ڪيل.

[Montgomery1995-23] 1 2 Tommie Sue Montgomery (1995). Revolution in El Salvador: From Civil Strife to Civil Peace. Westview Press. ISBN 978-0-8133-0071-9.

[Murray1997-24] Murray, Kevin (1 January 1997). El Salvador: Peace on Trial. Oxfam. ص. 8–. ISBN 978-0-85598-361-1.

[Pearcy2006-25] Pearcy, Thomas L. (2006). The History of Central America. Greenwood Publishing Group. ص. 43. ISBN 978-0-313-32293-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[FoleyHapipi2005-26] Foley, Erin; Hapipi, Rafiz (2005). El Salvador. Marshall Cavendish. ص. 43. ISBN 978-0-7614-1967-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[27] Barrera, Jose (15 September 2021). "El Salvador está entre las 10 economías menos complejas para hacer negocios". Diario El Mundo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[PerezMelendez2015-28] 1 2 Carlos Pérez Pineda; Óscar Meléndez (9 June 2015). El nombre oficial de la República de El Salvador (1st ڇاپو). سان سلواڊور: Dirección de Publicaciones e Impresos. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.

[Ejercicio_gobernar-29] Herrera Mena, Sajid Alfredo (2013). El ejercicio de gobernar: Del cabildo borbónico al ayuntamiento liberal. El Salvador colonial, 1750–1821 [The exercise of governance: From the Bourbon council to the liberal city council. Colonial El Salvador, 1750–1821]. Jaume I University Press. ISBN 978-84-15443-13-1.

[30] Cisneros, Juan Carlos (30 December 2005). "New Pleistocene vertebrate fauna from El Salvador". Revista Brasileira de Paleontologia 8 (3): 239–255. doi:10.4072/rbp.2005.3.09. ISSN 1519-7530. Bibcode: 2005RvBrP...8..239C. https://www.sbpbrasil.org/revista/edicoes/8_3/cisneros.pdf. Retrieved 21 August 2024.

[31] Cisneros, J.C., 2008, The fossil mammals of El Salvador: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 44, 375–380.

[32] “Las tradiciones Clovis y Cola de Pescado en Centroamérica” Anales de la Academia de Geografía e Historia de Guatemala, LXXXVII (2012): 181–212. Guatemala, 2014.

[33] Szymański, Jan (31 December 2020). "Recent Research at San Isidro, El Salvador, in the Context of Southeastern Mesoamerican Archaeology". Estudios Latinoamericanos 40: 5–32. doi:10.36447/estudios2020.v40.art1. ISSN 0137-3080. https://estudioslatinoamericanos.pl/index.php/estudios/article/view/342. Retrieved 21 August 2024.

[34] Dull, Robert A. (March 2007). "Evidence for Forest Clearance, Agriculture, and Human-Induced Erosion in Precolumbian El Salvador". Annals of the Association of American Geographers 97 (1): 127–141. doi:10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x. ISSN 0004-5608. Bibcode: 2007AAAG...97..127D. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x.

[35] Moraga, Regina, Elisa Mencos, Philippe Costa y Sébastien Perrot-Minnot 2010 La Relación entre Cara Sucia (El Salvador) y la zona de Cotzumalguapa (Guatemala): La perspectiva desde un análisis cerámico. En XXIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2009 (editado por B. Arroyo, A. Linares y L. Paiz), pp.1180-1192. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala (versión digital).

[Fowler1991-36] William R. Fowler, Jr. (6 August 1991). The Formation of Complex Society in Southeastern Mesoamerica. CRC Press. ص. 8. ISBN 978-0-8493-8831-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Cárdenas1950-37] Juan Luna Cárdenas (1950). Tratado de etimologías de la lengua aztekatl: para uso de profesores y estudiantes de historias de América y de México, de ciencias naturales y ciencias sociales de las escuela secundarias, normales y preparatorias. U. Tl. I. Aztekatl. ص. 27. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Baratta1951-38] María de Baratta (1951). Cuzcatlán típico: ensayo sobre etnofonía de El Savator, folklore, folkwisa y folkway. Ministerio de Cultura. ص. 15. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Cárdenas1964-39] Juan Luna Cárdenas (1964). Aztequismos en el español de México. Secretaría de Educación Pública. ص. 47. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[40] Olson Bruhns, Karen. "Cihuatan". Cihuatan: El Salvador's Ancient City. اصل نسخو مان 20 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2020 تي حاصل ڪيل.

[Peters2005-41] Stephanie True Peters (2005). Smallpox in the New World. Marshall Cavendish. ص. 13–18. ISBN 978-0-7614-1637-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Card2007-42] Card, Jeb J. (2007). The Ceramics of Colonial Ciudad Vieja, El Salvador: Culture Contact and Social Change in Mesoamerica (PhD thesis). Tulane University. ص. 99.

[43] Explorer's Guide El Salvador: A Great Destination. Countryman Press. 4 October 2010. ص. 36. ISBN 978-1-58157-114-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Valdés2006-44] Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (28 August 2006). Writing from the edge of the world: the memoirs of Darién, 1514–1527. University of Alabama Press. ص. 164. ISBN 978-0-8173-1518-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2015 تي حاصل ڪيل.

[45] "The Pipils of El Salvador". Teaching Central America (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.

[46] Haggerty, Richard A., مرتب (1990), El Salvador: A Country Study (PDF), Area handbook, Federal Research Division, Library of Congress, ص. 4–5, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 April 2021 تي محفوظ ڪيل, 11 April 2024 تي حاصل ڪيل

[NicholsPool2012-47] Nichols, Deborah L.; Pool, Christopher A. (18 October 2012). The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology. Oxford University Press. ص. 94. ISBN 978-0-19-539093-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[Pan_AmericanUnion1934-48] Lily de Jongh Osborne (1934). "El Salvador". Index to the Bulletin of the Pan American Union. 1-12. جلد LXVII. Pan American Union. ص. 182. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2020 تي حاصل ڪيل.

[49] "JUNE 8, 1524". Indigenous America Calendar (انگريزي ۾). 28 December 2023. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.

[50] Amaroli, Paul (1986). "En la Búsqueda de Cuscatlan" (PDF). FUNDAR. اصل نسخو (PDF) مان 31 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2020 تي حاصل ڪيل.

[51] Minority Rights Group International. "World Directory of Minorities" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 21 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2016 تي حاصل ڪيل.

[52] "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - El Salvador : Lencas". Refworld (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 July 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.

[53] Mac, Chapin (2 March 2010). "The 500,000 Invisible Indians of El Salvador | Cultural Survival". www.culturalsurvival.org (انگريزي ۾). 27 June 2026 تي حاصل ڪيل.

[Marure1895-54] 1 2 Marure, Alejandro (1895). Efemérides de los Hechos Notables Acaecidos en la República de Centro-América Desde el Año de 1821 Hasta el de 1842 [Ephemeris of the Notable Events that Occurred in the Republic of Central America from the Year 1821 to that of 1842] (هسپانوي ۾). Central America: Tipografía Nacional. ص. 127. OCLC 02933391. 26 April 2024 تي حاصل ڪيل.

[55] Anderson, Thomas P. (1988). Politics in Central America: Guatemala, El Salvador, Honduras, and Nicaragua. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-92883-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2012 تي حاصل ڪيل – Google Books وسيلي.

[56] Anderson, Thomas P. (1992). Matanza: The 1932 "Slaughter" That Traumatized a Nation, Shaping US-Salvadoran Policy to This Day. Curbstone Press. ISBN 978-1-880684-04-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2012 تي حاصل ڪيل.

[Historia_de_la_Corte_Suprema_de_Justicia_de_El_Salvador-57] Aguilar Avilés, Gilberto. Historia de la Corte Suprema de Justicia de El Salvador; La Corte frente a la Dictadura.

[Ching-58] Ching, Erik (October 1998). "In Search of the Party: The Communist Party, the Comintern, and the Peasant Rebellion of 1932 in El Salvador". The Americas (Greenville, South Carolina: Furman University) 55 (2): 204–239. doi:10.2307/1008053. ISSN 0003-1615. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/615B58195201C855F08807DB851AB74B/S0003161500027553a.pdf/in-search-of-the-party-the-communist-party-the-comintern-and-the-peasant-rebellion-of-1932-in-el-salvador-.pdf. Retrieved 7 January 2022.

[Lindo-Fuentes-59] Lindo-Fuentes, Héctor; Ching, Erik & Lara-Martínez, Rafael A. (2007). Remembering a Massacre in El Salvador: The Insurrection of 1932, Roque Dalton, and the Politics of Historical Memory. Albuquerque, New Mexico: University of New Mexico Press. ص. 28. ISBN 978-0-8263-3604-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2022 تي حاصل ڪيل.

[Beverly-60] Beverly, John (1982). "El Salvador". Social Text (Duke University Press) (5): 55–72. doi:10.2307/466334.

[61] "El Salvador - Demographics". Country Studies US. U.S. Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[62] "El Salvador - MIGRATION". Country Studies US. U.S. Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[63] "El Salvador Supreme Court disbands two parties". BBC News. 30 April 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2014 تي حاصل ڪيل.

[64] Pastor, Robert (1984). "Continuity and Change in U.S. Foreign Policy: Carter and Reagan on El Salvador". Journal of Policy Analysis and Management (Association for Public Policy Analysis and Management) 3 (2): 170–190. doi:10.1002/pam.4050030202.

[65] "Román Mayorga asume embajada en Venezuela". elsalvador.com. 29 October 2009. اصل نسخو مان 11 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[66] "Chronology of the Civil War in El Salvador". Kellogg Institute for International Studies. University of Notre Dame. اصل نسخو مان 8 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[67] Mason, T.D.; D.A. Krane (1989). "The Political Economy of Death Squads: Toward a Theory of the Impact of State-Sanctioned Terror". International Studies Quarterly 33 (2): 175–198. doi:10.2307/2600536. http://pdfs.semanticscholar.org/6698/d4568a77c41a133fbcb5da2750db91cde582.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 31 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[68] Golden, Renny (25 February 2009). "Oscar Romero: Bishop of the Poor". U.S. Catholic. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[69] Boutros-Ghali, Boutros (29 March 1993). "Report of the UN Truth Commission on El Salvador". El Equipo Nizkor. United Nations Security Council. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[70] Wilkinson, Tracy (9 December 1992). "Notorious Salvadoran Battalion Is Disbanded: Military: U.S.-trained Atlacatl unit was famed for battle prowess but was also implicated in atrocities". Los Angeles Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[71] Betancur, Belisario; Planchart, Reinaldo Figueredo; Buergenthal, Thomas (1 January 1993). "From Madness to Hope: The 12-Year War in El Salvador: Report of the Commission on the Truth for El Salvador" (PDF). United States Institute for Peace. The Commission on the Truth for El Salvador. اصل نسخو (PDF) مان 1 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[72] "El Salvador elects its first leftist president, TV host Mauricio Funes". Los Angeles Times. 2 June 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.

[73] "Funes saca a luz corrupción en gobiernos de ARENA" (هسپانوي ۾). Diario CoLatino. 2009. اصل نسخو مان 6 July 2014 تي محفوظ ڪيل.

[cdkn.org-74] 1 2 "El Salvador builds resilience in the face of a stormy future". Climate & Development Knowledge Network. 24 December 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[bbcnews-75] 1 2 "Ex-rebel becomes El Salvador leader". BBC News. 1 June 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[76] "Salvador court finds ex-president Funes illegally enriched himself". Reuters. 28 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.

[OCCRP2018-77] 1 2 Papachristou, Lucy. "Salvadoran Ex-President Sentenced to 10 Years in Prison". www.occrp.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.

[78] ALEMAN, MARCOS (1 June 2019). "El Salvador's president sworn in, ending 2-party dominance". AP NEWS. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[79] "El Salvador election: Nayib Bukele claims presidency". BBC News. 4 February 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[80] DUDLEY, STEVEN (2 October 2020). "The El Salvador President's Informal Pact with Gangs". InSight Crime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2021 تي حاصل ڪيل.

[81] Brigida, Anna-Catherine; Sheridan, Mary Beth. "El Salvador's leader wins control of legislature in midterm vote; critics fear rising authoritarianism". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[centralamerica-82] 1 2 Dyde, James (1 March 2021). "El Salvador Legislative Elections 2021". centralamerica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[btcasamblea202106-83] El Salvador, primer país del mundo en reconocer al Bitcoin como moneda de curso legal آرڪائيو ڪيا ويا 22 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., 9 June 2021, official website of the Legislative Assembly of El Salvador

[btcelsalvador20210608-84] "Diputados oficialistas aprueban el Bitcoin como moneda de curso legal, ¿en qué consiste?". El Salvador. 8 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.

[85] "El Salvador court drops ban on presidential reelection". AP NEWS. 4 September 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2022 تي حاصل ڪيل.

[86] "El Salvador certified as malaria-free by WHO". www.who.int (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2023 تي حاصل ڪيل.

[87] Cota, Isabella (10 May 2022). "El Salvador expected to default as bitcoin plummets". El País. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.

[88] "IMF urges El Salvador to remove bitcoin as legal tender". BBC News. 26 January 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2022 تي حاصل ڪيل.

[89] "El Salvador gangs: State of emergency extended again". BBC News. 20 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2022 تي حاصل ڪيل.

[90] "Ending El Salvador's Cycle of Gang Violence". United States Institute of Peace (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 9 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2022 تي حاصل ڪيل.

[91] "El Salvador experiencing 'alarming regression' on human rights -report". Reuters. 5 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2024 تي حاصل ڪيل.

[92] BATRES, Oscar. "El Salvador's Bukele Granted Leave Of Absence For Reelection Bid". www.barrons.com (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2023 تي حاصل ڪيل.

[93] Campos Madrid, Gabriel (30 November 2023). "Asamblea Otorga Permiso a Bukele para que Realice Campaña" [Assembly Grants Bukele Permission to Realize His Campaign]. La Prensa Gráfica (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2023 تي حاصل ڪيل.

[94] "Drastic drop in murders caused the popularity of El Salvador's president to soar | Semafor". www.semafor.com (انگريزي ۾). 4 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2024 تي حاصل ڪيل.

[95] "El Salvador: Bukele confirmed as president after final count – DW – 02/10/2024". dw.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2024 تي حاصل ڪيل.

[96] "El Salvador votes must be recounted, says electoral court – DW – 02/06/2024". dw.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2024 تي حاصل ڪيل.

[97] "El Salvador's 'all-powerful' gang-busting President Bukele sworn in for second term". France 24 (انگريزي ۾). 1 June 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2024 تي حاصل ڪيل.

[98] "Bitcoin is no longer legal tender in El Salvador". Digital Watch Observatory. 7 February 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2025 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2025 تي حاصل ڪيل.

[99] "El Salvador approves indefinite presidential reelection and extends terms to 6 years". AP News (انگريزي ۾). 1 August 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 January 2026 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2025 تي حاصل ڪيل.

[100] "El Salvador's Congress approves indefinite presidential reelection and extends presidential terms to 6 years". ABC News (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2025 تي حاصل ڪيل.

[101] "Where do earthquakes occur?". bgs.ac.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.

[102] "Santa Ana Volcano". britannica.com.

[103] "Which countries have the most volcanoes?". volcano.si.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.

[:0-104] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 سانچو:Citation-attribution

[105] "Photo Essay: El Salvador, the Makings of a Gangland". Pbs.org. 11 July 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[106] "El Salvador" (PDF). Fiu.edu. اصل نسخو (PDF) مان 2 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[tdfiyp-107] 1 2 "El Salvador landslide". Travel.state.gov. اصل نسخو مان 10 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[108] Harlow, David H. (1993). "The San Salvador earthquake of 10 October 1986 and its historical context". Bulletin of the Seismological Society of America 83 (4): 1143–1154. doi:10.1785/BSSA0830041143. Bibcode: 1993BuSSA..83.1143H. http://bssa.geoscienceworld.org/content/83/4/1143.abstract. Retrieved 29 July 2012.

[109] Bommer, Julian; Ledbetter, Stephen (1987). "The San Salvador earthquake of 10th October 1986". Disasters 11 (2): 83–95. doi:10.1111/j.1467-7717.1987.tb00620.x. Bibcode: 1987Disas..11...83B.

[110] Dull, Robert A.; Southon; Sheets (2001). "Volcanism, Ecology and Culture: A Reassessment of the Volcan Ilopango Tbj eruption in the Southern Maya Realm". Latin American Antiquity 12 (1): 25–44. doi:10.2307/971755. https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2001-03_12_1/page/25.

[DinersteinOlson2017-111] Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.

[FLII-Supplementary-112] Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C. et al. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications 11 (1): 5978. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMID 33293507. Bibcode: 2020NatCo..11.5978G.

[vdem_report-113] "Democracy Report 2023, Table 3, V-Dem Institute, 2023" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2024 تي حاصل ڪيل.

[edition.cnn.com-114] 1 2 Delcid, Merlin; Guy, Jack (10 February 2019). "The strange political path of Nayib Bukele, El Salvador's new President". CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2021 تي حاصل ڪيل.

[The_Story_of_Tibet-115] Laird, Thomas (2006). The Story of Tibet:Conversations with His Holiness the Dalai Lama. New York: Grove Press. ص. 303–305. ISBN 978-0-8021-1827-1.

[116] "Latin American and Caribbean State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 10 July 2021". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2021 تي حاصل ڪيل.

[117] El Abdallah, Fadi (22 October 2021). "Vice President of El Salvador visits International Criminal Court" (Press release) (انگريزي and هسپانوي ۾). Head of Public Affairs Unit, International Criminal Court. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2021 تي حاصل ڪيل. 22 آڪٽوبر 2021ع تي، ايل سلواڊور جي نائب صدر، عزت مآب مسٽر فيليڪس اويوآ، بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) جو دورو ڪيو، جتي عدالت جي صدر جج پيئوتر هوفمانسڪي، ICC جي پراسيڪيوٽر ڪريم اي. اي. خان QC ۽ ICC جي رجسٽرار پيٽر ليوس سندس آجيان ڪئي.

[IISSp413-118] International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. London: Routledge. ص. 413. ISBN 9781032012278. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2024 تي حاصل ڪيل.

[119] "Most prisoners per capita by country 2025 | Statista". Statista (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.

[120] Rios, Michael (17 March 2025). "What we know about El Salvador's 'mega prison' where Trump is sending alleged Venezuelan gang members". CNN (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.

[121] "US deports over 200 Venezuelan immigrants to El Salvador despite court ban". Al Jazeera (انگريزي ۾). 16 March 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2025 تي حاصل ڪيل.

[122] "El Salvador Human Rights". Amnesty International. اصل نسخو مان 29 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[123] "Woman who suffered miscarriage sentenced to 30 years for aggravated homicide in El Salvador — The Independent". apple.news. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2022 تي حاصل ڪيل.

[124] "LGBT in El Salvador: Beatings, intolerance, death". Al-Jazeera. 12 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2019 تي حاصل ڪيل.

[125] "'Terrorized at home', Central America's LGBT people to flee for their lives: report". Reuters. 27 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2019 تي حاصل ڪيل.

[pewglobal.org-126] "LGBT Rights in El Salvador". equaldex.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2024 تي حاصل ڪيل.

[127] Quintanilla, Lourdes (26 April 2012). "FMI suspende acuerdo de préstamo con el país". La Prensa Grafica. اصل نسخو مان 2 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[IMFWEOSV-128] "World Economic Outlook Database, April 2021". IMF.org. International Monetary Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2021 تي حاصل ڪيل.

[129] "Gross Domestic Product, annual rates, main economic sectors". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 7 November 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.

[cia.gov-130] 1 2 3 4 5 "El Salvador - The World Factbook". www.cia.gov. July 2022. اصل نسخو مان 21 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2021 تي حاصل ڪيل.

[131] Oancea, Dan (January 2009). "Mining in Central America" (PDF). MINING.com. اصل نسخو (PDF) مان 16 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[132] "Estudio sobre minería metálica en triángulo norte se presenta en El Salvador". 7 April 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2017 تي حاصل ڪيل.

[133] "Pacific Rim Ruling Threatens El Salvador's National Sovereignty". NACLA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2018 تي حاصل ڪيل.

[Herrera-Sobek2012-134] Herrera-Sobek, Maria (31 July 2012). Celebrating Latino Folklore. ABC-CLIO. ص. 459. ISBN 978-0-313-34340-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.

[135] "Trade Balance, Annual and Monthly Accumulated". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 14 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.

[cnbc20210605-136] "El Salvador looks to become the world's first country to adopt bitcoin as legal tender". CNBC. 5 June 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2021 تي حاصل ڪيل.

[137] Pérez, Santiago (7 September 2021). "El Salvador Becomes First Country to Adopt Bitcoin as National Currency". The Wall Street Journal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2021 تي حاصل ڪيل.(چندو گهربل)

[ft-138] Webber, Jude; Szalay, Eva (9 June 2021). "El Salvador becomes first country to adopt bitcoin as legal tender". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.

[139] "Why El Salvador Made Bitcoin Legal Tender with President Nayib Bukele". 23 June 2021. اصل نسخو مان 27 October 2021 تي محفوظ ڪيل – YouTube وسيلي.

[140] Silver, Katie (8 September 2021). "Bitcoin crashes on first day as El Salvador's legal tender". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[141] Tidy, Joe (7 September 2021). "Fear and excitement in El Salvador as Bitcoin becomes legal tender". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2021 تي حاصل ڪيل. سروي ۾ پڇيل ماڻهن مان 68 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن چيو تہ هو ڪرپٽو ڪرنسي کي قانوني زر مبادله طور استعمال ڪرڻ سان اختلاف ڪن ٿا.

[Linea_2022-142] Michael McDonald (19 March 2022). "Pocas empresas en El Salvador usan el bitcoin, revela encuesta". Bloomberg Linea (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.

[143] Renteria, Nelson (15 May 2024). "El Salvador mined nearly 474 bitcoins, adding to state crypto holding, in last three years". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2024 تي حاصل ڪيل.

[144] "Hispanic origin groups in the U.S., 2019". Pew Research Center. 9 September 2021. اصل نسخو مان 13 September 2021 تي محفوظ ڪيل.

[145] "Family Remittances". Banco Central de Reserva de El Salvador. اصل نسخو مان 7 November 2007 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2007 تي حاصل ڪيل.

[146] Wilson, Tom (14 June 2021). "EXCLUSIVE El Salvador bitcoin transfers soar, but still a fraction of dollar remittances". Reuters (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2023 تي حاصل ڪيل.

[147] Barrera, Jose A (16 August 2021). "El Salvador está generando 84.3% de su energía de fuentes renovables". diario.elmundo.sv. Diario el mundo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[148] Singh, Nanda (10 February 2021). "Las energías renovables crecen mientras las tarifas eléctricas disminuyen en El Salvador". energiaestrategica.com. energía estrategica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[149] "Energías renovables mantuvieron más del 80 % de generación en 2020 en el El Salvador y la eólica inicia su participación en el mercado". www.bnamericas.com. Bnamericas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[150] "Economy Rankings". اصل نسخو مان 6 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2014 تي حاصل ڪيل. Annual index, Doing Business 2014, World Bank.

[151] "Foreign investment in El Salvador - Santandertrade.com". en.santandertrade.com. اصل نسخو مان 14 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2015 تي حاصل ڪيل.

[152] "CEL a punto de ir a otro arbitraje". elsalvador.com. 21 May 2012. اصل نسخو مان 29 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[153] "El Salvador y Enel ponen fin a litigio por acciones de la CEL". La Página. 7 December 2014. اصل نسخو مان 7 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[154] .V., Transparency International. "How corrupt is your country?". transparency.org. اصل نسخو مان 16 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2015 تي حاصل ڪيل.

[wttc.org-155] 1 2 "Economic Impact Reports". wttc.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2020 تي حاصل ڪيل.

[156] Luna, Mar (13 November 2021). "10 Volcanoes to Hike in El Salvador". Homeschool Spanish Academy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2023 تي حاصل ڪيل.

[157] "12 Places to visit in El Salvador. Get to know them today". El Salvador Info. 23 January 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2023 تي حاصل ڪيل.

[158] Cruz, Milady (24 June 2007). "Los 10 destinos turísticos más apetecidos". elsalvador.com. اصل نسخو مان 23 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[159] The Water Institute; University of North Carolina (مرتب). "The WASH Performance Index Report". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2015 تي حاصل ڪيل.

[lanotta-160] 1 2 Reyes, Scarlett (22 June 2020). "Pandemia: El Salvador inauguró el hospital más grande América Latina" [Pandemic: El Salvador opens the largest hospital in Latin America]. La Notta. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.

[efe-161] 1 2 "El Salvador inaugura primera fase de un hospital exclusivo para la COVID-19" [El Salvador inaugurates first phase of a hospital exclusively for COVID-19]. EFE (هسپانوي ۾). 22 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.

[comercio-162] 1 2 "Nayib Bukele inaugura en El Salvador primera fase del 'mejor hospital de Latinoamérica' exclusivo para covid-19" [Nayib Bukele opens in El Salvador the first phase of the "best hospital in Latin America" exclusively for COVID-19]. El Comercio (هسپانوي ۾). AFP. 24 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2020 تي حاصل ڪيل.

[163] "El Salvador inaugura un hospital solo para pacientes de la COVID-19 con una capacidad de 2.000 camas" [El Salvador opens a hospital exclusively for COVID-19 patients with a capacity of 2,000 beds]. Europa Press (هسپانوي ۾). 22 June 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2020 تي حاصل ڪيل.

[164] "CEPA – Aeropuerto Internacional de El Salvador". Aeropuertoelsalvador.gob.sv. اصل نسخو مان 13 February 2006 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[UN_WPP-165] "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.

[WPP_2012-166] "World Population Prospects - Population Division - United Nations". population.un.org. اصل نسخو مان 6 May 2011 تي محفوظ ڪيل.

[167] "The Nicaragua case_M Orozco2 REV.doc" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[3218.0-168] "2007 El Salvador Bureau of Statistics estimate" (PDF). General (Salvadoran) Institute of Statistics and Census. April 2008. اصل نسخو (PDF) مان 12 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2011 تي حاصل ڪيل.

[169] "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2024 تي حاصل ڪيل.

[El_Salvador_Census_2007-170] "VI Censo de población y V de vivienda 2007" (PDF) (هسپانوي ۾). Dirección General de Estadística y Censos. ص. 336. اصل نسخو (PDF) مان 20 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2023 تي حاصل ڪيل.

[171] "Jose Napoleon Duarte, Hernandez Martinez, Ungo, Matanza, Central American Common Market, CACM, urban middle class, Christian Democratic Party, powerful families, death squads, Organization of American States, PRUD, International Court Of Justice, urban center, rapid population growth". countriesquest.com. اصل نسخو مان 18 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2015 تي حاصل ڪيل.

[172] Salamanca, Elena (23 October 2005). "NO a 'los otros'" (هسپانوي ۾). La Prensa Gráfica. اصل نسخو مان 2 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2007 تي حاصل ڪيل.

[173] "La invisible herencia africana de El Salvador". elfaro.net. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2020 تي حاصل ڪيل.

[174] Marín-Guzmán, Roberto (2000). A Century of Palestinian Immigration into Central America: A study of their economic and cultural contributions. San Jose, CR: Universidad de Costa Rica.

[2012AmericanCommunitySurvey-175] US Census Bureau 2012 American Community Survey B03001 1-Year Estimates Hispanic or Latino Origin by Specific Origin آرڪائيو ڪيا ويا 29 November 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 20 September 2013

[176] Aizenman, N. C. (24 September 2009). "Salvadorans Seek a Voice to Match Their Numbers". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[177] Terrazas, Aaron (5 January 2010). "Salvadoran Immigrants in the United States". Migration Information Source (Migration Policy Institute). https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states/. Retrieved 17 March 2020.

[178] "Comunidad Salvadorena: Republica de Nicaragua" (PDF). Ministerio de Relaciones Exteriores de El Salvador. اصل نسخو (PDF) مان 3 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2008 تي حاصل ڪيل.

[IRFR2012-179] 1 2 3 "International Religious Freedom Report for 2021". U.S. State Department. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.

[180] Offutt, Stephen (23 February 2017). New Centers of Global Evangelicalism in Latin America and Africa. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-43521-6.

[181] "Affordable non-state schools in El Salvador" (PDF). Results for Development. USAID. 2018. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2020 تي حاصل ڪيل.

[182] Nancy (2003). "What's Education Like in El Salvador". Education 377: Culture and Content Instruction (undergraduate assignment). Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2018 تي حاصل ڪيل.

[183] "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2025 تي حاصل ڪيل.

[184] Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). World Intellectual Property Organization. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2025 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2025 تي حاصل ڪيل.

[185] "Global Innovation Index 2019". www.wipo.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.

[186] Peetz, Peter (June 2008). "Youth, Crime, and the Responses of the State: Discourses on Violence in Costa Rica, El Salvador, and Nicaragua". GIGA Working Papers 80. http://vg02.met.vgwort.de/cf8b767595d54e20906c4dc67d12df?l=http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/wp80_peetz.pdf.

[187] "El Salvador cerraría 2019 con una tasa de 36 homicidios por cada 100,000 habitantes". Gobierno de El Salvador. اصل نسخو مان 28 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[188] "Global Study on Homicide". United Nations Office on Drugs and Crime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.

[FAS-189] 1 2 Ribando, Clare (10 May 2005). "Gangs in Central America" (PDF). Congressional Research Service. The Library of Congress. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2007 تي حاصل ڪيل.

[190] "El Salvador: Fiscalía acusa a expresidente Mauricio Funes de pactar con pandillas". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 26 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.

[191] "Gobierno de Sánchez Cerén pagó US$400 al mes a pandilleros durante dos años". Diario La Huella (هسپانوي ۾). 19 February 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.

[192] "El Salvador Arrests General Behind 2012 Gang Truce". InSight Crime. 28 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2022 تي حاصل ڪيل.

[NYRB-193] 1 2 Alma Guillermoprieto (10 November 2011). "In the New Gangland of El Salvador" آرڪائيو ڪيا ويا 22 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., New York Review of Books, p.46

[194] Bresnahan, Ryann (21 August 2006). "El Salvador Dispatches Additional Contingent to Iraq:Domestic Issues Overrule Anxiety over War". Council on Hemispheric Affairs (COHA). اصل نسخو مان 27 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2007 تي حاصل ڪيل.

[195] "Workers dig near a yellow police line during an exhumation at a clandestine cemetery in Villa Madrir". Yahoo News. May 2012.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)

[196] "Número de Víctimas y Tasas de Homicidios Dolosos en El Salvador (1999–2006)" (PDF) (هسپانوي ۾). Observatorio Centroamericano sobre Violencia. اصل نسخو (PDF) مان 25 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2007 تي حاصل ڪيل.

[197] "El Salvador cerrará 2015 como el año más violento de su historia, con más de 6.600 homicidios". Europa Press. 30 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.

[198] ull (3 January 2017). "La Policía de El Salvador dice que en 2016 se redujeron los asesinatos en el país". The New York Times (هسپانوي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.

[199] "La violencia descendió en 2018 en El Salvador por tercer año consecutivo". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 3 January 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.

[200] Carranza, Chris Dalby, Camilo (22 January 2019). "InSight Crime's 2018 Homicide Round-Up". InSight Crime (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 December 2025 تي محفوظ ڪيل. 8 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)

[201] "Homicidios bajan 29% en El Salvador durante 2019". La Prensa Gráfica (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2022 تي حاصل ڪيل.

[202] Brigida, Anna-Catherine (3 March 2021). "El Salvador's Homicide Rate Hit a Historic Low in 2020". Foreign Policy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.

[203] "Gobierno de El Salvador: 2021 fue "el año más seguro"". Deutsche Welle (يورپي اسپيني ۾). 2 January 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2022 تي حاصل ڪيل.

[204] Eddie Galdamez (1 May 2023). "El Salvador Homicide Rate (2010-2023). The Daily Murder Rate for 2023 is 0.4". El Salvador INFO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2023 تي حاصل ڪيل.

[205] "Cerramos el 10 de mayo de 2023, con 0 homicidios a nivel nacional.Con este, son 365 días sin homicidios, todo un año". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2023 تي حاصل ڪيل.

[206] Alemán, Marcos (1 January 2025). "El Salvador closes 2024 with a record low number of homicides". AP News (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2025 تي حاصل ڪيل.

[Straight_Arrow_News-207] Rucker, Karah; Edwards, Michael (3 January 2025). "How El Salvador's murder rate fell 98% in nine years". Straight Arrow News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2025 تي حاصل ڪيل.

[france24.com-208] "Más de 9.000 pandilleros detenidos en El Salvador en 15 días, dice Bukele". France 24. 10 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2022 تي حاصل ڪيل.

[209] "El Salvador declares state of emergency after gang killings". www.aljazeera.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2022 تي حاصل ڪيل.

[210] Guzmán, Jessica (25 July 2023). "Así Procesarán a los 71,976 Detenidos en el Régimen de Excepción" [This Is How They Will Process the 71,976 Detained in the State of Exception]. El Mundo (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2022 تي حاصل ڪيل.

[Eaton-211] Eaton, Helen-May (1991). The impact of the Archbishop Óscar Romero's alliance with the struggle for liberation of the Salvadoran people: A discussion of church-state relations (El Salvador) آرڪائيو ڪيا ويا 25 April 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (M.A. thesis) Wilfrid Laurier University

[Elsalvador.com-212] 1 2 "Pobladores prehispánicos inventaron las pupusas". Elsalvador.com. 31 October 2003. اصل نسخو مان 3 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2010 تي حاصل ڪيل.

[213] "Decrecto Legislativo No. 655 de la Republica de El Salvador" Asamblea Legislativa-Republica de El Salvador, 11 April 2005, www.asamblea.gob.sv.

[214] "Estadio Cuscatlán". Radio Guanaca. اصل نسخي مان 25 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2014 تي حاصل ڪيل.

[2] ايل سلواڊور جي سرڪاري ٻولي 1983ع جي آئين جي آرٽيڪل 62 تحت ڪاسٽيليائي مقرر ٿيل آهي.^[1]

[3] انگريزي پڻ سرڪاري اسڪولن ۾ هڪ تدريسي ٻولي آهي. وڌيڪ معلومات لاءِ ايل سلواڊور جون ٻوليون ڏسو.

[12] آمريڪي ڊالر استعمال ٿيندڙ مکيه ڪرنسي آهي. مالي معلومات آمريڪي ڊالرن ۽ سلواڊوري ڪولون ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿي، پر ڪولون هاڻي گردش ۾ ناهي.^[7]^[8] بٽ ڪوائن کي 2021ع کان 2025ع تائين قانوني ڪرنسي قرار ڏنو ويو هو.^[9]

[13] ٽيليفون ڪمپنيون (مارڪيٽ حصو): ٽيگو (45٪)، ڪلارو (25٪)، موويسٽار (24٪)، ڊيجي سيل (5.5٪)، ريڊ (0.5٪).

[14] ⁱ/ɛl ˈsælvədɔr/؛ es، جنهن جي معنيٰ ”نجات ڏيندڙ“ آهي.

[15] اسپيني: República de El Salvador

[lower-alpha 1]

[lower-alpha 2]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[lower-alpha 3]

[lower-alpha 4]

[lower-alpha 5]

[lower-alpha 6]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[7]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]